Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati markazi
Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasining
Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasining
qarori
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQARO AVIATSIYASINI METEOROLOGIK taʼminoti boʻyicha yoʻriqnoma (FA MTBY-2008)ni tasdiqlash haqida
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bilan kelishilgan holda texnik hujjat deb topilgan, 2008-yil 25-aprelda 20-15-118/11-son]
Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining 57-moddasiga, IKAO standartlari va tavsiyalariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasida xalqaro fuqaro aviatsiyasini meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash boʻyicha normativ hujjatlarni takomillashtirish maqsadida qaror qiladi:
1. “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik taʼminoti boʻyicha yoʻriqnoma” (FA MTBY — 2008) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligidan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan oʻn kun oʻtgach kuchga kiradi.
3. “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik taʼminoti boʻyicha yoʻriqnoma” (FA MTBY — 2008) kuchga kirishi bilan Oʻzgidromet va Davavianazorat boshliqlarining 2001-yil 19-dekabrdagi 353-OP, 204-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash rahbariy qoʻllanma” (RMO GA — 2001) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati markazi Bosh direktori V.E.Chub
Toshkent sh.,
2008-yil 15-fevral,
38-OP-son
Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻi X.A.Trobov
Toshkent sh.,
2008-yil 15-fevral,
8-son
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati Markazi va Oʻzbekiston Respublikasi parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasining 2008-yil 15-fevraldagi 38-OP, 8-son qarori bilan “TASDIQLANGAN”
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik taʼminoti boʻyicha
yoʻriqnoma
(FA MTBY-2008)
(FA MTBY-2008)
Mazkur Yoʻriqnoma (FA MTBY-2008) Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyaning 3-ilovasi (IKAO), Jahon meteorologiya tashkilotining (VMO) texnik reglamentiga muvofiq, parvozlarning xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan va fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminotini tashkil etish tartibini belgilaydi.
I-bob. Mazkur Yoʻriqnomada qoʻllaniladigan atamalar, qisqartmalar
1. Mazkur Yoʻriqnomada quyidagi atamalar va qisqartmalardan foydalanilgan:
absolyut balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan (MSL) biror sathgacha, nuqta yoki nuqta deb qabul qilingan obyektgacha boʻlgan vertikal masofa;
aviakompaniya, aviakorxona — muntazam xalqaro havo aloqalarini amalga oshiruvchi yoki bu sohadagi xizmatlarini taqdim etuvchi har qanday aviatransport korxonasi;
aviatsiya aniq joyli elektr aloqa tarmogʻi (AFTN) — aviatsiya aniq joyli xizmatining bir qismi boʻlgan, oʻxshash yoki birgalikdagi aloqa xususiyatlari boʻlgan aviatsiya aniq joyli stansiyalari oʻrtasida bildirishlar va/yoki raqamli maʼlumotlarni almashishni koʻzda tutadigan jahon aviatsiya aniq joyli zanjirlari tizimi;
aviatsiya ishlarining hududi (joyi) — havo fazosining balandligi va/yoki maydoniga koʻra chegaralangan qismi, unda aviatsiya ishlarining ushbu turining texnologiyasiga (qoʻllanmasi, yoʻriqnomasiga) muvofiq balandliklari va yoʻnalishi yuzasidan havo kemalarining manevrlari amalga oshiriladi;
aviatsiya meteorologik stansiyasi (fuqaro) — kuzatishlarni amalga oshirish va xalqaro aeronavigatsiyada foydalaniladigan meteorologik maʼlumotlarni tuzish uchun moʻljallangan stansiya;
aviatsiya uchun xavfli boʻlgan ob-havo holatlari — aerodromlarda parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomada koʻrsatilgan uchishlarni xavfsiz amalga oshirish uchun belgilangan mezonlarga yetgan yoki ulardan ortiq boʻlgan, parvoz xavfsizligiga xavf solishi va/yoki aviatsiya texnikasiga moddiy zarar yetkazishi mumkin boʻlgan oʻziga xos ob-havo holatlari;
avtomatikaga bogʻliq kuzatish (ADS) — kuzatish usuli, unga koʻra havo kemalari avtomatik ravishda maʼlumot uzatish liniyalari orqali bortdagi navigatsiya tizimlaridan hamda joylashuvini aniqlash tizimlaridan olingan maʼlumotlarni, shu jumladan havo kemasining tanib olish indeksi, uning toʻrtta oʻlchov yoʻnalishidagi joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni hamda, zarur boʻlganda, qoʻshimcha maʼlumotlarni taqdim etadi;
aerodrom (gidroaerodrom) — parvozlar xavfsizligini taʼminlovchi yon-atrof hamda chekka zonalar va shu zonalarda joylashgan havo kemalarining uchishi, qoʻnishi, burilishi, toʻxtab turishi va ularga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan zarur bino, inshootlar va anjomlarga ega quruqlikdagi yoki suv sathidagi maxsus jihozlangan maydon;
aerodromdagi bosim (QFE) — UQYning ishchi ostonasidagi atmosfera bosimi;
aerodrom meteorologik idorasi — aerodromda joylashgan, xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminoti uchun moʻljallangan idora;
aerodromning balandligi — UQYning dengiz sathiga nisbatan eng baland nuqtasining balandligi. Bir nechta UQY boʻlganda eng katta qiymati tanlanadi.
aerodromning iqlimiy jadvali — Aerodromdagi bir yoki bir nechta meteorologik elementlar ustidan kuzatish natijalari toʻgʻrisida statistik maʼlumotlari boʻlgan jadval;
aerodromning iqlimiy maʼlumoti — statistik maʼlumotlarga asoslangan aerodromdagi maʼlum meteorologik elementlar ustidan kuzatish natijalarining qisqacha bayoni;
aerodromning minimumi — mazkur aerodromda ushbu turdagi havo kemalarining uchishlari va qoʻnishlari oʻtkazilishi ruxsat beriladigan UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligining (koʻrinuvchanlik) va qaror qabul qilish balandligining (bulutlar quyi chegarasining balandligi) minimal yoʻl qoʻyiladigan qiymatlari;
aerodromning nazorat nuqtasi — aerodromning jugʻrofiy joylashuvini belgilaydigan shartli nuqta;
aerodromning (punktning) standart atmosfera boʻyicha oʻrtacha dengiz sathiga keltirilgan bosimi (QNH) — barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasiga oʻrnatilganida aerodromning (punktning) barometrik balandligi uning absolyut balandligi bilan ustma-ust tushadigan atmosfera bosimi;
aerodrom hududidagi avtomatik maʼlumot uzatish xizmati (ATIS) — kunu tun yoki sutkaning maʼlum vaqtida yetib keluvchi va uchib ketuvchi havo kemalari uchun joriy belgilangan axborotlari toʻxtovsiz takrorlanuvchi radiouzatish shaklida taqdim etish;
aerodrom hududi — aerodrom va uning atrofidagi joylar ustidagi gorizontal va vertikal tekisliklardagi chegaralar ichidagi havo hududi;
aeroport — havo kemalarini qabul qilib olish, joʻnatish va havodagi tashishga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan, ushbu maqsadlar uchun aerodrom, aerovokzal va boshqa yer usti inshootlariga va kerakli uskunalarga ega boʻlgan inshootlar kompleksi;
balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan yer yuzasining yoki u bilan bogʻliq boʻlgan obyektning nuqtasi yoki sathigacha vertikal masofa;
balandlikdagi xarita — maʼlum balandlik sathi yoki atmosfera qatlami uchun meteorologik xarita;
bildirishlarni uzatish punkti — unga koʻra havo kemasining joylashuvi bildirilishi mumkin boʻlgan maʼlum jugʻrofiy moʻljal;
vakolatli meteorologik idora — Xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminotini amalga oshiruvchi yoki Shartnoma tuzuvchi davlat nomidan bunday taʼminotni tashkil etuvchi vakolatli idora;
vertikal koʻrinuvchanlik — vertikal pastga yer yuzasidagi obyektlari koʻrinadigan sathgacha maksimal masofa;
vizual parvozlar qoidalari (VPQ) — ekipajlarning havo vaziyatini vizual kuzatishi va parvoz rejimini qisqa muddatli oʻzgartirishi yoʻli bilan havoda va yer (suv) yuzasida havo kemalari va boshqa obyektlar orasida belgilangan oraliqlarni tutib turishni koʻzda tutadigan qoidalar;
VPQ boʻyicha uchish — vizual parvoz qoidalariga muvofiq bajariladigan uchish;
vulqon kuli boʻyicha konsultativ markaz (VAAC) — Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuviga koʻra meteorologik kuzatish idoralari, rayon dispetcherlik markazlariga, parvoz maʼlumotlari markazlariga, Jahon zonal prognozlar markazlariga va ORMET maʼlumotlari xalqaro banklariga vulqon otilishlaridan keyin atmosferadagi vulqon kulining gorizontal va vertikal quvvati hamda prognozlanadigan koʻchishi yuzasidan konsultativ maʼlumot berish uchun tayinlangan meteorologik markaz. Vulqon kuli toʻgʻrisidagi konsultativ maʼlumotga oid texnik talablar mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasida keltirilgan;
dispetcherlik hududi — yer yuzasi ustidan belgilangan chegaradan yuqoriga qarab choʻzilib, nazorat qilinadigan havo hududi;
etib kelish manzilidagi aerodrom — uchish rejasida va uchish topshirigʻida koʻzda tutilgan qoʻnish aerodromi deb koʻrsatilgan aerodrom;
jahon zonal prognozlar tizimi (JZPT) — Jahon mintaqaviy prognozlar markazlari tomonidan yoʻnalish boʻyicha aviatsiya meteorologik prognozlarining yagona standartlashtirilgan shaklda taqdim etilishini taʼminlaydigan jahon tizimi;
jahon zonal prognozlar markazi (JZPM) — aviatsiya aniq joyli xizmatining imkoniyatlaridan foydalanib, ayrim ob-havo hodisalari va balanddagi prognozlarini jahon miqyosida raqamli shaklda tayyorlash va bevosita davlatlarga tarqatish uchun moʻljallangan meteorologik markaz;
zaxira aerodromi — koʻzda tutilgan qoʻnish aerodromigacha borish yoki unda qoʻnish mumkin boʻlmagan yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan holda havo kemasi borishi mumkin boʻlgan aerodrom. Zaxira aerodromlarga quyidagi aerodromlar kiradi:
uchib ketishdagi zaxira aerodrom — uchib ketishdan keyin darhol qoʻnish zarurati tugʻilib, uchib ketish aerodromidan foydalanish mumkin boʻlmagan holda havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan zaxira aerodromi;
yoʻnalishdagi zaxira aerodrom — havo kemasi yoʻnalish boʻyicha uchayotganda shtatdan tashqari yoki avariyali vaziyatga tushganda qoʻnishi mumkin boʻlgan aerodrom;
ETOPS bajarilishi paytida yoʻnalishdagi zaxira aerodromi — yoʻnalish boʻyicha ETOPS ni bajarish paytida dvigatel oʻchirilganidan keyin yoki biror-bir boshqa alohida yoki avariyali sharoitlar yuzaga kelganda samolyot qoʻnishi mumkin boʻlgan mos keluvchi zaxira aerodromi;
etib kelish manzilining zaxira aerodromi — koʻzda tutilgan qoʻnish aerodromida qoʻnishni amalga oshirish mumkin boʻlmagan yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan holda havo kemasi borishi mumkin boʻlgan zaxira aerodromi.
Havo kemasi uchib ketayotgan aerodrom shuningdek ushbu havo kemasi uchun yoʻnalishdagi zaxira aerodrom yoki yetib kelish manzilining zaxira aerodromi boʻlishi mumkin;
zenit — kuzatish joyidan oʻtuvchi vertikal chiziqning osmon sferasi bilan kesishgan joyi yaʼni, kuzatuvchining boshi yoki BQChB ustidan kuzatish oʻtkaziladigan joy ustidagi osmon sferasining eng yuqori nuqtasi;
zenitda havo ochiq — kuzatishlar joyi ustida osmon sferasining eng yuqori nuqtasida vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan holda bulutlarning umuman yoʻqligi;
yoʻl-yoʻriq — aslidagi yoki kutiladigan meteorologik sharoitlar yuzasidan ogʻzaki konsultatsiya berish;
konsultatsiya — meteorolog yoki boshqa mutaxassis bilan parvozga bogʻliq boʻlgan aslidagi va/yoki kutiladigan meteorologik sharoitlarni muhokama qilish; muhokama savollariga javob berishni oʻz ichiga oladi;
kurs — havo kemasining boʻylama oʻqining turgan yoʻnalishi, odatda shimoliy yoʻnalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridiandan) hisoblanadigan burchak graduslarida ifodalanadi;
koʻrinuvchanlik — aviatsiya maqsadlari uchun koʻrinuvchanlik quyidagi kattaliklardan eng katta qiymatda boʻlgan kattalik boʻladi:
a) yerga yaqin joylashgan maqbul kattalikdagi qora obyektni yorugʻ fonda kuzatilganda aniqlash va tanib olish mumkin boʻlgan eng katta masofa (MKU);
b) yoritilmagan obyektda 1000 kd ga yaqin yorugʻlik kuchidagi chiroqlarni aniqlash va tanib olish mumkin boʻlgan eng katta masofa.
Bu ikkita masofa yutishning belgilangan koeffitsiyenti boʻlgan havoda turli qiymatlarga ega boʻladi, bunda oxirgisi b) masofa fonining yoritilganligiga bogʻliq boʻladi, birinchi a) masofa esa koʻrinuvchanlikning meteorologik optik uzoqligi (MOR) bilan tavsiflanadi;
maxsus aviatsiya ishlari — havo kemalari qishloq xoʻjaligi, qurilish, fotosuratga olish, topografik suratga olish, kuzatish va patrul xizmati, qidirish va qutqarish va hokazo sohalarda maxsus xizmat koʻrsatish turlarini taʼminlash uchun bajariladigan parvozlar;
meteorologik axborot — meteorologik maʼlumot, tahlil, prognoz va boshqa har qanday aslidagi yoki kutiladigan meteorologik sharoitlarga tegishli boʻlgan bildirish;
meteorologik byulleten — tegishli sarlavha ostidagi meteorologik axborotni oʻz ichiga oluvchi matn;
meterologik yoʻldosh — meteorologik kuzatishlarni oʻtkazuvchi va shu kuzatishlarning natijalarini yerga uzatuvchi sunʼiy Yer yoʻldoshi;
meterologik kuzatish — bir yoki bir nechta meterologik elementlarni baholash;
meteorologik maʼlumot — maʼlum vaqt va joyga tegishli boʻlgan meteorologik sharoitlarni kuzatish natijalari toʻgʻrisida bildirish;
meteorologik idora — xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminoti uchun moʻljallangan idora;
minimal keltirilgan bosim — havo trassasi, MVI, parvozlarning yoʻnalishi yoki hududi boʻylab dengiz sathi darajasida minimal atmosfera bosimining hisob-kitob qilingan qiymati;
muz qoplanishi — havo kemasining turli qismlarida muz qoplanishi (kuchsiz — qanotning old chetida 0,5 mm/min gacha, oʻrtacha — 0,5 dan 1 mm/min gacha, kuchli — 1 mm/min dan ortiq muz qoplangan holda);
muntazam maʼlumot — muntazam kuzatish natijalari boʻyicha tuzilgan meteorologik maʼlumot;
muntazam toʻrning tugunlaridagi raqamli shakldagi axborot — bir meteorologik EHMdan boshqa EHMga avtomatlashtirilgan tizimlarda ishlatish uchun yaroqli kod shaklida uzatish uchun moʻljallangan, xaritada bir tekisda joylashgan nuqtalar guruhi uchun meteorologik maʼlumotlar, EHMda ishlov berilgan holda. Koʻp hollarda bunday maʼlumotlar oʻrtacha tezlikdagi elektr aloqa kanallari orqali uzatiladi;
murakkab meteorologik sharoitlar (MMSh) — koʻrinuvchanlik qiymatlari 2000 m va undan kam va/yoki bulutlarning quyi chegarasining balandligi — 200 m va undan past boʻlib, ularning umumiy soni 3-4 oktantdan (SCT) yuqori boʻlgan meteorologik sharoitlar;
moʻljalli (taxminiy) prognoz — meteokuzatish punktlaridan aslidagi ob-havo maʼlumotlari boʻlmaganda tuzilgan prognoz;
nisbiy balandlik — belgilangan boshlangich sathdan, nuqtadan yoki nuqta deb qabul qilingan obyektdan vertikal boʻyicha masofa;
ob-havoning oʻziga xos hodisalari — IKAO va VMO qabul qilgan meteorologik hodisalar va ularning xususiyatlarining roʻyxati (kod jadvali 4678, Kodlar boʻyicha Yoʻriqnoma, JMT-№ 306), joriy va prognozlanadigan ob-havo hodisalarini bildirish, shuningdek aslidagi va prognostik ob-havo xaritalarida koʻrsatish uchun;
ogohlantirish — aviatsiya uchun xavfli boʻlgan ob-havo hodisasining kutilayotgan holatga kelishi, saqlanishi yoki kuchayishi haqidagi axborot;
oktant — osmon sferasining sakkizdan bir qismi;
ochiq havo — vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan holda osmon sferasida bulutlarning umuman yoʻqligi;
parvoz axborot markazi — parvoz-axborot xizmat koʻrsatilishini va avariyali xabar berishni taʼminlash uchun moʻljallangan idora;
parvoz maʼlumoti hududi — uning ichida parvoz-axborot xizmat koʻrsatilishi va avariyalar haqida xabar berish taʼminlanadigan maʼlum kattalikdagi havo fazosi;
parvozlar uchun ahamiyatli bulut — quyi chegarasi 1500 m (5000 fut) va undan pastroq boʻlgan yoki sektordagi eng katta minimal absolyut balandlikdan pastroq boʻlgan (qaysi biri kattaroq ekanligiga qarab) bulut yoki yomgʻirli toʻp-toʻp bulut yoki minorasimon toʻp-toʻp bulut istalgan balandlikda;
parvozlarga rahbarlik qilish — havo kemasining xavfsizligi, parvozning muntazamligi va samaradorligi maqsadida parvozning boshi, davomi yoki oxiri yuzasidan, shuningdek yoʻnalishni oʻzgartirish vakolatlarini amalga oshirish;
parvozning ish rejasi — foydalanuvchi tomonidan samolyotning parvoz-texnik xususiyatlari, foydalanish cheklovlarini hamda belgilangan yoʻnalishda va tegishli aerodromlarda kutiladigan sharoitlarni hisobga olib parvozning xavfsiz bajarilishi uchun tuzilgan rejasi;
parvoz hujjatlari (meteorologik) — parvoz uchun meteorologik axborotni oʻz ichiga olgan qoʻlda yozilgan yoki chop etilgan hujjatlar, shu jumladan xaritalar yoki shakllar;
parvoz ekipaji aʼzosi — guvohnomaga ega boʻlgan, xizmat parvoz vaqti davomida havo kemasini boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan vazifalar yuklatilgan ekipaj aʼzosi;
parvozlar xavfsizligi — havo transportining va aviatsiya ishlarining insonlarning hayoti va sogʻligʻi uchun xavfsiz amalga oshirish qobiliyatini belgilaydigan majmuiy tavsifi;
parvoz esheloni — doimiy atmosfera bosimining belgilangan bosim kattaligi 1013,2 millibarga keltirilgan hamda boshqa shunday yuzalardan belgilangan bosim oraliqlari kattaligi bilan ajralib turgan yuzasi:
1. Barometrik balandlik oʻlchagich, standart atmosferaga muvofiq shkalasi boʻlib chiqilgan:
a) QNHga oʻrnatilganda absolyut balandlikni koʻrsatadi;
b) OFEga oʻrnatilganda OFE ning tayanch nuqtasi ustida nisbiy balandlikni koʻrsatadi;
v) 1013,2 (gPa) bosimiga oʻrnatilganda uchish eshelonlarini koʻrsatish uchun qoʻllanilishi mumkin;
2. 1-punktda ishlatiladigan “Nisbiy balandlik” va “absolyut balandlik” atamalari geometrik emas, asboblardagi nisbiy va absolyut balandliklarni bildiradi;
prognoz (ob-havo prognozi) — havo fazosining maʼlum zonasi yoki qismida maʼlum vaqt davomida yoki davrida kutiladigan meteorologik sharoitlarning taʼrifi;
prognozga tuzatish — amal qilish muddati hali boshlanmagan yoki tugamagan ob-havo prognozini qisman yoki toʻliq tuzatish;
prognostik xarita — xaritada havo fazosining maʼlum zonasi yoki qismi uchun maʼlum vaqt davomi yoki davri uchun maʼlum meteorologik element (lar) prognozining grafik tasviri;
sath — parvozdagi havo kemasining vertikal tekislikdagi joylashuviga oid umumiy atama, mos hollarda parvozning nisbiy balandligini, absolyut balandligini yoki eshelonini bildiradi;
standart izobarik yuza — jahon miqyosida atmosfera sharoitlarini grafik ifodalash va tahlil etish uchun ishlatiladigan izobarik yuza;
tajribaviy aviatsiya — tajriba-konstruktorlik, tajribaviy, ilmiy-tadqiqot ishlarini, shuningdek aviatsiya va boshqa turdagi texnikaning sinovlarini oʻtkazish uchun ishlatiladigan aviatsiya;
tekis joylar — relyefning 25 km radiusidagi 200 m gacha nisbiy balandliklar boʻlgan joy;
tepalik joylar — notekis relyefli hamda 25 km radiusidagi 200 m dan 500 m gacha nisbiy balandliklar boʻlgan joy;
togʻlikdagi aerodrom — notekis relyefli hamda aerodromning nazorat nuqtasidan (ANN) 25 km radiusida 500 m va undan ortiq nisbiy balandliklar boʻlgan joyda joylashgan aerodrom, shuningdek dengiz sathidan 1000 m va undan ortiq balandlikda joylashgan aerodrom;
togʻli joylar — notekis relyefli hamda 25 km radiusidagi 500 m va undan ortiq nisbiy balandliklar boʻlgan joy, shuningdek dengiz sathidan 1000 m va undan ortiq balandligi boʻlgan joy;
tropik siklon — okeanning tropik yoki subtropik zonasida yuzaga keladigan sinoptik koʻlamdagi, yer usti shamolining kuchli ifodalangan konvektiv va rivojlangan siklonik sirkulatsiyasi boʻlgan nofrontal siklonni belgilash uchun umumiy atama;
uzaytirilgan uzoqlikdagi parvoz — ikkita gazoturbinali kuch qurilmalari boʻlgan samolyot bajaradigan har qanday uchish, bunda bitta ishlamayotgan kuch qurilmasi bilan yoʻnalishning biror nuqtasidan talablarga mos boʻlgan zaxira aerodromigacha kreyserlik tezligi bilan parvoz vaqti (MSA sharoitida va sokin havo sharoitida) foydalanuvchining davlati tomonidan belgilangan chegaraviy vaqtdan ortiq boʻladi;
uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari (UPQQ) — uchishlarni pilotaj-navigatsiya asboblari boʻyicha, HHXK idoralari tomonidan albatta nazorat qilish va ularning havo kemalari orasida belgilangan eshelonlash oraliqlarini taʼminlash bilan bajarishni koʻzda tutuvchi qoidalar;
UPQQ boʻyicha parvoz — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalariga muvofiq bajariladigan parvoz;
UQI ostonasi — UQYning qoʻnish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan qismining boshi;
UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligi (RVR) — UQYning oʻq chizigʻida boʻlgan havo kemasining uchuvchisi UQY sirtidagi koʻrsatish belgilarini yoki UQYni chegaralovchi chiroqlarni, yoki uning oʻq chizigʻini belgilovchi chiroqlarni koʻra oladigan masofa;
uchish maydoni — aerodromning bir yoki bir nechta erkin zonali uchish yoʻllari, harakatlanish yoʻllari, perronlar, toʻxtash joylari va maxsus maqsadli maydonlar joylashgan qismi;
uchish-qoʻnish yoʻli (UQY) — quruqlikdagi aerodromning havo kemalarining parvozi va qoʻnishi uchun tayyorlangan toʻgʻri burchakli maʼlum uchastkasi;
ekspluatant — havo kemalaridan foydalanish bilan shugʻullanuvchi yoki shu sohada oʻz xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona;
fuqaro aviatsiyasi — davlat va tajribaviy aviatsiyalarning tarkibiga kirmaydigan aviatsiya;
xabar berish — aviatsiya uchun xavfli hodisaning mavjudligi haqidagi axborot;
xalqaro aeroport — davlat tomonidan oʻzining hududida xalqaro samoviy tashishni amalga oshiruvchi havo kemalarni qabul qilish va joʻnatish uchun ajratilgan, bojxona, immigratsiya, sanitariya, karantin (hayvonlar va oʻsimliklar tashilganda) va boshqa shunga oʻxshash tartibotlar amalga oshiriladigan har qanday aeroport;
shamol surilishi — shamolning fazodagi yoʻnalishi va/yoki tezligining oʻzgarishi, shu jumladan yuqoriga va pastga yoʻnalgan oqimlar (kuchsiz surilishi — 30 m balandlikka 2 m/s gacha, oʻrtacha — 2 m/s dan 4 m/s gacha, kuchli 4 m/s dan 6 m/s gacha, oʻta kuchli — 6 m/s dan ortiq);
qoʻnish maydonchasi — havo kemalarining uchishi va qoʻnishi uchun yaroqli yer (suv, muz) maydoni yoki maxsus tayyorlangan sunʼiy maydon;
qidiruv-qutqarish xizmati idorasi — umumiy atama boʻlib, turli hollarda qidiruv va qutqarishning muvofiqlashtirish markazi, qidiruv va qutqarishning yordamchi markazi yoki avariyali xabar berish postini bildiradi;
havo harakatiga xizmat koʻrsatish idorasi — umumiy atama, mos hollarda havo harakatiga dispetcherlik xizmat koʻrsatish idorasini, uchish axborot markazi yoki havo harakatiga xizmat koʻrsatishga oid bildirishlarni yigʻish punktini bildiradi;
havo kemasi bortidan bildirish — uchayotgan havo kemasining bortidan yuborilgan, kemaning joylashuvi, uchishning bajarilayotganligi va/yoki meteorologik shart-sharoitlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bildirish yuzasidan talablarga muvofiq tuzilgan bildirish;
havo kemasi bortidan kuzatish — uchayotgan havo kemasining bortida amalga oshirilgan bir yoki bir nechta meteorologik elementlarni baholash;
havo kemasi komandiri — ekspluatant tomonidan yoki umumiy foydalanishidagi aviatsiyada havo kemasi egasi tomonidan komandir vazifasini bajarish va parvozning xavfsiz bajarilishiga javobgar etib tayinlangan uchuvchi;
havodan turib tanlangan qoʻnish maydonchasi — oʻz kattaligi, yuzaning holati va yetib kelish sharoitlariga koʻra havo kemasining ushbu turi uchun va ushbu sharoitlar uchun qoʻnish maydonchasiga boʻlgan talablarga mos keluvchi, ekipaj tomonidan uchish paytida (havoda) uni koʻrish va holatini baholash orqali tanlanadigan yer (suv, muz) maydoni;
havo kemasi — atmosferada oʻzining havo bilan oʻzaro taʼsiri hisobiga ushlab turiladigan har qanday apparat, yer yuzasidan qaytgan havo bilan oʻzaro taʼsir bundan mustasno;
havo trassasi — nazorat ostidagi yoʻlak koʻrinishidagi havo hududi (yoki uning qismi);
havo kemasi ekipaji — uchish vaqtida havo kemasini boshqarish va xizmat koʻrsatish boʻyicha tegishli tartibda maʼlum bir vazifalarni bajarish yuklatilgan shaxslar;
HHXK zonasi (rayoni) — HHXK idorasi oʻz vazifalarini amalga oshiradigan belgilangan kattalikdagi havo fazosi;
hudud dispetcherlik markazi — unga taalluqli zonada boʻlgan dispetcherlik rayonlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmat koʻrsatilishini taʼminlash uchun moʻljallangan idora;
SIGMET maʼlumoti — meteorologik kuzatish idoralari tomonidan chiqariladigan havo kemalarining parvozi xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan uchish yoʻnalishi boʻyicha maʼlum ob-havo hodisalarining aslidagi va/yoki kutiladigan yuzaga kelishi toʻgʻrisidagi maʼlumot;
VOLMET — uchish davomidagi havo kemalari uchun meteorologik maʼlumot;
VOLMET (D-VOLMET) maʼlumotlarni uzatish liniyasi — aerodrom boʻyicha joriy muntazam meteorologik maʼlumotlar (METAR) va aerodrom boʻyicha maxsus meteorologik maʼlumotlar (SPECI), aerodrom boʻyicha prognozlar (TAF), SIGMET maʼlumoti, bortda uzatilgan maxsus bildirishlar va, mavjud boʻlganda, AIRMET maʼlumotlarini maʼlumot uzatish liniyasi orqali berish;
VOLMET radioxabarlar uzatish dasturi — tegishli hollarda joriy METAR, SPECI maʼlumotlarini, TAF prognozlari va SIGMET maʼlumotini uzluksiz va takrorlanuvchi nutq radio uzatish dasturi orqali berish;
| ADP | Aerodrom dispetcherlik punkti |
| AKI | Aviatsiya-kimyoviy ishlari |
| AKP | Asosiy kuzatish punkti |
| AMM | Aviatsiya meteorologik markazi |
| AMSF | Aviatsiya meteorologik stansiyasi (fuqaro) |
| AMMTX | Aviatsiyaning meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash xizmati |
| AMUT | Avtomatlashtirilgan maʼlumot uzatish tizimi (Uzgidromet) |
| ANM | “Oʻzaeronavigatsiya” markazi |
| ANN | Aerodromning nazorat nuqtasi |
| APR | Aerodromdagi parvozlarning rahbari |
| AYuRS | Alohida yuritgichli radiostansiya |
| BOA | Baland ovozli aloqa |
| BPChB | Bulutlarning pastki chegara balandligi |
| VPQ | Vizual parvoz qoidalari |
| GMS | Gidrometeorologik stansiyasi |
| YoKP | Yordamchi kuzatish punkti |
| JZPM | Jahon zonal prognozlar markazi |
| JZPT | Jahon zonal prognozlar tizimi |
| JMT | Jahon Meteorologik tashkiloti |
| IKAO | Xalqaro fuqarolik aviatsiya tashkiloti (ingl. International Civil Aiation Organization) |
| KIChDX | Korxonaning ishlab-chiqarish dispetcherlik xizmati |
| MIChDX | Markaziy ishlab-chiqarish dispetcherlik xizmati |
| MDP | Mahalliy dispetcherlik punkti |
| MJFQ | Meteorologik jihozlardan foydalanish qoidalari |
| MRL | Meteorologik radiolokator |
| MAI | Maxsus aviatsiya ishlari |
| MSA | Xalqaro standart atmosfera |
| MHY | Mahalliy havo yoʻli |
| MHYRDP | Mahalliy havo yoʻllarining rahbar-dispetcherlik punkti |
| PICh | Past intensivlik chiroqlari |
| RDP | Rahbar-dispetcherlik punkti |
| PBDP | Parvozni boshlovchi dispetcherlik punkti |
| TAMS | Toshkent aviameteorologik stansiyasi |
| UPQQ | Uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari |
| UQY | Uchish-qoʻnish yoʻlagi |
| FA | Fuqaro aviatsiyasi |
| XMV | Xalqaro muvofiqlashtirilgan vaqt (UTC) |
| YuICh | Yuqori intensivlik chiroqlari |
| YaJYRM | Yaqin joylashgan yoʻnaltiruvchi radiomarker |
| QDP | Qoʻnish dispetcheri punkti |
| QKAMXY | Qurolli Kuchlarning aviatsiya meteorologik xizmati boʻyicha yoʻriqnomasi |
| QTJ | Qoʻnish tizimini jihozlash |
| HADP | Havodagi aylana dispetcherlik punkti |
| HHXK | Havo harakatiga xizmat koʻrsatish |
| HDM | Hudud dispetcherlik markazi |
| HBDP | Harakatni boshqarish dispetcherlik punkti |
| HHB | Havo harakati boshqarmasi |
| HHFBYaT | Havo hududidan foydalanish boshqaruvining yagona tizimi (MDHda) |
| HHBYaTZM | HHBYaTZM HHB YaTning zonal markazi |
| HK | Havo kemasi |
| HHBAT | Havo harakatini boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimi |
| RVR | UQYda uzoqlik koʻrinuvchanligi |
| AFTN | Aviatsiya aniq joyli elektr aloqasi tarmogʻi (ingl. Aeronautical Fixed Telecommunication Network) |
| AIREP | Havo kemasining bortidan IKAO belgilagan shakldagi bildirish (ingl. airreport) |
| ATIS | Aerodrom rayonida axborotni avtomatik uzatish xizmati (ingl. Automatic terminal information service) |
| METAR | Aviatsiya uchun ob-havo toʻgʻrisida muntazam bildirish (kodli sha�l) |
| NOTAM | Parvozlarni amalga oshirishga aloqador xizmatchi xodimlarga oʻz vaqtida yetkazilishi kerak boʻlgan, telealoqa uskunalari bilan tarqatiladigan amalga oshirilishi lozim boʻlgan va xavfli ob-havo sharoitlarida, protsedura, xizmat koʻrsatishlarda har xil aeronavigatsiya uskunalaridagi sharoit va oʻzgarishlarni bildiradigan xabar |
| SIGMET | Havo kemasining yoʻnalishi boʻylab aslidagi va/yoki kutiladigan maʼlum ob-havo hodisalarining qisqartmali ochiq matnli qisqacha taʼrifi, shuningdek shu hodisalarning vaqt va fazodagi taxminiy rivojlanishi |
| SPECI | Aviatsiya uchun ob-havo toʻgʻrisidagi maxsus bildirish kodli shaklda |
| TAF | Aerodrom boʻyicha ob-havo prognozi (kodli shakl) |
| VOLMET | Uchayotgan havo kemalari uchun meteorologik axborot |
| ROFOR | Yoʻnalish boʻyicha aviatsiya ob-havo prognozi (kodli shakl) |
| RNAV | Navigatsiya usuli, u havo kemalariga radiomayoqli navigatsiya vositalari taʼsir etishi zonasi ichida, yoki avtonom vositalarning imkoniyati bilan belgilangan chegara ichida yoki ularning birgalikdagi zonasi ichida istalgan trayektoriyada harakatlanishga imkon beradi |
| SA | METAR maʼlumoti |
| SP | SPECI maʼlumoti |
| FC | 9 soatlik TAF |
| FT | 18/24 soatlik TAF |
| FA | zonal prognoz GAMET |
| FR | yoʻnalish boʻylab prognoz ROFOR |
| WS | SIGMET axboroti |
| WV | SIGMET vulqon kuli toʻgʻrisidagi axboroti |
| WC | SIGMET tropik siklonlar toʻgʻrisidagi axboroti |
| FV | Vulqon kuli toʻgʻrisidagi konsultativ bildirish |
| ABV | Ustida |
| AND | va |
| APRX | Taxminan yoki taxminiy |
| AT | da (undan soʻng prognozga muvofiq ob-havo oʻzgarishi sodir boʻladigan vaqt guruhi keladi) |
| BLW | dan pastroq |
| BY | orqali |
| CB | yomgʻirli toʻp-toʻp |
| CENTRE | Markaz (tropik siklonlarning markazini belgilash uchun qoʻllanadi) |
| CLD | Bulut |
| CNL | Bekor qilish yoki bekor qilingan |
| CTA | Dispetcherlik hududi |
| DS | Chang boʻroni |
| E | Sharq yoki sharqiy uzunlik |
| ERUPTION | Otilish (vulqon otilishini belgilash uchun qoʻllanadi) |
| EMBD | Qatlamga kiritilgan (boshqa bulut qatlamlarida boʻlgan yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlarni koʻrsatish uchun) |
| FCST | Prognoz (ob-havo prognozi) |
| FIR | Parvoz maʼlumoti hududi |
| FL | Parvoz esheloni |
| FRQ | Tez-tez |
| FZRA | Oʻta sovigan yomgʻir |
| GR | Doʻl |
| HVY | Kuchli (ob-havo hodisalari davomiyliligini koʻrsatish uchun qoʻllaniladi) |
| ICE | Muzlanishi |
| INTSF | Kuchaymoq yoki kuchayayotgan, ortib bormoq yoki ortib borayotgan |
| ISOL | Izolatsiyadagi (qoplamadagi), alohida |
| KM | Kilometrlar |
| KMH | Soatiga kilometrlar |
| KT | Uzellar |
| MOD | Moʻʼtadil (ob-havo hodisalari davomiyligini koʻrsatish uchun qoʻllaniladi) |
| MOV | Harakatlanmoq yoki harakat yoki harakatlanuvchi |
| MT | Togʻ |
| MTW | Orografik (togʻ) toʻlqinlari |
| N | Shimol yoki shimol kengligi |
| NC | Oʻzgarishsiz |
| NE | Shimoli-sharq |
| NM | Dengiz mili (uzunlik oʻlchovi) |
| NW | Shimoli-gʻarb |
| OBS | Kuzatish yoki kuzatiladigan yoki kuzatishlar |
| OBSC | Qorongʻilashtirmoq yoki qorongʻilashgan, qorongʻilashuv, qorongʻilashtiruvchi |
| OCNL� | Nomuntazam yoki nomuntazam ravishda |
| OF | Biror joylashuvga tegishliligini bildiradi |
| OTLK | Moʻljal (taxminiy) prognoz (vulqon kuli va tropik siklonlarga oid SIGMET maʼlumotlarida qoʻllaniladi) |
| RA | Yomgʻir |
| S | Janub yoki janubiy kenglik |
| SE | Janubi-sharq |
| SEV | Kuchli (masalan, muzlanish va turbulentnost darajasini belgilash uchun qoʻllaniladi) |
| SQL | Boʻron chizigʻi |
| SS | Qumli boʻron |
| SST | Tovushdan tezroq transport |
| STNR | Statsionar (muntazam, koʻchmas) |
| SW | Janubi-gʻarb |
| TC | Tropik siklon |
| TO | ga (ga qarab, gacha) (punkt) |
| TOP | Bulutlarning yuqori chegarasi |
| TS | Momaqaldiroq |
| TURB | Turbulentnost |
| UIR | Yuqori havo fazosining parvoz hududi maʼlumoti |
| VA | Vulqon kuli |
| VALID | Amaldagi, haqiqiy |
| W | Gʻarb yoki gʻarbiy uzunlik |
| WI | da (doi�asida, chegarasida) |
| Z | Jahon muvofiqlashtirilgan vaqt (meteorologik bildirishlarda) |
II-bob. Fuqaro aviatsiyasi meteorologik taʼminotining umumiy tashkil etilishi
1 §. Asosiy qoidalar
1. Fuqaro aviatsiyasiga meteorologik xizmat koʻrsatishning maqsadi havo kemalarining ekipajlariga, havo harakatini boshqarish idoralariga hamda uchishlarni rejalashtirish va taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan boshqa idoralarga ularning vazifalarini bajarish uchun kerakli boʻlgan meteorologik axborotni taqdim etish orqali uchishlarning xavfsizligini, muntazamligi va samaradorligini taʼminlashdir.
