Ўзбекистон Республикасининг «Электр энергетикаси тўғрисида»ги Қонуни талаблари бажарилишини таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагиларни назарда тутувчи Электр энергиясининг улгуржи ва чакана бозори тамойилларига ўтиш даврининг биринчи босқичи — «Икки томонлама шартномалар асосидаги харидлар» босқичи учун бозор қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин:

электр энергияси ва (ёки) қувватни харид қилиш ҳамда сотиш муносабатларини тартибга солиш;

электр энергиясини узатиш ва тақсимлаш хизматларини кўрсатиш тизимини ташкил этиш;

истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини таъминлаган ҳолда, электр энергиясини етказиб бериш жараёнида фаолият юритувчи улгуржи ва чакана бозор иштирокчилари ўртасидаги ўзаро муносабатларнинг аниқ тамойиллари ва қоидаларини белгилаш.

2. Энергетика бозорини ривожлантириш ва тартибга солиш агентлиги манфаатдор вазирликлар ҳамда идоралар билан биргаликда ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни икки ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.

3. Ушбу қарор билан тасдиқланаётган Қоидалар 2027 йилнинг 1 январидан эътиборан кучга киради.

4. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари — иқтисодиёт ва молия вазири Ж.А. Қўчқоров зиммасига юклансин.

1. Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасининг «Электр энергетикаси тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 28 сентябрдаги ПФ-166-сон Фармони билан тасдиқланган 2023 — 2030 йилларга мўлжалланган электр энергиясининг улгуржи ва чакана бозори механизмларига босқичма-босқич ўтиш концепциясига мувофиқ электр энергиясининг улгуржи ва чакана бозори тамойилларига ўтиш даврининг биринчи босқичида (кейинги ўринларда — икки томонлама шартномалар асосидаги харидлар босқичи) бозор иштирокчиларининг ўзаро муносабатларини тартибга солади.

2. Мазкур Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

бозор иштирокчиси — электр энергиясининг улгуржи ва чакана бозорида (кейинги ўринларда — электр энергияси бозори) электр энергияси ёки хизматларни сотиш ва (ёки) сотиб олиш билан шуғулланиш ҳуқуқига эга бўлган жисмоний ёки юридик шахс, шунингдек, тегишли тизим оператори;

бозор оператори — бозорни шакллантириш ҳамда унинг хавфсиз ва самарали ишлаши учун бозор иштирокчилари номидан электр энергиясини сотиш ва (ёки) сотиб олишни ташкил этиш учун масъул бўлган юридик шахс;

график — электр энергиясини етказиб бериш даври учун тегишли кўрсаткичларнинг (электр энергиясини ишлаб чиқариш, сақлаш, узатиш, тақсимлаш, истеъмол қилиш ҳажмлари, мавжуд қувват, экспорт, импорт ва бошқа) 24 соатлик қийматлари тўплами (прогноз, режалаштирилган, ҳақиқий ва бошқа);

давлат электр станциялари — давлат улуши (капитали) 50 фоиз ва ундан ортиқ бўлган ишлаб чиқарувчиларининг электр станциялари;

диспетчерлаш модули — ягона электр энергетикаси тизимига уланган ва тизим оператори томонидан диспетчерлик режалаштируви ва оператив-диспетчерлик бошқарувида алоҳида ҳисобга олинадиган, қуввати 5 MW ёки ундан ортиқ бўлган электр энергиясини ишлаб чиқариш ёки сақлаш модули;

диспетчерлик журнали — бозор иштирокчиларининг иш жадвалларидаги операцион ўзгаришларни ва диспетчерлаш модули юкламасини (ишчи кўрсаткичларини) ўзгартириш бўйича тизим оператори диспетчерининг кўрсатмаларини (фармойиш, топшириқ, рухсат) рўйхатга олиш учун мўлжалланган тизим операторининг ахборот тизими;

йирик истеъмолчи — 6кВ ва ундан юқори кучланишли тармоқларга уланган ҳамда йиллик электр энергияси истеъмоли 10 млн кВт соат ва ундан ортиқ бўлган, электр энергиясини Марказий харид қилувчи ёки улгуржи бозорда ишлаб чиқарувчилардан сотиб олиш ҳуқуқига эга бўлган истеъмолчи (бюджет ташкилотлари, коммунал хизмат кўрсатувчи ташкилотлар, давлат бюджетидан молиялаштирилувчи сув таъминоти ва сув насос станциялари, фермер хўжаликлари ҳамда мобил алоқа операторлари бундан мустасно);

микро ва кичик электр станция — ягона электр энергетикаси тизимига уланган нуқтада ўрнатилган қуввати 5 МWгача бўлган электр станцияси;

мавжуд қувват — диспетчерлаш модулининг муайян вақтда техник ва технологик чекловларни ҳисобга олган ҳолда уланиш нуқтасида электр энергиясини максимал узатиши ва (ёки) истеъмол қилиши мумкин бўлган қуввати;

марказий харид қилувчи — («Ўзэнергосотиш» АЖ) — электр энергиясини марказлашган тарзда сотиш ва сотиб олиш ҳуқуқига эга бўлган, устав фондидаги (устав капиталидаги) давлат улуши юз фоиз бўлган акциядорлик жамияти шаклида ташкил этилган электр энергетикаси корхонаси;

мустақил ишлаб чиқарувчи — электр энергиясини узоқ муддатли кафолатланган сотиб олиш тўғрисидаги битимни имзоламаган, лицензия асосида фаолият юритадиган электр энергиясини ишлаб чиқарувчи хусусий корхона;

тайинланган таъминотчи — таъминотчини танлаш имкониятига эга бўлмаган истеъмолчиларга кафолатланган тарзда ёки ваколатли истеъмолчининг мурожаатига кўра электр энергиясини етказиб бериш (сотиш) билан шуғулланадиган корхона;

тақсимлаш тизими оператори — Энергетика бозорини ривожлантириш ва тартибга солиш агентлиги (кейинги ўринларда — Регулятор) томонидан бериладиган лицензия асосида муайян ҳудудда электр энергиясини тақсимлаш фаолиятини юритиш, бунда тақсимлаш тизимини эксплуатация қилиш, унга хизмат кўрсатиш ва ривожлантириш учун масъул бўлган электр энергетикаси корхонаси;

тартибга солинадиган тариф — қонунчиликка мувофиқ ваколатли орган томонидан белгиланган (тасдиқланган) тариф ва тўловлар;

тижорат ҳисобга олиш — электр энергиясининг ҳажмини ўзаро ҳисоб-китоб қилиш ва бозор операцияларини амалга ошириш мақсадида ҳамда электр энергиясини етказиб берувчи ва қабул қилувчи томонлар ўртасидаги тўловларга асос бўладиган мансублик чегарасида ҳисобга олиш;

тижорат ҳисобга олиш нуқтаси — кўрсаткичлари бозор иштирокчилари томонидан электр энергиясини етказиб бериш, сақлаш, узатиш, тақсимлаш ва истеъмол қилиш ҳажми аниқланадиган мансублик чегараси;

электр энергиясини етказиб бериш даври (кун) — ягона электр энергетикаси тизими режимини режалаштирган ҳолда бозор иштирокчилари томонидан электр энергиясини харид қилиш ёки сотиш даври (кун);

электр энергиясини сотиб олиш тўғрисидаги битимни имзолаган электр энергиясини ишлаб чиқарувчи — марказий харид қилувчи томонидан электр энергияси кафолатланган тарзда узоқ муддатли сотиб олиниши кўзда тутилган электр энергиясини сотиб олиш битимларини имзолаган электр энергиясини ишлаб чиқарувчи юридик шахс;

ҳисобот даври — электр энергияси бозорида ҳисобот маълумотлари (сотиб олиш ва (ёки) сотиш ҳажмлари, нархлар, тўловлар) шакллантириладиган давр (календарь ой);

«CAS» ва «Billing» тизимлари — «Ҳудудий электр тармоқлари» АЖнинг электр энергиясини ҳисобга олиш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизими (CAS-тизими) ҳамда якуний истеъмолчилар билан етказиб берилган электр энергияси учун ҳисоб-китобларни амалга ошириш тизими (Billing-тизими).