TAMS, AMSF operativ ishida qoʻllanadigan normativ hujjatlar va operativ hujjatlarning roʻyxati ushbu Yoʻriqnomaning 2-ilovasida keltirilgan.
2. Fuqarolik aviatsiyasiga meteorologik xizmat koʻrsatishning standartlari va tavsiya etiladigan amaliyoti Xalqaro fuqarolik aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyasining 3-ilovasi (IKAO), Jahon meteorologik tashkilotining (VMO) Texnik reglamentining asosiy qoidalari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasining normativ-huquqiy hujjatlari bilan belgilanadi.
3. Aviatsiya isteʼmolchilari uchun moʻljallangan meteorologik axborot oʻz vaqtida berilishi, uni taqdim etish shakli esa isteʼmolchilardan uni talqin etish uchun eng kam urinish talab etishi lozim.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati Markazi (Oʻzgidromet) Oʻzbekiston Respublikasida fuqaro aviatsiyasiga meteorologik xizmat koʻrsatishni tashkil etadi va bevosita amalga oshiradi, bu taʼminotning toʻliq, sifatli va oʻz vaqtida boʻlishi uchun javobgar boʻladi, aerodrom meteorologik idoralarining uslubiy tekshiruvlarini oʻtkazadi, meteouskunalardan foydalanish va unga texnik xizmat koʻrsatilishi ustidan idoraviy tegishliligidan qatʼi nazar, nazorat qiladi.
5. Ushbu Yoʻriqnoma talablari Oʻzgidrometning aviatsiya meteorologik idoralarining shaxsiy tarkibi va aviatsiya meteorologik axborotining barcha isteʼmolchilari uchun amal qiladi.
Uchishlarni tashkil etish, taʼminlash, bajarish va havo harakatini boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan organlar mansabdor shaxslari mazkur Yoʻriqnomani bilishlari, tashkiliy va ishlab chiqarish masalalari boʻyicha doimiy oʻzaro hamkorlik qilishlari, shuningdek uning talablarining bajarilishi uchun javobgar boʻlishlari lozim.
6. Muayyan aerodromda isteʼmolchilarni axborot bilan taʼminlash hajmi va tartibi aerodrom meteorologik idorasi tomonidan HHB idorasi bilan kelishilgan holda ishlab chiqilgan va aviakorxonaning rahbari (aeroport direktori), Oʻzgidromet AMMTX tomonidan tasdiqlangan ushbu aerodromda uchishlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaning namunaviy sxemasi ushbu Yoʻriqnomaning 3-ilovasida keltirilgan.
7. Meteorologik taʼminot IKAO da qabul qilingan xalqaro tillardan birida amalga oshiriladi (ingliz, rus tillari).
2 §. Fuqaro aviatsiyasidan talab qilinadigan xabarlar
8. Ekspluatant (aviakorxona) avvaldan, 8 sutka ilgari, TAMS, AMSF ga quyidagilar toʻgʻrisida xabar beradi:
a) yangi xalqaro yoki ichki yoʻnalishlarning ochilishi yoki uchishlarning yangi turlarining bajarilishi;
b) uzoq turdagi muntazam reyslar jadvalining oʻzgarishi;
v) meteorologik taʼminotning turiga taʼsir etuvchi boshqa oʻzgarishlar.
9. Aviakorxonalar tegishli aerodrom meteorologik idoralariga uchishlar jadvali toʻgʻrisidagi axborotni avvaldan beradi, rejalashtiriladigan aviatsiya ishlari, jadvaldan tashqari reyslar toʻgʻrisida, shuningdek reyslarning koʻchirilishi va bekor qilinishi toʻgʻrisida xabar qiladi.
3 §. Birgalikdagi bazaviy joylashuv va birgalikdagi foydalanish aerodromlarida uchishlarning meteorologik taʼminoti
10. Birgalikdagi bazaviy joylashuv va birgalikdagi foydalanish aerodromlarida havo kemalari uchishlarining meteorologik taʼminoti Oʻzbekiston Respublikasi aerodromlaridan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom, FA MTBI va AMXI talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
11. Bir aerodromda Oʻzgidromet va uchishlarni tashkil etish bilan bogʻliq meteorologik organlar boʻlganda ushbu idoralar boshliqlari birgalikda hamkorlik qilish tartibini ishlab chiqadi, unda kuzatishlar natijalarini va ob-havo prognozlarining kelishi, texnika vositalaridan foydalanish va ularni taʼmirlash, meteorologik axborotni olish uchun aloqa vositalaridan birgalikda foydalanish masalalari va hokazolar aks etadi.
12. Ushbu muassasalarning meteorologik idoralarini bir-biriga bevosita yaqin joyda joylashtirish kerak. Aks holda ular orasida toʻgʻri nutq kanallari oʻrnatilishi lozim.
13. Birgalikdagi bazaviy joylashuv va birgalikdagi foydalanish aerodromlarida havo kemalari ekipajlarining bevosita meteorologik taʼminotini meteorologik idoralar idoraviy tegishliligiga koʻra amalga oshiradilar. Aerodromda bir idoraning meteorologik idorasi boʻlganda uchishlar taʼminoti havo kemalarining idoraviy tegishliligidan qatʼi nazar, amalga oshiriladi.
III-bob. Jahon zonal prognozlar tizimi
1 §. Jahon zonal prognozlar tizimining maqsadi
14. Jahon zonal prognozlar tizimi vakolatli meteorologik idoralarni va boshqa isteʼmolchilarni yoʻnalish boʻylab raqamli shakldagi global aviatsiya meteosharoitlar prognozlari bilan taʼminlaydi. Bunga joriy etiladigan texnologiyalar taʼminlab bergan afzalliklardan foydalanib rentabelli shaklida toʻliq qamrovli, oʻzaro bogʻliq, butunjahon va imkoni boricha bir turdagi tizim yordamida erishiladi.
2 §. Jahon zonal prognozlar markazlari va ular chiqaradigan mahsulot
15. London va Vashingtondagi Jahon zonal prognozlar markazlari quyidagi vazifalarni bajaradi:
a) muntazam toʻr tugunlarida barcha talab etiladigan darajalar uchun global prognozlarni tayyorlaydi:
Balandliklardagi shamol;
Balandliklardagi havo harorati va namligi;
Uchish eshelonlarining absolyut balandligi;
Tropopauza haroratining absolyut balandligi;
Maksimal shamolning yoʻnalishi, tezligi va absolyut balandligi;
b) alohida ob-havo hodisalarining raqamli shakldagi global prognozlarini tayyorlaydi;
v) “a” va “b” kichik bandlarida koʻrsatilgan prognozlarni raqamli shaklida oʻzi xizmat koʻrsatadigan hududdagi vakolatli meteorologik idoralarga va boshqa foydalanuvchilarga, Shartnoma tuzuvchi davlat tomonidan vakolatli meteorologik idoraning tavsiyasiga koʻra tasdiqlangan shaklda tarqatadi;
g) radioaktiv materiallar harakati trayektoriyasini modellashtirish maʼlumotlarini berish uchun masʼul boʻlgan oʻzining tegishli mintaqaviy ixtisoslashgan VMO meteorologik markazidan ularning atmosferaga avariyali chiqishi toʻgʻrisidagi axborotni qabul qiladi, radoilogik vaziyat belgilab bergan shoshilinch choralarni koʻrish uchun, shu maʼlumotlarni alohida ob-havo hodisalari prognozlariga kiritish maqsadida;
d) vulqon faoliyati toʻgʻrisida maʼlumot almashish uchun VAAC bilan aloqalarni oʻrnatadi va vulqon otilishlari toʻgʻrisidagi maʼlumotni alohida ob-havo hodisalari prognozlariga kiritishni muvofiqlashtirish maqsadida tutib turadi.
16. JZPM ishidagi uzilishlar holatida uning vazifalarini boshqa JZPM bajaradi. JZPM mahsuloti boʻlmaganda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi gidrometeorologiya xizmati Markazi va Gidrometeorologiya va atrof muhitni muhofaza qilish Federal xizmati (Rossiya Federatsiyasi) ilmiy-texnik hamkorlik shartnomasiga muvofiq Rossiya Gidrometmarkazi mahsulotidan foydalanishga ruxsat etiladi.
17. Shamol, balandliklardagi havo harorati va namligi, maksimal shamolning yoʻnalishi, tezligi va absolyut balandligi, tropopauza harorati va absolyut balandligi prognozlari sutkasiga toʻrt marta tayyorlanadi va prognozlar uchun asos boʻlgan sinoptik maʼlumotlar yigʻilganidan keyin 6, 12, 18, 24, 30 va 36 soat davomida amal qiladi (soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 da UTC) hamda standart kuzatish vaqtidan keyin kechi bilan 6 soat ichida yuqorida koʻrsatilgan tartibda uzatishga tayyorlanadi.
18. JZPM tayyorlagan alohida ob-havo hodisalari prognozlari belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga toʻrt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 iTSda chiqariladi. Har bir prognozni tarqatish texnik imkoniyati boʻlishi bilanoq, lekin standart kuzatish vaqtidan keyin kechi bilan 11 soat ichida toʻxtatiladi.
3 §. JZPT ga kirmaydigan meteorologik idoralar
19. JZPTga kirmaydigan meteorologik idoralar Rossiya Gidrometmarkaz va Oʻzbekiston aviatsiya meteorologik markazi hisoblanib, uning vazifalarini TAMS bajaradi.
20. Rossiya Gidrometmarkazi meteorologik idoralar va boshqa isteʼmolchilar, shu jumladan uchishlarning markazlashtirilgan rejalashtirilishi bilan bogʻliq boʻlgan ehtiyojlarni qondirish uchun JZPM dan muntazam toʻr tugunlaridagi global raqamli maʼlumotni qabul qiladi, JZPMdan olingan muntazam toʻr tugunlaridagi global raqamli maʼlumotni saqlaydi, shuningdek bu maʼlumotlarni tanlov asosida ishlab chiqadi va xizmat koʻrsatish rayonidagi meteorologik idoralar va boshqa isteʼmolchilarga kelishilgan formatda taqdim etadi, olingan maʼlumotlar asosida shamol va balandliklardagi haroratning xaritalarini tayyorlaydi va uning xizmat koʻrsatish rayonidagi isteʼmolchilar bilan kelishilgan holda isteʼmolchilarga tegishli xaritalarni beradi, talab etilgan alohida ob-havo hodisalari xaritalarini tayyorlaydi va ularni isteʼmolchilarga beradi.
21. Rossiya Gidrometmarkazining mahsuloti belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga toʻrt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 iTSda chiqariladi. Har bir prognozni uzatish belgilangan amal qilish davridan taxminan 12 soat avval toʻxtatiladi.
22. TAMS 250 eshelonidan pastroq boʻlgan alohida ob-havo hodisalarining aviatsiya prognostik xaritasini tuzadi, u mahalliy darajada Oʻzbekiston Respublikasi aerodrom meteorologik idoralari tarmogʻiga tarqatiladi. Xarita Havo kemalarining quyi va oʻrta balandliklarda uchishlarini taʼminlash uchun meteohujjatlar talablariga muvofiq bajariladi. Alohida ob-havo hodisalarining xaritasi belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga toʻrt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 UTC da chiqariladi. Bu xaritani uzatish belgilangan amal qilish davridan 12 soat avval amalga oshiriladi.
4 §. Aviatsiya prognostik xaritalarning amal qilish davri
23. Aviatsiya prognostik xaritalarning amal qilish davri ularning aerodrom meteorologik idorasiga kelishi paytidan boshlanib, xaritaning burchak tamgʻasida koʻrsatilgan muddatgacha davom etadi. Katta uzoqlikdagi uchishlarning meteorologik taʼminotida, London JZPM xaritalarining amal qilish davri havo kemalarining zaxira aerodromini hisobga olgan holda yoʻnalishning butun davomiyligi uchun yetmasa, alohida ob-havo hodisalari va shamol xaritalarining amal qilish muddatini koʻpi bilan 3 soatga uzaytirishga yoʻl qoʻyiladi.
IV-bob. Meteorologik idoralar va ularning vazifalari
1 §. Umumiy qoidalar
24. Fuqarolik aviatsiyasining bevosita meteorologik taʼminoti shartnoma asosida aviatsiya isteʼmolchilariga ob-havo maʼlumotlari, prognozlari, aerologik va radiolokatsiya kuzatishlarining maʼlumotlari, yoʻldosh maʼlumotlar va boshqa maʼlumotlarni isteʼmolchilar bilan kelishilgan hajmda taqdim etish uchun masʼul boʻlgan aerodrom meteorologik idoralari tomonidan amalga oshiriladi.
25. Oʻzbekiston Respublikasi aerodrom meteorologik idoralariga quyidagilar kiradi: aviameteorologik markaz vakolatlari boʻlgan Toshkent aviameteorologik stansiyasi (TAMS), sinoptik qismli aviameteorologik stansiyalar (I, II razryadli AMSF), sinoptik qismsiz aviameteorologik stansiyalar (IV razryadli AMSF).
Aerodrom meteorologik idoralarining razryadligi va ishlarining dasturi Oʻzgidromet tomonidan “Oʻzbekiston havo yoʻllari” MAK bilan kelishib belgilanadi.
Aerodrom meteorologik idorasining prognostik imkoniyatlari va/yoki uning JZPM va boshqa idoralarning maʼlumotlaridan foydalanish darajasi vakolatli meteorologik idorasi sifatida Oʻzgidromet tomonidan belgilanadi.
26. Aerodrom meteorologik idorasining aerodrom HHB idoralari bilan va boshqa manfaatdor xizmatlar bilan oʻzaro hamkorligining tartibi har bir aerodromdagi uchishlarning meteotaʼminoti boʻyicha (aeroport bilan AMSF oʻrtasidagi) uchishlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomani namunaviy sxemasi ushbu Yoʻriqnomaning 3-ilovasida keltirilgan.
2 §. Meteorologik idoralarning vazifalari
27. Sinoptik qismli meteorologik idoralar (TAMS va AMSF) quyidagi vazifalarni bajaradi:
a) aerodromdagi meteorologik sharoitlarni doimiy kuzatadi;
b) aerodrom boʻyicha uchishlarning hududlari va yoʻnalishlari boʻyicha, shuningdek biriktirilgan aerodromlar boʻyicha prognozlar, ularga tuzatishlar, ogohlantirishlarni tuzadi. Bunday idoraning prognozlarni tuzish uchun javobgarligining darajasi, ushbu rayonda boshqa idoralardan olingan yoʻnalishlar va aerodromlar boʻyicha prognostik materialning borligi va ishlatilishiga bogʻliq boʻladi;
v) havo kemalarining ekipajlariga va uchishlarni bajarish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa aviatsiya isteʼmolchilariga konsultatsiyalar oʻtkazish va parvoz hujjatlarini berishni taʼminlaydi;
g) boshqa meteorologik idoralar bilan meteorologik maʼlumot almashadi;
d) MHY aerodromlarida va qoʻnish maydonchalarida meteorologik kuzatishlarni bajarishga jalb etilgan aviatsiya xodimlarini oʻqitadi va yoʻl-yoʻriqlar beradi;
e) fuqarolik aviatsiyasi uchun meteorologik maʼlumot berishga jalb etilgan biriktirilgan operativ tarmoq boʻlinmalarining axborot ishini nazorat qiladi;
j) xizmat koʻrsatiluvchi parvozlar hududining iqlimiy sharoitlarini oʻrganadi, aerodromlarda parvozlarni amalga oshirish yoʻriqnomalari uchun iqlimiy taʼriflar va “Meteorologik taʼminot” boʻlimlari tuzilishini taʼminlaydi.
Aerodromda meteorologik maʼlumotni tarqatish tartibi mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltirilgan.
28. TAMS mazkur Yoʻriqnomaning 28-bandida koʻrsatilgan vazifalardan tashqari aviatsiya prognostik ob-havo xaritalari, VOLMET axboroti, ATIS maʼlumotining chiqarilishini taʼminlaydi.
29. Ushbu Yoʻriqnomaning 28, 29-bandlarida koʻrsatilgan hamda Oʻzbekiston Respublikasi Havo fazosini boshqarish va foydalanishning yagona tizimi hudud markazlarining (OʻR HFBF YaT RM) taʼminoti uchun masʼul boʻlgan meteorologik idoralar meteorologik kuzatish idoralarining vazifalarini bajaradi va qoʻshimcha quyidagilarni amalga oshiradi:
a) UHMning masʼul hududida parvozlarning bajarilishiga taʼsir etuvchi meteorologik sharoitlarni kuzatish;
b) UHMning masʼul zonasi boʻyicha SIGMET maʼlumotini chiqarish;
v) tegishli HHB idoralarini SIGMET maʼlumoti va boshqa kerakli meteomaʼlumot bilan taʼminlash.
30. Sinoptik qismsiz AMSF quyidagi vazifalarni bajaradi:
a) aerodromdagi meteorologik sharoitlarni kuzatadi va kuzatishlar natijalarini aviatsiya isteʼmolchilariga berishni taʼminlaydi;
b) aviatsiya isteʼmolchilarini aerodromlar boʻyicha ob-havo maʼlumotlari, prognozlari, ularga tuzatishlar, ogohlantirishlar va boshqa meteorologik idoralardan olinadigan SIGMET maʼlumoti bilan taʼminlaydi.
V-bob. Meteorologik kuzatishlar va maʼlumotlar
1 §. Meteorologik kuzatishlarni tashkil etishga qoʻyiladigan umumiy talablar
31. Aerodrom meteorologik idoralari aerodromdagi ob-havo holatini muntazam, maxsus va boshqa kuzatishlar shaklida bajarilishini taʼminlash mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilova, 1-jadvalida keltirilgan.
32. Meteorologik idoralar boʻlmagan aerodromlar va qoʻnish maydonchalarida ob-havoni kuzatishni maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan hamda kuzatishlarni bajarish va meteouskunalardan foydalanishga qoʻyilgan fuqaro aviatsiyasi mutaxassislari amalga oshiradi. Agar bunday aerodromlar yaqinida GMS lar boʻlsa, ular “Oʻzbekiston havo yoʻllari” MAK va Oʻzgidromet bilan kelishib aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha yoʻriqnomaga (namunaviy sxema) muvofiq ishlatiladigan maʼlumotlarni aeroportlar manziliga uzatish uchun jalb qilinishi mumkin.
33. Kuzatishlar ularni oʻtkazish talab etiladigan uchish maydoni uchastkalari uchun xos boʻlgan maʼlumotlar berilishini taʼminlaydigan ravishda joylashgan punktlarda bajarilishi kerak. Bunda koʻrinuvchanlik va ob-havo hodisalarini vizual kuzatish joylaridan uchish maydoni yetarlicha koʻrinishi lozim. Meteorologik asboblar va uskunalarning tarkibi, joylashuvi va foydalanilishi Oʻzbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalarining talablariga mos kelishi lozim.
34. Masofadan turib kuzatishda uchish maydonining turli joylarida oʻrnatilgan meteorologik datchiklar koʻrsatkichlari asosiy kuzatish punktiga (AKP) chiqarilishi lozim.
35. Meteorologik elementlarni oʻlchash va axborot tarqatish uchun majmuiy avtomatlashtirilgan tizim qoʻllangan hollarda, kuzatish maʼlumotlarini qoʻlga kiritish imkoniyati taʼminlanishi lozim.
36. Meteorologik elementlarning fazoda va vaqtda oʻzgarib turishi tufayli, shuningdek kuzatish uslubi va baʼzi elementlarni aniqlash takomillashmagani sababli, maʼlumot oluvchi maʼlumotda koʻrsatilgan istalgan elementning muayyan qiymatini faqat kuzatish paytida mavjud boʻlgan haqiqiy sharoitlarga maksimal yaqin qiymat deb qaraydi.
2 §. Muntazam kuzatishlar va maʼlumotlar
37. Muntazam kuzatishlar kunu tun uchishlar davrida 30 daqiqa oraliq bilan (har bir soatning 00 daqiqasi va 30 daqiqasi paytida) oʻtkaziladi.
Vakolatli meteorologik idora va kuzatishdan foydalanuvchi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra kuzatishlar parvozlar boʻlmaganda soatiga bir marta oʻtkazilishi mumkin.
38. Kunu tun ishlamaydigan aeroportlarda kuzatishlar uchishlar boshlanishidan 2 soat avval boshlanishi hamda butun parvozlar davri mobaynida, jumladan aerodrom zaxira aerodromi boʻlgan davrda amalga oshirilishi lozim.
39. Muntazam kuzatishlar natijalari toʻgʻrisidagi bildirishlar quyidagi shaklda chiqariladi:
a) mahalliy muntazam maʼlumotlar, ular faqat maʼlumot tuzilgan aerodromda tarqatiladi;
b) METAR maʼlumotlari, maʼlumot tuzilgan aerodromdan tashqarida tarqatiladi.
3 §. Maxsus kuzatishlar va maʼlumotlar
40. Maxsus kuzatishlarni oʻtkazish uchun mezonlarning roʻyxati vakolatli meteorologik idora tomonidan tegishli HHXK idorasi, ekspluatantlar va boshqa manfaatdor shaxslar bilan maslahatlashish asosida tuziladi va har bir aerodromdagi parvozlarning meteotaʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomalarda aks ettiriladi.
41. Maxsus kuzatishlarning natijasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar quyidagi shaklda chiqariladi:
a) faqat maʼlumot tuzilgan aerodromda tarqatish uchun mahalliy maxsus maʼlumotlar;
b) maʼlumot tuzilgan aerodromdan tashqarida tarqatish uchun SPECI maʼlumotlari, METAR maʼlumotlari yarim soatlik oraliq bilan chiqariladigan hollardan tashqari. Agar METAR maʼlumotlari bir soatlik oraliq bilan chiqarilsa, SPECI maʼlumotlari chiqarilib, aerodromdan tashqarida tarqatiladi.
42. Xavfli ob-havo hodisalari yuzaga kelishi toʻgʻrisidagi axborot berish uchun, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan meteorologik stansiyalar ham jalb etiladi.
4 §. Maʼlumotlarning mazmuni
43. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlariga hamda METAR va SPECI maʼlumotlariga quyidagi elementlar shunday tartibda kiritiladi:
a) maʼlumot turini koʻrsatish;
b) aerodrom joylashuvining indeksi;
v) kuzatish sanasi va muddati;
g) yer ustidagi shamolning tezligi va yoʻnalishi;
d) koʻrinuvchanlik;
e) zarur boʻlganda UQY dagi koʻrinuvchanlik uzoqligi;
j) ob-havo hodisalari, joriy ob-havo;
z) bulutlarning quyi chegarasining miqdori, shakli va balandligi (bulutlar shakli faqat yomgʻirli toʻp-toʻp va kuchli toʻp-toʻp bulutlar katta vertikal hajmida boʻlsa, koʻrsatiladi) yoki vertikal koʻrinuvchanlik;
i) havo harorati va shudring nuqtasi;
k) atmosfera bosimi QNH;
l) quyidagi guruhlardan iborat boʻlgan qoʻshimcha axborot: avvalgi ob-havo hodisalari, shamol koʻchishi haqida bortdan ob-havo axboroti, havo harakatiga xizmat koʻrsatish idorasi taqdim etgan UQY ning holati va yuza yopishuvchanligi koeffitsiyenti toʻgʻrisida axborot;
m) “TREND” turidagi qoʻnish uchun prognoz;
n) RMK boʻlimi (METAR va SPECI maʼlumotlari) — mintaqaviy kelishuv boʻyicha qoʻshimcha boʻlim. Unga zarur boʻlganda mm yoki mb dagi QFE qiymatlari, BQChBning metrlardagi haqiqiy qiymati (qbb), togʻlar, sopkalar va boshqa baland toʻsiqlarning yopiqligi yoki ochiqligi ochiq tekst bilan (mountains open, mountains closed, TT open, TT closed), bulutlarda elektrlashuv (ELECTRIZATION IN CLOUDS) yoʻnalishi koʻrsatilgan holda chaqmoq (FLUSHES W).
44. Aerodromdan tashqarida tarqatilmaydigan maʼlumotlar alohida meteosharoitlar toʻgʻrisidagi qoʻshimcha axborotning kiritilishini koʻzda tutishi lozim, ayniqsa qoʻnishga kirishish va parvoz zonalarida (turbulentnost, muz bilan qoplanish va boshqalar, jumladan havo kemalari bortidan kuzatishlar maʼlumotiga koʻra).
5 §. Maʼlumotlarning formati
45. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlari ochiq tekstli qisqartmalar bilan chiqariladi (mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi, 1-jadvali).
46. METAR va SPECI maʼlumotlari JMT belgilagan METAR va SPECI kodli shakllarida chiqariladi va tarqatiladi (mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi, 2-jadvali).
47. Kuzatishlar fuqarolik aviatsiyasi mutaxassislari tomonidan oʻtkaziladigan aerodromlar va qoʻnish maydonchalarida, shuningdek AMSF ga axborot uzatish uchun jalb qilingan GMS larda meteorologik maʼlumotlar METAR, SPECI kod formatida yoki METAR va SPECI kodida koʻzda tutilgan elementlar ketma-ketligiga rioya qilgan holda ochiq tekst bilan tuziladi va tarqatiladi.
48. Quyidagi sharoitlar mavjud boʻlganligi toʻgʻrisidagi maʼlumot barcha meteorologik maʼlumotlarda “CAVOK” atamasi bilan almashtiriladi:
a) gorizontal koʻrinuvchanlik 10 km yoki undan koʻp;
b) parvozlar uchun ahamiyatli bulut yoʻq (qaysi biri kattaroqligiga qarab, 1500 m (5000 fut) dan pastda hamda sektordagi minimal balandlikning yuqori chegarasidan quyida yoki yuqorida bulutlar yoʻq yoki istalgan balandlikdagi yomgʻirli toʻp-toʻp bulut yoki minorasimon bulut;
v) momaqaldiroq, jala yogʻinlari, oʻta sovuq yogʻinlar, yer yuzasidagi qor boʻroni, yer yuzidagi qorli izgʻirin yoʻq, koʻrinuvchanlik, joriy ob-havo, bulutlarning soni, turi va balandligi.
Togʻli aerodromlarda CAVOK ishlatilmaydi.
6 §. Mahalliy maxsus maʼlumotlar va SPECI maʼlumotlari uchun mezonlar
49. Mahalliy maxsus maʼlumotlarni chiqarish uchun mezonlar roʻyxati quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
a) ushbu aerodromdan foydalanuvchi ekspluatantlarning ekspluatatsiya minimumlariga eng yaqin mos keluvchi kattaliklari;
b) havo harakatiga xizmat koʻrsatish idoralari va ekspluatantlarning boshqa mahalliy talablariga mos keluvchi kattaliklari;
v) havo haroratining oxirgi maʼlumotda koʻrsatilganiga nisbatan 2° S yoki undan ortiq qiymati yoki vakolatli meteorologik idora, tegishli vakolatli HXXK idorasi va manfaatdor ekspluatantlar bilan kelishilgan muqobil chegaraviy qiymati;
g) qoʻnishga kirishish hamda balandlikka koʻtarilish zonalarida mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilova, 2-jadvalida koʻrsatilgan alohida meteorologik sharoitlar yuzaga kelishiga oid qoʻshimcha maʼlumotlari;
d) SPECI maʼlumotlarini tuzish uchun mezon boʻlgan kattaliklar.