3. Электр энергиясининг улгуржи бозорида қуйидаги иштирокчилар фаолият юритади:

марказий харид қилувчи;

давлат электр станциялари;

электр энергиясини сотиб олиш тўғрисидаги битимни имзолаган электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар;

мустақил ишлаб чиқарувчилар;

электр энергиясини сақлаш тизимлари операторлари;

узатиш тизими оператори;

тақсимлаш тизими операторлари;

тайинланган таъминотчи;

йирик истеъмолчилар.

4. Электр энергиясининг чакана бозорида қуйидаги иштирокчилар фаолият юритади:

тайинланган таъминотчи;

микро ва кичик электр станциялар;

тақсимлаш тизимлари операторлари;

истеъмолчилар.

5. Ягона электр энергетикаси тизими режими тизим оператори томонидан узлуксиз равишда, реал вақт давомида бошқарилади ва қуйидагиларни ўз ичига олади:

ягона электр энергетикаси тизими режимининг белгиланган режадан оғиши, хусусан, истеъмол, электр станцияларнинг юкланиши ва тармоқдаги тартибни назорат қилиб бориш;

ягона электр энергетикаси тизимида электр энергиясининг ялпи истеъмоли ва ишлаб чиқариш кўрсаткичлари бўйича прогноз графигини шакллантириш;

электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва электр энергиясини сақлаш тизими операторларидан уларнинг мавжуд қувватларининг янгиланган графикларини юритиш;

электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва электр энергиясини сақлаш тизими операторларига тезкор кўрсатмалар бериш орқали электр станцияларининг режалаштирган юкламасини ўзгартириб бориш;

диспетчерлик журналини юритиш;

электр энергияси ва мавжуд қувватнинг ишлаб чиқариш ҳамда истеъмол қилиш бўйича якуний иқтисодий ва техник жиҳатдан энг мақбул графикларни шакллантириш ҳамда уларни бозор иштирокчиларига (истеъмолчилар бундан мустасно) ўз вақтида етказиб бориш.

6. Икки томонлама шартномалар асосидаги харидлар босқичида электр энергияси савдоси операцияларини амалга оширувчи бозор операторининг вазифалари марказий харид қилувчига юкланади ҳамда савдо операциялари «CAS» ва «Billing» тизимларидан фойдаланган ҳолда амалга оширилади.

7. Электр энергиясининг улгуржи бозорида:

а) давлат электр станциялари:

электр энергиясини марказий харид қилувчига тартибга солинадиган тарифлар ва намунавий шартнома асосида сотади;

ўз эҳтиёжлари учун (тақсимлаш тизимига уланган объектлар бундан мустасно) электр энергиясини марказий харид қилувчидан тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

б) электр энергиясини сотиб олиш тўғрисидаги битимни имзолаган ишлаб чиқарувчилар:

электр энергияси (мавжуд қувват) ва хизматларни марказий харид қилувчига битимда белгиланган шартлар асосида сотади;

ўз эҳтиёжларини (тақсимлаш тизимига уланган объектлари бундан мустасно) электр энергиясини марказий харид қилувчидан тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

в) мустақил ишлаб чиқарувчилар:

йирик истеъмолчига электр энергиясини ўзаро келишилган нархда икки томонлама шартнома асосида сотади. Бунда электр энергиясини узатиш ва (ёки) тақсимлаш хизматидан фойдаланганлик учун тўлов шартнома шартларига мувофиқ ишлаб чиқарувчи ёки йирик истеъмолчи томонидан тўланади;

икки томонлама шартномалар асосида сотилмаган электр энергияси ҳажмини марказий харид қилувчига тартибга солинадиган тарифлар асосида сотади;

г) электр энергиясини сақлаш тизими операторлари:

марказий харид қилувчига электр энергиясини сақлаш хизматини кўрсатиш битимида белгиланган шартлар асосида электр энергиясини сақлаш хизматини кўрсатади;

электр энергиясини қабул қилиш, сақлаш, қайтариш, қувватланиш даражаси ва мавжуд қувват бўйича оператив-диспетчерлик бошқарувини тизим операторининг кўрсатмаларига мувофиқ амалга оширади;

ўз эҳтиёжлари учун (тақсимлаш тизимига уланган объектлари бундан мустасно) ҳамда электр энергиясини сақлаш хизматини кўрсатиш битимида электр энергиясини сақлаш хизматини кўрсатишда сарфланиши лозим бўлган электр энергияси истеъмолидан ортган қисмини марказий харид қилувчидан тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

д) узатиш тизими оператори:

марказий харид қилувчига, икки томонлама шартномалар асосида савдо қилувчи томонлардан бирига электр энергиясини узатиш хизматини тартибга солинадиган тариф асосида кўрсатади;

хорижий мамлакатларнинг ваколатли компанияларига транзит хизматини кўрсатади ҳамда хизмат харажатлари узатиш тизими операторининг мазкур компанияларга узатиш хизматини кўрсатиш учун тарифи шаклланишида инобатга олинади;

узатиш тизимида юзага келадиган технологик сарфни қоплаш учун электр энергиясини марказий харид қилувчидан тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

узатиш тизимидаги қўшимча хизматлар, шу жумладан, частота (актив қувват) ёки кучланишни (реактив қувватни) ростлаш хизматини қўшимча хизмат кўрсатувчилардан (синхрон компенсатор режимида ишловчи генерацияловчи модуллар ва қўшимча хизматларни кўрсатувчи электр станциялари ҳамда қўшни давлатларнинг тегишли операторларидан) тартибга солинадиган тарифлар ва (ёки) ўзаро келишувлар (битимлар) асосида харид қилади ҳамда ушбу хизматларни сотиб олиш харажатлари узатиш тизими операторининг узатиш хизматини кўрсатиш учун тарифи шаклланишида инобатга олинади.

Қўшимча хизматлар кўрсатиш бўйича битимлар ҳажмлари ва ҳисобот даври якунида кўрсатилган қўшимча хизматлар бўйича тегишли далолатномалар тизим оператори томонидан тасдиқланади.

Узатиш тизими орқали узатилган электр энергияси ҳажми узатиш тизимининг кириш ва чиқиш нуқталаридаги тижорат ҳисобга олиш маълумотлари асосида электр энергиясини ҳисобга олиш тартибига мувофиқ аниқланади ва узатилган электр энергиясининг ҳисоби узатиш тизими оператори томонидан юритилади.

Узатиш хизматини кўрсатиш давомида юзага келадиган технологик сарф ҳажми узатиш тизимига кириш ва чиқиш ҳажмлари ўртасидаги умумий фарқ асосида, электр энергиясини ҳисобга олиш тартиби ҳамда технологик сарфни ҳисоблаш методикасига мувофиқ аниқланади;

е) тақсимлаш тизими операторлари тақсимлаш тармоқларидаги йўқотишларни қоплаш учун марказий харид қилувчидан тартибга солинадиган тарифлар асосида электр энергиясини харид қилади;

ж) тайинланган таъминотчи якуний истеъмолчиларни электр энергияси билан таъминлаш мақсадида марказий харид қилувчидан тартибга солинадиган тарифлар асосида электр энергиясини харид қилади;

з) йирик истеъмолчилар:

электр энергиясини марказий харид қилувчидан тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

мустақил ишлаб чиқарувчилардан икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини ўзаро келишилган шартлар асосида сотиб олади;

ўз эҳтиёжларини қоплаш учун ўрнатилган қайта тикланувчи энергия манбалари орқали ишлаб чиқарилган электр энергиясининг ягона электр энергетикаси тизимига узатилган ҳажми тартибга солинадиган тариф асосида марказий харид қилувчи томонидан сотиб олинади.

Бунда ягона электр энергетикаси тизимидан олинган ва ўз эҳтиёжидан орттириб тармоққа узатилган электр энергияси учун электрон ҳисоб-фактура ва солиштирма далолатнома тақдим этиш орқали ягона энергетика тизимига узатилган ва узатиш тизимидан қабул қилинган электр энергияси ҳажмлари учун тартибга солинадиган тариф асосида алоҳида ҳисоб-китоблар амалга оширилади.

8. Электр энергиясининг чакана бозорида:

а) тайинланган таъминотчи:

марказий харид қилувчидан электр энергиясини тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

микро ва кичик электр станциялардан электр энергиясини тартибга солинадиган тариф ва (ёки) микро ва кичик гидроэлектр станциялардан аукцион орқали аниқланган нархлар асосида сотиб олади;

барча истеъмолчиларга (йирик истеъмолчилар бундан мустасно), электр станцияси, сақлаш тизимларнинг тақсимлаш тизимига уланган объектларга (ўз эҳтиёжини қоплаш учун) электр энергиясини тартибга солинадиган тариф асосида сотади;

тақсимлаш тизими операторлари билан тақсимлаш хизматини кўрсатиш бўйича шартнома тузади ва ушбу хизмат учун тартибга солинадиган тарифларда ҳақ тўлайди;

б) микро ва кичик электр станциялар:

ишлаб чиқарилган электр энергиясини тайинланган таъминотчига тартибга солинадиган тариф ва (ёки) микро ва кичик гидроэлектр станциялардан аукцион орқали аниқланган нархлар асосида сотади;

ўз ҳудудидаги (Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳри кесимида) тақсимлаш тизими операторининг тармоқларига уланган истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилар бундан мустасно) икки томонлама шартномалар асосида ўзаро келишилган нархларда электр энергиясини сотиши мумкин;

в) тақсимлаш тизими операторлари:

марказий харид қилувчидан фаолият юритадиган ҳудуддаги тақсимлаш тизимининг технологик сарфи ҳажмида электр энергиясини тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

тайинланган таъминотчига, чакана бозордаги икки томонлама шартномалар томонларининг бирига ҳамда марказий харид қилувчига электр энергиясини тақсимлаш хизматини тартибга солинадиган тариф асосида кўрсатади;

г) истеъмолчилар (йирик истеъмолчилар бундан мустасно):

тайинланган таъминотчидан электр энергиясини сотиб олади;

ўз эҳтиёжларини қоплаш учун ўрнатилган қайта тикланувчи энергия манбалари орқали ишлаб чиқарилган электр энергиясининг ягона электр энергетикаси тизимига узатилган ҳажмини тартибга солинадиган тариф асосида тайинланган таъминотчига сотади.

9. Тақсимлаш тизими операторининг объектлари ва (ёки) унинг устав фондидаги (устав капиталидаги) улуши хусусий секторга ишончли бошқарувга берилиши мумкин.

Бунда тақсимлаш хизмати учун молиявий ҳисоб-китоблар тақсимлаш хизматини кўрсатиш шартномалари шартларига мувофиқ амалга оширилади.

10. Икки томонлама шартномалар улгуржи бозорда мустақил ишлаб чиқарувчилар ва йирик истеъмолчилар ўртасида, чакана бозорида микро ва кичик электр станциялар ва истеъмолчилар (маиший истеъмолчилар бундан мустасно) ўртасида эркин (ўзаро келишилган) шартлар асосида электр энергиясининг ҳар соатлик тижорат ҳисоб-китобини амалга ошириш бўйича қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ томонларнинг ўзаро келишган муддатига тузилади.

Икки томонлама шартномалар бўйича ҳажмлар ҳар бир соат кесимида ҳар йил учун режалаштирилади ва ҳисоб-китоб қилинади.

Икки томонлама шартномаларнинг амал қилиш муддати бир йилдан ошмайди.

Шартнома шартлари тизим операторининг диспетчерлаш, тармоқ операторларининг тармоққа уланиш ва тармоқдан фойдаланиш талабларига зид бўлиши мумкин эмас.

11. Икки томонлама шартномалар асосидаги харидлар босқичида икки томонлама шартномалар орқали сотилмаган ёки харид қилинмаган электр энергияси ҳажмларини сотиб олиш ва (ёки) сотиш бўйича:

мустақил ишлаб чиқарувчилар ва йирик истеъмолчилар марказий харид қилувчи билан;

микро ва кичик электр станциялар ҳамда истеъмолчилар (маиший истеъмолчилар бундан мустасно) тайинланган таъминотчи билан белгиланган тартибда тасдиқланган тариф асосида шартномалар тузади.

Бунда икки томонлама шартномалар орқали сотилмаган ёки харид қилинмаган электр энергияси ҳажмлари белгиланган тартибда тасдиқланган тариф асосида тегишлилигича марказий харид қилувчи ёки тайинланган таъминотчи томонидан сотиб олинади.

12. Икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотиш эркин (ўзаро келишилган шартлар) нархлар асосида амалга оширилади.

13. Мустақил ҳамда микро ва кичик электр станцияларга эга электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар электр энергиясини сотиш бўйича турли икки томонлама шартномалар, шу жумладан, ўзининг ҳар бир электр станцияси бўйича турли харид қилувчилар билан электр энергиясини сотиш бўйича шартномалар тузиш ҳуқуқига эга.

Бунда ушбу шартномалар асосида сотиладиган электр энергиясининг умумий ҳажми тегишли электр станцияси томонидан ишлаб чиқариладиган электр энергиясининг ҳақиқий ҳажмидан ошмайди.