50. SPECI maʼlumotlari oʻzgarishlari quyidagi mezonlarga javob bergan holda chiqarilishi lozim:
a) yer usti shamolining oʻrtacha yoʻnalishi oxirgi maʼlumotda koʻrsatilganiga nisbatan 60° ga yoki undan ortiq oʻzgarganda, bunda oʻzgarishgacha va/yoki undan keyin oʻrtacha tezligi 5 m/s yoki undan ortiqni tashkil etsa;
b) yer usti shamolining oʻrtacha tezligi oxirgi maʼlumotda koʻrsatilgan tezligiga nisbatan 5 m/s ga yoki undan ortiq oʻzgarganda;
v) yer usti shamolining oʻrtacha tezligidan chetlashuvlar (birdan kuchayishlari) kattaligi oxirgi maʼlumotda koʻrsatilganga nisbatan 5 m/s ga undan ortiq oʻssa, bunda oʻzgarishgacha va/yoki undan keyin oʻrtacha tezligi 8 m/s yoki undan ortiqni tashkil etsa;
g) shamolning oʻzgarishlari ishlatilayotgan muhim qiymatlardan ortib ketganda; eng yuqori qiymatlar vakolatli meteorologik idora tomonidan, tegishli vakolatli HHXK idorasi va manfaatdor ekspluatantlar bilan maslahatlashib, shamol oʻzgarishlarini hisobga olgan holda belgilanishi lozim, agar ular:
ishlatiladigan UQY (lar)ni almashtirishni talab qilsa;
UQY dagi yoʻnalish boʻylab va yon tomon komponentlarining oʻzgarishlari ushbu aerodromda parvozlarni bajaradigan odatdagi havo kemalari uchun asosiy foydalanish chegaralari boʻlgan qiymatlardan ortib ketishidan dalolat bersa;
d) koʻrinuvchanlik yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki koʻrinuvchanlik yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi:
800, 1500 yoki 3000 m;
5000 m — vizual parvozlar qoidalari boʻyicha koʻp sonli parvozlar bajarilgan holda;
e) UQY da uzoqlik koʻrinuvchanligi yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki UQY da uzoqlik koʻrinuvchanligi yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi: 150, 350, 600 yoki 800 m;
j) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan biri yoki ulardan bir nechtasi birgalikda boshlanishi, tugashi yoki tezligining oʻzgarishi holatida:
muzlayotgan yogʻinlar;
moʻtadil yoki kuchli yogʻinlar (jumladan jala turidagi yogʻinlar);
chang boʻroni;
qumli boʻron;
z) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan biri yoki ulardan bir nechtasi birgalikda boshlanishi yoki tugashi holatida:
muzli kristallar;
muzlayotgan tuman;
changli, qumli yoki qorli yer boʻylab izgʻirin;
changli yerga yaqin izgʻirin, qumli yerga yaqin izgʻirin, yoki qorli yerga yaqin izgʻirin, momaqaldiroq (yogʻinli yoki yogʻinsiz);
boʻron (shiddatli shamol);
oʻrasimon bulut (tornado yoki quyun);
i) BKN yoki OVC kattaligidagi bulutlarning quyi qatlamining quyi chegarasi balandliti ortadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki BKN yoki OVC kattaligidagi bulutlarning quyi qatlamining quyi chegarasi balandligi kamayadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi:
30, 60,150 yoki 300 m;
450 m — vizual parvozlar qoidalari boʻyicha koʻp sonli parvozlar bajarilgan holda;
k) 450 m dan pastroq qatlamdagi bulutlarning soni oʻzgarib turadi:
SKC, FEW yoki SKT dan BKN yoki OVC gacha yoki;
BKN yoki OVC dan SKC, FEW yoki SKT gacha;
l) osmon yopiq va vertikal koʻrinuvchanlik yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki vertikal koʻrinuvchanlik yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi: 30, 60, 150 yoki 300 m.
7 §. Meteorologik maʼlumotlarning tarqatilishi
51. METAR va SPECI maʼlumotlari boshqa aerodromlarga tarqatiladi va OPMET xalqaro banklariga tarqatiladi.
52. Ob-havo sharoitlari yomonlashayotgani toʻgʻrisidagi SPECI maʼlumotini kuzatishdan keyin darhol tarqatish lozim. Ob-havo sharoitlari yaxshilanayotgani toʻgʻrisidagi SPECI maʼlumotini faqat yaxshilanish 10 minut davomida saqlanib qolgan holdagina tarqatish lozim; zarur boʻlganda bunday maʼlumotga uni tarqatishdan avval 10 minutlik davr oxirida ustuvor boʻlgan ob-havo sharoitlarini aks ettirish uchun tuzatishlar kiritish lozim. Ob-havoning bir elementi yomonlashuvi bilan bir vaqtda boshqasining yaxshilanishi kuzatilganda, ob-havo sharoitlari yomonlashayotgani toʻgʻrisidagi maʼlumot deb hisoblanadigan yagona SPECI maʼlumoti chiqariladi.
53. Mahalliy muntazam maʼlumotlar mahalliy havo harakatiga xizmat koʻrsatish idoralariga beriladi hamda ekspluatantlar va boshqa aerodrom isteʼmolchilariga taqdim etiladi.
54. Mahalliy maxsus maʼlumotlar mahalliy havo harakatiga xizmat koʻrsatish idoralariga maʼlum sharoitlar yuzaga kelishi bilanoq beriladi. Lekin vakolatli meteorologik idora va tegishli vakolatli HHXK idorasi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra, agar bu displeyni mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlariga kiritiladigan maʼlumotlarni yangilash uchun ishlatish koʻzda tutilgan boʻlsa, ularni mahalliy HHXK idorasida boʻlgan, meteorologik stansiyada oʻrnatilganiga oʻxshash qayd etuvchi displey koʻrsatadigan istalgan element yuzasidan chiqarmaslik mumkin. Mahalliy maxsus maʼlumotlar ekspluatantlar va boshqa aerodrom isteʼmolchilariga ham taqdim etiladi.
8 §. Yer usti shamolini kuzatish va u haqidagi axborotni maʼlumotda bildirish
55. Yer usti shamolini kuzatish UQY ustida taxminan 6 — 10 m balandlikda amalga oshirish lozim.
56. Yer usti shamolini kuzatishlarning reprezentativligi (muntazam bir xilligi) Oʻzbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalariga muvofiq joylashgan datchiklardan foydalanish hisobiga taʼminlanishi lozim. Topografik yoki ustuvor ob-havo sharoitlari UQY ning turli uchastkalarida yer usti shamolining katta farqlanishiga olib keladigan aerodromlarda qoʻshimcha datchiklarni oʻrnatish lozim.
57. Shamol kuzatishlarini oʻrtachalashtirish davri quyidagicha:
a) mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlari uchun 2 minut;
b) aerodromdan tashqariga tarqatiladigan METAR va SPECI maʼlumotlari uchun 10 minut.
Aerodromdan tashqarida tarqatiladigan maʼlumotlar uchun 10 minutlik oʻrtachalashtirish davrini taʼminlamaydigan shamolni asboblar yordamida oʻlchash uchun 2 minutlik oʻrtachalashtirish davri qoʻllanadi.
58. Vaqtincha aerodromlar va qoʻnish maydonchalarida shamol koʻrsatkichlarini baholash flyuger, shamol konuslari va qoʻl anemometrlari yordamida amalga oshirilishi mumkin.
59. Magnit ogʻishi 10° va undan ortiq boʻlgan aerodromlarda shamol yoʻnalishini hisoblashlarga HHB idoralariga va havo kemalarining ekipajlariga berish uchun tuzatish kiritiladi. Musbat magnit ogʻishida uning qiymati yoʻnalish hisobidan ayriladi, manfiy ogʻishda qoʻshiladi. Olingan qiymat eng yaqin 10 gradusgacha taqribiy qiymatga keltiriladi va uchta raqam bilan koʻrsatiladi. Aerodromdan tashqariga tarqatiladigan maʼlumotlarda shamol yoʻnalishi magnit ogʻishiga tuzatishsiz beriladi.
60. Shamol tezligi sekundiga metrlarda koʻrsatiladi (m/s). Maksimal shamol tezligi (birdan kuchayishlari) faqat oʻrtacha tezlikdan chetlashuv 5 m/s yoki undan ortiq boʻlganda, oʻrtacha tezlikka qoʻshimcha koʻrsatiladi. Sokin havoda ochiq tekst bilan beriladigan maʼlumotlarda CALM (TIXO) atamasi ishlatiladi.
61. Maʼlumotlarda shamolning oʻrtacha yoʻnalishini koʻrsatish mumkin boʻlmaganda, masalan kuchsiz shamolda (2 m/s dan kam) yoki yuqoriroq shamol tezligida, masalan, aerodrom ustidan momaqaldiroq oʻtganda, shamolning oʻzgaruvchan yoʻnalishini yoʻnalish koʻrsatmagan holda “beqaror” atamasi bilan koʻrsatish lozim.
62. Kuzatish muddatidan 10 minut avval shamolning oʻrtacha tezligi 2 m/s va ortiq boʻlib, shamol yoʻnalishi 60° ga va undan ortiq oʻzgarganda, aerodromdan tashqariga tarqatiladigan maʼlumotlarda yoʻnalish oʻzgarishi oraligʻini chegaralaydigan shamol yoʻnalishining ikkita ekstremal yoʻnalishini koʻrsatish lozim.
9 §. Koʻrinuvchanlikni kuzatish va u haqdagi axborotni maʼlumotda bildirish
63. Koʻrinuvchanlikni kuzatish asbob vositalari yordamida yoki belgilangan va/yoki tanlangan kunduzgi va tungi koʻrinuvchanlik moʻljallarini kuzatish orqali oʻtkaziladi, u haqdagi axborot esa metrlar yoki kilometrlarda bildiriladi. Koʻrinuvchanlik moʻljallarining sxemalari aerodromning meteorologik idorasi tomonidan HHXK idorasi bilan birgalikda tayyorlanadi, Aeroport direktori tomonidan tasdiqlanadi hamda kuzatish punktlarida va tegishli HHXK dispetcherlik punktlarida joylashtiriladi.
64. Koʻrinuvchanlikni vizual kuzatishlar uchun AKPdan UQY oʻrtasiga qarab 400, 800, 1000, 1500, 2000 m masofalarda va havo kemalarining uchish va qoʻnishlari uchun eng kam masofalarga mos keluvchi boshqa masofalarda oʻrnatiladigan shchit-moʻljallar qoʻllanadi. 2000 m dan ortiq boʻlgan koʻrinuvchanlikda koʻrinuvchanlikni vizual kuzatish uchun tabiiy moʻljallar ishlatiladi.
65. Shchit-moʻljallarning oʻlchamlari kamida:
a) 800 m gacha masofada oʻrnatilganda — 1.5 x 1.5 m;
b) 800 m dan 1500 m gacha masofada oʻrnatilganda — 2.5 x 2.0 m;
v) 1500 m va undan ortiq masofada oʻrnatilganda — 3.0 x 2.0 m boʻlishi lozim.
Shchit-moʻljallar:
a) biror-bir obyektlarga proyeksiyalanadigan boʻlsa, oq-qora rangga;
b) osmon foniga proyeksiyalanadigan boʻlsa, qora rangga boʻyalishi lozim.
Shchit-moʻljallarda kuzatish joyidan seksiyalab yoki alohida yoqiladigan ayrim yoritish manbalari (60 Vt quvvatli elektr chiroqlari) oʻrnatilishi lozim.
66. Asboblar bilan kuzatishda koʻrinuvchanlik taxminan 2,5 m balandlikda oʻlchanishi lozim.
Vizual kuzatishlarda kuzatuvchining koʻz sathi yer yuzasidan 1,5 — 10,0 m balandlikda boʻlishi lozim.
Koʻrinuvchanlikni vizual kuzatishni taʼminlovchi kuzatuvchilar ham bir koʻzi uchun 1,0 koʻz oʻtkirligiga ega boʻlishi lozim (korreksiya bilan) va har yili koʻrish qobiliyatining tekshiruvidan oʻtishi lozim.
67. Asboblar bilan kuzatishda oʻrtachalashtirish davri quyidagicha boʻlishi lozim:
a) Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlari uchun hamda HHXK idoralarining ish joylarida koʻrinuvchanlik axborotlarini aks ettirish vositalari uchun 1 minut;
b) METAR va SPECI maʼlumotlari uchun 10 minut, kuzatishdan avvalgi 10 minut ichida koʻrinuvchanlikning sezilarli oʻzgarib turishi mumkin boʻlgan hollardan tashqari; bu holda oʻrtacha qiymatlarni olish uchun faqat bunday beqarorlik davridan keyin qayd etilgan qiymatlardan foydalanish lozim.
68. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda hamda METAR va SPECI maʼlumotlarida 800 m dan kamroq koʻrinuvchanlik boʻlganda, koʻrinuvchanlik 50 m ga karrali birliklarda koʻrsatiladi; 800 m yoki undan ortiq, lekin 5 km dan kamroq boʻlganda — 100 m ga karrali birliklarda; 5 km yoki undan ortiq, lekin 10 km dan kam boʻlganda —1 km ga karrali birliklarda; meteorologik sharoitlar CAVOKdan foydalanishga imkon bergan hollardan tashqari 10 km va undan ortiq boʻlganda, koʻrinuvchanlik 10 km kabi koʻrsatiladi. Maʼlumotlarni bildirish uchun qoʻllanadigan shkalaga aniq tushmaydigan har qanday kuzatiladigan kattalik kamroq tomonga, shkalaning eng yaqin koʻrsatkichigacha yaxlitlanadi.
69. Qoʻnish tizimlari bilan jihozlanmagan aerodromlarda koʻrinuvchanlikni kuzatish ham UQY tomoniga ham boshqa yoʻnalishlarda amalga oshiriladi.
Ob-havo maʼlumotiga UQYning ish starti yoʻnalishida aniqlangan koʻrinuvchanlik qiymati kiritiladi. Istalgan boshqa yoʻnalishdagi qiymat, u maʼlumotga kiritilgan qiymatdan kam boʻlsa, harakat xizmati dispetchyerlariga va navbatchi sinoptikka bildiriladi (yoʻnalish koʻrsatilgan holda).
70. Gʻira-shira paytda vizual kuzatishda koʻrinuvchanlik ham kunduzgi, ham tungi moʻljallarga koʻra baholanadi, bunda maʼlumotga aniqlangan qiymatlardan kattaroq qiymati kiritiladi.
Koʻrinuvchanlikni oʻlchash UQYning oʻq chizigʻidan koʻpi bilan 180 m yon chekinishda oʻtkazilishi lozim. Kuzatishlar reprezentativ boʻlishi uchun ularning joyi UQY oxiridan markaziga qarab 300 ± 200 m masofada hamda markaziga yaqin (markaz traverzidan ±200 m) boʻlishi lozim.
71. Qoʻnish tizimlari bilan jihozlangan aerodromlarda koʻrinuvchanlikni kuzatish UQY boʻylab oʻtkaziladi.
72. Asboblar boʻlganda, asboblar bilan kuzatishlar ishlatiladigan asbob turiga mos keluvchi maksimal koʻrinuvchanlik qiymatigacha oʻtkaziladi. Asboblar bilan kuzatishdan vizual kuzatishga oʻtish amalga oshiriladigan koʻrinuvchanlik qiymati ushbu aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma bilan belgilanadi.
73. Asboblar bilan kuzatishda METAR va SPECI maʼlumotlariga UQY uzunligiga qarab quyidagilar kiritiladi:
a) UQY uzunligi 2000 m va undan kam boʻlganda — UQY ning ikkala uchida oʻlchangan koʻrinuvchanlikning ikkita qiymatidan kamrogʻi;
b) UQY uzunligi 2000 m dan ortiq boʻlganda — UQY ning ish startida va markazida oʻlchangan koʻrinuvchanlikning ikkita qiymatidan kamrogʻi.
74. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda, koʻrinuvchanlikni oʻlchash uchun asboblar tizimi qoʻllanilganda:
a) koʻrinuvchanlikni kuzatish UQY boʻylab bir nechta joyda oʻtkazilganda, avval yerga tegish zonasi uchun reprezentativ boʻlgan qiymatlarni, keyin esa, zarur boʻlganda, UQYning oʻrta nuqtasi va uzoq uchi uchun reprezentativ boʻlgan qiymatlarni koʻrsatish lozim, bunda shuningdek ushbu qiymatlar reprezentativ boʻlgan joylarni ham koʻrsatish kerak;
b) agar bir nechta UQIlar ishlatilsa va koʻrinuvchanlikni kuzatish ushbu UQYlarga nisbatan oʻtkazilsa, har bir UQY uchun mavjud koʻrinuvchanlik qiymatini kiritish va bu qiymatlar taalluqli boʻlgan UQY larni koʻrsatish lozim.
75. Asosiy va rezerv uskunalar ishlamay qolganda yoki asboblarning koʻrsatkichlari toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda asboblar bilan kuzatishdan vizual kuzatishlarga oʻtish toʻgʻrisidagi qarorni kuzatuvchi qabul qiladi va uni navbatchi sinoptikka, parvozlar rahbariga (katta dispetcherga) bildiradi hamda asboblarning texnik holati jurnaliga yozadi. Asboblar boʻyicha muhandis boʻlganda, navbatchi muhandis-asbobchi uskunalarning ishga yaroqliligi toʻgʻrisida xulosa qiladi.
76. Asbob vositalaridan foydalanilganda koʻrsatkichlarning avtomatik qayd etilishi taʼminlanishi lozim.
77. Asboblar bilan kuzatishlardan vizual kuzatishga oʻtganda va aksincha, shuningdek asosiy asbobda kuzatishdan rezerv asbobda kuzatishga oʻtilganda va aksincha, kuzatuvchilar tomonidan maxsus jurnalda ushbu oʻtishning vaqti va sababi koʻrsatilgan holda yozuv kiritiladi.
78. Uchish maydonidagi turli koʻrinuvchanlik sharoitlarida vertolyotlar va boshqa havo kemalarining soʻrov boʻyicha uchish va qoʻnishlarini taʼminlash uchun unga koʻra koʻrsatilgan yoʻnalishda aniqlangan koʻrinuvchanlik qiymati uzatiladi (shu yoʻnalishda oʻrnatilgan yoki tanlangan koʻrinuvchanlik moʻljallari yoki asboblar mavjud boʻlganda).
10 §. UQYda koʻrinuvchanlikning uzoqligi
79. YuICh yoki PICh yoritish signallari tizimi ishlatiladigan aerodromlarda gʻira-shira payti va tunda koʻrinuvchanlikning 2000 m va undan kam, kunduzi 1000 m va undan kam qiymatlarida (uskuna turiga qarab) maxsus jadvallar yordamida UQY dagi koʻrinuvchanlik uzoqligining hisob-kitoblari amalga oshiriladi yoki avtomatlashtirilgan kuzatish tizimlari hisob-kitoblarining maʼlumotlari ishlatiladi. Qolgan hollarda UQY dagi koʻrinuvchanlik uzoqligi sifatida koʻrinuvchanlikning kuzatiladigan qiymatlari qabul qilinadi.
80. UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligining maʼlumoti uning qiymati meteorologik koʻrinuvchanlik uzoqligining qiymatidan ortiq boʻlgan hollarda, mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlariga, shuningdek METAR va SPECI maʼlumotlariga kiritiladi, bunda UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligining maʼlumotlari bevosita meteorologik koʻrinuvchanlik maʼlumotlaridan keyin kelishi lozim. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlariga (shuningdek HHXK dispetcherining soʻroviga koʻra) yerga tegish zonasi uchun reprezentativ UQYdagi koʻrinuvchanlik qiymatlari, keyin esa, zarur boʻlganda, UQYning oʻrta nuqtasi va uzoq uchi uchun qiymatlari kiritiladi, bunda shuningdek ushbu qiymatlar reprezentativ boʻlgan joylar ham koʻrsatiladi.
81. Bir nechta UQYlar ishlatilganda UQYlar uchun koʻrinuvchanlik qiymatlari ushbu qiymatlar taalluqli boʻlgan UQYlar raqamlari koʻrsatilgan holda kiritiladi.
UQYning holati toʻgʻrisidagi maʼlumot mazkur Yoʻriqnomaning 7-ilovasida keltirilgan.
11 §. Joriy ob-havo hodisalarini kuzatish va u haqdagi axborotni maʼlumotda bildirish
82. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlar uchun joriy ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi axborot aerodromdagi sharoitlar uchun reprezentativ boʻlishi lozim.
83. METAR va SPECI maʼlumotlari uchun moʻljallangan joriy ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi axborot aerodromdagi sharoitlar, joriy ob-havoning baʼzi hodisalari yuzasidan esa, uning atroflari uchun, yaʼni aerodromning nazorat nuqtasidan 8 dan 16 km gacha masofa ichida reprezentativ boʻlishi lozim. METAR va SPECI maʼlumotlarida joriy ob-havo hodisalarining turi va xususiyatlarini koʻrsatish, shuningdek hodisalarning kuchliligi yoki ularning aerodromga yaqinligiga baho berish kerak. (4678 jadval “Xalqaro aviatsiya meteorologik kodlarning termasi”).
84. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda kuzatiladigan joriy ob-havo hodisalarining turi va xususiyatlari koʻrsatiladi hamda ularning kuchliligiga baho beriladi. Masalan, aerodromlarda momaqaldiroqlarni kuzatishda ochiq tekst bilan uzatish uchun momaqaldiroq kuzatilayotgan yoʻnalishni hamda uning koʻchib borishi yoʻnalishini bildirish lozim (rumblarda). Chaqmoq urishi va keyingi momaqaldiroq oʻrtasidagi vaqt oraligʻiga qarab momaqaldiroqqacha boʻlgan masofa baholanadi. Agar bu oraliq 10 sekunddan ortiq boʻlsa (momaqaldiroqqacha masofa 3 km dan ortiq), momaqaldiroq “uzoq”, 10 sekunddan kam boʻlsa — “aerodrom ustidagi momaqaldiroq” deb baholanadi. Momaqaldiroq oxirgi momaqaldiroq eshitilgan paytdan boshlab oʻtib ketgan yoki aerodromdan tashqariga ketgan deb hisoblanadi, shu paytdan boshlab 10 minut ichida momaqaldiroq eshitilmagan boʻlsa, uning tugashi tasdiqlanadi.
Ochiq tekst bilan HHXK dispetcherlik punktlariga uzatiladigan momaqaldiroq toʻgʻrisidagi axborot, masalan, quyidagicha boʻlishi lozim:
“09.05. shimoli-sharqdagi uzoq momaqaldiroq, janubi-gʻarb tomonga siljib bormoqda;
18.20. aerodrom ustida doʻlli momaqaldiroq”.
Jala yogʻinlari 1000 m va undan kam koʻrinuvchanlik boʻlganda kuchli deb hisoblanadi.
12 §. Bulutlarni kuzatish va u haqdagi axborotni maʼlumotda bildirish
85. Bulutlarning miqdori va shakli bilan belgilanadigan osmon holatini kuzatishlar asosiy kuzatish punktida amalga oshiriladi (AKP). Aniq qoʻnishga yetib kelish tizimlari bilan jihozlangan aerodromlarda bulutlarning quyi chegarasining balandligi YaJYRM (BPRM)da oʻrnatiladigan datchiklar yordamida oʻlchanadi. Bulutlarning quyi chegarasining balandligini masofadan kuzatishlar boʻlmaganda va quyi chegara balandligining qiymati 200m va undan quyiroq boʻlganda bulutlarning quyi chegarasining balandligini kuzatish uchun meteokuzatuvchini YaJYRM ga olib chiqish amalga oshiriladi. Aniq qoʻnishga yetib kelish tizimlari bilan jihozlanmagan aerodromlarda bulutlarning quyi chegarasining balandligi asosiy kuzatish punktida oʻrnatiladigan datchiklar yordamida oʻlchanishi mumkin.
86. Bulutlarni kuzatish maʼlumotlari bulutlarning miqdori, shakli va quyi chegarasining balandligi haqidagi axborotni oʻz ichiga oladi. Bulutlar toʻgʻrisidagi maʼlumot mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarga, METAR va SPECI maʼlumotlariga kiritiladi. Agar biror sabablarga koʻra osmonning holati maʼlum boʻlmasa, masalan, tuman va/yoki boshqa hodisalar tufayli bulutlar xususiyatini baholash mumkin boʻlmasa, unda bulutlar guruhi oʻrniga vertikal koʻrinuvchanlik guruhi kiritiladi. Agar vertikal koʻrinuvchanlik haqida maʼlumot boʻlsa, guruh quyidagicha boʻladi — VVnnn. Vertikal koʻrinuvchanlik tumanning kam zichligi tufayli asbob bilan oʻlchana olmasa va shu sababga koʻra u haqidagi maʼlumotlar boʻlmasa, mahalliy maʼlumotlarda, METAR va SPECI maʼlumotlarida guruh quyidagicha koʻrsatiladi — VV///.
87. Quyi qatlam bulutlarining balandligi asboblar bilan aniqlanadi.
Asboblar ishdan chiqqanda BQChB vizual ravishda yoki havo kemalarining axborotlari asosida baholanishi mumkin. Vizual kuzatishda:
1) past bulutlarning quyi chegarasining balandligi (BQChB 1000 m dan kam) faqat kunning yorugʻ vaqtida 3 oktantdan ortiq boʻlmagan miqdorida baholanadi;
2) quyi qatlam bulutlarining quyi chegarasining balandligi (1000 dan 2000 m gacha) faqat kunning yorugʻ vaqtida istalgan miqdorida baholanadi.
BQChB asboblari ishdan chiqqanda METAR va SPECI maʼlumotlariga bulutlar toʻgʻrisidagi maʼlumot faqat “1”, “2” shartlar bajarilganda kiritiladi. Qolgan barcha hollarda bulutlar guruhi Oʻzbekiston Respublikasi aerodromlarning METAR va SPECI maʼlumotlariga quyidagi shaklda kiritiladi — Ns Ns Ns ///, bu yerda Ns Ns Ns — bulutlar miqdori.
88. Bulutlarning quyi chegarasining balandligi UQY ostonasiga nisbatan koʻrsatilishi lozim. UQY boʻsagʻasidan Yum dan ortiq quyida yoki yuqorida joylashgan YaJYRM hududida bulutlarning balandligini aniqlashda, balandliklarning farqiga tuzatish kiritiladi. YaJYRM UQY ostonasidan pastroq boʻlganda tuzatish ayiriladi va yuqori boʻlganda qoʻshiladi.
89. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda va METAR va SPECI maʼlumotlarida:
a) bulutlarning miqdori qisqartmalardan foydalanib koʻrsatilishi lozim: FEW (1-2 okt.), SCT (3-4 okt.), BKN (5 — 7 okt.) yoki OVC (8 okt.);
b) yomgʻirli toʻp-toʻp (Cb) va minorasimon toʻp-toʻp bulutlarni CV va TCU qisqartmalardan foydalanib koʻrsatish lozim;
v) bulutlarning quyi chegarasining balandligini, vertikal koʻrinuvchanligini:
mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarida metrlarda, 10 ga karrali birliklarda;
METAR va SPECI maʼlumotlarida 30 ga karrali birliklarda koʻrsatish lozim;
g) agar parvozlar uchun ahamiyatli bulutlar boʻlmaganda, vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan boʻlib, CAVOK qisqartmasi ob-havo sharoitlarini tavsiflash uchun mos kelmasa, SKC qisqartmasidan foydalanish lozim;
d) agar parvozlar uchun ahamiyatli bulutlar boʻlmaganda, yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlar boʻlmaganda, vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan boʻlib, CAVOK va SKC qisqartmalari ob-havo sharoitlarini tavsiflash uchun mos kelmasa, NSC qisqartmasidan foydalanish lozim;
e) bir necha qatlam bulut yoki parvozlar uchun ahamiyatli ayrim bulut massivlari kuzatilganda, bulutlarning miqdorini va quyi chegarasining balandligini bulutlarning quyi chegarasining balandligi ortib borishi tartibida va quyidagi mezonlarga koʻra koʻrsatish lozim:
eng quyi qatlami yoki massivi, miqdoridan qatʼi nazar, mos holda FEW, SCT, BKN yoki OVC kabi koʻrsatiladi;
keyingi qatlami yoki massivi osmonning 2/8 qismidan ortiq qoplagan holda, mos holda SCT, BKN yoki OVC kabi koʻrsatiladi;
yuqoriroq qatlami yoki massivi osmonning 4/8 qismidan ortiq qoplagan holda, mos holda BKN yoki OVC kabi koʻrsatiladi;
yomgʻirli toʻp-toʻp va/yoki va minorasimon toʻp-toʻp bulutlar, kuzatilganda, ammo “1”-“3” kichik bandlarida koʻzda tutilgan maʼlumotlarda aks ettirilmaganda;
j) bulutlarning quyi chegarasi noaniq, parcha-parcha yoki tez oʻzgarayotgan hollarda, maʼlumotda bulut yoki uning qismlarining quyi chegarasining minimal balandligini koʻrsatish lozim;
z) bulutlarning alohida qatlami (massivi) umumiy quyi chegarasi boʻlgan yomgʻirli toʻp-toʻp va minorasimon toʻp-toʻp bulutlardan iborat boʻlganda, bulutlarning turi maʼlumotda faqat yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlar kabi koʻrsatilishi kerak.
13 §. Havo haroratini va shudring nuqtasi haroratini kuzatish
90. Havo haroratini va namligini kuzatish UQY yoki UQY kompleksi uchun xos boʻlgan sharoitlarni aks ettirishi lozim, bunda havo namligi shudring nuqtasining haroratini aniqlash orqali baholanadi.
91. Havo va shudring nuqtasining harorati maʼlumotlarda butun Selsiy graduslarida beriladi.
92. Tarkibida 0,5° boʻlgan havo va shudring nuqtasining harorati qiymatlari butun Selsiy graduslaridagi eng yaqin qiymatlarigacha yaxlitlanadi.
-9° S dan + 9° S gacha oraliqdagi havo va shudring nuqtasi haroratining yaxlitlangan butun gradus qiymatlaridan avval “0” yoziladi.
14 §. Atmosfera bosimini kuzatish
93. Atmosfera bosimi oʻlchanadi, QNH yoki QFE esa, gektopaskalning (gPa) oʻndan bir ulushlarigacha yoki simob ustuni millimetrlarigacha aniqlikda hisoblanadi.
94. Agar barometr UQY ostonasidan 2 m va undan ortiqroq yuqorida (pastda) oʻrnatilgan boʻlsa, oʻlchangan qiymatiga balandliklarning farqi uchun tuzatish kiritiladi.
Barometr (simobli barometrning “nol” darajasi) va UQYning tegishli ostonasi oʻrtasidagi balandliklar farqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aviakorxona tomonidan aerodrom meteorologik idorasiga bildiriladi.
95. Aerodromda tarqatiladigan maʼlumotlarga barcha tuzatishlar hisobga olinib oʻlchangan va eng yaqin butun millimetrgacha yaxlitlangan QFE bosimi (mm. sim. ust.), shuningdek zarur boʻlganda QNH toʻgʻrisidagi axborot gektopaskallarda, eng yaqin butun gektopaskalgacha kam tomonga yaxlitlanib kiritiladi.
96. Aerodromdan tashqarida tarqatiladigan maʼlumotlarga QNH toʻgʻrisidagi axborot kiritiladi, uni eng yaqin butun gektopaskalgacha kam tomonga yaxlitlash lozim.
15 §. Qoʻshimcha maʼlumot va u haqdagi axborotlarni maʼlumotlarda bildirish
97. Aerodrom meteorologik kuzatishlarida alohida meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi, ayniqsa qoʻnishga yetib kelish va balandlikka chiqish zonalaridagi sharoitlar toʻgʻrisidagi mavjud axborotlar kiritilishini koʻzda tutishi lozim.
98. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarga, METAR va SPECI maʼlumotlariga quyida sanab oʻtilgan yaqindagi ob-havo hodisalari, yaʼni aerodromda oxirgi chiqarilgan muntazam maʼlumotdan keyingi davrda yoki tugagan soat davomida, bu davrlardan qaysi biri qisqaroq boʻlishiga qarab, lekin kuzatishdan keyin kuzatilgan ob-havo hodisalari toʻgʻrisida axborotlarni kiritish lozim; ular haqida koʻpi bilan uchta guruhdan foydalanib, qoʻshimcha maʼlumotda bildirish lozim:
| Muzlayotgan yogʻinlar | REFZDZ, REFZRA ; |
| Moʻʼtadil yoki kuchli yogʻinlar (jumladan jala) | REDZ, RERA, RESN RESG, REPL, RESHRA, RESHSN, RESHGR, RESHGS; |
| Yerga yaqin izgʻirin | REBLSN; |
| Chang boʻroni, qum boʻroni | REDS RESS; |
| Momaqaldiroq | RETS; |
| Oʻramasimon bulut (tornado yoki quyun) | REFC; |
| Vulqon kuli | REVA. |
99. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarga qoʻshimcha maʼlumot sifatida quyidagi alohida meteorologik sharoitlar yoki ularning birikmalari toʻgʻrisidagi axborotni kiritish lozim:
| Momaqaldiroq (MRL axboroti) | TS |
| Moʻʼtadil yoki kuchli turbulentnost | MOD TURB, SEV TURB |
| Shamol surilishi | WS |
| Doʻl (MRL axboroti) | GR |
| Kuchli boʻron chizigʻi (MRL axboroti) | SEV SQL |
| Moʻʼtadil yoki kuchli muzlanishi | MODICE, SEV ICE |
| Kuchli togʻ toʻlqinlari | SEV MTW |
| Oʻramasimon bulut (tornado yoki quyun) | FC |
100. Muzlanishi, turbulentlik, shuningdek shamol surilishi yerdan yetarlicha yaxshi kuzatila olmasligi uchun, ularning mavjudligi toʻgʻrisidagi axborot havo kemalari bortidan balandlikka chiqish yoki qoʻnishga yetib kelish bosqichlarida olish lozim.
16 §. Radiolokatsiya kuzatishlari
101. Meteorologik radiolokatorlar (MRL) bilan jihozlangan aerodromlarda bulutlar tuzilmalari, yogʻinlar zonalarining fazodagi taqsimlanishi, ularning koʻchishi evolyutsiyasi ustidan kuzatishlar oʻtkaziladi.
102. Parvozlar davrida MRL yordamida kuzatishlar:
ochiq havoda — 3 soatda bir marta;
hodisalarsiz qatlamsimon bulutlarda, yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlarda — har soatda;
100 km lik zonada momaqaldiroq, doʻl, boʻron, jala boʻlganda — har 30 minutda amalga oshiriladi.
103. Har soatlik kuzatishlarning natijalari radiolokatsiya vaziyati xaritalari shaklida rasmiylashtiriladi, oʻchoqlarining joyi esa har soatlik oraliqlar orasida oʻtkaziladigan kuzatishlarning natijalariga qarab aniqlanadi. Ushbu maʼlumot navbatchi sinoptikka, shuningdek HHB dispetchyerlariga 10-bobda bayon etilgan talablarga muvofiq beriladi. Momaqaldiroq oʻchoqlarining joylashuvi toʻgʻrisidagi axborot, shuningdek toʻgʻri nutq kanallari, telefon, AFTN orqali uzatiladi.
104. Aerodromdan 100 km radiusida momaqaldiroq, doʻl oʻchoqlari mavjud boʻlganda ularning joyi haqidagi maʼlumot VOLMET turiga kirmaydigan ATIS dasturiga yoki radiouzatuv OVCh-xabarlariga kiritiladi. Ushbu maʼlumotlarga quyidagi axborotlar kiritiladi:
a) oʻchoqning xususiyati;
b) oʻchoq markazining aerodrom nazorat nuqtasiga (ANN) nisbatan joylashuvi, azimut va masofasi.
Aerodromdagi 100 km radiusidagi momaqaldiroq, doʻl oʻchoqlarining joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumot HHXK xizmatiga AFTN, BOA aloqa kanallari, telefon orqali keyinchalik havo kemalari bortiga uzatish uchun beriladi.
v) oʻchoq koʻchishining yoʻnalishi rumblarda va tezligi km/soatlarda.