14. Йирик истеъмолчи бир нечта мустақил ишлаб чиқарувчилар, истеъмолчилар (маиший истеъмолчилар бундан мустасно) бир нечта кичик ва микро электр станциялар билан электр энергиясини сотиб олиш бўйича икки томонлама шартномаларни тузиш ҳуқуқига эга.

Бунда йирик истеъмолчининг барча икки томонлама шартномалари бўйича умумий электр энергиясини сотиб олиш ҳажми у томондан истеъмол қилинадиган электр энергиясининг умумий ҳажмидан ошмайди.

15. Икки томонлама шартномаларда қуйидагилар акс эттирилиши лозим:

тарафларнинг номи, лицензияси, бозор иштирокчисининг рўйхатдан ўтган идентификация коди, шартнома рақами ва тузилган санаси;

шартноманинг амал қилиш муддати;

электр энергиясининг ҳажми, сотиш нархи ва (ёки) уни аниқлаш формуласи, шартнома қиймати;

электр энергияси учун ҳисоб-китоб шартлари, қолдиқ ҳажм, режадан оғиш ва диспетчерлик кўрсатмаси натижасидаги ўзгаришларни ҳисобга олиш тартиби;

шартномани тўхтатиш ва (ёки) бекор қилиш шартлари, жумладан, томонларнинг шартнома шартларини бажармасликка олиб келган сабаблар;

томонларнинг шартномани рўйхатдан ўтказиш ва бозор операторига электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотиш режа-графикларини тақдим этиш мажбуриятлари;

узатиш ва тақсимлаш, диспетчерлаш хизматлари ҳамда бошқа хизматлар учун тўловларнинг тарафлар ўртасида тақсимланиши;

Икки томонлама шартнома доирасида томонлардан бирига тааллуқли айбли ҳаракат ёки ҳаракатсизлик натижасида вужудга келган камчиликлар оқибатида етказилган зарарни қоплаш тартиби белгиланади.

16. Бозор оператори икки томонлама шартномани рўйхатдан ўтказади ва бу ҳақида узатиш ёки тақсимлаш тизими операторини ҳамда тизим операторини хабардор қилади.

Икки томонлама шартнома рўйхатга олинган вақтдан бошлаб кучга киради.

17. Бозор оператори икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини ҳар бир соат учун сотиб олиш ва (ёки) сотиш режа-графикларини қуйидаги шартларга мувофиқлигини текширади:

икки томонлама шартнома бўйича электр энергиясининг сотиладиган ҳажми ушбу шартнома бўйича истеъмолчи томонидан режалаштирилган электр энергиясини сотиб олиш ҳажмига мувофиқлигини;

харид қилувчининг икки томонлама шартномаси бўйича сотиб оладиган электр энергиясининг режалаштирилган ҳажми унинг режалаштирилган истеъмолидан ошмаслигини.

18. Мазкур Қоидаларнинг 17-бандидаги шартлар бузилган тақдирда, электр энергиясини етказиб бериш кунидан олдинги куннинг соат 10:00 га қадар бозор оператори икки томонлама шартнома томонларини тузатилган маълумотларни тақдим этиш зарурлиги тўғрисида хабардор қилади.

19. Мазкур Қоидаларнинг 17-бандидаги шартлар бузилганлиги тўғрисида бозор операторидан билдиришнома олган икки томонлама шартнома томонлари зарур бўлса, шартноманинг иккинчи томони билан музокаралар олиб бориши ва бозор операторига тўғриланган маълумотларни электр энергиясини етказиб бериш кунидан олдинги куннинг соат 11:00 га қадар тақдим этиши шарт.

20. Агар икки томонлама шартноманинг тегишли томони мазкур Қоидаларнинг 19-бандида кўрсатилган муддатда тўғриланган маълумотларни бозор операторига тақдим этмаса ёки тақдим этилган маълумотлар мазкур Қоидаларнинг 17-бандидаги шартларга жавоб бермаса, бозор оператори қуйидаги тартибга асосан кетма-кетликда икки томонлама шартномаларнинг соатлик ҳажмларини қайта мувофиқлаштиради:

мазкур Қоидалар 17-бандининг иккинчи хатбошисидаги шартлар бузилган тақдирда, икки томонлама шартнома бўйича электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотишнинг режалаштирилган ҳажми сифатида электр энергиясини ишлаб чиқарувчи томонидан электр энергиясини сотиш ва йирик истеъмолчи томонидан электр энергиясини сотиб олишнинг режалаштирилган ҳажмларидан энг кичиги олинади;

мазкур Қоидалар 17-бандининг учинчи хатбошисидаги шартлар бузилган тақдирда, электр станциясининг ҳар бир икки томонлама шартнома бўйича электр энергиясини сотиш ҳажми станциянинг режалаштирилган етказиб бериш ҳажмининг барча шартномалар бўйича сотиш ҳажмлари йиғиндисига нисбатан мутаносиб равишда камайтирилади;

мазкур Қоидалар 17-бандининг тўртинчи хатбошисидаги шартлар бузилган тақдирда, йирик истеъмолчининг ҳар бир икки томонлама шартнома бўйича электр энергиясини харид қилиш ҳажми йирик истеъмолчининг режалаштирилган истеъмол ҳажмининг барча икки томонлама шартномалар бўйича электр энергияси харид ҳажмлари йиғиндисига нисбати асосида мутаносиб равишда камайтирилади.

21. Мазкур Қоидаларнинг 17-бандига мувофиқ тузилган икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотиш ҳажмларининг режа-жадваллари ва мазкур Қоидаларнинг 20-бандига мувофиқ бозор оператори томонидан тузатилган жадваллар (икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини сотиш ва (ёки) сотиб олишнинг маъқулланган жадваллари билан биргаликда) бозор оператори томонидан ушбу шартномалар тарафларига электр энергиясини етказиб бериш кунидан олдинги куннинг соат 12:00 га қадар етказилади.

22. Икки томонлама шартнома томонлари ўртасидаги молиявий ҳисоб-китоблар икки томонлама шартнома шартларига мувофиқ амалга оширилади.

23. Бозор оператори электр энергиясини ишлаб чиқарувчи ва йирик истеъмолчи ўртасидаги маъқулланган электр энергияси савдосининг ҳақиқий ҳажмини қуйидагиларга асосан электр энергиясини етказиб бериш даврининг ҳар бир соати учун текширади:

ишлаб чиқарувчининг барча икки томонлама шартномалари асосида сотган электр энергиясининг ҳажми унинг ишлаб чиқарган электр энергияси ҳажмидан;

йирик истеъмолчининг барча икки томонлама шартномалари асосида сотиб олган электр энергияси ҳажми унинг ҳақиқий истеъмолидан ошмаслигини.

24. Мазкур Қоидаларнинг 23-банди шартлари бузилган тақдирда, бозор оператори электр энергияси савдосининг соатлик ҳажмлари бўйича янгиланган маълумотларни тақдим этиш тўғрисида тарафларни электр энергиясини етказиб бериш кунидан кейинги куннинг соат 10:30га қадар хабардор қилади.