Orasidagi masofasi 50km dan kam boʻlgan bir nechta oʻchoqlar, bir oʻchoqning diametri 20 km dan ortiq yoki burchak kattaligi 10° dan ortiq boʻlganda oʻchoq (lar) zonasining chegarasi, oʻchoq yoki oʻchoqlar zonasi chegarasi boʻylab tanlangan nuqtalar boʻyicha azimutlar (soat mili boʻyicha) va masofalar toʻgʻrisidagi axborot uzatilishi orqali koʻrsatiladi.
105. MRL bilan jihozlanmagan aerodromlarda radiolokatsiya meteorologik axborotini olish uchun bort radiolokatorlari bilan jihozlangan havo kemalari ekipajlaridan olinadigan maʼlumotlar ishlatilishi lozim.
106. Avtomatlashtirilgan radiolokatsiya maʼlumotlarini qabul qilish va ularga ishlov berish tizimlaridan foydalanish maxsus yoʻriqnomalar bilan belgilanadi hamda aerodrom meteorologik idoralari va HHXK idoralari tomonidan tasdiqlanadi.
17 §. Aerodrom hududida shamolning balandliklar boʻylab taqsimlanishi toʻgʻrisidagi maʼlumot
107. Aerodrom hududida shamolning balandliklar boʻylab taqsimlanishi toʻgʻrisidagi maʼlumotni olish uchun quyidagilar ishlatiladi:
havo kemalari bortidan olingan shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
aerodrom hududida oʻrnatilgan qoʻshimcha shamol datchiklar maʼlumoti (mavjud boʻlganda).
108. Asboblar bilan oʻlchangan shamol xususiyatlarini olish mumkin boʻlmaganda, sinoptik qismi boʻlgan aerodrom meteorologik idoralari aylana balandligidagi shamol toʻgʻrisidagi prognostik maʼlumot berilishini taʼminlaydi.
VI-bob. Havo kemalarining bortidan kuzatishlar va bildirishlar
1 §. Umumiy qoidalar
109. Havo kemalari bortidan oʻtkaziladigan meteorologik kuzatishlar odatdagi yer usti kuzatishlari bilan yetarli qamrab olinmagan hududlar ustidagi sharoitlar haqida maʼlumot olish uchun, shuningdek kuchli turbulentlik, muzlanishi, shamol koʻchishi mavjudligi, aylana balandligidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi haqida, mumkin boʻlganda 100 m balandlikdagi shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni hamda boshqa havo kemalari parvozlarining xavfsizligiga salbiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa holatlar toʻgʻrisida maʼlumot olish uchun ishlatiladi.
110. Meteorologik idoralar havo kemalari bortidan kuzatish maʼlumotlari boʻyicha (boshqa manbalardan olinadigan maʼlumot bilan birgalikda) meteorologik vaziyat oʻzgarishini kuzatish, prognozlarga tuzatishlarni, parvozlarning yoʻnalishlari va hududlari boʻyicha ogohlantirishlarni tuzishni taʼminlaydi.
111. Havo kemalari bortidan kuzatish quyidagi turlariga boʻlinadi:
a) balandlikka chiqish va qoʻnish uchun yetib kelish paytida kuzatishlar;
b) havo trassasida yoki aviatsiya ishlarini bajarish hududida parvoz qilishda kuzatishlar;
v) soʻrov boʻyicha kuzatishlar;
g) xalqaro parvozlarni bajarishda AIREP shakli boʻyicha kuzatishlar.
2 §. Balandlikka chiqish va qoʻnish uchun yetib kelish paytida kuzatishlar
112. Havo kemalarining ekipajlari balandlikka chiqish va qoʻnish uchun yetib kelish paytida bulutlarning quyi va yuqori chegarasining balandligi, muzlanish, turbulentlik va shamolning surilishi mavjudligi, aylana balandligida va 100 m balandligida shamolning yoʻnalishi va tezligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bildiradi. Ushbu maʼlumotlar dispetcherga balandlikka chiqishda — xavfsiz balandlikka erishganidan keyin, qoʻnishga yetib kelishda — qoʻnishdan keyin beriladi.
113. Havo kemasining ekipaji kuchli turbulentlik, kuchli muzlanishni aniqlagan holda bu hodisalar toʻgʻrisidagi maʼlumot HHB dispetcheriga imkoni boricha eng qisqa muddatda beriladi. HHB dispetcheri darhol olingan maʼlumotni aerodrom meteorologik idorasiga beradi.
3 §. Havo trassasida yoki aviatsiya ishlarini bajarish hududida parvoz qilishda kuzatishlar
114. Ushbu kuzatishlar kuchli turbulentnost yoki havo kemasining komandiri fikricha, boshqa havo kemalarining parvoz xavfsizligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa sharoitlar (hodisalar) mavjud boʻlganda oʻtkaziladi. Ushbu sharoitlar yoki hodisalarning mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumot aniqlanganidan keyin darhol uzatiladi.
4 §. Soʻrov boʻyicha kuzatishlar
115. Soʻrov boʻyicha kuzatishlar havo kemasi oʻtayotgan HHB rayonidagi parvozlarni taʼminlaydigan aerodrom meteorologik idorasi maʼlum axborotlarni soʻragan hollarda oʻtkaziladi.
5 §. Kuzatishlar maʼlumotlarini qayd etish va ulardan foydalanish
116. Havo kemalari bortidan aerodrom meteorologik idorasi tomonidan HHXK idorasi orqali olinadigan bildirishlar maxsus jurnalda qayd etiladi va havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi meteokonsultatsiyasida ishlatiladi.
6 §. Parvozdan keyingi bildirish
117. Havo kemasi aerodromga yetib kelganidan keyin havo kemasining komandiri yoki parvoz ekipajining aʼzolaridan biri parvoz paytida kuzatilgan maxsus jurnalda qayd etiladigan meteorologik sharoitlar haqida ogʻzaki maʼlumotni beradi.
118. Havo kemasining ekipajida “Bort ob-havosi” blankasi boʻlganda ekipaj uni toʻldirib, yetib kelish aerodromiga yetib kelganda aerodrom meteorologik idorasiga berishi lozim.
7 §. Havo kemalari bortidan bildirishlarni meteorologik idoralar oʻrtasida almashish
119. HHB dispetcheridan havo trassasida uchayotgan havo kemasining bortidan bildirishni olgan aerodrom meteorologik idorasi uni quyidagilarga yuboradi:
a) oʻz mintaqasi boʻylab alohida ob-havo hodisalarining aviatsiya prognostik xaritasini tayyorlash uchun masʼul boʻlgan TAMS ga;
b) qoʻshni HHB YaT ZM larni taʼminlaydigan boshqa meteorologik idoralarga.
Bu talablar VUQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi havo kemalaridan olinadigan bildirishlarga, shuningdek balandlikka chiqish va qoʻnishga yetib kelish paytida kuzatishlar natijalari boʻlgan bildirishlarga taalluqli emas.
120. Biriktirilgan aerodromning meteorologik idorasi havo kemalari bortidan olingan bildirishlarni bazaviy aerodrom meteorologik idorasiga uzatadi. 115-bandda koʻrsatilgan axborotlar boʻlgan bildirishlar darhol uzatiladi.
8 §. Xalqaro parvozlarni bajarishda havo kemalari bortidan AIREP shakli boʻyicha kuzatishlar
121. Oʻzbekiston Respublikasida roʻyxatga olingan va xalqaro avialiniyalar boʻyicha parvozlarni bajaruvchi havo kemalari havo kemasi bortidan kuzatishlarni amalga oshirishi hamda bu kuzatishlarni AIREP shakliga muvofiq qayd etishi lozim.
122. Havo kemasi bortidan quyidagi kuzatishlar turlari oʻtkaziladi:
a) balandlikka chiqish va qoʻnishga yetib kelish bosqichlarida bortdan muntazam kuzatishlar;
b) parvozning istalgan bosqichida bortdan maxsus va boshqa nomuntazam kuzatishlar;
123. AIREP kuzatishlari:
a) avtomatik bogʻliq kuzatishlar (ADS) qoʻllanib, “havo-er” maʼlumot uzatish liniyasidan foydalanib;
b) nutq aloqasidan foydalanib amalga oshirilishi mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasida AIREP kuzatishlari nutq aloqasidan foydalanib amalga oshiriladi.
124. Nutq aloqasidan foydalanganda HK bortidan yoʻnalish boʻyicha parvoz bosqichida muntazam kuzatishlar HHXK tizimidagi quyidagi punktlar va bildirishlar berish oraliqlariga nisbatan oʻtkaziladi:
a) tegishli havo harakatiga xizmat koʻrsatish qoidalariga muvofiq, havo kemasi joylashuvi toʻgʻrisidagi bildirishlarni yuborish kerak boʻlgan punktlar (majburiy bildirishlarning punktlari);
b) bir-biridan 1 soat parvoz vaqti oraliqlariga mos keluvchi masofalarda boʻlgan punktlar.
125. Nutq aloqasidan foydalanganda havo kemasining ekipaji 125-bandda koʻrsatilgan muntazam kuzatishlarni oʻtkazishdan quyidagi hollarda ozod etiladi:
a) havo kemasi RNAV uskunalari bilan jihozlanmaganda yoki;
b) parvoz uzoqligi 2 soat yoki undan kam boʻlganda yoki;
v) havo kemasi keyingi koʻzda tutilgan qoʻnish punktidan 1 soat parvoz vaqtidan kamroq boʻlgan masofada boʻlganda yoki;
g) parvoz 1500 m dan pastroq balandlikda oʻtganda.
126. Nutq aloqasidan foydalanganda havo kemasi bortidan muntazam bildirishlar quyidagi elementlarni oʻz ichiga oladi:
Bildirish turining koʻrsatkichi
1 boʻlim
(Joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumot)
Havo kemasining tanib olish indeksi
Joylashuvi yoki kengligi va uzunligi
Vaqt
Eshelon yoki absolyut parvoz balandligi
Keyingi joylashuv va parvoz vaqti
Keyingi asosiy nuqta
2 boʻlim
(Operativ maʼlumot)
Hisoblangan yetib kelish vaqti
Maksimal parvoz muddati
3 boʻlim
(Meteorologik maʼlumot)
Havo harorati
Shamol yoʻnalishi
Shamol tezligi
Turbulentlik
Havo kemasining muzlanishi
Namlik (maʼlumot boʻlganda)
AIREP muntazam bildirishiga misol (ARP):
UZB251 bortidan muntazam bildirish: havo kemasining joylashuvi — Urganch, vaqti 08.25, eshelon 360, harorat — 35°, shamol 270° 60 km/s, moʻtadil turbulentlik
Aloqa kanallari orqali ushbu bildirish quyidagi shaklda beriladi:
ARP UZB251 URGENCH 0825 FL360 MS35 270/60 KMH MOD TURB
127. Maxsus kuzatishlar barcha havo kemalarining bortidan quyidagi sharoitlar boʻlganda yoki kuzatilganda oʻtkaziladi:
a) kuchli turbulentlik, yoki
b) kuchli muzlanish, yoki
v) kuchli togʻ toʻlqini, yoki
g) doʻlsiz momaqaldiroq, yashirin, niqoblangan, burkama yoki boʻron chizigʻi boʻyicha, yoki
d) doʻlli momaqaldiroq, yashirin, niqoblangan, burkama yoki boʻron chizigʻi boʻyicha, yoki
e) kuchli chang boʻroni yoki kuchli qum boʻroni, yoki
j) vulqon kuli buluti, yoki
z) vulqon otilishidan avvalgi faoliyati, yoki vulqon otilishi.
128. Nutq aloqasidan foydalanganda bortdan maxsus bildirishlarda quyidagi elementlar boʻladi:
Bildirish turining koʻrsatkichi
1 boʻlim
(Joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumot)
Havo kemasining tanib olish indeksi
Joylashuvi yoki kengligi va uzunligi
Vaqt
Eshelon yoki absolyut parvoz balandligi
3 boʻlim
(Meteorologik maʼlumot)
Bortdan maxsus bildirishni uzatishni talab etuvchi sharoitlar:
kuchli turbulentlik SEV TURB
kuchli muzlanish SEV ICE
kuchli togʻ toʻlqini SEV MTW
momaqaldiroq, doʻl TS GR
momaqaldiroq TS
kuchli qum yoki chang boʻroni HVY SS
vulqon kulining buluti VA CLD
AIREP SPECIAL maxsus bildirish misoli: (ARS)
UZB686 bortidan maxsus bildirish: joylashuvi — Tomdi Buloq vaqti 10.00 eshelon 370 kuchli turbulentlik.
Aloqa kanallaridan ushbu bildirish quyidagi shaklda beriladi:
ARS UZB686 TAMDY BULAK 1000 FL370 SEV TURB
129. 128-bandda koʻrsatilmagan boshqa meteorologik sharoitlar, masalan, havo kemasining komandiri fikricha, parvoz xavfsizligiga taʼsir etishi yoki boshqa havo kemalarining parvozlari samaradorligiga jiddiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan shamol surilishi boʻlgan hollarda, havo kemasining komandiri tegishli HHXK idorasini imkoni boricha qisqa muddatlarda bu haqda xabardor etadi.
130. Bortdan kuzatish maʼlumotlari parvoz paytida kuzatishlar oʻtkazilganda yoki imkoni boricha oʻtkazilishidan keyin darhol uzatiladi. Vakolatli HHXK idorasi havo kemasining bortidan muntazam yoki maxsus bildirishlarni olganda darhol ularni oʻz aerodrom meteorologik idorasiga beradi.
131. Aerodrom meteorologik idorasi havo kemasi bortidan olingan muntazam va maxsus bildirishlarni yigʻadi va ulardan havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi konsultatsiyalarini oʻtkazishda, prognozlarni, SIGMET maʼlumotlarini, shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlarini tuzishda foydalanadi, bu bildirishlarni qoʻshni HHB YaT YoRMlarga, shuningdek London JZPMga xizmat koʻrsatuvchi aerodrom meteorologik idoralariga uzatadi.
VII-bob. Ob-havo prognozlari
1 §. Ob-havo prognozlarini talqin etish va ulardan foydalanish
132. Meteorologik elementlarning vaqt va fazodagi oʻzgaruvchanligi, shuningdek baʼzi ob-havo elementlarini prognozlash va aniqlash uslubiyotining takomillashmagani tufayli aviatsiya ob-havo prognozlarining foydalanuvchilari prognozda koʻrsatilgan istalgan ob-havo elementining muayyan qiymatini ushbu element prognoz amal qilishi davridagi eng ehtimoliy kattaligi deb qarashi lozim. Xuddi shuningdek, prognozda biror ob-havo hodisasi yuzaga kelishi yoki elementining oʻzgarishi vaqti koʻrsatilganda, u eng ehtimoliy vaqt deb qaraladi. Foydalanish nuqtai nazaridan kerakli boʻlgan prognozlarning aniqligi mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasi, 2-jadvalida keltirilgan.
133. Meteorologik idoraning yangi muntazam (keyingi) aerodrom boʻyicha ob-havo prognozining chiqarilishi ushbu aerodrom uchun va shu vaqt oraligʻi uchun (yoki uning bir qismi uchun) avvalgi amal qilgan bir turdagi prognoz bekor qilinganligini bildiradi.
2 §. Aerodrom boʻyicha ob-havo prognozlari
134. Aerodrom boʻyicha ob-havo prognozlari (10 km radiuslarida) belgilangan vaqtda aerodrom meteorologik idorasi tomonidan tuziladi va aerodromdagi maʼlum vaqt davri ichida kutiladigan ob-havo meteorologik sharoitlari toʻgʻrisida qisqacha maʼlumotdan iborat boʻladi.
135. Tasniflanmagan MHYlari aerodromlari va meteorologik idoralari boʻlmagan qoʻnish maydonchalari ushbu rayonga xizmat koʻrsatadigan meteorologik idora tomonidan ob-havo prognozlari bilan taʼminlanadi.
136. Aerodrom boʻyicha prognozlar va ularga tuzatishlar Xalqaro meteorologik aviatsiya kodlariga muvofiq TAF prognozlari shaklida chiqariladi va quyidagi axborotni koʻrsatilgan tartibda oʻz ichiga oladi:
a) prognoz turining identifikatori;
b) manzil koʻrsatkichi;
v) prognozning chiqarilish vaqti;
g) qoʻllanadigan boʻlganda, mavjud boʻlmagan prognozning identifikatori;
d) prognozning sanasi va amal qilish vaqti;
e) qoʻllanadigan boʻlganda, bekor qilingan prognozning identifikatori;
j) yer usti shamoli;
z) koʻrinuvchanlik (minimal);
i) ob-havo;
k) bulutlar;
l) bu elementlarning biri yoki bir nechtasining amal qilish davri davomida kutiladigan jiddiy oʻzgarishlari. Oʻzgarishlar guruhlari sonini va ehtimolligini eng kam miqdorda chiqarish lozim, va u 5 tadan oshmasligi kerak.
TAF prognozlarini tuzish uchun namuna mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasida keltirilgan.
137. Aerodrom boʻyicha prognozlarni tuzuvchi meteorologik idoralar prognozlar ustidan doimiy nazoratni amalga oshiradi va ularga zarur boʻlganda tegishli tuzatishlarni kiritadi. Aviatsiya ob-havo prognozlarini baholash mazkur Yoʻriqnomaning 9-ilovasiga muvofiq bajariladi.
138. Prognozlarga tuzatishlar kiritish zarurati, shuningdek oʻzgarishlar guruhlarining kiritilishi quyidagi mezonlar bilan aniqlanadi:
a) prognozga muvofiq yer usti shamolining oʻzgarishi foydalanish jihatidan muhim qiymatlardan ortadi;
b) koʻrinuvchanlik yaxshilanib yoki yomonlashib, aerodromning qoʻnish ishchi minimumlariga mos boʻlgan qiymatlardan oʻtib ketadi;
v) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan birining boshlanishi, tugashi yoki kuchliligining oʻzgarishi prognozlanadi:
oʻta sovigan yogʻinlar (yaxmalak);
moʻtadil yoki kuchli yogʻinlar, jumladan jala yogʻinlari;
chang, qum yoki qor yer usti izgʻirini;
changli yer usti boʻroni, qumli yer usti boʻroni yoki qorli yer usti boʻroni;
changli boʻron;
qumli boʻron;
momaqaldiroq (yogʻinli yoki yogʻinsiz);
boʻron;
oʻramasimon bulut (tornado yoki quyun);
tuman, muzlayotgan tuman;
har xil kuchlilikdagi muzlanish;
moʻtadil yoki kuchli turbulentlik;
boshqa ob-havo hodisalari, agar ular koʻrinuvchanlikning jiddiy oʻzgarishiga olib kelishi kutilsa:
muzlanish, turbulentlik, momaqaldiroq, doʻl, boʻron aerodrom hududi boʻyicha, shu jumladan aerodromda prognozlanadi.
g) osmonning 4 oktantidan ortiq qismini qoplaydigan bulutlarning quyi chegarasining balandligi, yoki vertikal koʻrinuvchanlik pasayib yoki ortib, aerodromning qoʻnish ishchi minimumlarga mos boʻlgan qiymatlardan oʻtib ketsa;
d) prognozga muvofiq quyi chegarasining balandligi aerodromning eng yuqori minimumidan pastroq boʻlgan bulutlar qatlami yoki massivining oktantlari miqdori oʻzgarsa:
SKC (ochiq), FEW (1-2 okt) yoki SCT (3-4 okt) dan BKN (5 — 7 okt) yoki OVC (8 okt) gacha, yoki
BKN yoki OVC dan SCT, FEW yoki SKC gacha;
e) yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlarning rivojlanishi yoki tarqab ketishi prognozlansa;
j) prognozga muvofiq sharoit “CAVOK” gacha oʻzgarsa yoki sharoit “CAVOK” tugasa;
z) ushbu aerodromning foydalanish minimumlariga asoslangan hamda vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar oʻrtasida kelishilgan boshqa har qanday mezonlar.
139. Tuzatish meteorologik idora tomondan chiqarilgan oxirgi prognozga zarur boʻlganda, prognoz amal qilishining vaqti oʻzgartirilib tuziladi.
140. Aerodrom boʻyicha muntazam prognozlarning amal qilish davri kamida 6 va koʻpi bilan 24 soatni tashkil qilishi mumkin. Bu davr vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar oʻrtasida kelishuv bilan aniqlanishi kerak. Oʻzbekiston Respublikasi aerodromlari boʻyicha tuziladigan vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar oʻrtasida kelishilgan prognozlarning amal qilish davri 9, 24 soat boʻladi.
141. Amal qilish davri 12 soatdan kamroq boʻlgan aerodrom boʻyicha muntazam prognozlar har 3 soatda, amal qilish davri 12 dan 24 soatgacha boʻlgan prognozlar esa — har 6 soatda chiqariladi. Prognozlar ularning amal qilish davri boshlanishidan kamida 1 soat avvalroq chiqariladi.
142. Kunu tun ishlamaydigan aeroportlarda aerodrom boʻyicha birinchi prognozning amal qilish davrining boshlanishi standart davrdan farq qilishi, prognoz chiqarilishidan amal qilish davrigacha muddati 1 soatdan kamroq boʻlishi mumkin.
143. Biriktirish aerodromlari boʻyicha ob-havo prognozlari aslidagi ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlmaganda yoki kelib tushmaganda moʻljal prognozlar kabi tuziladi. Moʻljal prognozlar baholanmaydi.
144. Aerodrom boʻyicha prognozga harorat prognozi havo harorati foydalanish jihatidan muhim qiymatlarga yetishi prognozlansa, kiritilishi lozim.
3 §. TREND turidagi qoʻnish uchun ob-havo prognozlari
145. Qoʻnish uchun prognoz oʻz aerodromi boʻyicha sinoptik qismi boʻlgan meteorologik idora tomonidan tuziladi. Bunday prognozlar mahalliy isteʼmolchilar, shuningdek aerodromdan 1 soat parvoz vaqti masofasida boʻlgan havo kemalarining talablarini qondirish uchun moʻljallangan.
146. “Trend” turidagi prognoz ushbu aerodromdagi yer usti shamoli, koʻrinuvchanlik, ob-havo hodisalari va bulutlarning kutiladigan jiddiy oʻzgarishlarining qisqacha bayonidan iborat hamda mahalliy muntazam yoki maxsus maʼlumotlari, METAR yoki SPECI maʼlumotlarning bir qismi boʻladi. “Trend” turidagi prognozning amal qilish davri maʼlumotning tuzilish vaqtidan boshlab 2 soatni tashkil qiladi.
147. “Trend” turidagi prognozga faqat jiddiy oʻzgaradi deb kutiladigan elementlar kiritiladi. Lekin bulutlarning kuchli oʻzgarishida barcha bulut guruhlari, jumladan oʻzgarishi kutilmaydigan qatlamlari yoki massivlari koʻrsatiladi. Koʻrinuvchanlik jiddiy oʻzgargan holda koʻrinuvchanlikning cheklanishiga sabab boʻlgan hodisa koʻrsatiladi. Agar hech qanday oʻzgarishlar kutilmasa, bu haqda NOSIG atamasi bilan bildiriladi.
148. “Trend” turidagi prognoz mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi 1, 2-jadvallarida keltirilgan namunalarga muvofiq chiqariladi.
4 §. Jahon zonal prognozlar tizimi doirasida chiqariladigan prognozlarga kirmaydigan zonal prognozlar va yoʻnalish boʻyicha prognozlar
149. Parvozlarning yoʻnalishlari va zonalari (hududlari) boʻylab prognozlar balandliklardagi shamol va harorat, alohida ob-havo hodisalari, bulutlar hamda parvozlar turi va bajariladigan aviatsiya ishlarining turiga qarab boshqa ob-havo elementlari toʻgʻrisidagi axborotni oʻz ichiga oladi.
150. Zonal prognozlar va yoʻnalish boʻyicha prognozlarni tuzuvchi meteorologik idoralar prognozlar ustidan doimiy nazoratni amalga oshiradi va ularga zarur boʻlganda tegishli tuzatishlarni kiritadi.
151. Zonal prognozlar yer yuzasidan 100 parvoz esheloni (yoki togʻ hududlaridan 150 parvoz esheloni, yoki zarur boʻlganda yuqoriroq) gacha boʻlgan qatlam uchun chiqariladi va kam balandliklardagi parvozlar uchun xavfli boʻlgan yoʻnalishdagi ob-havo hodisalari haqidagi axborotni oʻz ichiga oladi.
152. 100 parvoz esheloni (yoki togʻ hududlaridan 150 parvoz esheloni, yoki zarur boʻlganda yuqoriroq) dan pastroq boʻlgan havo harakatining zichligi bunday parvozlar uchun zonal prognozlarni muntazam chiqarish va tarqatishni talab qilgan hollarda, bunday prognozlarni chiqarish tezligi, shakli va belgilangan vaqti yoki amal qilish davri hamda ularga tuzatishlar chiqarilishi mezonlari har bir aerodromda parvozlarning meteotaʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma bilan belgilanadi.
153. Meteorologik idoralar almashadigan yoʻnalishlar boʻyicha prognozlar (ularga tuzatishlar bilan) ROFOR kodli shaklida tuziladi (Xalqaro meteorologik aviatsiya kodlarining termasi). ROFOR kodi formatidagi prognozlar ochiq tekst bilan qabul qilingan qisqartmalardan foydalanib quyidagi tartibda tuziladi:
a) kod nomi — ROFOR;
b) prognozning sanasi va tuzilish vaqti;
v) prognozning amal qilish davri va shamol tezligini oʻlchash birliklari;
g) prognoz tuzilgan yoʻnalish;
d) yer yuzasiga yaqin prognozlanadigan koʻrinuvchanlik;
e) ob-havo hodisalari:
momaqaldiroq;
tropik siklon;
kuchli boʻronlar chizigʻi;
doʻl;
togʻ katta toʻlqinlari;
katta maydonni qamrab olgan qum yoki chang boʻroni; muzlayotgan yomgʻir;
j) bulutlar — bulutlarning miqdori va balandligi yoki vertikal koʻrinuvchanlik;
z) bulutlarning yuqori chegarasining balandligi va nolli izotermaning balandligi;
i) muzlanish;
k) turbulentlik;
l) balandliklarda shamol va harorat;
m) tropopauzaning balandligi;
n) tez havo oqimi (majburiy boʻlmagan boʻlim);
o) maksimal shamol va vertikal shamol koʻchishi (majburiy boʻlmagan boʻlim);
p) qoʻshimcha sharoitlar va/yoki prognoz oʻzgarishlari.
Prognozlanadigan bulutlarning shakli, yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlardan tashqari, ROFOR prognozida koʻrsatilmaydi.
Yoʻnalish prognozlaridagi barcha balandliklar dengiz sathidan koʻrsatiladi.
154. Past balandliklarda parvozlar uchun zonal prognozlar bu prognozlarning muntazam chiqarilishida ARFOR kodi formatida har 3 soatda tayyorlanadi, bunda ularning amal qilish davri koʻpi bilan 9 soatni tashkil qiladi, va tegishli meteorologik idoralarga ularning amal qilish davridan kechi bilan 1 soat avval beriladi.
ARFOR kodi formatidagi prognozlar ochiq tekst bilan qabul qilingan qisqartmalardan foydalanib quyidagi tartibda tuziladi:
a) kod nomi — ARFOR;
b) prognozning sanasi va tuzilish vaqti;
v) prognozning amal qilish davri;
g) shamol tezligini oʻlchash birliklari;
d) parvoz rayoni;
e) yer yuzasiga yaqin gorizontal koʻrinuvchanlik;
j) alohida ob-havo hodisalari: momaqaldiroq, kuchli boʻronlar chizigʻi, doʻl, katta togʻli toʻlqinlar, katta maydonni qamrab olgan qum yoki chang boʻroni, muzlayotgan yomgʻir;
z) bulutlarning miqdori va quyi chegarasining balandligi, vertikal koʻrinuvchanlik;
i) bulutlarning yuqori chegarasining balandligi;
k) nolli izotermaning balandligi;
l) muzlanish;
m) turbulentlik;
n) balandliklarda shamol va havo harorati;
o) minimal bosim;
p) qoʻshimcha prognozlanadigan sharoitlar yoki prognoz oʻzgarishlari.
Zonal prognozlarda barcha balandliklar dengiz sathidan koʻrsatiladi.
155. Quyidagi oʻzgarishlar kutilganda ROFOR va ARFOR prognozlariga tuzatishlar tuziladi va prognozlarga oʻzgarishlar guruhlari kiritiladi:
a) yer yuzasiga yaqin koʻrinuvchanlik qiymati VUQ boʻyicha parvozlar uchun belgilangan minimumlardan oʻtib ketsa;
v) bulutlarning quyi chegarasining balandligi qiymatlari VUQ boʻyicha parvozlar uchun belgilangan minimumlardan oʻtib ketsa;
g) balandliklarda shamol tezligi 40 km/soatga oʻzgarsa;
d) balandliklarda shamol yoʻnalishi 60 km/soat va undan ortiq tezlikda 30° va undan ortiq oʻzgarsa.
Prognozga tuzatish AMD identifikatori bilan chiqariladi.
156. Sharoitlarning joyi va vaqtiga koʻra oʻzgarishini taʼriflash uchun zonal prognozlar va yoʻnalish boʻyicha prognozlarda quyidagi atamalar ishlatiladi:
IZM SSSS — SS dan SS gacha oʻzgarish, muddatning birinchi yarmida, muddatning ikkinchi yarmida;
MEST — baʼzi joylarda, uchastkalar yoki hududlari aniqlangan holda: “pasttekisliklarda”, “yonbagʻirlar ustida”, “suv havzalari ustida”, “daryo vodiylari ustida”, “togʻlar ustida”, shimoliy, janubiy, sharqiy, gʻarbiy yarmida, qismida;
XOR va VREM atamalari yuqoridagi prognozlarda qoʻllanilmaydi.
VIII-bob. Xavfli meteorologik sharoitlar va ob-havo hodisalari toʻgʻrisida ogohlantirishlar
1 §. Aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar
157. Aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar aerodrom meteorologik idorasi tomonidan chiqariladi va ularda yerdagi havo kemalari, jumladan toʻxtab turish joylaridagi havo kemalariga va aerodrom jihozlariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi qisqacha maʼlumot boʻladi.
158. Aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar bir yoki bir nechta quyidagi hodisalarning aslida yoki kutiladigan yuzaga kelishi tufayli chiqariladi:
a) oʻta sovigan yogʻinlar (yaxmalak);
b) davomiyligi 2 soatdan ortiq boʻlgan kuchli qor;
v) 15 m/s va undan ortiq (birdan kuchayishini hisobga olganda) shamol, yoʻnalishidan qatʼi nazar;
g) boʻron, quyun;
d) havo haroratining minus 30° S gacha va undan pastroq pasayishi yoki uning + 40° S gacha va undan yuqoriroq koʻtarilishi.
159. Avval chiqarilgan ogohlantirishda koʻzda tutilmagan sharoitlar yoki hodisalar yuzaga kelishi kutilganda yoki ularning kuchliligi, davomiyligi oʻzgarishida yangi ogohlantirish tuziladi.
160. Ogohlantirishlar ochiq tekst bilan aeroport xizmatlariga muayyan aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga (Meteomaʼlumot yetkazilishi sxemasiga) muvofiq yetkaziladi.
2 §. Shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar va xabar berishlar
161. Aerodrom meteorologik idorasi shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlarni tayyorlaydi, ularda havo kemasiga qoʻnishga yetib kelish yoki uchish trayektoriyasida, yoki UQY sathi va shu sathdan 500 m yuqori sathgacha oraliqda aylana boʻylab qoʻnishga yetib kelishda yoki qoʻnishdan keyingi yoʻli yoki koʻtarilishdagi tezlashuv yoʻli paytidagi UQYdagi havo kemasiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan kuzatilayotgan yoki kutilayotgan moʻtadil yoki kuchli shamol surilishi haqida maʼlumot boʻladi. Mahalliy topografik sharoitlar UQY sathidan 500 m dan ortiq balandliklarda katta shamol surilishini keltirib chiqarishi maʼlum boʻlgan hollarda 500 m balandlik eng yuqori deb hisoblanmaydi.
162. Shamol surilishi haqidagi maʼlumotlar quyidagilar yordamida olinishi mumkin:
a) havo kemasining bortidan balandlikka chiqish yoki qoʻnishga yetib kelish bosqichida kuzatishlar;
b) shamol surilishini aniqlash va oʻlchashning avtomatlashtirilgan yer usti uskunalari yordamida (mavjud boʻlganda);
v) aerodromga yaqin machtalar va vishkalarda oʻrnatilgan qoʻshimcha shamol datchiklari yordamida.
163. Shamol surilishi sharoitlari, odatda quyidagi hodisalar bilan bogʻliq boʻladi:
a) momaqaldiroqlar, shamolning mayda birdan kuchayishi, frontal birdan kuchayishi;
b) frontal yuzalar;
v) kuchli yer usti shamoli, mahalliy topografik sharoitlar bilan kuchaytirilgan holda;
g) togʻ toʻlqinlari (jumladan aerodrom hududida past balandliklardagi boʻron darvozalari);
d) past balandliklardagi harorat inversiyalari.
164. Haqiqatda kuzatilayotgan shamol surilishi haqida xabar berish ochiq tekst shaklida mavjud shamol surilishini aniqlash va oʻlchashning avtomatlashtirilgan yer usti uskunalari asosida tuziladi. Haqiqatda kuzatilayotgan shamol surilishi haqida maʼlumot mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlarga, METAR, SPECI maʼlumotlariga qoʻshimcha axborot boʻlimiga mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi 1, 2-jadvallarida keltirilgan namunalarga muvofiq kiritiladi.
165. Shamol surilishi mavjudligi haqida ogohlantirishlar quyidagilar asosida tuziladi:
a) havo kemalari bortidan bildirishlar. Shamol surilishi mavjudligi haqida ogohlantirishlarni tayyorlash uchun havo kemalari bortidan bildirish ishlatilganda u ogohlantirish tekstiga oʻzgartirish kiritilmay, havo kemasining turi va kuzatish vaqti koʻrsatilgan holda kiritiladi. Masalan: Shamol surilishi haqida xabar berish 01 151240: 1240 da TU — 154 08 chap UQYga yetib kelish zonasida moʻtadil shamol surilishi toʻgʻrisida bildirdi.