25. Бозор операторидан мазкур Қоидаларнинг 23-банди шартлари бузилганлиги тўғрисида хабардор қилинган икки томонлама шартноманинг масъул тарафи ўз контрагенти билан музокаралар олиб бориши ва бозор операторига электр энергияси савдосининг соатлик ҳажмлари тўғрисида янгиланган маълумотларни электр энергиясини етказиб беришдан кейинги куннинг соат 12:00га қадар тақдим этади.

26. Икки томонлама шартномалар томонлари мазкур Қоидаларнинг 25-бандида кўрсатилган муддатда янгиланган маълумотларни бозор операторига тақдим қилмаса ёки тақдим этилган маълумотлар мазкур Қоидаларнинг 23-банди шартларига жавоб бермаса, бозор оператори қуйидаги қоидаларни кетма-кет қўллаш орқали икки томонлама шартномаларнинг соатлик ҳажмларини белгилайди:

мазкур Қоидалар 23-бандининг иккинчи хатбошисида келтирилган шартлар бузилган тақдирда, ишлаб чиқарувчи томонидан ҳар бир икки томонлама шартнома асосида сотган электр энергиясининг ҳақиқий ҳажми ушбу шартномалар бўйича маъқулланган ҳажмлар мутаносиб равишда ишлаб чиқарувчининг ҳақиқий ишлаб чиқарган электр энергияси ҳажмини ҳар бир икки томонлама шартномаларида маъқулланган ҳажмлар йиғиндиси нисбатини аниқлаш орқали камайтирилади.

27. Мазкур Қоидалар 23-бандининг учинчи хатбошисида келтирилган шартлар бузилган тақдирда, йирик истеъмолчи томонидан ҳар бир икки томонлама шартнома асосида электр энергиясини сотиб олишнинг ҳақиқий ҳажми, ҳар бир икки томонлама шартнома бўйича маъқулланган ҳажмни йирик истеъмолчининг амалдаги истеъмол ҳажмини барча шартномалар бўйича умумий харид ҳажмлари йиғиндисига нисбатига кўпайтириш орқали аниқланади.

28. Марказий харид қилувчи томонидан сотиб олинадиган ҳажм — икки томонлама шартномалар асосида сотилмаган ва (ёки) харид қилинмаган электр энергиясининг ҳажми, яъни электр станциясининг умумий ишлаб чиқарган электр энергияси ҳажми билан унинг барча икки томонлама шартномалари бўйича сотилган ҳақиқий ҳажм орасидаги фарқдир.

29. Бозор оператори электр энергиясини етказиб бериш кунидан кейинги кун соат 13:00га қадар икки томонлама шартномалар асосида икки томонлама шартномалари бўйича электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотишнинг ҳақиқий жадвалларини шакллантиради ва нусхасини мустақил ишлаб чиқарувчи (ўзи иштирок этган икки томонлама шартномалар учун) ва йирик истеъмолчига тақдим этади.

30. Тайинланган таъминотчи микро ва кичик электр станциялардан сотиб олган электр энергиясининг ҳақиқий ҳажми микро ва кичик электр станция томонидан тизимга узатилган электр энергиясининг ҳақиқий ҳажми ва ҳар бир икки томонлама шартномалар асосида сотган электр энергияси ҳажмлари йиғиндиси орасидаги фарқни аниқлаш орқали ҳисобланади.

31. Икки томонлама шартноманинг амал қилиши:

а) қуйидаги ҳолларда тўхтатилади:

томонлардан бирининг фаолияти тўхтатилганда;

лицензиат лицензияси тўхтатилганда;

суд қарорига мувофиқ;

ҳар икки томон ёзма мурожаат қилганда.

б) қуйидаги ҳолларда бекор қилинади:

томонлардан бирининг фаолияти якунланганда;

суд қарорига мувофиқ;

лицензия учун белгиланган муддатда давлат божи ёки лицензия тўловлари амалга оширилмаганида;

лицензиат лицензияси бекор қилинганда;

ҳар икки томон ёзма мурожаат қилганда.

32. Икки томонлама шартноманинг амал қилишини тўхтатиб туриш ёки бекор қилиш шартнома томонларининг сотиб олинган электр энергияси учун ҳақни тўлиқ тўлаш мажбуриятидан озод қилмайди.

33. Ишлаб чиқариш ва электр энергиясини сақлаш тизими операторлари электр энергияси савдоси бошланишидан камида уч иш куни олдин бозор операторига диспетчерлаш модуллари кесимида қуйидаги маълумотларни тақдим этади:

станция номи, блок рақами (блокли электр станциялар учун);

ўрнатилган қуввати;

электр энергиясини узатиш коэффициенти;

электр энергиясини тизимга узатишда минимал ва максимал қувватлар;

юкламани ошириш ва камайтиришнинг регламент бўйича тезлиги;

минимал техник юклама (иссиқлик электр станциялари ва иссиқлик электр марказлари учун);

асосий ва захира ёқилғи тури (иссиқлик электр станциялари ва иссиқлик электр марказлари учун);

турли иссиқлик ҳолатларида диспетчерлаш модулини ишга туширишнинг регламент бўйича давомийлиги (иссиқлик электр станциялари ва иссиқлик электр марказлари учун);

ускуна ва жиҳозларнинг (мавжуд бўлса) тасдиқланган энергетик жиҳатлари (иссиқлик электр станциялари ва иссиқлик электр марказлари учун);

энергия сиғими (электр энергиясини сақлаш тизимлари учун);

электр энергиясини истеъмол қилишда минимал ва максимал қувватлар (электр энергиясини сақлаш тизимлари учун);

электр энергиясини тармоққа қайтариш коэффициенти (электр энергиясини сақлаш тизимлари учун).

Бозор оператори ушбу маълумотларни тегишлилиги бўйича тизим оператори ва узатиш тизими оператори билан келишади.

Электр энергиясини ишлаб чиқариш фаолиятини юритувчи бозор иштирокчилари мазкур маълумотлар ўзгарган ҳолда янгиланган маълумотларни зудлик билан бозор операторига тақдим қилади.

34. Бозор иштирокчилари ҳар ой бошланишидан камида уч иш кунидан олдин бозор операторига қуйидаги ойлик режавий маълумотларни тақдим этишлари шарт:

а) барча электр станциялари ва иссиқлик электр марказлари:

электр энергиясини ишлаб чиқариш бўйича ойлик режавий ҳажм;

электр энергиясини шиналардан тизимга узатиш бўйича ойлик режавий ҳажм;

харид қилувчилар кесимида икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини сотишнинг ойлик режавий ҳажми (шартномалар асосида электр энергиясини сотиш ҳуқуқига эга субъектларга тааллуқли);

ой боши учун режалаштирилган ва ой якуни учун асосий ва захира ёқилғилар тўғрисида маълумот (иссиқлик электр станциялари ва иссиқлик электр марказлари учун);

ой боши ва якуни учун сув омборларининг режавий сув ҳажми (сув омборлари мавжуд бўлган гидроэлектр станциялар учун);

б) электр энергиясини сақлаш тизимлари:

электр энергиясини тизимга узатиш бўйича ойлик режавий ҳажм;

электр энергиясини истеъмол қилиш бўйича ойлик режавий ҳажм.