Shamol surilishi toʻgʻrisidagi bildirishlarda havo kemalarining komandirlari kuzatilayotgan shamol surilishining subyektiv bahosiga muvofiq “moʻtadil”, “kuchli” yoki “juda kuchli” atamalaridan foydalanadi.
Etib kelgan va uchib ketgan havo kemasidan shamol surilishi toʻgʻrisidagi bildirishlar olingan holda ikkita shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirish tuziladi.
b) qoʻshimcha shamol datchiklari yordamida olingan ikki yoki undan ortiq sathda shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, yer yuzasiga yaqin va qoʻshimcha sathdagi shamol tezliklarining farqi qoʻshimcha datchik joylashuv balandligi 30 m dan 50 m gacha boʻlganda 4 m/s dan oshsa, yoki qoʻshimcha datchik joylashuv balandligi 50 m dan 70 m gacha boʻlganda 5 m/s dan oshsa, ogohlantirishlar chiqariladi. Masalan: Shamol surilishi haqida ogohlantirish 02 161530: shamol surilishi 1530da shamol yerga yaqin 320° 8 m/s, 60 m balandlikda 360° 20 m/s.
166. Agar meteorologik vaziyat va mahalliy sharoitlar shamol surilishining yuzaga kelishiga sabab boʻlsa, prognozlanadigan shamol surilishi haqida ogohlantirishlar aerosinoptik materialning tahlili asosida chiqariladi. Masalan: Shamol surilishi haqida ogohlantirish 01 151230: aerodrom hududida 1330 dan moʻtadil (kuchli) shamol surilishi kutiladi.
167. Amalda kuzatilayotgan yoki prognozlanadigan shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlar keyinchalik parvozlarni bajaruvchi havo kemalarining ekipajlariga berish uchun tegishli HHXK idorasiga beriladi, shuningdek havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi tayyorgarligida ishlatiladi.
168. Kuzatilayotgan shamol surilishi haqidagi ogohlantirish uzatilganidan keyin 30 minut ichida shamol surilishi mavjudligini tasdiqlaydigan yangi maʼlumot kelib tushmasa, avtomatik bekor qilinadi. Kutilayotgan shamol surilishi haqidagi ogohlantirish aerosinoptik material, meteorologik vaziyat va (mavjud boʻlganda) shamol surilishi toʻgʻrisidagi amaliy maʼlumotlarning tahlili asosida sinoptik qarorga koʻra bekor qilinadi.
169. Shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlar va xabar berishlar ushbu aerodromdan tashqariga tarqatilishi mumkin emas.
3 §. SIGMET maʼlumoti
170. SIGMET maʼlumoti meteorologik kuzatish idorasi vazifasini bajaradigan va tegishli parvoz maʼlumoti hududiga (FIR) xizmat koʻrsatuvchi aerodrom meteorologik idorasi tomonidan chiqariladi. SIGMET parvoz yoʻnalishi boʻylab havo kemalarining parvoz xavfsizligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan amaldagi va/yoki kutilayotgan maʼlum ob-havo hodisalarining qisqartmali ochiq tekst bilan qisqacha taʼrifi, shuningdek ushbu hodisalarning vaqtda va fazoda taxminiy rivojlanishini oʻz ichiga oladi.
171. SIGMET maʼlumoti havo kemalarining bortidan bildirishlar, aerosinoptik materiallarning tahlili, yer usti va radiolokatsiya kuzatishlarining maʼlumoti asosida tuziladi. SIGMET maʼlumoti ushbu hududda hodisalar endilikda kuzatilmasa yoki shu hududda yuzaga kelishi kutilmasa, bekor qilinadi.
172. SIGMET maʼlumotining amal qilish davri 4 soatdan oshmasligi lozim. SIGMET maʼlumoti xavfli hodisaning yuzaga kelishining kutiladigan vaqtidan koʻpi bilan 4 soat va kamida 1 soat avval chiqariladi. Agar hodisa yuz bergan boʻlsa, SIGMET hodisa yuz bergan paytidan boshlab tuziladi.
173. SIGMET maʼlumotlari quyidagilarga yuboriladi:
a) mahalliy HHXK idoralariga, keyinchalik parvozda boʻlgan havo kemalarining bortiga uzatilishi uchun;
b) SIGMET maʼlumotini tuzgan meteorologik idoraning javobgarlik hududi ichida boʻlgan aerodrom meteorologik idoralariga;
v) javobgarlik hududlari maʼlumotni chiqarayotgan idoraning javobgarlik hududidan 925 km masofa ichida butunlay yoki qisman joylashgan, meteorologik kuzatish idorasi vazifalari boʻlgan aerodrom meteorologik idoralariga, keyinchalik tegishli HHXK idoralariga tarqatish uchun;
g) London JZTMga;
d) Vena shahridagi OPMET xalqaro maʼlumotlar bankiga.
SIGMETHH tarqatish manzillarining roʻyxati aerodromdagi parvozlarning meteotaʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomasida aks ettirilgan boʻlishi lozim.
174. SIGMET elementlarining formati va tartibi 178-bandda keltirilgan namunaga mos kelishi lozim.
175. SIGMET maʼlumotiga quyida keltirilgan qisqartmalardan foydalanib, hodisalar kiritiladi:
| momaqaldiroq | |
| yashirin | OBSC TS |
| niqoblangan | EMBD TS |
| Tez-tez momaqaldiroqlar | FRQ TS |
| boʻron chizigʻi boʻylab | SQL TS |
| yashirin, doʻl bilan | OBSC TSGR |
| niqoblangan, doʻl bilan | EMBD TSGR |
| Tez-tez momaqaldiroqlar, doʻl bilan | FRQ TSGR |
| boʻron chizigʻi boʻylab, doʻl bilan | SQL TSGR |
| tropik siklon | |
| tropik siklon | TC (+SIKLON nomi) |
| er usti shamolining 10 minut ichida oʻrtacha tezligi 63 km/s yoki undan ortiq | |
| turbulentlik | |
| kuchli turbulentnost | SEV TURB |
| muzlanish | |
| kuchli muzlanish | SEV ICE |
| Oʻta sovigan yomgʻir tufayli | |
| kuchli muzlanish | SEV ICE (FZRA) |
| Togʻ toʻlqini | |
| kuchli togʻ toʻlqini | SEV MTW |
| chang boʻroni | |
| kuchli chang boʻroni | HVYDS |
| qum boʻroni | |
| kuchli qum boʻroni | HVY SS |
| vulqon kuli | |
| vulqon kuli | VA (+ vulqon nomi, maʼlum boʻlsa) |
| radioaktiv bulut | RDOACT CLD |
176. SIGMET maʼlumotida ortiqcha taʼrifiy material boʻlmaydi. Chiqarilgan SIGMET maʼlumoti ichidagi ob-havo hodisalari taʼrifiga 176-bandda koʻrsatilganidan boshqa hech qanday qoʻshimcha taʼrif materiali kiritilmaydi. Momaqaldiroq yoki tropik siklonga oid SIGMET maʼlumotida ular bilan bogʻliq turbulentlik va muzlanish aytib oʻtilmaydi.
4 §. SIGMET maʼlumotlarining formati
177. SIGMET axborotiga kiritiladigan elementlarning tartibi:
a) SIGMET maʼlumoti tegishli boʻlgan UHM (uchishlar hududi maʼlumoti)ga xizmat koʻrsatuvchi HHXK idorasi yoki dispetcherlik hududi joylashuvining (IKAO) koʻrsatkichi (M);
b) maʼlumot identifikatsiyasi (SIGMET) va tartib raqami (M);
v) “sana-vaqt” guruhi, UTC da amal qilish davrini koʻrsatadi (M);
g) axborot tuzuvchisining joylanuvi koʻrsatkichi, boʻluvchi chiziqcha bilan (UTTT-) (M);
d) SIGMET chiqariladigan UHM yoki dispetcherlik hududining nomi (M);
e) SIGMET maʼlumoti chiqarilishining sababi boʻlgan hodisaning taʼrifi (M);
j) maʼlumot kuzatishlar axboroti (OBS) yoki prognostik maʼlumot (FCST) ekanligini koʻrsatish (M);
z) kenglik va uzunlik (graduslar va minutlarda) yoki xalqaro maʼlum boʻlgan punktlar yoki geografik joylar koʻrsatilgan holda joylashuvi (S);
i) uchish eshelonlaridagi balandlik (FL) (C);
k) koʻchishi yoki kutiladigan koʻchishi (C);
l) kutiladigan kuchliligining oʻzgarishi (C).
M — majburiy kiritish
C — shartli kiritish, qoʻllana oladigan boʻlganda kiritiladi.
178. SIGMET maʼlumotlariga misollar va ularni bekor qilish.
1. Prognozlanadigan kuchli turbulentlik haqida SIGMET maʼlumoti.
UTTR SIGMET 1 VALID 151000/151400 UTTT — TASHKENT FIR SEV TURB FCST W OF E069 FL 200/300 STNR NC=
2. Kuzatilayotgan kuchli turbulentlik haqida SIGMET maʼlumoti.
UTTR SIGMET 2 VALID 151100/151400 UTTT — TASHKENT FIR SEV TURB OBS AT 1050Z UTSN FL STNR NC=
3. SIGMET maʼlumotini bekor qilish.
UTTR SIGMET 3 VALID 151200/151400 UTTT — TASHKENT FIR CNL SIGMET 2 VALID 151100/151400=
4. Vulqon kuli toʻgʻrisida SIGMET maʼlumoti.
YUDD SIGMET 2 VALID 211100/211700 YUSO — YUDD SHANLON FIR/UIR VA ERUPTION MT ASHVAL LOC E S1500 E07348 VA CLD OBS AT 1100Z FL310 450 APRX
220KM BY 35KM S1500 E07348 — S1530 E07642 MOV ESE 65KMH FCST 1700Z VA CLD APRX S1506 E07500 — S1518 E08112 — S1712 E08330 — S1824 E07836
SHANLON parvoz maʼlumoti hududi uchun (YUDD Shanlon hudud dispetcherlik markazining nomi bilan belgilanadi) aeroport/xalqaro meteorologik kuzatish idorasi (YUSO) tomonidan 00:01 UTC dan keyin chiqarilgan ikkinchi SIGMET maʼlumoti; maʼlumot shu oyning 21 sanasi 11:00 UTC dan 17:00 UTC gacha amal qiladi; 15 gradus janubiy kenglik va 73 gradus 48 minut sharqiy uzunlik koordinatali joyda joylashgan Ashval togʻidan vulqon kulining otilishi; v 11:00 UTC da 310 va 450 uchish eshelonlari oʻrtasida taxminan 220 km ga 35 km kattalikdagi maydonda, 15 gradus janubiy kenglik va 73 gradus 48 minut sharqiy uzunlik hamda 15 gradus 30 minut janubiy kenglik va 76 gradus 42 minut sharqiy uzunlik orasida vulqon kulining buluti kuzatilgan; vulqon kulining buluti 65 km/soat tezligi bilan sharqiy-janubiy-sharqiy yoʻnalishda harakatlanishi kutilmokda; prognozga muvofiq vulqon kulining buluti 17:00 UTC da taxminan quyidagi nuqtalar bilan chegaralangan hududda boʻladi: 15 gradus 6 minut janubiy kenglik va 75 gradus sharqiy uzunlik hamda 15 gradus 18 minut janubiy kenglik va 81 gradus 12 minut sharqiy uzunlik, 17 gradus 12 minut janubiy kenglik va 83 gradus 30 minut sharqiy uzunlik hamda 18 gradus 24 minut janubiy kenglik va 78 gradus 36 minut sharqiy uzunlik.
5 §. MHY boʻyicha parvozlar bajarilganda parvozlar yoʻnalishlari va zonalari boʻyicha ogohlantirishlar
179. Parvozlar yoʻnalishlari va zonalari boʻyicha ogohlantirishlar sinoptik qismlari boʻlgan aerodrom meteorologik idoralari tomonidan nazorat qilinadigan hududlarda uchish xavfsizligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi qisqacha maʼlumotlar shaklida chiqariladi. Bu maʼlumotlar quyidagi bir yoki bir nechta hodisalarning amaldagi yoki kutilayotgani haqidagi axborot boʻladi:
a) ajratilgan eshelonlarda parvozlar uchun:
frontal va ichki momaqaldiroqlar;
doʻl;
moʻtadil, kuchli muzlanish;
kuchli turbulentlik;
qum yoki chang boʻroni;
togʻ toʻlqinlari;
b) quyi eshelondan pastroq balandliklarda parvozlar uchun:
frontal va ichki momaqaldiroqlar;
frontal boʻronlar va quyunlar;
doʻl;
har xil kuchlilikdagi muzlanish;
moʻtadil, kuchli turbulentlik;
qum yoki chang boʻroni;
togʻ toʻlqinlari.
180. Ogohlantirishlar havo kemasining bortidan olinadigan bildirishlar, aerosinoptik materiallarning tahlili, yer usti va radiolokatsiya kuzatishlarining maʼlumoti asosida tuziladi.
181. Ogohlantirishlar aerodrom meteorologik idorasi tomonidan tuzilganidan keyin tegishli HHB idoralariga keyinchalik ularni parvozda boʻlgan havo kemalarining bortiga, shuningdek qoʻshni UHM larda parvozlarni taʼminlaydigan meteorologik idoralarga berish uchun uzatiladi hamda havo kemalarining ekipajlari uchun moʻljallangan parvozdan avvalgi maʼlumotlarga kiritiladi.
182. Ogohlantirishlar matnida quyidagi axborot boʻlishi lozim:
a) maʼlumot nomi va tartib raqami;
b) sanasi va amal qilish davri;
v) hodisaning nomi;
g) maʼlumot turi (kuzatilayotgan yoki prognozlanadigan);
d) UHM yoki uning bir qismi;
e) kuchliligi va uning oʻzgarishi.
183. Chiqarilgan ogohlantirishlarni bekor qilish aerodrom meteorologik idoralarining sinoptiklari tomonidan ogohlantirishlarda koʻrsatilgan hodisalar boshqa kuzatilmasa yoki prognozlanmasa, amalga oshiriladi.
IX-bob. Havo kemalari ekipajlarining meteorologik taʼminoti
§ 1. Umumiy qoidalar
184. Havo kemalarining ekipajlari uchishdan avval va parvoz vaqtida meteorologik maʼlumot bilan taʼminlanadi.
185. Ekspluatantlar va uchish ekipajining aʼzolari taʼminlanadigan meteorologik maʼlumot parvoz vaqti, balandligi va yoʻnalishning geografik davomiyligi jihatidan parvoz talablariga javob beradi. Mos holda ushbu maʼlumot maʼlum vaqtga yoki vaqt davriga tegishli boʻlib, koʻzda tutilgan qoʻnish aeroportigacha parvozni taʼminlash uchun yetarli boʻladi va unda koʻzda tutilgan qoʻnish aeroporti va zaxira aeroporti oʻrtasidagi yoʻnalish qismida kutiladigan meteorologik sharoitlar haqida axborotlar boʻladi. Birinchi qoʻnish aerodromida keyingi parvoz uchun maʼlumot taʼminlana olmagan hollarda, u vakolatli meteorologik idora va ekspluatant oʻrtasidagi kelishuvga koʻra ekipajga uchib ketish aerodromida beriladi.
186. Ekspluatantlar va uchish ekipajining aʼzolari taʼminlanadigan meteorologik maʼlumot balandliklarda shamol va havo harorati, parvoz yoʻnalishi boʻylab alohida ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, METAR, SPECI maʼlumotlarini (jumladan “trend” turidagi prognozlar), TAF prognozlari, SIGMET maʼlumotini, meteorologik idora ega boʻlgan SIGMET maʼlumotida aks etmagan hamda rejalashtirilgan parvozlarga daxldor boʻlgan bortdan olingan maxsus bildirishlarni oʻz ichiga oladi.
187. Uchib ketayotgan havo kemalarining ekipajlarini meteorologik maʼlumot bilan taʼminlash aerodrom meteorologik idorasiga ADP (RDP MHY) dispetcheri tomonidan beriladigan kunu-tunlik parvoz rejalari asosida, rejada koʻrsatilmagan alohida reyslarni esa, rejalashtirilgan uchish vaqtidan kechi bilan 3 soat avval beriladigan qoʻshimcha buyurtmalar asosida amalga oshiriladi. Ularda quyidagi axborotlar boʻlishi lozim:
a) rejalashtirilgan uchish vaqti;
b) yetib kelish aerodromiga rejalashtirilgan yetib kelish vaqti;
v) parvoz yoʻnalishi;
g) zaxira aerodromlari;
d) parvoz esheloni yoki balandligi;
e) parvoz turi (VUQ yoki UPQQ boʻyicha).
188. Sinoptik qismi boʻlmagan AMSF havo kemalarining ekipajlarini bazaviy va boshqa aerodromlarining meteorologik idoralaridan olingan axborot bilan taʼminlaydi. AMSF boʻlmagan aerodromlarda uchishni taʼminlash uchun kerakli maʼlumot bazaviy aerodromning meteorologik idorasidan uchib ketish aerodromining (qoʻnish maydonchasining) boshligʻi yoki bevosita havo kemasining komandiri tomonidan mavjud aloqa kanallari orqali soʻraladi.
189. Parvozning turi va davomiyligiga qarab meteorologik maʼlumot havo kemalarining ekipajlariga parvoz hujjatlari shaklida va/yoki ogʻzaki shaklda beriladi; bu maʼlumot shuningdek ekipajlarning parvozdan avvalgi shturmanlik va meteorologik tayyorgarligi oʻtkaziladigan xonalarda oʻrnatilgan maxsus vitrinalar yoki stendlarda joylashtiriladi. Parvoz hujjatlari rejalashtirilgan uchish vaqtidan kechi bilan 1 soat avval tayyorlanishi lozim.
190. Murakkab meteorologik sharoitlardagi parvozlarda muhandis-sinoptik havo kemalarining ekipajlariga minimumlarni tasdiqlashlarni amalga oshiradi. Minimumni tasdiqlashda muhandis-sinoptik havo kemasining qoʻnish (uchish) vaqtini, koʻrinuvchanlik va/yoki bulutlarning quyi chegarasining balandligi qiymatini aniqlashtiradi va bu maʼlumotlarni parvoz topshirigʻiga yozadi va oʻz imzosini qoʻyadi.
2 §. Havo kemalarining ekipajlarini parvozdan avvalgi tayyorgarlik davrida meteorologik maʼlumot bilan taʼminlash
191. Havo kemalarining ekipajlarini parvozdan avvalgi tayyorgarligi ekipajning parvozning yoʻnalishida (hududida) boʻlgan amaldagi va kutiladigan meteosharoitlar toʻgʻrisidagi kerakli maʼlumotlar olishini oʻz ichiga oladi.
192. Uchish ekipajining aʼzolariga parvozga tayyorgarlikda yordam berish uchun meteorologik idora oxirgi olingan maʼlumotni koʻrsatishni amalga oshiradi:
a) muntazam va maxsus maʼlumotlar, aerodromlar boʻyicha ob-havo prognozlari;
b) uchib ketish aerodromi boʻyicha ogohlantirishlar, jumladan shamol surilishi boʻyicha ogohlantirishlar, SIGMET maʼlumoti;
v) havo kemalari bortidan bildirishlar;
g) balandliklardagi shamol va havo haroratining maʼlumotlari, tropopauza balandligi, tez havo oqimi, alohida ob-havo hodisalari maʼlumotlari boʻlgan joriy va prognostik xaritalar;
d) MRL maʼlumotlari (mavjud boʻlganda);
e) meteorologik Yer yoʻldoshlaridan olingan fotosuratlar (mavjud boʻlganda).
193. Yoʻl-yoʻriqlar va/yoki konsultatsiya berish aerodrom meteorologik idorasi tomonidan taʼminlanadi va havo kemalarining ekipaji aʼzolari yoki parvozlarni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa xodimlarning soʻroviga muvofiq oʻtkaziladi. Konsultatsiyada ekipajga quyidagilar bildiriladi:
a) parvoz yoʻnalishi (rayoni) boʻyicha birinchi qoʻnish aerodromigacha yoki mumkin boʻlganda yoʻnalishdagi yakuniy aerodromgacha sinoptik vaziyatning xususiyatlari;
b) balandliklardagi shamol, balandliklardagi havo harorati maʼlumotlari, tropopauza balandligi toʻgʻrisida joriy va prognostik axborot, maksimal shamol haqidagi maʼlumot;
v) parvoz yoʻnalishi boʻyicha amaldagi va kutiladigan alohida ob-havo hodisalari va tez havo oqimi haqidagi maʼlumot;
g) uchib ketish, qoʻnish va zaxira aerodromlarida ob-havo hodisalarining amaldagi va kutiladigan holati;
d) ekipajning talabiga koʻra boshqa mavjud meteorologik maʼlumotlar.
194. UPQQ boʻyicha davomiyligi 2 soat va undan kam boʻlgan parvozlarda havo kemalarining ekipajlariga parvoz hujjatlari berilmaydi. Bu hollarda navbatchi sinoptik parvoz topshirigʻiga meteorologik idoraning nomi, sana va vaqti koʻrsatilgan ekipajning parvozdan avvalgi meteorologik tayyorgarligini oʻtganligi toʻgʻrisidagi belgini qoʻyadi. Ekipajning talabiga koʻra unga qoʻnish aerodromi va zaxira aerodromlari boʻyicha ob-havo prognozlari boʻlgan hujjat beriladi.
195. UPQQ boʻyicha davomiyligi 2 soatdan ortiq boʻlgan parvozlarda havo kemalarining ekipajlariga meteorologik hujjatlar beriladi, unga quyidagilar kiritiladi:
a) eshelon 250 va eshelon 630 (7600 m — 18900 m) orasida parvozlar uchun :
250 — 630 FL qatlami uchun JZPM alohida ob-havo hodisalari xaritasi (JZPM xaritalari boʻlmaganda Rossiya Gidrometmarkazi xaritalari);
340 parvoz esheloni (10350 m) uchun JZPM shamol va harorat prognostik xaritasi (JZPM xaritalari boʻlmaganda Rossiya Gidrometmarkazi xaritalari);
uchib ketish, qoʻnish va zaxira aerodromlari boʻyicha prognozlar.
b) 250 parvoz eshelonidan (7600 m) pastroq parvozlar uchun:
100 — 250 (3050 — 7600 m) parvoz eshelonlari uchun xalqaro parvozlarning meteotaʼminoti uchun JZPM alohida ob-havo hodisalari xaritasi (JZPM xaritalari boʻlmaganda TAMS tayyorlaydigan 250 parvoz eshelonidan (7600 m) pastroq alohida ob-havo hodisalari xaritasi ishlatiladi);
TAMS tayyorlaydigan 250 parvoz eshelonidan pastroq parvozlar uchun (ichki havo yoʻllaridagi parvozlar uchun) alohida ob-havo hodisalari xaritasi;
Parvozlar eshelonlariga eng yaqin sathlar uchun trassalar boʻyicha shamol va harorat prognozi;
uchib ketish, qoʻnish va zaxira aerodromlari boʻyicha prognozlar.
196. VUQ boʻyicha parvozlarda havo kemalarining ekipajlariga parvoz hujjatlari parvoz davomiyligidan qatʼi nazar, beriladi.
Yoʻnalish boʻyicha parvozda quyidagilar topshiriladi: yoʻnalish boʻyicha ob-havo prognozi, ochiq tekst bilan ROFOR kodining hajmida va ketma-ketligida uchib ketish, qoʻnish va zaxira aerodromlari boʻyicha prognozlar.
Zona (maydon) boʻyicha parvozda quyidagilar topshiriladi: zonal prognoz ochiq tekst bilan ARFOR kodining hajmida va ketma-ketligida uchib ketish aerodromi boʻyicha prognoz.
197. Past balandliklarda VUQ boʻyicha parvozlarni taʼminlash uchun konsultatsiyada yer yuzasidan 100 parvoz eshelonidan (yoki togʻ rayonlarida 150 parvoz esheloni yoki zarur boʻlganda yuqoriroq) pastroq boʻlgan meteorologik axborotdan foydalanish lozim. Konsultatsiyada yogʻinlar, tuman va boshqa koʻrinuvchanlikning 10 km dan pastroq qiymatlargacha pasayishiga olib keluvchi hodisalarning amaldagi yoki kutilayotgani haqida, parvozning bajarilishiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan bulutlarning amaldagi yoki paydo boʻlishi kutilayotgani, shuningdek parvoz yoʻnalishi boʻyicha atmosfera bosimining oʻzgarishga moyilligi va uning minimal qiymatiga alohida eʼtibor beriladi.
198. Xalqaro parvozlarni bajaruvchi havo kemalarining ekipajlariga parvoz hujjatlari parvoz davomiyligidan qatʼi nazar, 196-bandning “a” kichik bandiga muvofiq beriladi.
199. Parvozdan avvalgi meteorologik tayyorgarlikdan oʻtishdan soʻng havo kemasi komandiri havo kemasining bort raqamini va vaqtini koʻrsatgan holda oʻzi tanishtirilgan (unga topshirilgan) prognozli hujjatlarning nusxalarida imzo qoʻyadi.
200. Havo kemalarining uchishi va qoʻnishi uchun eng oxirgi meteorologik maʼlumot kerak boʻlganda, u HHB dispetcherining soʻroviga koʻra aeroport meteorologik idorasi tomonidan taʼminlanadi.
201. Aeroportda “Dispatch” xizmati boʻlganda havo kemalari ekipajlarining meteorologik taʼminoti parvozdan avvalgi tayyorgarlik davrida bu xizmatning dispetcheri orqali amalga oshiriladi. Dispetcher aerodrom meteorologik idorasidan 195-bandga muvofiq parvozlarning parvozdan avvalgi rejalashtirilishi uchun zarur boʻlgan meteohujjatlarni oladi va shu haqda maxsus jurnalda imzo qoʻyadi. Bunda, balandliklarda shamol va havo haroratining prognozlari hamda SIGWX ob-havo hodisalari prognozlari olinganidan keyin darhol, kechi bilan uchishdan 3 soat avval beriladi. Zarur boʻlganda ekipaj soʻroviga koʻra bevosita aerodrom meteorologik idora vakilidan ogʻzaki meteokonsultatsiya va/yoki yoʻl-yoʻriqlarni olishi mumkin.
3 §. Parvoz hujjatlari
202. Parvoz hujjatlariga kiritiladigan maʼlumot xaritalar yoki ochiq tekst shaklida berilishi lozim. Aerodromlar boʻyicha prognozlar hujjatlarga TAGʻ kodi shaklida kiritiladi.
Parvoz hujjatlari xaritalari va shakllarining namunalari mazkur Yoʻriqnomaning 10-ilovasida keltirilgan.
203. Havo kemasining ekipajiga uchishdan avval beriladigan xaritalarning termasiga tegishli sathlar uchun alohida ob-havo hodisalari xaritasi, balandliklarda shamol va havo haroratining prognozi xaritasini, uchish esheloniga eng yaqin izobarik yuza uchun xarita kiritilishi lozim.
Havo kemalarining ekipajlariga prognostik aviatsiya ob-havo xaritalari bilan xizmat koʻrsatish mumkin boʻlmaganda parvoz hujjatlari hodisalari yoʻnalish boʻyicha ob-havo prognozi shaklida, ochiq tekst bilan ROFOR kodining hajmida va ketma-ketligida taqdim etilishi mumkin.
204. Zarur boʻlganda va mumkin boʻlganda parvoz hujjatlariga ekipajga topshirishdan avval aniqlik kiritiladi.
205. Uchish hujjatlarida nisbiy balandlik quyidagicha koʻrsatiladi:
a) parvoz yoʻnalishi boʻyicha meteorologik sharoitlar haqidagi barcha axborotlar uchish eshelonlarida yoki dengiz sathi ustidan metrlarda koʻrsatiladi;
b) aerodrom rayonidagi meteorologik sharoitlar haqidagi barcha axborotlar, masalan, bulutlarning quyi chegarasining nisbiy balandligi haqida, aerodromning balandligi ustidagi balandlik shaklida koʻrsatiladi.
206. Havo kemalarining ekipajlariga berilgan yoki ular parvozdan avvalgi tayyorgarlikda ishlatgan parvoz hujjatlari termalarining nusxalari chiqarilgan kunidan boshlab kamida 30 kun saqlanadi. Bu maʼlumot aviatsiya hodisalari yoki tasodiflarini tergov qilish oʻtkazilganda soʻrovga koʻra taqdim etiladi va ularning tugatilishigacha saqlanadi.
4 §. Parvozda boʻlgan havo kemalarining ekipajlari uchun maʼlumot
207. Meteorologik idora parvozda boʻlgan havo kemalari uchun moʻljallangan meteorologik maʼlumot bilan tegishli HHXK idorasini taʼminlaydi, shuningdek uni “VOLMET” va “VCh” — radiokanalning radiouzatuv dasturlarida taqdim etadi.
208. HHXK idoralari XI-bobning talablariga muvofiq parvozda boʻlgan havo kemalari uchun moʻljallangan meteorologik maʼlumot bilan taʼminlanadi.
X-bob. Togʻli joylarda aviatsiya ishlari va parvozlarining meteorologik taʼminotining xususiyatlari
1 §. Umumiy qoidalar
209. Aviatsiya ishlari bazaviy aerodromning meteorologik idorasi tomonidan biriktirilgan hudud boʻyicha ARFOR kodi formatida chiqariladigan ob-havo prognozlari bilan taʼminlanadi. Prognozlar 9 soatga chiqariladi va parvoz davrida har 3 soatda chiqariladi. Zarur boʻlganda amaldagi prognozlarga tuzatishlar, shuningdek parvozlar hududi boʻylab ogohlantirishlar chiqarilishi taʼminlanishi lozim. Aviatsiya ishlarining taʼminoti uchun moʻljallangan zonalar boʻyicha ob-havo prognozlari tasdiqlangan yoʻnalishlar va MHY trassalari boʻylab parvozlarni taʼminlash uchun ishlatilishi mumkin.
Zonalar boʻyicha prognozda koʻrsatilgan ob-havo sharoitlari tasdiqlangan yoʻnalish yoki MHY trassasi boʻylab parvozni bajarishga imkon bermasa, havo kemasining ekipajiga uning talabiga koʻra yoʻnalish boʻyicha prognoz yozib beriladi.
210. Boshqa HHB hududida parvozlar bajarilganda uchish aerodromining meteorologik idorasi ushbu HHB hududini taʼminlaydigan tegishli meteorologik idoradan ishlar hududi boʻyicha ob-havo prognozini soʻraydi.
211. Vakolatli meteorologik idora va ekspluatant oʻrtasidagi kelishuvga koʻra iqlimiy xususiyatlari, joy relyefi va oʻlchamlariga qarab I—II razryadli AMSF ga biriktirilgan prognozlashtirish hududi chegaralari (geografik koordinatalar shaklida) va belgilari muayyan koʻrsatilgan bir nechta maydonlarga boʻlinishi mumkin. Zonalarga boʻlinish sxemasiga kerakli oʻzgartirishlar kiritish, jumladan u yoki bu zonalarning boshqa prognostik boʻlinmaga biriktirilishi yoki kvadratlarga (sektorlarga) boʻlishni aniqlashtirish ham tegishli meteorologik idoralar va ekspluatantlar tomonidan kelishiladi. Belgilangan zonalarning roʻyxati (mavjud roʻyxatga oʻzgartirishlar) qoʻshni HHB rayonlarida parvozlarni taʼminlaydigan meteorologik idoralar manzillariga yuborilishi lozim.
212. Aviatsiya ishlarining meteorologik taʼminoti mazkur Yoʻriqnomaning hamda aerodromda parvozlarni taʼminlash Yoʻriqnomasining bandlari va boʻlimlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi (aviatsiya ishlari boʻyicha meteotaʼminot hajmi xizmat koʻrsatishning asosiy qismini tashkil etgan boʻlinmalarda mustaqil aviatsiya ishlarining meteotaʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomani tuzish tavsiya etiladi). Aviatsiya ishlarining meteotaʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma yoki aerodromda parvozlarni taʼminlash Yoʻriqnomasining tegishli boʻlimi aerodrom meteorologik idorasi tomonidan HHB idoralari bilan birgalikda ishlab chiqiladi (I-II razryadli AMSF lar ushbu boʻlimlarni oʻzining biriktirilgan boʻlinmalari boʻyicha tuzadi). Ularda quyidagilar koʻrsatiladi:
a) aviatsiya ishlarining turi;
b) har bir zonaning chegaralari koʻrsatilgan holda, ob-havo prognozlari koʻrsatiladigan zonalarning roʻyxati, shuningdek qoʻshni HHB hududlari boʻyicha zonalar roʻyxati (zonalar boʻlinishining xarita-sxemasi standart yoʻnalishlar koʻrsatilgan holda Yoʻriqnomaga ilova qilinadi);
v) havo kemalari ekipajlaridan meteorologik axborot olish tartibi (ishlatiladigan aloqa kanallari);
g) boshqa meteorologik idoralari bilan jumladan baza AMSFsiga va biriktirilgan boʻlinmalar oʻrtasida meteorologik maʼlumot almashish tartibi (meteomaʼlumot hajmi va aloqa vositalari);
d) maʼlumotlarni (jumladan XH toʻgʻrisidagi dovul xabar berishlarini — OYa) uzatishga jalb etiladigan gidrometstansiyalar va postlar, shuningdek boshliqlari meteokuzatishlarni amalga oshirishga jalb etilgan FA qoʻnish maydonchalarining roʻyxati (Yoʻriqnomaga qoʻnish maydonchalarida koʻrinuvchanlik moʻljallarining sxemalari hamda ishlatiladigan meteoasboblarning roʻyxati ilova qilinadi);
e) vertolyotlarning baza aerodromlaridan beriladigan maʼlumotlarning hajmi va muddati, havo kemalarining ekipajlariga, jumladan AMSF boʻlmagan qoʻnish maydonchalariga uzatiladigan maʼlumotlarning hajmi (buning uchun ishlatiladigan aloqa vositalari);
j) aviatsiya ishlari uchun ob-havo prognozlarining hajmi va tuzish muddatlari, aviatsiya ishlarining turiga qarab dispetchyerlarga va havo kemalarining ekipajlariga beriladigan meteohujjatlarning roʻyxati;
z) shoshilinch parvozlarni taʼminlash turi (santopshiriq boʻyicha, avariya-qutqarish ishlari boʻyicha);
i) yerga yaqin 15 m/s va undan ortiq tezlikdagi shamol toʻgʻrisidagi XH toʻgʻrisidagi dovul ogohlantirishlarini tuzish hamda parvozlarning yoʻnalishlari va hududlari (zonalari) boʻyicha HHB va aviatsiya ishlarini bajaruvchi havo kemalarining ekipajlariga (mezonlar mazkur Yoʻriqnoma va aviakorxonaning talablariga muvofiq tanlanadi)shuningdek vertolyotlarning , baza punktlari boʻyicha yetkazish tartibi;
k) parvozlarning yoʻnalishlari va hududlari (zonalari) boʻyicha prognozlarga tuzatishlarni tuzish tartibi (XH mezonlari, maʼlumot oluvchi HHB punktlarining roʻyxati, aloqa turi va boshqa maʼlumotlar — AH — alohida ob-havo hodisalari — OYa).
213. Aviakorxonalarning buyurtmalari boʻyicha Oʻzgidromet ob-havo prognozlarini va aviatsiya ishlarini bajarish uchun zarur boʻlgan boshqa maʼlumotlarning berilishini tashkil etadi.
214. Ishlar hududiga uchib ketishga tayyorgarlikda havo kemalarining ekipajlari mazkur Yoʻriqnomaning XI-bobidagi 1 va 2-paragraflarida bayon etilgan talablarga muvofiq meteorologik maʼlumot bilan taʼminlanadi.
215. Parvozlar uchun zarur axborotlar boʻlgan meteorologik hujjatlar HHB dispetcheriga yoki aviatsiya ishlarini bajarish boʻyicha parvozlarga rahbarlik qiluvchi boshqa mansabdor shaxsga imzo qoʻydirib topshiriladi. Hujjat topshirilishi mumkin boʻlmaganda maʼlumot mavjud aloqa vositalari orqali uzatiladi.
216. Katta davomiylikdagi parvozlarda, agar parvoz jarayonida havo kemasining bortida navbatdagi prognozlarni qabul qilish taʼminlangan holda havo kemalarining ekipajlari amal qilish davri talablar bilan belgilangan davridan kamroq boʻlgan prognozlar bilan taʼminlanishi mumkin.
217. Meteorologik idorasi boʻlmagan operativ nuqtada aviatsiya ishlarini boshlashda havo kemasining ekipaji HHB dispetcheriga prognozlarni tuzish uchun masʼuliyatli meteorologik idoraga berish uchun ob-havo maʼlumotlarini beradi. Havo kemalari parvozlarning xavfsizligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan ob-havo sharoitlariga tushgan holda ular haqidagi maʼlumot darhol uzatiladi.
218. Ishlar hududidan amaldagi ob-havo toʻgʻrisidagi axborot boʻlmaganda birinchi prognoz moʻljal prognozi kabi tuzilishi mumkin. Axborot olinganidan keyin meteorologik idora aniqlangan prognozni chiqaradi. Zonalar boʻyicha moʻljal prognozlari baholanmaydi.
219. Qoʻnish maydonchalarida (tasniflanmagan aerodromlarda) FA yoki boshqa idoralarning xodimlari amalga oshiradigan meteokuzatishlarni tashkil etishda har bir maydoncha (aerodrom) uchun meteokuzatishlarni oʻtkazish hamda meteomaʼlumotlarni ekipajlarga va baza AMSF siga yetkazish tartibi tuziladi.
2 §. Aviatsiya-kimyoviy ishlari (AKI)
220. AKI ni bajaruvchi havo kemalarining ekipajlari ARFOR kodining shakli va hajmida ochiq tekst bilan ob-havo prognozlari, baza aerodromi prognozlari, tuzatishlar va ogohlantirishlar bilan taʼminlanadi. Birinchi prognozni tuzish reja-naryadga koʻra va aviakorxonaning buyurtmasi boʻyicha rejalashtiriladi. Prognozlarni tuzishga qoʻyiladigan talablar 210-bandda bayon qilingan. Dastlabki rejalashtirish maqsadida aviakorxonaning buyurtmasi boʻyicha baza aerodromining meteorologik idorasi qoʻshimcha ravishda AKI hududlari boʻyicha kunu-tunlik prognozlarni ikkita 12 soatlik davrlarga boʻlingan holda chiqaradi (13.00 dan 01.00 gacha va 01.00 dan 13.00 gacha UTC).
221. AKI hududlari boʻyicha ob-havo prognozlari va ogohlantirishlarni uzatish baza aerodromining HHB idoralari va AKI kanali orqali amalga oshirilishi lozim.
222. AKI bajarilishi davriga ushbu ishlarni taʼminlash uchun javobgar boʻlgan meteorologik idoraga maxsus maʼlumotlarni berish uchun AKI hududida joylashgan boshqa aerodrom meteorologik idoralari va meteostansiyalar jalb etiladi. Ekipajlarning meteostansiyalar va agrometpostlardan AKI hududidagi havo harorati va namligi haqida maʼlumotlarni olishi tartibi belgilanadi.
223. Parvozlar boshlanishidan avval havo kemasining ekipaji AKI aerodromida (qoʻnish maydonchasida) ob-havo holatini kuzatishni oʻtkazadi, aloqa oʻrnatilganidan keyin, kuzatish maʼlumotlarini baza aerodromiga uzatadi.
224. Koʻrinuvchanlikni kuzatishda tabiiy moʻljallar ishlatiladi, ular aniqlanib, aerodromning (qoʻnish maydonchasining) kroklarida koʻrsatiladi. Shamol tezligini baholash uchun aviakorxonalar havo kemalarining ekipajlarini anemometrlar bilan taʼminlaydi.
225. AKIni bajarish jarayonida havo kemalarining ekipajlari ob-havo oʻzgarishlarini kuzatishi va salbiy sharoitlar va hodisalar yuzaga kelganda, ular haqida dispetcherga yoki AKI kanaliga bildirishi lozim.
3 §. Togʻ joylarda parvozlar
226. Togʻ hududlari boʻyicha ob-havo prognozlariga barcha hollarda oʻrta yarusning bulutliligi, shuningdek orografik turbulentlik va u kutiladigan qatlamning qalinligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar kiritiladi. Togʻ joylarda parvozlarda barcha balandliklar dengiz sathi ustidan koʻrsatiladi.
CAVOK indikatori togʻ aerodromlarida va aerofotosyemkalarda ishlatilmaydi.
227. Havo kemalarining ekipajlari va HHB dispetchyerlari konsultatsiyalarida, shuningdek parvozlarning yoʻnalishlari va hududlari boʻyicha prognozlarda momaqaldiroq va orografik turbulentlik shakllanishi, togʻlar va dovonlarning bulutlar bilan yopilishi, togʻ yon bagʻirlarida va vodiylarda tumanlar va past bulutlarning hosil boʻlishi, mahalliy shamollar yuzaga kelishining ehtimoliga alohida eʼtibor beriladi.
XI-bob. Havo harakatiga xizmat koʻrsatish, ishlab chiqarishni operativ boshqarish idoralarini va qidiruv-qutqarish xizmatini meteorologik maʼlumot bilan taʼminlash
1 §. Asosiy qoidalar
228. HHB idoralari uchun moʻljallangan meteorologik maʼlumot quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
a) havo harakatini boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan vazifalarni bajarish uchun zarur boʻlgan maʼlumot;
b) parvozda boʻlgan havo kemalari uchun zarur boʻlgan maʼlumot.
229. Meteorologik idoralar orqali olinadigan maʼlumotdan tashqari HHB idoralarining ishida parvoz yoʻnalishidagi, shuningdek aerodromning uchib ketish va qoʻnishga yetib kelish zonalaridagi meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlgan havo kemalari bortidan bildirishlar ishlatiladi.
230. HHB dispetcheri havo kemasi bortidan 115-bandda sanab oʻtilgan ob-havo hodisalari va sharoitlari toʻgʻrisidagi maʼlumot boʻlgan bildirishni olganidan keyin imkoni boricha qisqa muddatda ushbu maʼlumotni havo fazosining ushbu qismida boʻlgan barcha havo kemalariga, shuningdek qoʻshni zonalarda parvozlarni nazorat qiluvchi HHB idoralariga beradi.
231. HHB dispetchyerlarining havo kemalari bortidan bildirishlarni boshqa havo kemalarining bortiga berishi meteorologik idora tomonidan bunday bildirishlar asosida tuzilgan SIGMET maʼlumoti, shamol siljishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar chiqarilganidan keyin toʻxtatiladi. Ushbu ogohlantirishlar amal qilish davri davomida havo kemalarining bortiga uzatilishi lozim.
232. Aerodromlar boʻyicha ob-havo maʼlumotlari va prognozlari, shamol surilishi toʻgʻrisida ogohlantirishlar, SIGMET maʼlumoti, balandliklarda shamol va havo harorati, alohida ob-havo hodisalari prognozlari maʼlumot isteʼmolchilarga tuzilgan va boshqa meteorologik idoralarga yuborilgan yoki ulardan olingan shaklida beriladi.
233. Sinoptik qismi boʻlgan aerodrom meteorologik idorasi ushbu baza aerodromida boʻlgan HHB idorasining navbatchilikka turuvchi navbatchisining ogʻzaki konsultatsiyasini taʼminlaydi. Konsultatsiyalarda quyidagi maʼlumotlar bildiriladi:
a) HHBning nazorat qiluvchi hududida meteorologik vaziyatning umumiy tavsifi;
b) havo trassalarida va parvozlar hududlarida, uchib ketish, qoʻnish va zaxira aerodromlarida amaldagi va kutiladigan meteorologik sharoitlar;
v) aerodromdagi ob-havo holati yuzasidan oxirgi maʼlumotlar, atmosfera bosimining qiymati va uning oʻzgarishga moyilligi;
g) meteorologik uskunalarning, aloqa vositalarining texnik holati, meteorologik idoraning navbatchilarining ishga tayyorligi.
234. Konsultatsiyani taʼminlovchi sinoptik yoʻl-yoʻriqda HHB xizmati navbatchilari rahbaridan boʻlgʻusi parvoz ishlarining xususiyati toʻgʻrisida maʼlumot oladi.
2 §. HHB idoralari uchun maʼlumot
235. Aerodrom dispetcherlik punkti (ADP) quyidagilar bilan taʼminlanadi:
a) oʻz aerodromining mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlari, qoʻnish va zaxira aerodromlarining maxsus maʼlumotlari hamda soʻrovga koʻra, bu aerodromlarning muntazam maʼlumotlari;
b) oʻz aerodromi, yetib kelish va zaxira aerodromlari boʻyicha ob-havo prognozlari (jumladan ularga tuzatishlar) va ogohlantirishlar, shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar, SIGMET maʼlumoti.
236. Harakatlanishlar dispetcherlik punkti (HDP), parvozni boshlovchi dispetcherlik punkti (PBDP) oʻz aerodromining mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlari, shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar bilan taʼminlanadi.
237. Havodagi aylananing dispetcherlik punkti (HADP) quyidagilar bilan taʼminlanadi:
a) oʻz aerodromining mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlari, jumladan qoʻnish uchun prognozlar;
b) “Shtorm” rejimida ishlashda MRL maʼlumotlari;
v) aylana balandligida va 100 m sathida shamol toʻgʻrisidagi axborot (maʼlumotlar boʻlganda);
g) shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar.
238. TAUER (TOWER) dispetcherlik punkti quyidagilar bilan taʼminlanadi:
a) aerodrom boʻyicha mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlar;
b) shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar;
v) “Shtorm” rejimida ishlashda MRL maʼlumotlari.
239. Deliveri (DLV) dispetcherlik punkti quyidagilar bilan taʼminlanadi:
a) aerodrom boʻyicha mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlari;
b) qoʻnish aerodromlarining muntazam maʼlumotlari — soʻrovga koʻra;
v) oʻz aerodromining va zaxira aerodromlarning ob-havo prognozlari, jumladan ularga tuzatishlar — soʻrovga koʻra;
g) shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar.
240. Etib kelish dispetcherlik punkti (EKDP) quyidagilar bilan taʼminlanadi:
a) aerodrom boʻyicha mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlar, soʻrovga koʻra — qoʻnish aerodromlarining muntazam maʼlumotlari;
b) oʻz aerodromi boʻyicha ob-havo prognozlari (jumladan ularga tuzatishlar), soʻrovga koʻra — zaxira aerodromlari uchun prognozlar;
v) “Shtorm” rejimida ishlashda MRL maʼlumotlari;
g) shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar;
d) SIGMET maʼlumoti.
241. Mahalliy dispetcherlik punkti (MDP) quyidagilar bilan taʼminlanadi:
a) aerodrom boʻyicha mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlar;
b) oʻz aerodromi va biriktirilgan aerodromlar boʻyicha ob-havo prognozlari (jumladan ularga tuzatishlar) va ogohlantirishlar, SIGMET maʼlumoti;
v) yetib kelish va zaxira aerodromlari boʻyicha maxsus maʼlumotlar;
g) soʻrovga koʻra — yetib kelish va zaxira aerodromlari boʻyicha muntazam maʼlumotlar va ob-havo prognozlari;
d) MRL maʼlumotlari;
e) shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar.
242. RDM (RM) quyidagilar bilan taʼminlanadi:
a) ushbu hudud doirasida joylashgan aerodromlar boʻyicha muntazam va maxsus maʼlumotlar va ob-havo prognozlari, shuningdek (soʻrovga koʻra) — qoʻshni HHB rayonlaridagi;
b) balandliklarda shamol va havo harorati, alohida ob-havo hodisalari prognozlari (kartografik yoki boshqa shaklda), shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlar, SIGMET maʼlumoti, qoʻshni HHB hududlaridan olingan, bortdan berilgan maxsus bildirishlarni;
v) RM tomonidan parvozda boʻlgan havo kemalarining ekipajlari talablarini qondirish uchun soʻraladigan boshqa meteorologik axborot, agar meteorologik idorada soʻralayotgan maʼlumot boʻlmasa, u boshqa meteorologik idoraga yordam koʻrsatishi uchun murojaat qiladi;
g) MRL maʼlumotlari.
3 §. Ishlab chiqarishni operativ boshqarish idoralari uchun maʼlumot
243. Aviakompaniyaning Markaziy ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmati (MIChDX) maxsus Yoʻriqnoma asosida TAMS tomonidan taʼminlanadi.
244. Korxonaning ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmati (KIChDX) aerodromda parvozlarning meteotaʼminoti boʻyicha maxsus Yoʻriqnomaning tegishli boʻlimi asosida meteorologik maʼlumot bilan taʼminlanadi.
4 §. Qidiruv-qutqarish xizmati uchun maʼlumot
245. Qidiruv-qutqarish ishlarini bajarish uchun uchayotgan havo kemalarining ekipajlari uchun zarur boʻlgan meteorologik maʼlumot meteorologik idora tomonidan parvozlar rahbari yoki qidiruv-qutqarish ishlariga rahbarlik qilayotgan boshqa mansabdor shaxsning soʻroviga koʻra eng qisqa muddatda beriladi. Ushbu maʼlumotda qidiruv hududida, shuningdek ishlarni amalga oshirish joyiga va qaytishda yoʻnalish boʻylab joriy va prognozlanadigan meteosharoitlar toʻgʻrisida toʻliq va batafsil maʼlumotlar boʻlishi lozim.
246. Qidiruv-qutqarish ishlarining rahbari soʻroviga koʻra aerodrom meteorologik idorasi ushbu aerodromning masʼullik hududiga kiruvchi akvatoriyalarda qidiruv-qutqarish operatsiyalarini bajaruvchi suv usti kemalariga meteorologik maʼlumot berish uchun barcha choralarni koʻrishi lozim.
5 §. Meteorologik idoradan avariyali vaziyat holatida talab qilinadigan harakatlar
247. Tegishli HHB idorasidan “Trevoga” xabar berish signali olinganidan keyin aerodrom meteorologik idorasi koʻzda tutilgan hajmda ob-havo ustidan navbatdan tashqari kuzatishlarni oʻtkazadi va butun ishga taalluqli boʻlgan meteorologik hujjatlarning kamida 30 kun davomida saqlanishini taʼminlaydi.
Oʻzgidromet va Oʻzdavavianazorat oʻrtasida hamkorlik Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi (Davavianazorat), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi gidrometeorologiya xizmati Markazi (Oʻzgidromet) va “Oʻzbekiston havo yoʻllari” MAK ning Yoʻriqnomasi asosida aviatsiya hodisalarini tekshirish amalga oshiriladi.
248. HHB idorasi tomonidan avariya vaziyati tufayli soʻralgan har qanday meteorologik maʼlumot eng qisqa muddatda beriladi.
XII-bob. Meteorologik maʼlumotning tarqatilishi
§ 1. Aerodromlar oʻrtasida meteorologik maʼlumotni almashish
249. Aerodrom meteorologik idoralari oʻrtasida meteorologik maʼlumotni almashish Oʻzgidrometning avtomatlashtirilgan maʼlumot uzatish tizimi (AMUT) va aviatsiya yer usti elektr aloqasi tarmogʻi (AFTN) kanallari orqali amalga oshiriladi.
Meteorologik maʼlumotlarni Yevropa operativ meteomaʼlumotlar banklariga uzatishga majbur boʻlgan xalqaro aeroportlarning meteorologik idoralari bu maqsadlarda aviatsiya yer usti elektr aloqasidan (AFTN) foydalanadi.
250. Parvoz vaqti 5 soatdan ortiq boʻlmagan aviareyslar bilan bogʻlangan yoki ushbu reyslar uchun zaxira aerodromlari boʻlgan aerodromlarning meteorologik idoralari aerodrom boʻyicha muntazam va maxsus maʼlumotlari hamda ob-havo prognozlari bilan almashadi. Parvoz vaqti 5 soatdan ortiq boʻlganda almashuvga faqat aerodromlar boʻyicha prognozlar kiritiladi.
251. Muntazam uzatish uchun moʻljallangan meteorologik hujjatlar jadvalga muvofiq belgilangan vaqtda muntazam berilishi lozim. METAR maʼlumotlari haqiqiy kuzatish vaqtidan kechi bilan 5 minutdan keyin berilishi lozim. TAF prognozlari amal qilish davri boshlanishidan kamida 1 soat avval berilishi lozim.
252. Aviatsiya yer usti elektr aloqasi tarmogʻi (AFTN) orqali uzatiladigan telegrammalarga FF shoshilinchlik toifasi beriladi.
2 §. Aerodromda meteorologik maʼlumotning tarqatilishi
253. Meteorologik maʼlumotni aerodromda boʻlgan isteʼmolchilarga tarqatish aerodromdagi Parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma bilan belgilanadi. Maʼlumotlarni uzatish tartibi maʼlumotlarning turlari, uning berilishi uchun masʼul boʻlgan meteorologik idora boʻlinmalari, maʼlumotni isteʼmolchilarga berish muddatlari va navbati, bu maqsadda ishlatiladigan aloqa usullari yoki vositalari koʻrsatilgan jadval shaklida taqdim etilishi lozim.
Har qanday turdagi maʼlumotni belgilangan shakldagi blankalarda uzatishda yetkazib berishning texnik vositalaridan foydalanish lozim (pnevmopochta, transportyor va boshqalar).
254. Meteorologik idoralar va aerodrom hududida HHB uchun masʼul boʻlgan dispetcherlik punktlari oʻrtasida elektr aloqa vositalari kerakli obyektlar bilan 15 sekund ichida aloqa oʻrnatish imkoniyatini beruvchi baland ovozli va/yoki telefon aloqasini oʻz ichiga olishi lozim.
255. Meteorologik idoralar va HHB YaT ZM (RM), meteorologik idoralar va fuqarolik aviatsiyasining aloqa uzellari oʻrtasida elektr aloqa vositalari quyidagi imkoniyatlarni taʼminlashi lozim:
a) baland ovozli va/yoki telefon aloqasi (aloqa oʻrnatish tezligi 15 sekund doirasida boʻlishi lozim);
b) harf chop etuvchi aloqa maʼlumotini yozilgan holda uzatish talab etilganda (bildirishni uzatish vaqti 5 minutdan oshmasligi lozim);
256. Mazkur Yoʻriqnomaning 255, 256-bandlarida koʻzda tutilgan elektr aloqa vositalari zarur boʻlganda boshqa aloqa turlari bilan toʻldiriladi.
257. Meteorologik maʼlumotlar va ob-havo prognozlari ochiq tekst bilan berilganda “koʻrinuvchanlik”, “bulutlik”, “balandlik”, “millimetr” soʻzlari tushirib qoldirilishi mumkin.
258. Meteomaʼlumot berish radiokanallari hamda aerodrom meteorologik idorasi boʻlinmalari va HHB obyektlari oʻrtasidagi aloqa vositalari orqali beriladigan meteorologik maʼlumotni hujjatlashtirish uchun tegishli havo va yer usti elektr aloqasi kanallari FA korxonalarida nutq, radiolokatsiya va rejali maʼlumot kanallarini magnit (magnitofon) yozuvini tashkil etish va yuritish, havo kemalarining qoʻnishga yetib kelishi bajarilishini obyektiv nazorat qilish boʻyicha Yoʻriqnomaning talablariga muvofiq nazorat ovoz yozuvi bilan taʼminlanadi.
3 §. Parvozdagi havo kemalari uchun meteorologik maʼlumotlarning radiouzatuv dasturlari orqali tarqatilishi
259. Parvozdagi havo kemalarining ekipajlarini aerodromlardagi ob-havo holati toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan taʼminlash uchun ATIS, VOLMET radiouzatuv dasturlari, OVCh radiouzatuv dasturlari va boshqa turdagi yuqori chastotali dasturlar qoʻllanishi mumkin.
260. ATIS va VOLMET radiouzatuv dasturlarini tashkil etish va olib borish talablari maxsus Yoʻriqnomalar bilan belgilanadi.
261. OVCh kanallari orqali olib boriladigan uzluksiz VOLMET radiouzatuv dasturlari Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi, “Oʻzbekiston havo yoʻllari” MAK va Oʻzgidromet qaroriga koʻra tashkil etiladi. Bu turdagi dasturlar aerodromlar boʻyicha muntazam ob-havo maʼlumotlarini, jumladan qoʻnish uchun prognozlarni uzatish uchun moʻljallangan.
262. VOLMET radiouzatuv dasturlari orqali maʼlumot uzatish aerodrom meteorologik idoralarining xodimlari tomonidan yoki avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish orqali taʼminlanadi. Dasturlarni tashkil etish uchun kerakli boʻlgan texnik vositalar aviakorxonalar tomonidan taʼminlanadi. Yuqori chastotali radiouzatuv dasturlari fuqarolik aviatsiyasi aloqa uzellarining xodimlari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tomonidan belgilanadigan hajmlarda va muddatlarda yuritiladi. Bunday dasturlar uchun kerakli boʻlgan meteomaʼlumot aerodrom meteorologik idoralar tomonidan beriladi.
263. Parvozlar boʻlmagan yoki havo harakatining kamaygan davrlarida HHB idoralari bilan kelishilgan holda radiouzatuvlarni vaqtincha toʻxtatish koʻzda tutilishi lozim. Bu holda havo kemalarining ekipajlariga parvozda meteorologik maʼlumotning berilishi HHB idoralari orqali taʼminlanadi.
264. VOLMET turiga kirmaydigan meteomaʼlumotning radiouzatuv OVCh-dasturlari faqat maʼlumot uzatish olib boriladigan aerodrom boʻyicha muntazam maʼlumotlar berilishini taʼminlaydi. VOLMET turiga kirmaydigan radiouzatuv OVCh-dasturlariga kiritiladigan maʼlumot ochiq tekst bilan quyidagi ketma-ketlikda uzatiladi:
a) aerodromning nomi;
b) kuzatish vaqti (MSV);
v) yerga yaqin shamol, aylana balandligida shamolning yoʻnalishi va tezligi;
g) koʻrinuvchanlik;
d) UQYda koʻrinuvchanlik uzoqligi;
e) ob-havo hodisalari;
j) quyi qatlam bulutlarining miqdori;
z) bulutlarning shakli (faqat yomgʻirli toʻp-toʻp va kuchli toʻp-toʻp bulutlar koʻrsatiladi);
i) bulutlarning quyi chegarasining balandligi (vertikal koʻrinuvchanlik);
k) havo harorati va shudring nuqtasi;
l) atmosfera bosimi (QNH);
m) qoʻshimcha maʼlumot;
n) qoʻnish uchun prognoz.
265. Qoʻshimcha maʼlumotga kiritiladi:
a) qoʻnish kursi, UQYning holati, tirkalish (ssepleniye) koeffitsiyenti (HHB idoralaridan maʼlumotlar kelib tushganda);
b) MRL axborotiga koʻra momaqaldiroq oʻchoqlari toʻgʻrisida maʼlumot azimuti, uzoqligi, koʻchishining yoʻnalishi va tezligi koʻrsatilgan holda;
v) kuchli, moʻtadil, kuchsiz muzlanish, kuchli, moʻtadil turbulentlik toʻgʻrisida maʼlumotlar, agar ularning amal qilishi aerodrom hududiga tegishli boʻlsa;
g) togʻlar, sopkalar va boshqa baland toʻsiqlarning bulut bilan yopilishi.
266. Maxsus maʼlumotlar, aerodrom hududida momaqaldiroq xavfi boʻlgan yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlarning yuzaga kelishi haqidagi, qoʻnishning ishchi kursi oʻzgarishi toʻgʻrisidagi, UQYning holati yoki tirkalish (ssepleniye) koeffitsiyentining oʻzgarishi toʻgʻrisidagi maʼlumot bunday dasturlarga darhol kiritiladi va oxirgi muntazam maʼlumotning oʻzgarmagan elementlari bilan toʻldiriladi.
XIII-bob. Aviatsiya iqlimiy maʼlumoti
§ 1. Iqlimiy taʼriflarni tayyorlash
267. Parvozlarni rejalashtirish uchun talab etiladigan aviatsiya iqlimiy maʼlumoti aerodrom iqlimiy jadvallari va aerodrom iqlimiy maʼlumotlari shaklida tayyorlanadi. Aviatsiya isteʼmolchilari bunday maʼlumot bilan ular hamda vakolatli meteorologik idora oʻrtasidagi kelishuvga koʻra taʼminlanadi.
268. Aviatsiya iqlimiy maʼlumoti odatda kamida besh yil davomida oʻtkazilgan kuzatishlarga asoslanishi lozim, maʼlumot bilan taʼminlashda kuzatishlarning davri koʻrsatilishi lozim.
269. Yangi aerodromlar va mavjud aerodromlardagi qoʻshimcha UQY larga tegishli iqlimiy maʼlumotlarni yigʻishni ushbu aerodromlar yoki UQY larning foydalanishga kiritilishidan avval imkoni boricha oldinroq boshlash lozim.
270. Iqlimiy taʼrifdan kerakli maʼlumotlar Aerodrom hududida parvozlarni amalga oshirish Yoʻriqnomasiga kiritiladi.
2 §. Sinoptiklarning aviatrassalar boʻylab uchishi
271. Aerodrom meteorologik idoralari va Oʻzgidrometning AMMTX (aviatsiyani meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash xizmati) mutaxassislari xizmat koʻrsatiladigan havo trassalari va yoʻnalishlar boʻylab quyidagi maqsadlarda uchishlarni bajaradilar:
a) ushbu havo trassalari va yoʻnalishlarida meteorologik sharoitlarning xususiyatlari bilan tanishish uchun;
b) boshqa aerodromlarning meteorologik idoralari bilan tajriba almashish uchun;
v) biriktirilgan aerodromlarning meteorologik idoralariga tashkiliy va uslubiy yordam koʻrsatish uchun;
g) aerodrom meteorologik idoralarining Oʻzgidromet AMMTX mutaxassislari tomonidan inspektorlik tekshiruvlarini oʻtkazish uchun;
d) aviatsiya xodimlarini meteorologik kuzatishlarni oʻtkazishga oʻrgatish va kuzatishlarni tashkil qilishda kerakli yordam koʻrsatish uchun.
272. Har bir bajarilgan uchish boʻyicha sinoptik tomonidan bir haftalik muddat ichida hisobot tuzilib, u sinoptik guruhning ishlab chiqarish majlisida tinglanadi.
XIV-bob. Aerodrom meteorologik idoralarini tekshirishdan oʻtkazish
1 §. Umumiy qoidalar
273. Aerodrom meteorologik idoralarini tekshirishdan oʻtkazish normativ hujjatlarning talablariga muvofiq ishlar bajarilishining sifatini nazorat qilish tizimining tarkibiy qismidir. Tekshirishdan oʻtkazish Oʻzgidrometning aviatsiyani meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash xizmati (AMMTX), TAMS, I va II razryadli AMSF, Oʻzgidrometning yer usti tarmoqlariga va energetik muhandislik xizmati koʻrsatish xizmati (EUTEXTX) tomonidan amalga oshiriladi.
274. AMMTX, TAMS va I va II razryadli AMSF uslubiy tekshirishlarni oʻtkazadi. Uslubiy tekshirishlar oʻtkazilganda umuman meteojihozlarning holati tekshiriladi. EUTEXTX meteojihozlardan texnik foydalanishning tekshirishlarini oʻtkazadi. Tekshirishning natijalariga koʻra 3 nusxada tekshiruv dalolatnomasi tuziladi.
2 §. Uslubiy tekshirishlar
275. Uslubiy tekshirish davomida quyidagilar tekshiriladi:
a) meteorologik idoraning razryadligi va vazifalari;
b) Mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq normativ hujjatlarning mavjudligi;
v) aerodromda parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma;
g) shtatlarning toʻlaligi, mutaxassislarning kasbiy tayyorgarligi;
d) meteotaʼminotni hamda koʻrinuvchanlik moʻljallarini joylashtirish sxemasining mavjudligi va rasmiylashtirilishining toʻgʻriligi;
e) meteorologik kuzatishlar (AKP, YoKP, YaJYRM) punktlarining meteokuzatish asboblari bilan jihozlanishi butligi;
j) meteorologik jihozlarning holati, reglament ishlari oʻtkazilishining muddati, tekshiruvlar oʻtkazilishining muddatlari koʻrsatilgan formulyarlarning mavjudligi;
z) meteomaydonchaning holati;
i) aerosinoptik materialni qabul qilish va tahlil qilish sifati;
k) operativ hujjatlarni yuritish sifati;
l) prognozlarni baholash (9-son Ilova);
m) amalga oshmagan prognozlarni muhokama qilish sifati;
n) xavfli hodisalarni prognoz qilishning hisoblash usullarining qoʻllanishi;
o) texnik oʻqish rejalarining mavjudligi;
p) BYoD va KKDga tayyorgarlik boʻyicha rejalarning mavjudligi;
r) biriktirilgan AMSFlar boʻyicha parvozlarning meteotaʼminoti;
s) xizmat xonalarining sanitariya-gigiyena sharoitlari;
t) AMSF xodimlarining ish jadvallari tuzilishining toʻgʻriligi;
u) mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi boʻyicha jurnallarning mavjudligi va yuritilishining toʻgʻriligi;
f) navbatchilikni qabul qilish-topshirish, tanbehlar, farmoyishlar, keluvchi va chiquvchi hujjatlarning daftarlari mavjudligi va yuritilishining sifati.
276. Tekshirish oʻtkazilishining natijalariga koʻra aeroport rahbariyati bilan uchrashuv oʻtkaziladi. AMSF boshligʻiga parvozlarning meteotaʼminoti boʻlinmasining ishi sifatini yaxshilash uchun tavsiyalar beriladi.
3 §. Meteojihozlardan foydalanish va oʻlchashlarning haqqoniyligi ustidan nazorat qilish
277. Meteojihozlardan foydalanish ustidan nazoratni Oʻzgidrometning EUTEXTX xizmati “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aerodromlari meteorologik jihozlaridan foydalanish Qoidalari” talablariga muvofiq amalga oshiradi.
278. Inspeksiyada quyidagilar tekshiriladi:
a) aerodrom meteojihozlarining tarkibi, joylashtirilishining Oʻzbekiston Respublikasi AQ-180 talablariga muvofiqligi;
b) oʻlchovlarning metrologik taʼminoti;
v) meteojihozlarning texnik holati va unga texnik xizmat koʻrsatilishining tashkil etilishi;
g) ekspluatatsiyaviy va texnik hujjatlarning yuritilishi;
d) xavfsizlik texnikasi va ishlab chiqarish sanitariyasi;
e) muhandis-texnik xodimlar toʻlaligi va uning tayyorlanganligi;
j) avvalgi tekshirishlar va tekshiruvlarda qayd etilgan kamchiliklarni bartaraf etish.
279. Oʻlchanadigan meteokattaliklarning sifati ustidan nazorat avtomatlashtirilgan kuzatish tizimlarining datchiklari arxivini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi. Datchiklar arxivini chop etish soʻrovga koʻra Oʻzgidrometning EUTEXTX va AMMTX xizmatlari tomonidan taqdim etiladi.
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
1-ILOVA
1-ILOVA
Vulqon kuli toʻgʻrisidagi konsultativ maʼlumotga oid texnik talablar
Ochiq tekst bilan tushuntirishni talab etmaydigan, IKAO tomonidan tasdiqlangan qisqartmalar va raqamli belgilardan foydalanib chiqariladigan vulqon kuli toʻgʻrisidagi konsultativ maʼlumot jadvalda taqdim etilgan namunaga mos kelishi lozim.