в) тайинланган таъминотчи — истеъмолчилар томонидан (йирик истеъмолчилардан ташқари) электр энергияси истеъмолининг ойлик режавий ҳажми;

г) тақсимлаш тизимлари операторлари:

тақсимлаш тизимидаги йўқотишларнинг ойлик режавий ҳажми;

тақсимлаш тизимидаги йўқотишларнинг нормативи;

д) йирик истеъмолчилар:

электр энергияси истеъмолининг ойлик режавий ҳажми;

икки томонлама шартномалар асосида таъминотчилар кесимида электр энергияси харидининг ойлик режавий ҳажми.

Бозор оператори ушбу маълумотларни тегишлилиги бўйича тизим оператори ва узатиш тизими оператори билан келишади.

35. Бозор иштирокчилари бозор операторига электр энергиясини етказиб бериш кунидан бир кун олдинги кун соат 10:00 га қадар электр энергиясини етказиб бериш куни учун қуйидаги кунлик соатбай маълумотларни тақдим этади:

а) барча электр станциялар ва иссиқлик электр марказлари, диспетчерлаш модуллари кесимида:

шинадан тизимга узатиладиган электр энергияси бўйича режа-график;

мавжуд қувват бўйича режа-график;

харид қилувчилар кесимида икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини сотиш режа-графиги (икки томонлама шартномалар асосида электр энергиясини сотиш ҳуқуқига эга субъектларга тааллуқли);

б) электр энергияси сақлаш тизимлари:

тизимга узатиладиган электр энергияси бўйича режа-график;

мавжуд қувватни тизимга узатиш режа-графиги;

истеъмол қилинадиган электр энергияси бўйича режа-график;

истеъмол қилинадиган мавжуд қувватнинг режа-графиги;

электр энергиясини сақлаш тизимларининг қувватланганлик ҳолати бўйича режа-график.

в) тайинланган таъминотчи истеъмолчилар томонидан (йирик истеъмолчилардан ташқари) электр энергияси истеъмолининг режа-графигини;

г) йирик истеъмолчилар:

электр энергиясини истеъмол қилиш режаси;

икки томонлама шартномалар асосида таъминотчилар кесимида электр энергиясини сотиб олишнинг режа-графиги.

Бозор оператори ушбу маълумотларни тегишлилиги бўйича тизим оператори ва узатиш тизими оператори билан келишади.

36. Мазкур Қоидаларнинг 33 — 35-бандларига мувофиқ бозор иштирокчиларининг бозор операторига тақдим этган барча маълумотлари ягона электр энергетикаси тизими режимини режалаштириш ва бошқариш учун бозор оператори томонидан тизим операторига кечиктирмасдан юборилади.

37. Бозор иштирокчилари бозор операторига электр энергиясини етказиб бериш кунидан кейинги кун соат 10:00га қадар электр энергиясини етказиб бериш куни учун қуйидаги ҳақиқий соатбай маълумотларни тақдим этади:

а) барча электр станциялар ва иссиқлик электр марказлари, диспетчерлаш модуллари кесимида:

узатилган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

узатиш тизимига узатилган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

б) электр энергиясини сақлаш тизимлари:

узатилган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

узатиш тизимига узатилган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

истеъмол қилинган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

узатиш тизимидан истеъмол қилинган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

в) узатиш тизими оператори:

узатиш тизимига етказиб берилган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

электр энергиясини экспорт қилиш бўйича ҳақиқий график;

электр энергиясини импорт қилиш бўйича ҳақиқий график;

қўшни давлатлар билан ўзаро электр энергиясининг техник оқими бўйича ҳақиқий график;

г) тақсимлаш тизимлари операторлари:

тақсимлаш тизимига етказиб берилган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

узатиш тизимидан тақсимлаш тизимига келиб тушган электр энергияси бўйича ҳақиқий график;

д) йирик истеъмолчилар истеъмол қилинган электр энергияси ҳажми бўйича, жумладан, ҳар икки томонлама шартномалар кесимида ҳақиқий график;

38. Бозор иштирокчилари бозор операторига ҳисобот давридан кейинги ойнинг еттинчи санасигача қуйидаги ҳақиқий ойлик ҳисоботларни тақдим этади:

а) барча электр станциялари ва иссиқлик электр марказлари диспетчерлаш модули кесимида:

ишлаб чиқарилган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

тегишли тизим операторлари билан келишилган тармоққа узатилган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

тегишли тизим операторлари билан келишилган ўз истеъмолини қоплаш учун бир ой давомида сотиб олинган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

б) электр энергиясини сақлаш тизимлари тегишли тизим операторлари билан келишилган:

тармоққа узатилган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

истеъмол қилинган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

қабул қилинган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

в) тайинланган таъминотчи ўз истеъмолчилари (йирик истеъмолчилардан ташқари) томонидан истеъмол қилинган электр энергияси бўйича тегишли тизим операторлари билан келишилган ҳақиқий маълумотлар;

г) узатиш тизими оператори:

узатиш тизимига етказиб берилган ва ундан узатилган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

экспорт қилинган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

импорт қилинган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

қўшни давлатлар билан ўзаро электр энергиясининг техник оқими бўйича ҳақиқий график ҳамда кўрсатилган қўшимча хизматлар ҳажмлари;

қўшни давлатлар билан тузилган шартномалар орқали транзит хизмати кўрсатилган электр энергияси ҳажми;

узатиш тизимида йўқотилган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар.

Электр энергиясини экспорт, импорт қилиш, давлатлараро техник оқимлар ва транзит оқимлар тизим оператори ҳамда «Энергия» КДМ билан келишилган ҳолда тақдим этилиши лозим;

д) тақсимлаш тизимлари операторлари:

тақсимлаш тизимига етказиб берилган ҳамда тақсимланган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

узатиш тизимидан ҳамда тақсимлаш тизимига уланган ишлаб чиқарувчилардан, жумладан, истеъмолчилар томонидан тақсимлаш тизимига етказиб берилган электр энергияси бўйича ҳақиқий маълумотлар;

тақсимлаш тизимидаги электр энергияси йўқотишлари бўйича ҳақиқий маълумотлар;

қўшни давлатлар билан ўзаро амалга оширилган техник оқимларнинг ҳақиқий ҳажми;

агар мавжуд бўлса, тақсимлаш тизимидан бошқа тизимларга узатилган электр энергияси бўйича маълумотлар;

е) йирик истеъмолчилар икки томонлама шартномалар асосида электр энергияси истеъмоли бўйича ҳақиқий маълумотлар.

39. Мазкур Қоидаларнинг 38-бандида санаб ўтилган ва тақдим этиладиган ҳақиқий маълумотлар бозор иштирокчиларининг рўйхатдан ўтказилган тижорат ҳисобга олиш нуқталари ва тизимларининг ҳисобига олинган соатбай тижорат маълумотларига ҳамда электр энергиясини ҳисобга олиш ускунаси кўрсаткичининг тегишли методикалари асосида тузилган таққослаш далолатномаларига асосан шаклланади. Бунда ушбу иштирокчи мазкур маълумотларни ўзига боғлиқлиги бўлган бошқа иштирокчилар билан меъёрий-техник ҳужжатларга асосан келишади.

40. Электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва электр энергиясини сақлаш тизими операторлари томонидан электр энергияси ва мавжуд қувватларни ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш бўйича якуний жадвалларда белгиланган иш режимларини бажариши шарт.