Vulqon kuli toʻgʻrisidagi konsultativ bildirishning namunasi
Shartli belgilar:
M — kiritilishi majburiy, har bir bildirishning qismi;
O — kiritilishi majburiy emas;
= — ikkilangan chiziq undan keyingi matn keyingi satrda joylashtirilishi lozimligini bildiradi
|
|
Element |
Batafsil taʼrifi |
Format(lar) |
Misollar | ||
| 1. | Maʼlumot turi identifikatsiyasi (M) | Maʼlumot turi | VA ADVISORY (VULQON KULI TOʻGʻRISIDAGI KONSULTATIV BILDIRISh) | VA ADVISORY | ||
| 2. | Tuzilgan vaqti (M) | Yil, oy, kun va vaqt UTC da | DTO nnnnnnnn/nnnnZ (ChIQARILGAN) | DTG 20000402/0700Z | ||
| 3. | VAAC nomi (M) | VAAC nomi | VAAC: nnnnnnnnnnnn (Vulqon kuli boʻyicha konsultativ markaz) | VAAC: TOK.YO | ||
| 4. | Vulqon nomi (M) | Vulqonning nomi va IAVCEI2 bergan raqami | VOLCANO: nnnnnnnnnnnnnnnnnnnnnn (VULQON:) [nnnnnn], yoki UNKNWN (NOMAʼLUM), yoki UNNAMED (NOMSIZ) | VOLCANO: USUZAN 805-03 VOLCANO: UNNAMED | ||
| 5. | Vulqon joylashuvi (M) | Vulqon joylashuvi graduslar va minutlarda | PSN: Nnnnn, yoki Snnnn Wnnnn, (JOYI:) Wnnnn, va/yoki Ennnn, yoki UNKNOWN (NOMAʼLUM), yoki UNNAMED (BEZ NAZVANIYA) |
PSN: N4230 E14048 PSN: UNKNOWN | ||
| 6. | Davlat yoki mintaqa (M) | Davlat yoki mintaqa, agar kul davlat ustida ekanligi bildirilmasa | AREA: nnnnnnnnnnnnnnnn (HUDUD:) |
AREA: JAPAN | ||
| 7. | Choʻqqisining balandligi (M) | Choʻqqisining balandligi (metr yoki futlarda) | SUMMIT ELEV: nnnnM (ili nnnnnFT) (ChOʻQQISINING BALANDLIGI:) |
SUMMIT ELEV: 732M | ||
| 8. | Konsultativ raqami (M) | Konsultativ raqami: toʻliq yil va maʼlumot raqami (har bir vulqon uchun alohida ketma-ketlik) | ADVISORY NR: nnnn/nnnn (KONSULTATIV RAQAMI:) | ADVISORY NR: 2000/432 | ||
| 9. | Maʼlumot manbai (M) | Erkin matndan foydalanib koʻrsatilgan maʼlumot manbai | INFO 32 belgigacha erkin matn SOURCE: (MAʼLUMOT MANBAI:) | INFO SOURCE: GMS-JMA AIREP | ||
| 10. | Rangli kod (0) | Aviatsiya rangdor kodi | AVIATION RED, yoki ORANGE yoki COLOUR CODE: YELLOW, yoki GREEN, (AVIATSIYA yoki UNKNOWN, yoki RANGLI KODI:) NOT GIVEN, yoki NIL | AVIATION COLOUR RED CODE: | ||
| 11. | Otilish toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumot (M) | Otilish toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumot (jumladan otilish(lar)ning sanasi/vaqti) | ERUPTION DETAILS 64 belgigacha erkin (OTILISh matn yoki UNKNOWN TOʻGʻRISIDAGI BATAFSIL MAʼLUMOT:) | ERUPTION ERUPTED 20000402/ DETAILS: 0641Z ERUPTION OBS VA TO ABV FL300 | ||
| 12. | Kulni kuzatish vaqti (M) | Vulqon kulini kuzatish kuni va vaqti (UTC da) | OBS VA DTG (KULNI KUZATISh:SANA/VAQTI) | nn/nnnnZ | OBS VA DTG: | 02/0645Z |
| 13. | Kuzatiladigan kul buluti yoki baholanadigan kul buluti (M) | Kuzatiladigan kul buluti yoki baholanadigan kul bulutini kuzatish paytida gorizontal (graduslar va minutlarda) va vertikal davomiyligi, yoki quyi chegarasi maʼlum boʻlmasa, kuzatiladigan yoki baholanadigan kul bulutining yuqori chegarasi; Kuzatiladigan yoki baholanadigan kul bulutining koʻchishi |
OBS VA CLD yoki: EST VACLD | TOR FLnnn, dao SFC/FLnnn, yoki FLnnn/nnn Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], eki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn][-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]]3 TOP FLnnn, yoki SFC/FLnnn, yoki FLnnn/nnn MOV N nnKMH (yoki KT), yoki MOV NE nnKMH (yoki KG), yoki MOV E nnKMH (yoki KT), yoki MOV SE nnKMH (yoki KT), yoki MOV S nnKMH (yoki KT), yoki MOV SW nnKMH (yoki KT), yoki MOV W nnKMH (yoki KT), yoki MOV NW nnKMN (yoki KT)4; VA NOT IDENTIFIABLE FROM SATELLITE DATA WINDS FLnnn/nnn nnn/nn[n] KMH (KT)4 | OBS VA CLD: | FL150/350 N4230E14048- N4300E14130-N4246E14230- N4232 E14150-N4230 E14048 SFC/FL150 MOV NE 25KTFL150/350 MOV E 30KT TOPFL240MOVW40 KMH |
| 14. | Kul bulutlarining balandligi va joyining prognozi (+6ch)(M) | Kun va vaqti (UTC da) (yuqorida 12 bandda kursatilgan “kulni kuzatish payti” dan 6 soatdan soʻng); ushbu qayd etilgan amal qilish davri uchun har bir bulut massivi uchun balandligi va joyining prognozi (graduslar va minutlarda) |
FCST VA CLD+6HR: (KUL BULUTIGA OID PROGNOZ + 6 ch:) | nn/nnnnZ SFCunuFLnnn/[FL]nnn Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn][-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],Ennn[nn]]3, yoki NO VA EXP |
FCST VA CLD+6HR: | 02/1245Z SFC/FL200 N4230 E14048 - N4232E14150- N4238 E14300- N4246 E14230 FL200/350 N4230 E14048 - N4232E14150- N4238E14300- N4246E14230 FL350/600 NO VA EXP |
| 15. | Kul bulutlarining balandligi va joyining prognozi (+12chXM) | Kun va vaqti (UTC da) (yuqorida 12 bandda koʻrsatilgan “kulni kuzatish payti” dan 12 soatdan soʻng); ushbu qayd etilgan amal qilish davri uchun har bir bulut massivi uchun balandligi va joyining prognozi (graduslar va minutlarda) | FCST VA CLD+12HR: (KUL BULUTIGA OID PROGNOZ+ 12ch:) |
nn/nnnnZ SFCunuFLnnn/[FL]nnn Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn][-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn],Ennn[nn]]3,yoki NO VA EXP |
FCST VA CLD+12HR: | 02/1845Z SFC/FL300 N4230E14048- N4232E14150- N4238E14300- N4246 E14230 FL300/600 NO VA EXP |
| 16. | Kul bulutlarining balandligi va joyining prognozi (+18ch)(M) | Kuni va vaqti (UTC da) (12-bandda koʻrsatilgan “kulni kuzatish payti” dan 18 soatdan soʻng); |
FCST VA nn/nnnnZ CLD+18HR: SFC yoki FLnnn/[FL]nnn (KUL BULUTIGA OID PROGNOZ + 18ch) - Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]- Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]-Nnn[nn], yoki Snn[nn] Wnnn[nn], yoki Ennn[nn]3 yoki N0 VA EXP |
FCST VA 03/0045Z SFC/FL600 CLD+18HR NOVAEXP | ||
| 17. | Keyingi konsultativ bildirish (M) | Yil, oy, kun va vaqti UTS da | N[T ADVISORY: nnnnnnnn/nnnnZ, (KEYINGI KONSULTATIV BILDIRISh:) yoki N0 LATER THAN nnnnnnnn/nnnnZ, yoki nnmonth 1 nnnn/nnnnZ yoki N0 FURTHER ADVISORIES, yoki WILL BE ISSUED BY nnnnnnnn/nnnnZ, yoki nnmonth 1 nnnn/nnnnZ | NXT ADVISORY: 20000402/1300Z | ||
| 18. | Izohlar (M) | Izohlar, zarur boʻlganda | RMK: Free tezt up to 128 characters (I30HLAR- (256 belgigacha erkin matn) yoki NIL | RMK: ASH CLD N0 LONGER BE DETECTED ON SATELLITE IMAGE | ||
Izohlar:
1. Vulqonshunoslik va yer osti kimyosi xalqaro uyushmasi (IAVCEI).
2. Merkator proyeksiyasidagi xaritada ikkita nuqta oʻrtasidagi toʻgʻri chiziq yoki uzunliklar chiziqlarini doimiy burchak ostida kesib oʻtuvchi ikki nuqta oʻrtasidagi toʻgʻri chiziq.
3. Toʻrtta tanlangan sathgacha.
4. Agar vulqon kuli toʻgʻrisidagi maʼlumot uzatilgan boʻlsa (masalan, AIREP), lekin yer yoʻldoshlarining maʼlumotlari bilan tasdiqlanmasa.
1 misol. Vulqon kuli toʻgʻrisidagi konsultativ bildirish
| VOLCANIC VA ADVISORY | |
| DTG: | 20000402/0700Z |
| VAAC: | TOKYO |
| VOLCANO: | USUZAN 805-03 |
| PSN: | N4230E14048 |
| AREA: | JAPAN |
| SUMMIT ELEVATION: | 732M |
| ADVISORY NR: | 2000/432 |
| INFO SOURCE: | GMSJMA |
| AVIATION COLOUR CODE | RED |
| ERUPTION DETAILS: | ERUPTED 20000402/0614Z ERUPTION OBS VA TO ABV FL300 |
| OBS VA DTG: | 02/0645Z |
| OBS VA CLD: | FL150/350N4230E14048-N4300E14130-N4246E14230-N4232E14150-N4230E14048 SFC/FL150 MOV NE 25KT FL150/350 MOV E 30 KT |
| FCST VA CLD+6HR: | 02/I245Z SFC/FL200 N4230E14048-N4232E14150-N4238E14300-N4246 E14230 FL200/350 N4230E14048-N4232E14150 N4238E14300-N4246E14230 FL350/600 NOVA EXP |
| FCST VA CLD+12HR: | 02/1845Z SFC/FL300 N4230E14048-N4232E14150-N4238E14300-N4246 E14230 FL300/600 NO VA EXP |
| FCSTVA CLD+18HR: | 03/0045Z SFC/FL600 NO VA EXP |
| RMK: | VA CLD CAN NO LONGER BE DETECTED ON SATELLITE IMAGE |
| NXT ADVISORY: | 20000402/1300Z |
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
2-ILOVA
2-ILOVA
TAMS, AMSF operativ ishida qoʻllanadigan normativ hujjatlar va operativ hujjatlarning
roʻyxati
| t/r | nomi | TAMS | AMSF I r | AMSF II r | AMSF IV r |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 |
|
Normativ hujjatlar |
| | |||
| 1. | Xalqaro fuqarolik aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyaga 3-ilova | + | + | + | |
| 2. | Jahon Meteorologik Tashkilotining Texnik reglam�nti (JMT) | + | + | + | |
| 3. | Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma (FA MTBY-2008) | + | + | + | + |
| 4. | Oʻzbekiston Respublikasi AQ — 180 | + | + | + | + |
| 5. | MAK va Oʻzgidromet oʻrtasidagi Shartnoma | + | + | + | + |
| 6. | Aerodromda parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma | + | + | + | + |
| 7. | TAMS, AMSF toʻgʻrisidagi Nizom | + | + | + | + |
| 8. | Lavozim yoʻriqnomalari | + | + | + | + |
| 9. | “VOLMET” radiouzatuv dasturini tashkil etish va foydalanish boʻyicha Yoʻriqnoma | + | | | |
| 10. | “ATIS” radiouzatuv dasturini tashkil etish va foydalanish boʻyicha Yoʻriqnoma | + | | | |
| 11. | OVCh va VCh- radiouzatuv dasturlarini tashkil etish va foydalanish boʻyicha Yoʻriqnoma | + | + | | |
| 12. | Oʻta muhim va nazoratdagi reyslarni bajaruvchi havo kemalarining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma | + | + | + | |
| 13. |
Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi “Oʻzdavavianazorat”, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi gidrometeorologiya xizmati Markazi “Oʻzgidromet” va “Oʻzbekiston havo yoʻllari” MAK ning aviatsiya hodisalarini tekshirish toʻgʻrisidagi Yoʻriqnoma |
+ | + | + | + |
| 14. | Xalqaro meteorologik aviatsiya kodlarining termasi | + | + | + | + |
| 15. | Aerodromning iqlimiy tavsifi | + | + | + | + |
Ishchi (operativ) hujjatlar
1. KM-IM (KM-2M) meteorologik kuzatishlar va KAE-1 shar-pilotli kuzatishlar natijalarini yozish daftarlari.
2. Ob-havo kundalik-jurnali (AV-6).
3. Yarim soatlik kuzatishlarni, shuningdek HHB dispetchyerlarining soʻroviga koʻra kuzatishlarni yozish jurnali. AIJ mavjud boʻlganda maʼlumot ShEHMda saqlanadi.
4. Ushbu aerodromda ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yozish blankalari (AV-3).
AIJ mavjud boʻlganda — yuritilmaydi.
5. Aerodrom boʻyicha ob-havo prognozlarini yozish blankalari (AV-2).
6. Aviatrassalarda balandliklarga koʻra shamol prognozini yozish blankalari (AV-1)
7. Parvozlarning yoʻnalishlari va hududlari boʻyicha ob-havo prognozlari blankalari (AV-5, AV-10, AV-11).
8. Aerodrom boʻyicha, RM zonasida dovul (shtorm) ogohlantirishlarini yozish blankalari (AV-4).
9. (Sutkalik) ob-havo prognozlarini yozish jurnali (MP-1).
10. Parvozlar davrida va qoʻnishdan keyin havo kemalarining ekipajlaridan olingan ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni yozish jurnali (BP-1).
11. Amalga oshmagan prognozlarni qayd etish va tahlil qilish jurnali (MP-3).
12. Texnik oʻqish jurnali.
13. Prognozlarning hisoblash usullari jurnallari.
14. Navbatchiliklarni topshirish va qabul qilish jurnali (MP-7).
15. AMSF ga kelgan keluvchi telegrammalarni yozish jurnali (SP-11).
16.Chiquvchi telegrammalarni yozish jurnali (SP-12).
17. Keluvchi dovul (shtorm) telegrammalarini yozish jurnali (SP-13).
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
3-ILOVA
3-ILOVA
Aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaning namunaviy sxemasi
1. Umumiy qoidalar
1.1. Aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti uchun javobgar boʻlgan meteorologik idora (nomi, razryadligi). Ish rejimi, pochta manzili va telefon raqamlari.
1.2. Aerodromning sinfi, ishlatiladigan yoritish-signalli jihozlar.
1.3. Meteorologik maʼlumot bilan taʼminlanadigan HHB YaT markazi, HHB punktlari.
1.4. Ob-havo prognozlarini tuzish taʼminlanadigan biriktirilgan aerodromlar.
2. Meteorologik kuzatishlar va maʼlumotlar
2.1. Kuzatish punktlari. Har bir punktda taʼminlanadigan kuzatish turlari va ularning oʻtkazish xususiyatlari.
2.2. Muntazam kuzatishlarning muddatlari.
2.3. Maxsus maʼlumotlarni chiqarish mezonlari va ularni tarqatish tartibi.
2.4. Balandliklardagi shamolni kuzatish oʻtkazilishi va kuzatish maʼlumotlari berilishining tartibi.
2.5. MRL boʻyicha kuzatishlarni oʻtkazish va kuzatish maʼlumotlari berilishining tartibi.
3. Aviatsiya ob-havo prognozlari va ogohlantirishlar
3.1. Baza va biriktirilgan aerodromlar boʻyicha chiqariladigan ob-havo prognozlarining turlari, tuzish muddatlari, prognozlarga tuzatishlarni yozish mezonlari.
3.2. Aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar, shamol surilishi haqida, SIGMET maʼlumotlarini, yoʻnalishlar boʻyicha prognozlarga tuzatishlarni tuzish va berish tartibi.
4. Havo kemalarining ekipajlarini meteorologik maʼlumot bilan taʼminlash
4.1. Taqdim etiladigan parvoz hujjatlarining turlari.
4.2. Biriktirilgan masʼullik hududida bajariladigan aviatsiya ishlarini taʼminlashning xususiyatlari.
5. HHB idoralari va ishlab chiqarishni tezkor boshqarish idoralarini meteorologik maʼlumot bilan taʼminlash
5.1. Taqdim etiladigan maʼlumotning turlari va uni HHB va KIChDX dispetchyerlariga yetkazish usullari.
5.2. AMSF, TAMS navbatchilarining “Trevoga” signali kelib tushganda harakatlarining tartibi.
Namunaviy yoʻriqnomaga ilovalar
1. Xizmat koʻrsatiladigan XDB hududining sxemasi.
2. Aerodromda kuzatish punktlari, meteorologik asboblar va jihozlarni joylashtirish sxemasi.
3. Aerodromda meteorologik maʼlumotni tarqatish tartibi ushbu Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltirilgan.
4. Boshqa aeroportlar bilan FA aloqasi orqali meteorologik maʼlumotni oʻzaro almashish sxemasi.
5. Aviatsiya ishlarini bajaruvchi havo kemalari uchun ob-havo prognozlari tuziladigan maydonlar (zonalar) sxemasi.
Muayyan aerodrom uchun Yoʻriqnomaning sxemasi, uning ilovalari soni va mazmuni yuqorida keltirilganlaridan farq qilishi mumkin hamda aerodrom meteorologik idorasining va aviakorxonaning ish hajmi bilan belgilab beriladi.
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
4-ILOVA
4-ILOVA
Aerodromda meteorologik maʼlumotni tarqatish tartibini aks ettiruvchi jadval namunasi
|
Maʼlumot turi |
Kim uzatadi |
Kimga uzatiladi |
Davriyligi | Uzatish usuli |
| Aerodrom boʻyicha muntazam maʼlumotlar | Kuzatuvchi | ADP, PDK, QSP, EKDP, XDP, SDP, MDP, RM AMSF, FA aloqa uzeli | Har 30 minut | Tablo KRAMS, UQT, ATIS AFTN |
| Aerodrom boʻyicha maxsus maʼlumotlar | Kuzatuvchi | PDK, QSP, EKDP, XDP, SDP, MDP, RM, ADP AMSF, FA aloqa uzeli | Zarur boʻlganda | BOA, UQT, ATIS AFTN |
| Aerodrom boʻyicha prognozlar | AMSF informatori | KDP, MDP, RM, ADP AMSF, FA aloqa uzeli | Har 3 soatda | AFTN Xabarchi orqali |
| Aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar | AMSF informatori | ADP, MDP, KIChDX | Zarur boʻlganda | AFTN BOA |
| Qoʻnish va zaxira aerodromlari boʻyicha muntazam maʼlumotlar | AMSF informatori AMSF, FA aloqa uzeli | ADP, QSP, MDP, RM | Soʻrovga koʻra Etib kelishi bilan | BOA AFTN |
| Qoʻnish va zaxira aerodromlari boʻyicha maxsus maʼlumotlar | AMSF, FA aloqa uzeli | ADP, MDP, RM | Etib kelishi bilan | AFTN |
| Qoʻnish va zaxira aerodromlari boʻyicha prognozlar | AMSF, FA aloqa uzeli AMSF informatori | ADP, KDP, MDP, RM | Etib kelishi bilan Soʻrovga koʻra | AFTN BOA |
| Biriktirilgan aerodromlar boʻyicha ogohlantirishlar | AMSF informatori | FA aloqa uzeli | Etib kelishi bilan | AFTN Xabarchi orqali |
| MRL maʼlumotlari | MRL operatori | KDP, ADP, EKDP, MDP, RM | Kuzatishlar muddatlarida | Displey AFTN BOA, telefon |
| Parvozlarning yoʻnalishlari va zonalari boʻyicha prognozlar | AMSF informatori | ADP, MDP | Zarur boʻlganda | Xabarchi orqali (AV-5 blankasida) |
| Oʻziga xos ob-havo hodisalari, balandliklardagi shamol va havo harorati prognozlari | Sinoptik | RM | Har 6 soatda | Xabarchi orqali |
| SIGMET maʼlumoti | AMSF informatori, sinoptik | ADP, MDP, RM, AMSF, FA aloqa uzeli | Zarur boʻlganda | AFTN |
| Aerodrom boʻyicha shamol surilishi haqida ogohlantirishlar | Sinoptik | ADP, RM, EKDP, ADP, RDP, DLV | Etib kelishi bilan | BOA AFTN |
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
5-ILOVA
5-ILOVA
1-jadval. Foydalanish nuqtai nazaridan kerakli boʻlgan oʻlchash yoki kuzatish aniqligi
| Kuzatiladigan element | Foydalanish nuqtai nazaridan kerakli boʻlgan oʻlchash yoki kuzatish aniqligi |
| Yerga yaqin shamolning oʻrtacha kattaligi | Yoʻnalishi ±10° Tezligi ± 2 km/soat dan 20 km/soat gacha ±10% 20 km/soatdan ortiq |
| Yerga yaqin shamolning oʻrtacha kattaligidan chetlanish | ±4 km/soat boʻylama va yonlama tarkibiy qismini hisobga olgan holda |
| Koʻrinuvchanlik | ± 50 m dan 600 m gacha ± 10% 600 m dan 1500 m gacha ±20% 1500 m dan ortiq |
| UQI da koʻrinuvchanlik uzoqligi | ±10 m dan 400m gacha ±25 m 400 dan 800 m gacha ±10% 800 mdan ortiq |
| Bulutlar miqdori | ± 1 okt |
| Bulutlarning balandligi | ±10 m dan 100 m gacha ±10% 100 m dan ortiq |
| Havo harorati va shudring nuqtasining harorati | ± 1° S |
| Bosim kattaligi (QNH, OFE) | ± 0,5 gPa |
Foydalanish nuqtai nazaridan kerakli aniqlik ekspluatatsiya talabi sifatida koʻrib chiqilmaydi; bu ekspluatantlarning bildirgan talabi sifatida tushuniladi.
2-jadval. Foydalanish nuqtai nazaridan kerakli boʻlgan prognozlarning aniqligi
| Prognozlanadigan element | Kerakli aniqlik | % hollarda taʼminlanganligi |
| Shamol yoʻnalishi | TAF prognozi ± 20° |
80 |
| Shamol tezligi | ±3 m/s | 80 |
| Koʻrinuvchanlik | ± 200 m, 800 m gacha boʻlgan koʻrinuvchanlikda ± 30% 800 m dan 10 km gacha boʻlgan koʻrinuvchanlikda | 80 |
| Yogʻinlar | Bor-yoʻqligi | 80 |
| Bulutlar miqdori | ± 1oktant, 450 m dan past balandlikda ± 2 oktant, 450 m dan 3000 m gacha balandlikda | 70 |
| Bulutlar balandligi | ± 30 m, 300 m dan past balandlikda ± 30%, 300 dan 3000 m gacha balandlikda | 70 |
| Havo harorati | ±1° | 70 |
| Shamol yoʻnalishi | TREND turidagi prognoz ± 20° |
90 |
| Shamol tezligi | ± 3 m/s | 90 |
| Koʻrinuvchanlik | ± 200 m, 800 m gacha boʻlgan koʻrinuvchanlikda ± 30% 800 m dan 10 km gacha boʻlgan koʻrinuvchanlikda | 90 |
| Yogʻinlar | Bor-yoʻqligi | 90 |
| Bulutlar miqdori | ± 1oktant, 450 m dan past balandlikda ± 2 oktant, 450 m dan 3000 m gacha balandlikda | 90 |
| Bulutlar balandligi | ±30 m,300 m dan past balandlikda ± 30%, 300 dan 3000 m gacha balandlikda | 90 |
| Balandliklardagi havo harorati | Parvozlarning yoʻnalishlari va hududlari boʻyicha prognozlar ± 2° S (900 km uzoqlikdagi uchastkalar uchun oʻrtacha harorat) |
90 |
| Balandliklardagi shamol | ± 20 km/soat (900 km uchun vektorli farq moduli) | 90 |
| Parvoz yoʻnalishi boʻyicha oʻziga xos ob-havo hodisalari va bulutlar |
Bor-yoʻqligi |
80 70 70 80 80 |
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
6-ILOVA
6-ILOVA
1 jadval. Mahalliy muntazam (MET REPORT) va mahalliy maxsus (SPECIAL) meteorologik maʼlumotlarini tuzish namunasi
Shartli belgilar:
M — kiritilishi majburiy, har bir bildirishning qismi;
S — kiritilishi shartli; meteorologik sharoitlarga bogʻliq;
O — kiritilishi majburiy emas.
|
Element |
Batafsil taʼrifi |
Format(lar) |
Misollar | |||
| Maʼlumot turi identifikatsiyasi (M) | Maʼlumot turi | MET REPORT yoki SPECIAL | MET REPORT SPECIAL | |||
| Joy koʻrsatkichi (M) | XFAT joy koʻrsatkichi (M) | Nnnn | YUDO | |||
| Kuzatish vaqti (M) | Kuzatishning kuni va haqiqiy vaqti UTC da | nnnnnnZ | 221630Z | |||
| Yer usti shamoli (M) | Elementning nomi (M) | WIND (BETEP) | WIND 240/15KMH (WIND 240/8KT) WIND RWY 18 TDZ 190/22KMH (WIND RWY 18 TDZ 190/11KT) WIND VRB4KMH WINDCALM (WIND VRB2KT) WIND VRB BTN 350/ va 050/4KMH (WIND VRB BTN 350/ va 050/4KMH WIND270/ABV199KMH (WIND 270/ABV 99KT) WIND 120/12KMH MAX35 MNM8 (WIND 120/6KT MAX18 MNM4) WIND 020/20KMH VRB BTN 350/ I 070/ (WIND 020/10KT VRB BTN350/H070/) WIND RWV14R MID 140/22KMH (WIND RWY 14R MIDI40/11KT) WIND RWY 27 TDZ 240/32KMH MAX54 MNM20 END 250/28KMH (WIND RWY 27 TDZ 240/16KT MAX27 MNM10 END 250/14KT) | |||
| | UQY(O) | RWY nn[n] | ||||
| | UQY ning qismi (O) | TDZ | ||||
| | Shamol yoʻnalishi (M) | nnn/ | VRB BTN nnn/ va nnn/ yoki VRB | CALM | ||
| Shamol tezligi (M) | [ABVJ n[n](n]KMH (ili [ABV] n[n]KT) | | ||||
| Shamol tezligidagi katta oʻzgarishlar(S) | MAX[ABV]nn | [n]MNMn[n] | ||||
| Shamol yoʻnalishidagi katta oʻzgarishlar (S) | VRBBTN ppp/I nnn/ | |||||
| OʻQYning kusmi (0) | MID | |||||
| Shamol yoʻnalishi (0) | nnn/ | VRBBTN ppp/Ippp/ esh/VRB | ||||
| Shamol tezligi (0) | [ABV] n[nIn]KMH (yoki [ABVJ n[n]KT) | CALM | ||||
| Shamol tezligidagi katta oʻzgarishlar[S] | MAX[ABV]nn | n] MNM n[n] | ||||
| Shamol yoʻnalishidagi katta oʻzgarishlar (S) | VRBBTN ppp/I nnn/ | |||||
| OʻQYning kismi (0) | END | |||||
| Shamol yoʻnalishi (0) | nnn/ | VRB BTN nnn/I nnn/ yokiUKV | CALM | |||
| Shamol tezligi (O) | ABV] n[n][n]KMH [yoki [ABV] n[n]KT) | |||||
| Shamol tezligidagi katta oʻzgarishlar (S) | MAX [ABV] nn | [n]MNMn[n] | ||||
| Shamol yoʻnalishidagi katta oʻzgarishlar (S) | VRB BTN nn/I nn/ | | ||||
Koʻrinuvchanlik (M) |
Element nomi (M) | VIS | CAVOK | VIS 350M CAVOK VIS 7 km VIS10 km VIS RWY 09 TDZ 800M END 1200M | ||
| OʻKY(O) | RWY nn[L] yoki RWY nn[C] yoki RWY nn[R] | |||||
| OʻQYning bir boʻlagi (0) | TDZ | |||||
| Koʻrinuvchanlik (M) | n[n][n]M yoki | n[n]KM | ||||
| OʻQYning bir boʻlagi (0) | MID | |||||
| Koʻrinuvchanlik (M) | n[n][n] M yoki n[n]KM | |||||
| OʻQYning bir boʻlagi (0) | END | |||||
| Koʻrinuvchanlik(O) | n[n][n] M yoki n[n]KM | |||||
| RVR(C)° | Elementning nomi (M) | RVR | RVR RWY 32 400M RVR RWY20 1600M RVR RWY10LBLW50M RVRRWY14 ABV2000M RVRRWY 10BLW150M RVRRWY 12 ABV1200M RVR RWY12 TDZ 1100M MID ABV1400M RVR RWY16 TDZ 600M MID 500M END 400M RVR RWY 26 500M RWY 20 800M | |||
| OʻQY (C) | RWY nn[L] yoki RWY nn[C] yoki RWYnn[R] | |||||
| OʻQIning bir boʻlagi (C) | TDZ | |||||
| RVR (M) | ABV yoki [BLW] nn[n][n]M | |||||
| OʻKYning bir boʻlagi (C) | MID | |||||
| RVR(C) | ABV yoki [BLW] nn[n][n]M | |||||
| OʻQYning bir boʻlagi (C) | END | |||||
| RVR(C) | ABV yoki BLW] nn[n][n]M | |||||
| Hozirgi ob-havo (S) | Hozirgi ob-havo sharoitlari intensivligi (C) | FBL, yoki MOD, yoki HVY | — | | MOD RA HZ HVYTSRA FG HVY DZ VA FBLSN MIFG HVYTSRASN FBLSNRA FBLDZFG HVYSHSN BLSN | |
| Hozirgi ob-havo turlari va tavsifnomasi (C) | DZ, yoki NA.yoki SN, yoki SG, yoki PL, yoki DS, yoki SS, yoki FZDZ, yoki FZRA, yoki SHGR, yoki SHGS, yoki SHRA, yoki SHSN, yoki TSGR, yoki TSGS, yoki TSRA, yoki TSSN | IC yoki FG, yoki BR, yoki SA, yoki DU, yoki HZ,yoki FU, yoki VA, yoki SQ, yoki PO, yoki FC, yoki TS, yoki BCFG, yoki VL yoki BLSA, yoki BLSN, yoki DRDU, yoki DRSA, yoki DRSN, yoki FZFG, yoki MIFG, yoki PRFG | ||||
| Bulutlar (M) | Element nomi (M) | CLD | CLD NSC CLD SCT 300M OVC 600M CLD NSC CLD SCT1000FT OVC 2000FT) CLD OBSC VER VIS 150M CLD SKC CLD OBSC VER VlS 50OFT) CLD BKN TCU 270M CBKNTCUSOOFT) CLD RWY 08R BKN 60M RWY 26 BKN 90M CLD RWY 08R BKN 200FT RWY 26 BKN 300FT) | |||
| OʻQY (O) | RWY nn[L] yoki RWY nn[C] yoki RWY nn[R] | |||||
| Bulutlarning mikdori (M) yoki vertikal koʻrinuvchanlik(0) | FEW, yoki SCT, yoki BKN,eto ovc | OBSC | SKCS/NSC | |||
| Bulutlarning turi (C) | CB yoki TCU | |||||
| Bulutlarning mikdori va quyi chegarasining balandligi yoki vertikal koʻrinuvchanlik (S) | Nn[n][n]Myoki nnn[n]FT) | [VER VIS nn[n]M (yoki VER VIS nnn[n]FT)] | ||||
| Element nomi (M) | T | T17 TMS08 | ||||
| Havo harorati (M) | [MS]nn | |||||
|
shudring tomchisi |
Element nomi (M) | DP | DP15 PRM.Ch1Ya | |||
| Shudring tomchisi harorati (M) | [MS]nn | |||||
| Bosim koʻrsatkichi (M) | Element nomi (M) | QNH | QNH 0995HPA QNH 1009HPA QNH 1022HPAQFE 1001HPA QNH 0987HPAQFE RWY 18 0956HPA RWY 24 0955HPA | |||
| QNH | nnnnHPA | |||||
| Element nomi (O) | QFE | |||||
| QFE (O) | RWY nn[L] yoki FWVY nn[G] yoki FWVnn[R] nnnHPA RWYnn[L] yoki RWYnn[C] RWY nnnnHPA] | |||||
| Qoʻshimcha maʼlumot(S) | Oʻziga xos meteorologik hodisalar (C) | CB, yoki TS, yoki MOD TURB, yoki SEV TURB, yoki WS, yoki GR, yoki SEV SQL, yoki MODICE, yoki SEVICE, yoki FZDZ, yoki FZRA, yoki SEV MTW, yoki SS, yoki DS, yoki KMBLSN | FCIN APCH WS IN APCH 60M-WIND: 360/50KMH WS RWY12 | |||
| Hodisalar joylashuvi (S) | IN APCH [nnnM-WIND nnn/nnKMH], yoki IN CLIMB-OUT [nnnM-WIND nn[V]nnKMH] IN APCH [nnnFT-WIND nnn/nnKT, yoki IN CUMB-OUT [nnnFT-WIND nnn/nnKT],RWYnn[n] | |||||
2 jadval. METAR va SPECI maʼlumotlarining kod shaklidagi namunasi
| Element | Batafsil taʼrifi |
Format (i) |
Misollar | ||||
| Maʼlumot turining identifikatsiyasi (M) | Maʼlumot turi (M) | METAR, METAR COR, SPECI yoki SPECICOR | METAR METAR COR SPECI | ||||
| Joy koʻrsatkichi (M) | XFAT joy koʻrsatkichi (M) | nnnn | YUDO | ||||
| Kuzatuvlar vaqti (M) | Kuzatuvlar oʻtkazilgan kun va vaqt UTSda (M) | nnnnnnZ | 221630Z | ||||
| Yoʻqolgan yoki avtomatlashtirilgan maʼlumotlar identifikatori(S) | Yoʻqolgan yoki avtomatlashtirilgan maʼlumotlar identifikatori (C) | AUTO yoki NIL | AUTO NIL | ||||
| METAR OXIRI, MAʼLUMOT YOʻQOLGAN BOʻLSA | |||||||
| Yer usti shamoli (M) | Shamol yoʻnalishi (M) | nnn | VRB | 24015KMH | |||
| Shamol tezligi (M) | [P]nn[n] | ||||||
| Tezlikning katta oʻzgarishlari (C) | G[P]nn[n] | ||||||
| Oʻlchov birliklari (M) | KMH (yoki KT) (km/ch yoki uz) | ||||||
| Yoʻnalishning katta oʻzgarishlari (C) | nnnVnnn | | |||||
| Koʻrinuvchanlik (M) | Koʻproq mikdorni tashkil qilayotgan yoki minimal koʻrinuvchanlik(M) | nnnn | C AVO K | 0350 CAVOK 7000 NDV 9999 0800 2000 1200NW6000 2800E | |||
| Bir tomonlama koʻrinuvchanlik (C) | NDV | ||||||
| Minimal koʻrinuvchanlik (C) | nnnn | ||||||
| Minimal koʻrinuvchanlik (C) | N,yoki NE, yoki E, yoki SE, yoki S, yoki SW, yoki W, yoki NW | ||||||
| RVR (C) | Element nomi (M) | R | R32/0400 R12R/1700 R10/M0050 R14UP2000 R16LTO650R16C/0500 R16R/0450R17L70450 R20/0700V1200 R19/0350VP1200 | ||||
| OʻQY (M) | nn[L]/ yoki, nn[C]/yoki nn[R]/ | ||||||
| RVR (M) | [P yoki M] nnnn | ||||||
| RVRning oʻzgarishi (C) | V[P yoki M] nnnn | ||||||
| RVRning tendensiyasi (C) | U, D yoki P | | R12/1100U R26/0550N R2Q/0800D R09/0375V0600U R10/M0150V0500D | ||||
| Hozirgi ob-havo | Ob-havo sharoiti yaqinlashuvi yoki intensivligi (C) | -yoki + |
— |
VC | | RA HZ VCFG +TSRA FG VCSH +DZ VA VCTS -SN MIFG VCBLSA +TSRASN -SNRA -DZFG +SHSNBLSN UP FZUP TSUP FZUR | |
| Ob-havo sharoiti turlari | DZ, yoki RA, yoki SN, yoki SG, yoki PL, yoki DS, yoki SS, yoki FZDZ,yoki FZRA, yoki FZUPe, yoki SHGR, yoki SHGS, yoki SHRA, yoki SHSN, yoki TSGR, yoki TSGS, yoki TSRA, yoki TSSN, yoki TSUP, yoki UP | IC, yoki FG, yoki BR, yoki SA, yoki DU, yoki HZ, yoki FU, yoki VA, yoki SQ, yoki PO, yoki FC, yoki TS, yoki BCFG, yoki BLDU, yoki BLSA, yoki BLSN, yoki DRDU, yoki DRSA, yoki DRSN, yoki FZFG, yoki MIFG, yoki PRFG | FG, yoki RO, yoki FS, yoki DS, yoki SS, yoki TS, yoki SH, yoki BLSN, yoki BLSA, yoki BLDU, yoki VA | ||||
| Bulutlar (M) | Bulutlarning miqdori va quyi chegarasining balandligi yoki vertikal koʻrinuvchanlik (M) | FEWnnn, yoki SCTnnn, yoki BKNnnn, yoki OVCnnn yoki ////// | Wnnn yoki /M/// | SKC,yoki NSC, yoki NCD6 | FEW015W005 SKC OVC030 Will №SC SCT010OVC020 BKN025/// | ||
| Bulutlarning turi (C) | SV, yoki CU,yoki /// | — | BKN009TCU NCD SCT008 BKN025CB //////CB | ||||
| Shudring tomchisi va havo harorati (M) | Shudring tomchisi va havo harorati (M) | [M]nn/[M]nn | 17/10 02/M08 M01/M10 | ||||
| Bosim koʻrsatkichi (M) | Element nomi (M) | Q | Q0995 Q1009 Q1022 Q0987 | ||||
| QNH(M) | nnn | ||||||
| Qoʻshimcha maʼlumot (S) | Yaqindagina kuzatilgan ob-havo sharoitlari (S) |
REFZDZ, yoki REFZRA, yoki REDZ, yoki RE[SH]RA, yoki RE[SH]SN, yoki RESG. yoki RESHGR , yoki RESHGS, eki REBLSN, yoki RESS, yoki REDS, yoki RERETSRA yoki RETSSN, yoki RETSGR, yoki RETSGS, RETS yoki REFC, yoki yoki REPL, yoki REUPREFZUP6kmRETSUP reva yoki RESHUP |
REFZRA RETS WSRWY03 WS ALL RWY W15/S2 R99421594 R/SNOLCO 14L/CLRD// | ||||
| Shamolning surilishi (S) | WS RWYnn[n] yoki WS ALL RWY | ||||||
| Dengiz holati va dengiz yuzasi suvi harorati (S) | W[M]nn/Sn | ||||||
| OʻQYning holati (S) | OʻQYni belgisi (M) | Rnn[L]/ ili Rnn[C]/ ili Rnn[R]/ | R/SNOLCO | ||||
| OʻQYning qoplanishi(M) | n yoki / | CLRD// | |||||
| OʻQYning ifloslanish darajasi (M) | n yoki / | ||||||
| Qoplanish qalinligi (M) | nn yoki // | ||||||
| Tormozlash effekti yoki ssepleniya koeffitsiyent (M) | nn yoki // | ||||||
| “trend” prognozi turi (O) | Oʻzgarishlar koʻrsatkichi (M) | NOSIG | BECMG yoki TEMPO, |
NOSIG BECMG FEW020 TEMPO 25070G100KMH (TEMPO 25035G50KT) BECMG FM 1030 TL1130 CAVOK BFCMG TL1700 0800 FG BECMG AT 1800 9000 NSW BECMG FM 1900 0500 + SNRA BECMG FM1100 SN TEMPO FM1130 BLSN TEMPO FM0330 TL 0430 FZRA TEMPO TL1200 0600 BECMG AT1200 8000 NSW NSC BECMG AT1130 OVC010 TEMPO TL1530 + SHRA BKN012CB NOSIG BECMG FEW020 TEMPO 25070G100KMH (TEMPO 25035G50KT) BECMG FM 1030 TL1130 CAVOK BFCMG TL1700 0800 FG BECMG AT 1800 9000 NSW BECMG FM 1900 0500 + SNRA BECMG FM1100 SN TEMPO FM1130 BLSN TEMPO FM0330 TL 0430 FZRA TEMPO TL1200 0600 BECMG AT1200 8000 NSW NSC BECMG AT1130 OVC010 TEMPO TL1530 + SHRA BKN012CB | |||
| Oʻzgarishlar davri(S) | FMnnnn, va/yoki TLnnnn yoki ATnnnn | ||||||
| Shamol (S) | nnn[P]nn[n][G [R]nn n]]KMH yoki nnn[P]nn[G[P]nn]KT | ||||||
| Koʻproq miqdorni tashkil qilayotgan koʻrinuvchanlik (S) | nnnn | NSW NSC |
CAVOK | ||||
| Ob-havo sharoitlari:intensivlik (S) | -yoki + | —�� | |||||
| Ob-havo sharoitlari:turlari va tavsifnomasi (S) | DZ, yoki RA, yoki SN, yoki SG, yoki PL, yoki DS, yoki SS, yoki FZDZ, yoki FZRA, yoki SHGR, yoki SHGS, yoki SHRA, yoki SHSN, yoki TSGR, yoki TSGS, yoki TSRA, yoki TSSN | IC, yoki FG, yoki BR, yoki SA, yoki DU, yoki HZ, yoki FU, yoki VA, yoki SQ, yoki PO, yoki FC, yoki TS, yoki BCFG, yoki BLDU, yoki BLSA, yoki BLSN, yoki DRDU, yoki DRSA, yoki DRSN, yoki FZFG, yoki MIFG, yoki PRFG | |||||
| Bulutlarning miqdori va quyi chegarasining balandligi yoki vertikal koʻrinuvchanlik (S) | FEWnnn, yoki SCTnnn, yoki BKNnnn, yoki OVCnnn | Wnnn yoki VV/// | |||||
| Bulutlarning turi (S) | CB yoki TCU | — | |||||
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
7-ILOVA
7-ILOVA
UQYning holati toʻgʻrisidagi maʼlumotda sakkiz raqamli guruhning batafsil sharhlari (rasshifrovkasi)
Birinchi ikkita raqam — OʻQY raqami
Parallel OʻQY lar holida oʻng OʻQYni belgilash uchun OʻQY raqamiga 50 qoʻshiladi. Masalan, 25 — chap OʻQY raqami, oʻng OʻQY uchun 75 raqami koʻrsatiladi.
88 — agar maʼlumot barcha OʻQYlar uchun berilgan boʻlsa, OʻQY raqami oʻrniga qoʻyiladi.
99 — agar ushbu uzatish paytida yangi maʼlumot olinmagan va shu maʼlumot oxirgi maʼlumotning qaytarilishi boʻlsa, OʻQY raqami oʻrniga qoʻyiladi.
Uchinchi raqam — OʻQY qoplamasining sharoitlari:
0 — quruq (toza)
1 — nam
2 — hoʻl yoki suv bor (baʼzi joylarda)
3 — qirov yoki bulduruq qor
4 — quruq qor
5 — nam qor
6 — eriyotgan qor
7 — muz
8 — zichlangan yoki bosib zichlangan
9 — muzlagan yoki notekis yuza
// — maʼlumot yoʻq (OʻQY tozalanishi munosabati bilan va hokazo)
CLRD (clear) — toza. Harfli qisqartma guruhdagi 3, 4, 5 va 6-raqamlar oʻrniga qoʻyiladi.
Toʻrtinchi raqam — UQY ning kod raqami bilan qoplanganligi darajasi.
1,2, 5 va 9 raqamlar ishlatiladi
1 — 10% dan kam UQY
2 — 11 % dan 25% gacha UQY
5 — 25% dan 50% gacha UQY
9 — 51 % dan 100% gacha UQY
// — maʼlumot yoʻq (UQI tozalanishi munosabati bilan va hokazo).
Beshinchi va oltinchi raqamlar — UQY qoplanganligining qalinligi:
00 — 1 mm dan kam
01 — 1 mm
02 — 2 mm
91 — Kodda ishlatilmaydi
92 — 10 sm
93 — 15 sm
94 — 20 sm
90 — 90 mm va hokazo.
99 — bir yoki undan ortiq UQY ishlamaydi (UQYning qor, eriyotgan qor, muzdan tozalanishi munosabati bilan) va hokazo.
// — oʻlchovlar yoʻq yoki qoplanganlik qalinligi foydalanishga taʼsir etmaydi.
Ettinchi va sakkizinchi raqamlar — tirkalish (ssepleniye) koeffitsiyenti.
Guruhda ikki raqam qoʻyiladi (oʻndan va yuzdan bir ulushlari), kodni ochishda esa bu raqamlardan avval nol qoʻyish lozim, masalan:
28 — tirkalish koeffitsiyenti 0,28;
35 — tirkalish koeffitsiyenti 0,35 va hokazo.
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
8-ILOVA
8-ILOVA
TAGʻ prognozlarini tuzish namunasi
Shartli belgilar:
M — kiritilishi majburiy, har bir bildirishning qismi;
S — kiritilishi shartli; meteorologik sharoitlar yoki kuzatish usuliga bogʻliq;
O — kiritilishi majburiy emas.
| Element | Batafsil taʼrifi | Format(lar) | Misollar | |||
| Prognoz turining identifikatsiyasi (M) | Prognoz turi (M) | TAF yoki TAF AMD yoki TAF COR | TAF TAF AMD | |||
| Joy koʻrsatkichi (M) | IKAO joy koʻrsatkichi (M) | nnnn | YUDO | |||
| Prognoz chiqarilgan vaqt (M) | Prognoz chiqarilgan kun va vaqt UTC da (M) | nnnnnnZ | 160000Z | |||
| Yoʻqolgan prognoz identifikatsiyasi (S) | Yoʻqolgan prognozning identifikatori (C) | NIL | NIL | |||
| TAF OXIRI, PROGNOZ YOʻQOLGAN BOʻLSA | ||||||
| Prognoz sanasi va amal qilish davri (M) | Prognoz sanasi va amal qilish davri UTC da (M) | nnnnnn | 160624 080918 | |||
| Bekor qilingan prognoz identifikatsiyasi (S) | Bekor qilingan prognozning identifikatori (S) | CNL | CNL | |||
| TAF OXIRI, PROGNOZ BEKOR QILINGAN BOʻLSA | ||||||
| Yerga yaqin shamol (M) | Shamolning yoʻnalishi (M) | nnn yoki VRB | 24015KMH VRB04KMH (24008KT) (VRB02KT) 19022KMH (19011KT) 00000KMH (00000KT) 140P199KMH (140P99KT) 12012G35KMH (12006G18KT) 24032G54KMH (24016G27KT) | |||
| Shamol tezligi (M) | [P]nn[n] | |||||
| Tezligining katta oʻzgarishlari (S) | G[P]nn[n] | |||||
| Oʻlchov birliklari (M) | KMH (km/ch) (yoki KT (uzellar)) | |||||
| Koʻrinuvchanlik | Asosan boʻlgan koʻrinuvchanlik (M) | nnnn | C AVO K | 0350 7000 9000 9999 CAVOK | ||
| Ob-havo (S) | Ob-havo hodisalari kuchliligi (S) | - yoki + | — | RA HZ +TSRA FG -FZDZ PRFG+TSRASN SNRAFG FEW010 W005 SKC OVC020 W/// NSC SCT005 BKN012SCT008 BKN025CB | ||
| Ob-havo hodisalarining xususiyatlari va turi (S) | DZ, yoki RA,yoki SN,yoki SG, yoki PL, yoki DS, yoki SS, yoki FZDZ, yoki FZRA, yoki SHGR, yoki SHGS, yoki SHRA, yoki SHSN, yoki TSGR, yoki TSGS, yoki TSPL, yoki TSRA, yoki TSSN, yoki | IS, yoki FG, yoki BR, yoki SA, yoki DU, yoki HZ, yoki FU, yoki VA, yoki SQ, yoki PO, yoki FC, yoki TS, yoki BCFG, yoki BLDU, yoki BLSA, yoki BLSN, yoki DRDU, yoki DRSA, yoki DRSN, yoki FZFG, yoki MIFG, yoki PRFG | ||||
| Bulutlar (M) | Bulutlarning miqdori va quyi chegarasining balandligi yoki vertikal koʻrinuvchanlik (M) |
FEWnnn, yoki SCTnnn, yoki BKNnnn, yoki OVCnnn |
VVnnn yoki Will |
SKC yoki NSC | ||
| Bulutlarning turi (S) | sv | — | ||||
| Harorat (O) | Element nomi (M) Maksimal harorat (M) Maksimal haroratni qayd etish vaqti (M) Element nomi (M) Minimal harorat (M) Minimal haroratni qayd etish vaqti (M) | TX [M]nn/ nnZ TN [M]nn/ nnZ | | | | TX25/13Z TN09/05Z TX05/12Z TNM02/03Z |
| Amal qilish davri davomida yuqorida koʻrsatilgan elementlardan biri yoki bir nechtasining kutiladigan jiddiy oʻzgarishlari (S) |
Uzgarishning yoki ehtimolligining koʻrsatkichi (M) Hodisa yoki uning oʻzgarishining davri (M) |
PROB30 [TEMPO] yoki PROB40 [TEMPO] yoki BECMG yoki TEMPO yoki FM yoki BECMG nnnn | | | ||
| Shamol (S) | nnn[P] nn[n][G[P]nn[n]]KMH, yoki VRBnn KMH, (yoki nnn[P] nn[G[P]nn]KT, yoki VRBnn KT) | | TEMPO 1518 25070G100KMH (TEMPO 1518 25035G50KT) TEMPO 1214 I7025G50KMH 1000 TSRA SCT010CB BKN020 (TEMPO 1214 17012G25KT 1000 TSRA SCT010CB BKN020) | |||
| | Asos boʻlgan koʻrinuvchanlik (S) | nnnn | S A V O K | BEGMO 1011 00000KMH 2400OVC010 (BEGMG 1011 00000KT 2400OVC010) PROB30 1214 0800 FG BEGMG 1214 RA TEMPO 0304 FZRA TEMPO 1215 BLSN PROB40 TEMPO 0608 0500 FG FM 1230 15015KMH9999 BKN020 (FM 1230 15008 KT 9999 BKN020) BEGMG 1820 8000 NSW NSC BEGMG 0608 SCT015CB BK.N020 | ||
| | Ob-havo hodisalari: kuchliligi (S) | - yoki + | — | NSW | ||
| | Ob-havo hodisalari: xususiyatlari va turlari (S) | DZ, yoki RA,yoki SN,yoki SG, yoki PL, yoki DS, yoki SS, yoki FZDZ, yoki FZRA, yoki SHGR, yoki SHGS, yoki SHRA, yoki SHSN, yoki TSGR, yoki TSGS, yoki TSPL, yoki TSRA, yoki TSSN, yoki | IS, yoki FG, yoki BR, yoki SA, yoki DU, yoki HZ, yoki FU, yoki VA, yoki SQ, yoki PO, yoki FC, yoki TS, yoki BCFG, yoki BLDU, yoki BLSA, yoki BLSN, yoki DRDU, yoki DRSA, yoki DRSN, yoki FZFG, yoki MIFG, yoki PRFG yoki | | ||
| | Bulutlarning miqdori va quyi chegarasining balandligi yoki vertikal koʻrinuvchanlik (S) | FEWnnn, yoki SCTnnn, yoki BKNnnn, yoki OVCnnn, yoki | VVnnn yoki Will | SKC yoki, NSC | ||
| | Bulutlarning turi (S) | SV | — | |||
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
9-ILOVA
9-ILOVA
Aviatsiya ob-havo prognozlarini baholash boʻyicha
Yoʻriqnoma
1. AMSF, TAMSda faqat amal qilish davrida meteosharoitlar bilan bogʻliq boʻlgan muntazamlik buzilishlari (reyslarning bekor qilinishi yoki kechiktirilishi, havo kemalarining yetib kelish aerodromlaridan boshqa joyda qoʻnishi) yuz bergan aerodrom boʻyicha (shu jumladan qoʻnish uchun prognozlar), parvozlarning yoʻnalishi va hududi boʻyicha ob-havo prognozlarining (ogohlantirishlarning) yoki parvozlarning xavfsizligiga taʼsir etgan prognozlarning (ogohlantirishlarning) baholanishi amalga oshiriladi.
2. Aerodrom boʻyicha prognozlar (qoʻnish uchun prognozlar) AMSF, TAMS mutaxassisi tomonidan parvozlarning rahbari (katta dispetcher) bilan birgalikda baholanadi.
3. Parvozlarning yoʻnalishi va hududi boʻyicha ob-havo prognozlari va ogohlantirishlar meteosharoitlar bilan bogʻliq boʻlgan muntazam buzilishlari havo kemalari komandirining arizasiga koʻra baholanadi. Baholash tegishli AMSF, TAMS mutaxassisi tomonidan navbatchi parvoz komandiri, u boʻlmaganda havo kemasining komandiri bilan birgalikda uch kunlik muddatda amalga oshiriladi.
4. Aviatsiya prognozlarining sifatini yaxshilash maqsadida meteosharoitlar bilan bogʻliq boʻlgan muntazamlik buzilishlariga olib kelgan amalga oshmagan prognozlarni muhokama qilish oʻtkaziladi. Muhokamalar AMSF, TAMS boshligʻi (yetakchi muhandis, 1-toifali muhandis) tomonidan tashkil etiladi.
5. Aerodrom boʻyicha prognozlar (jumladan qoʻnish uchun prognozlar) amalga oshishini baholashda quyidagi yoʻl qoʻyiladigan chetlanishlar qoʻllanadi:
shamol yoʻnalishi:
±20°
koʻrinuvchanlik:
±200 m, 800 m gacha
± 30%, 800 m dan 10 km gacha
yogʻinlar:
borligi yoki yoʻqligi
bulutlarning quyi chegarasi balandligi:
± 30 m, 300 m gacha
± 30%,300 m dan 3000 m gacha
havo harorati:
±2°
6. Prognozlarning amalga oshirilishini baholash amaldagi va prognozlanadigan sharoitlarni qiyoslash tamoyili asosida, yoʻl qoʻyiladigan chetlanishlar va oʻzgarishlar guruhlariga talablarni hisobga olgan holda oʻtkaziladi.
7. Qarab chiqiladigan davr uchun ob-havo prognozi parvozlarning rejasi buzilganda, aviahodisalarda, tasodiflarda amalga oshmagan deb hisoblanadi, agar:
yuqorida (5-bandda) koʻrsatilgan parvozga taʼsir etgan meteoelementlardan birining qiymati yoʻl qoʻyiladigan chetlanishlar va oʻzgarishlar guruhlariga talablar doirasidan chiqqan boʻlsa;
prognozda koʻzda tutilmagan aviatsiya uchun xavfli ob-havo hodisalari amalda kuzatilgan boʻlsa (va aksincha): momaqaldiroq, doʻl, oʻta sovigan yogʻinlar (yaxmalak), kuchli turbulentlik, bulutlarda va/yoki yogʻinlarda moʻtadil va kuchli muzlanish;
prognozlangan va aslida kuzatilgan elementlarning qiymatlari, ob-havo hodisalari vaqtiga mos kelmagan boʻlsa.
Momaqaldiroq va doʻlni baholashda MRL, dovul halqasi, aerodromdan 100 km radiusidagi bortdagi ob-havo maʼlumotlari hisobga olinadi.
Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga
10-ILOVA
10-ILOVA
Parvoz hujjatlari, shakl va xaritalar namunalari
| A NAMUNASI. | Standart izobarik yuza uchun balandliklardagi shamol va harorat xaritasi. Xaritaga izohlar. |
| B NAMUNASI. | JZPM oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritasi (FL 250-630). B namunasiga izohlar. |
| V NAMUNASI. | TAMC oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritasi (BELOW 400 hPa). Xaritaga izohlar. |
| G NAMUNASI. | Parvoz hujjatlarida ishlatiladigan shartli belgilar. |
A namunasiga izohlar (balandliklardagi shamol va harorat xaritasi)
Parvoz hujjatlariga kiritiladigan balandliklardagi shamol va harorat xaritalari standart izobarik yuzalar uchun prognostik xaritalardir.
Bunday xaritalarda quyidagi maʼlumotlar boʻlishi lozim:
a) shamolning yoʻnalishi va tezligi yetarli darajada zich toʻrda patsimon oʻqlar shaklida; bitta pat (chiziq) shamolning 18 km/soat boʻlgan tezligiga mos keladi, patning yarmisi — 9 km/soat; qoraytirilgan tor bayroq (vimpel) — 93 km/soat;
b) yetarli darajada zich toʻrning tanlangan tugunlarida havo harorati, butun Selsiy graduslarida.
Izoh: xaritalar eslatmalarida (legenda) avval “+” belgisi keltirilgan qiymatlardan tashqari barcha harorat koʻrsatkichlari manfiy ekanligini koʻrsatish lozim.
B namunasiga izohlar (JZPM alohida ob-havo hodisalari xaritasi FL 250 — 630)
1. JZPM oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritasida FL 250 — 630 quyidagilarga oid maʼlumotlar aks ettiriladi:
a) momaqaldiroqlar;
b) tropik siklonlar;
v) kuchli boʻron chiziqlari;
g) moʻtadil yoki kuchli turbulentlik (bulutlarda yoki ochiq osmonda);
d) moʻtadil yoki kuchli muzlanish;
e) katta maydondagi qumli yoki changli boʻronlar;
j) “a” — “e”-bandlarida koʻrsatilgan holatlar bilan bogʻliq yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlar;
z) tropopauzaning absolyut balandligi;
i) tez havo oqimlari;
k) havo kemalari parvozlarini bajarishga taʼsir etuvchi kul bulutlari yuzaga kelishi bilan oʻtuvchi vulqon otilishlarining joylari; vulqonning nomi va maʼlum boʻlsa, birinchi otilishning vaqti, shuningdek foydalanuvchilarga tegishli rayon uchun SIGMET, NOTAM yoki ASHTAM bildirishining maʼlumotidan foydalanish kerakligini eslatish;
l) havo kemalari parvozlarini bajarishga taʼsir etuvchi atmosferaga radioaktiv materiallar chiqarilishi joylari.
2. Kutiladigan oʻziga xos ob-havo hodisalarini belgilash uchun ishlatiladigan belgilar 1-son ilovaning G namunasida aks ettirilgan.
3. FL250-630 oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritasida balandliklar 1013,2 gPa (760 mm.rt.st.) standart bosimiga mos keluvchi izobarik yuzaga nisbatan koʻrsatiladi.
V namunasiga izohlar (TAMS 400 hPa dan pastroq oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritasi)
1 TAMS chiqaradigan 400 hPa dan pastroq oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritalarida quyidagilarga oid maʼlumotlar aks ettiriladi:
a) momaqaldiroqlar, boʻron chiziqlari, moʻtadil yoki kuchli turbulentlik (bulutlarda yoki ochiq osmonda), istalgan kuchlilikdagi havo kemalarining muzlanishi, oʻta sovigan yogʻinlar va yaxmalak, tumanlar, qumli yoki changli boʻronlar, tropik siklonlar, yogʻinlar va katta maydondagi koʻrinuvchanlikning 10 km dan past qiymatlargacha yomonlashuviga olib keladigan boshqa hodisalar;
b) bulutlarning miqdori, shakli hamda quyi va yuqori chegarasining balandligi;
v) yerga yaqin koʻrinuvchanlik, 10 km dan past boʻlsa;
g) 0° S sathining balandligi;
d) atmosfera frontlari, konvergensiya zonalari, barik tuzilmalar markazlari va ularning kutiladigan koʻchishi km/soat larda;
2. Kutiladigan oʻziga xos ob-havo hodisalarini belgilash uchun ishlatiladigan belgilar 1-sonli ilovaning G namunasida aks ettirilgan.
3. 400 hPa dan pastroq boʻlgan xaritalarda balandliklar dengiz sathidan oʻn metrlarda koʻrsatiladi. Bulutlar qatlamining yuqori chegarasining yoki oʻziga xos ob-havo hodisalarining balandligi 400 hPa sathidan yuqori boʻlganda uning balandligi “XXX” kabi koʻrsatiladi.
4. Yerga yaqin koʻrinuvchanlik, agar u 10 km dan kam boʻlsa, koʻrinuvchanlikni yomonlashtiruvchi hodisaning belgisidan avval koʻrsatiladi. Koʻrinuvchanlikning 2 km gacha boʻlgan qiymatlari metrlarda, 2 km dan ortigʻi — kilometrlarda koʻrsatiladi.
5. 400 hPa dan pastroq boʻlgan oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritalarida barcha prognozlanadigan bulutlarning shakllari koʻrsatiladi.
G namunasi. Parvoz hujjatlarida ishlatiladigan shartli belgilar varagʻi.
1. Oʻziga xos ob-havo hodisalarining shartli belgilari
1 — FL 100 gacha parvozlarda parvoz hujjatlari uchun bu belgi qasirga chizigʻini anglatadi.
2 — xarita chetlarida quyidagi maʼlumot koʻrsatilishi lozim: radioaktiv moddalar belgisi; avariya joyining kengligi/uzunligi; avariyaning sanasi va vaqti; qoʻshimcha maʼlumot yuzasidan NOTAM.
3 — xarita chetlarida quyidagi maʼlumot koʻrsatilishi lozim: vulqon otilishining belgisi, vulqonning nomi va xalqaro raqami (maʼlum boʻlsa); birinchi otilishining kengligi/uzunligi, sanasi va vaqti (maʼlum boʻlsa); vulqon kuli yuzasidan SIGMET va NOTAM yoki ASHTAM maʼlumotini tekshirish.
4 — bu belgi yogʻinlarning oʻta sovigani tufayli tayyora yuzasiga tegishi muzlanishiga daxldor emas.
5 — koʻrinuvchan kul buluti belgisi SIGWX emas, faqat VAG namunasida qoʻllanadi.
Izoh: hodisa kutiladigan balandliklar uchun yuqori chegarasi quyi chegarasidan yuqorida eslatmaga muvofiq koʻrsatiladi.
2. Frontlar va konvergensiya zonalarida va boshqa ishlatiladigan belgilar
Shamolni koʻrsatuvchi oʻqlar uning tez havo oqimidagi maksimal tezligini va u tegishli boʻlgan eshelonni koʻrsatadi. Jiddiy oʻzgarishlar (tezlik 20 uzelgacha va undan ortiq eshelon — 3000 futgacha (yoki kamroq, bu maqsadga muvofiq boʻlsa) ikkilik chiziqlar bilan belgilanadi.
Misolda ikkilik chiziq yonida shamol tezligi — 225 km/soat (120 uzel). Tez havo oqimining oʻqini belgilaydigan qalin chiziq shamolning tezligi 150 km/soat (80 uz) prognozlanadigan nuqtalarda boshlanadi/tugaydi.
• Belgi (fazoda) koʻp kuzatiladigan 60 km/soatdan (30 uz) ortiq boʻlgan yerga yaqin shamol tezligiga tegishli.
3. Bulutlarni taʼriflashda qoʻllanadigan qisqartmalar
3.1. Koʻrinishi
| CI — Patsimon | AS—Yuqori toʻp-toʻp | ST — Qatlamli |
| CC— Patsimon toʻp-toʻp | AS — Yuqori qatlamli | CU — Toʻp-toʻp |
| CS — Qatlamli-patsimon | NS — Yomgʻirli-katlamli | CV — Yomgʻirli toʻp-toʻp |
| | SC — Qatlamli toʻp-toʻp | |
3.2. Bulut miqdori, SV dan tashqari
| CKS — ochiq (0/8) |
| FEW — kam (l/8 — 2/8) |
| SCT — sochilgan (3/8 — 4/8) |
| BKN — uzuq-yuluq (5/8 — 7/8) |
| OVC — yoppasiga bulut (8/8) |
| CV faqat |
| ISOL — ayrim SV (izolatsiyali) |
| OCNL — yetarli ajratilgan SV (tasodifiy) |
| FRQ — kam ajratilgan yoki ajratilmagan (koʻp) SV |
| EMBD = boshqa bulutlarning qatlamlarida boʻlgan yoki gʻubor bilan yashirilgan (ichidagi) SV |
3.3. Balandlik
Balandliklar xaritalarda SWH va SWM deb eshelonlarda (FL) belgilanadi, yuqori chegarasi quyi chegarasi ustidan koʻrsatiladi.
Agar yuqori yoki quyi chegarasi xarita qoʻllanadigan atmosfera qatlamidan tashqarida boʻladigan boʻlsa, XXX qoʻllanadi.
SWL xaritalarida:
1) Balandliklar oʻrtacha dengiz sathidan balandliklar kabi koʻrsatiladi;
2) SFC kisqartmasi odatda yer yuzasining satqini belgilash uchun qoʻllanadi.
4. Maxsus xaritalarda chiziqlar va tizimlarning koʻrsatilishi
4.1. SWH va SWM namunalari — oʻziga xos ob-havo hodisalarning xaritalari (yuqori va oʻrta sathlar)
| Tishsimon chiziq | = | oʻziga xos ob-havo hodisalari zonalarining chegaralanishi |
| Qalin uzlukli chiziq | = | TYAN zonasining chegaralari |
| Shamol oʻqi va eshelon bilan boʻlingan qalin holda uzluksiz chiziq | = | tez havo oqimi oʻqining holati, uzellar yoki km/soatlarda shamol yoʻnalishi va eshelonlarda balandlik koʻrsatilgan holda. Tez havo oqimining vertikal davomiyligi esholondan pastda (eshelonlarda) koʻrsatilgan, masalan, +20/-30 qoʻshib yozilgan FL 270 yozuvi tez havo oqimi FL 240 dan FL 290 gacha ekanligini koʻrsatadi. |
| Oʻqlardagi raqamlar | = | frontal tizim harakatining uzellar yoki km/soatlardagi tezligi |
| Kichik toʻgʻri toʻrtburchaklar ichida parvoz eshelonlari | = | eshelonlarda ayrim punktlarda tropopauza balandligi, masalan 340. Tropopauza topografiyasining quyi va yuqori chegaralari mos holda L yoki N harflari bilan beshburchak ichida koʻrsatiladi, parvoz eshelonlaridagi balandlik koʻrsatilgan holda |
4.2 SWL namunasi — oʻziga xos ob-havo hodisalari xaritasi (quyi sath)
| X | = | bosim markazlarining joylashuvi, gektopaskallarda |
| L | = | past bosim markazi |
| N | = | yuqori bosim markazi |
| Tishsimon chiziqlar | = | alohida ob-havo hodisalari zonasining chegaralari |
| Shtrixli chiziqlar | = | 0° S izotermasining balandligi futlar (gektofutlar) yoki metrlarda. Izoh: 0° S sathi shuningdek 0°: 060 kabi belgilanishi mumkin, yaʼni 0° S sathi 6000 fut balandlikda |
| Oʻqlardagi raqamlar | = | frontal tizimlar, depressiya yoki antitsiklonlar harakatining uzellar yoki km/soatlardagi tezligi |
| Dengiz holati belgi ichidagi raqam | = | toʻlqinlarning futlar yoki metrlardagi umumiy balandligi |
| Dengiz yuzasi harorati belgi ichidagi raqam | = | dengiz yuzasining harorati °S larda |
| Yerga yaqin shamol belgi ichidagi raqam | = | shamol uzellar yoki km/soatlarda |
4.3. Oʻqlar, patli oʻqlar va bayroqchalar
Oʻqlar yoʻnalishni koʻrsatadi. Bayroqchalar (vimpellar) va/yoki patlarning soni tezlikka mos keladi.
Masalan:
270°/115 uzellar (213 km/soatga teng)
Bayroqchalar 50 uzellar yoki 93 km/soat ga mos keladi
Patlar 10 uzellar yoki 18 km/soat ga mos keladi
Patning yarmisi 5 uzellar yoki 9 km/soat ga mos keladi