Электр энергияси бозорининг барча иштирокчилари тизим операторининг тезкор-диспетчерлик кўрсатмаларини сўзсиз бажариши шарт.

Тизим оператори мавжуд вазиятдан келиб чиқиб, бир кун олдин тасдиқланган режимларга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳуқуқига эга. Тизим оператори тегишли томонларни ўзгартиришлар киритилганлиги юзасидан оператив хабар бериши орқали хабардор этади.

Ҳисобот даври якуни билан тизим оператори ўзи қабул қилган қарорлари сабабли икки томонлама шартномалар асосида ҳажмлар ўзгарганлиги ҳамда асосли сабабларни кўрсатган ҳолда бозор операторига ҳисобот тақдим этади.

41. Тизим оператори ҳар куни соат 14:00га қадар электр энергиясини етказиб бериш куни учун қуйидагиларни ўз ичига олувчи ягона электр энергетикаси тизимининг ялпи электр энергияси истеъмоли бўйича режа жадвални шакллантиради:

олдинги даврлар учун ягона электр энергетикаси тизимининг ялпи электр энергияси истеъмоли тўғрисидаги маълумот;

электр энергиясини ишлаб чиқариш ва истеъмол қилиш баланси бўйича прогноз кўрсаткичлар;

электр станциялар, электр энергиясини сақлаш тизимлари, узатиш тизимида режалаштирилган ва авариявий таъмирлаш ишлари тўғрисида маълумотлар;

электр энергиясини сақлаш тизимларининг электр энергиясини сақлаш имконияти кўрсаткичлари;

узатиш ва тақсимлаш тизимлари операторларининг қувват ўтказувчанлиги бўйича кўрсаткичлари;

электр энергиясини етказиб бериш куни учун об-ҳаво тўғрисида прогноз маълумотлар;

барча даврлар учун об-ҳаво тўғрисида маълумотлар;

тайинланган таъминотчи томонидан электр энергияси истеъмолининг режа-жадвали;

бозор оператори томонидан тақдим этилган электр энергияси истеъмолига таъсир қилиши мумкин бўлган бошқа маълумотлар.

42. Қайта тикланувчи энергия манбалари — қуёш ва шамол электр станциялари, электр энергиясини сақлаш тизими операторлари, йирик истеъмолчилар электр энергиясини етказиб бериш куни бўйича қувват прогнози маълумотларини қуйидаги тартибда тизим операторига тақдим этади:

бир кун олдин соат 10:00гача кейинги куннинг прогнозини;

етказиб бериш кунида — кейинги 4 соатли, 1 соатли, 15 дақиқали прогнозни.

Ушбу маълумотлар «ЭҲНАТ» ахборот тизими ёки автоматлаштирилган маълумот алмашиш каналлари (SCADA/API) орқали белгиланган формат ва кесимда тақдим этилади.

43. Тақдим этилган прогноз билан амалдаги ишлаб чиқариш ёки истеъмол кўрсаткичлари ўртасидаги фарқ белгиланган меъёрдан ошиб кетган тақдирда, тизим оператори тезкор диспетчерлик тартибида генерация ёки истеъмол қувватини чеклайди.

44. Электр станциялари, сақлаш тизимлари ва йирик истеъмолчилар, шу жумладан, ҚТЭМ объектлари, авария ёки ускуналар ҳолатининг ўзгариши аниқланган пайтдан эътиборан 5 дақиқа ичида тизим операторига янгиланган мавжуд қувват маълумотларини тақдим этиши шарт.

45. Тизим оператори қуйидаги формулага асосан ягона электр энергетикаси тизимининг электр энергиясига бўлган талабини қоплаш бўйича электр энергияси етказиб бериладиган кун учун электр энергиясини соатбай ишлаб чиқариш прогноз графигини шакллантиради:

бунда:

_{Pистеъмол} — электр энергияси истеъмолининг режалаштирилган ҳажми;

_Pэкс — электр энергияси экспортининг режалаштирилган ҳажми;

_Pимп — электр энергияси импортининг режалаштирилган ҳажми.

46. Мавжуд қувват графиклари ва электр энергиясини етказиб бериш ва истеъмол қилиш графиклари тизим оператори томонидан бозор оператори билан ўзаро келишилган ҳолда, ҳар куни қуйидаги маълумотларга ҳамда минимал харажатлар принципи асосида тузилади:

ягона электр энергетикаси тизими талабини қоплаш бўйича электр энергиясини ишлаб чиқариш прогноз графиги;

диспетчерлаш модулларининг мавжуд қувватлари графиклари;

диспетчерлаш модулларининг талаб этиладиган техник маълумотлари ва кунлик режа кўрсаткичлари;

ягона электр энергетикаси тизимининг турғунлигини таъминлаш шартлари;

электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва электр энергиясини сақлаш тизими операторларининг нарх ва (ёки) тарифлари ҳамда бошқа иқтисодий маълумотлари.

47. Тизим оператори электр станцияси ва электр энергиясини сақлаш тизимларининг электр энергиясини етказиб бериш даврида улар томонидан фойдаланиладиган мавжуд қувват графиклари ва электр энергиясини етказиб бериш ва (ёки) истеъмол қилиш графикларини тузишда муҳимлик даражасининг кетма-кетлигини инобатга олган ҳолда қуйидаги омилларга риоя қилади:

магистрал ҳамда тақсимлаш электр тармоқларидан фойдаланиш қоидалари талаблари, шунингдек, талаб этиладиган захира даражасини таъминлаш талаби;

гидроэлектр станцияларнинг сув омборлари ва деривацион каналлардаги сув даражаси учун белгиланган чекловлар;

электр энергиясини сотиб олиш тўғрисидаги битимни имзолаган электр станцияларининг ушбу битимдаги шартларга мувофиқ электр энергиясини ишлаб чиқариш жадвали;

икки томонлама шартномалар доирасида маъқулланган электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотиш жадваллари;

бозор оператори билан ўзаро келишилган ҳолда, электр энергиясининг иқтисодий жиҳатдан мақбул нархлар асосида.

48. Тизим оператори ягона электр энергетикаси тизимини узлуксиз ва марказлашган шаклда Магистрал электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига, Тақсимлаш электр тармоқларидан фойдаланиш қоидаларига, диспетчерлик бошқарувига оид йўриқномаларга, ушбу Қоидаларга риоя қилган ҳолда амалга оширишга жавобгар ҳисобланади.

Бунда тизимнинг барқарор ва ишончли ишлашини таъминлаш устувор вазифа ҳисобланади.

49. Бозор иштирокчилари улар томонидан қабул қилинган графикларни ва тизим оператори диспетчерларининг тезкор кўрсатмаларини бажариши шарт.

50. Электр станцияси ёки электр энергиясини сақлаш тизими ускуналари таркибида, шу жумладан, ёрдамчи ускуналарда, уларнинг мавжуд қувватига таъсир қилувчи ўзгаришлар бўлганда, электр энергияси ишлаб чиқарувчи ёки электр энергиясини сақлаш тизими оператори тизим оператори зудлик билан юқоридаги ўзгаришлар асосида янгиланган мавжуд қувват графигини тақдим этиши шарт. Ушбу маълумотлар диспетчерлик журналига киритилади.

51. Тизим оператори қуйидагиларни инобатга олган ҳолда электр энергиясини ишлаб чиқарувчилар ва электр энергиясини сақлаш тизими операторларига диспетчерлаш модуллари кесимида электр энергиясини узатиш ва (ёки) истеъмол қилиш бўйича маъқулланган графикларни ўзгартириш юзасидан тезкор диспетчерлик кўрсатмаларини бериш ҳуқуқига эга:

ягона электр энергетика тизимининг электр энергияси ялпи истеъмоли ва ишлаб чиқаришнинг режа-графикларидан четлашиши;

узатиш ва тақсимлаш тизимлари схемалари топологиясининг амалдаги ёки кутилаётган ўзгариши;

электр станция ва электр энергиясини сақлаш тизимининг мавжуд қуввати графиклари янгиланиши.

52. Тизим оператори диспетчерининг кўрсатмаларидан келиб чиқиб, давлат иштирокидаги электр станцияси ва электр энергиясини сақлаш тизимининг мавжуд қувватлари ҳамда электр энергиясини узатиш ва (ёки) истеъмол қилиш бўйича якуний графиклари шакллантирилади ҳамда ушбу графиклар тезкорлик билан давлат иштирокидаги электр станциялари ва электр энергиясини сақлаш тизими операторига ижро учун тақдим этилади. Тизим оператори диспетчерининг кўрсатмаси ва электр энергиясини тизимга узатиш ва (ёки) истеъмол қилиш ҳамда мавжуд қувват бўйича якуний график диспетчерлик журналига киритилади.

53. Частота ва актив қувватни ростлашнинг автоматлаштирилган тизимига уланган диспетчерлаш модулларининг электр энергиясини узатиш ва (ёки) истеъмол қилиш бўйича якуний графиклари ушбу автоматлаштирилган тизимининг кўрсаткичларини инобатга олган ҳолда шакллантирилади.

54. Марказий харид қилувчи:

а) электр энергияси кафолатланган тарзда узоқ муддатли сотиб олиниши кўзда тутилган электр энергиясини сотиб олиш тўғрисидаги битимлар доирасида тизим операторидан диспетчерлик бошқаруви хизматини тартибга солинадиган тариф асосида сотиб олади;

б) давлат электр станцияларидан тартибга солинадиган тариф асосида электр энергиясини сотиб олади;

в) мустақил ишлаб чиқарувчилардан (икки томонлама шартнома ҳажмларидан ортган қисмини) кафолатланмаган ҳолда тартибга солинадиган тариф асосида электр энергиясини сотиб олади;

г) электр энергиясини сотиб олиш тўғрисидаги битимни имзолаган электр энергиясини ишлаб чиқарувчилардан битимда белгиланган шартлар асосида электр энергияси (мавжуд қувват) ва хизматларни сотиб олади.

Бунда марказий харид қилувчи электр станциялардан сотиб олган электр энергияси (қувват) ва хизматлар учун тўловлар ҳар бир электр станцияси кесимида (микро ва кичик электр станциялардан ташқари) электр энергиясини етказиб бериш даврининг ҳар бир соати учун қуйидагиларга асосан ҳисобланади:

электр станциясининг тизимга узатган электр энергияси ва мавжуд қуввати ҳамда кўрсатилган хизматларнинг якуний жадвалларига;

электр станцияси томонидан тизимга узатилган электр энергиясининг ҳақиқий жадвалига;

электр станциясининг ҳар бир икки томонлама шартномаларидаги электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотиш бўйича ҳақиқий графикларга;

битимда белгиланган бошқа шартларга;

д) электр станцияларига ўз эҳтиёжларини қоплаш учун (тақсимлаш тизимига уланган объектлари бундан мустасно) электр энергиясини сақлаш тизимлари операторларига (электр энергиясини сақлаш хизматини кўрсатишда сарфланиши лозим бўлган электр энергиясидан ортган қисмини қоплаш учун) тартибга солинадиган тариф асосида сотади;

е) узатиш ва тақсимлаш тизимларидаги технологик сарфни қоплаш учун зарур электр энергиясини тегишли тармоқ операторларига тартибга солинадиган тариф асосида сотади;

ж) йирик истеъмолчиларга тартибга солинадиган тариф асосида электр энергиясини сотади.

Бунда йирик истеъмолчининг марказий харид қилувчидан сотиб олган электр энергияси учун тўловлари йирик истеъмолчи марказий харид қилувчидан сотиб олган электр энергиясининг ҳақиқий ҳажми бўйича жадвалга асосан марказий харид қилувчи томонидан электр энергиясини етказиб беришнинг ҳар бир даври учун ҳисоб-китоб қилинади.

Йирик истеъмолчилар ўз эҳтиёжларини қоплаш учун ўрнатилган қайта тикланувчи энергия манбалари орқали ишлаб чиқарилган электр энергиясининг ягона энергетика тизимига узатилган ҳажми тартибга солинадиган тариф асосида марказий харид қилувчи томонидан сотиб олинади;

з) тайинланган таъминотчига электр энергиясини тартибга солинадиган тариф асосида сотади.

Бунда марказий харид қилувчи тайинланган таъминотчи томонидан сотиб олинган электр энергияси учун ҳисоб-китоблар электр энергиясини етказиб беришнинг ҳар бир даври учун амалга оширилади;

и) электр энергиясини сақлаш тизими операторларидан электр энергиясини сақлаш хизматини сотиб олади;

к) хорижий мамлакатларнинг ваколатли компаниялари билан тузилган шартномалар асосида экспорт ва импорт операцияларини амалга оширади. Бунда марказий харид қилувчи:

экспорт ва импорт шартномаларининг шартларини Энергетика вазирлиги, Регулятор, тизим оператори ва узатиш тизими оператори билан келишади;

тизим оператори ва узатиш тизими оператори билан бирга электр энергиясининг экспорт ва импорт графикларини тезкор тарзда мувофиқлаштириб боради.

55. Марказий харид қилувчи контрагентлари (бозор иштирокчилари) томонидан сотиб олинган ва (ёки) сотилган электр энергияси ҳамда кўрсатилган электр энергиясини узатиш хизмати бўйича сотиб олинган ва сотилган электр энергияси ва кўрсатилган хизматлар ҳажмини тасдиқлаш далолатномалари ва ҳисобварақ-фактуралари марказий харид қилувчи томонидан шакллантирилади ва ҳисобот давридан кейинги ойнинг ўнинчи санасига қадар бозор иштирокчиларига юборилади.

56. Тасдиқлаш далолатномалари олинган кундан бошлаб уч иш куни ичида бозор иштирокчилари томонидан имзоланади ва марказий харид қилувчига юборилади.

57. Ҳисобот давридан кейинги ойнинг ўн бешинчи санасига қадар бозор иштирокчилари марказий харид қилувчидан қабул қилиб олган ҳисобварақ-фактураларни имзолайди ва ҳисоб-китобларни амалга ошириш учун ҳисобварақ-фактураларни юборади.

58. Марказий харид қилувчи ўзи имзолаган ҳисобварақ-фактураларни узатиш тизими оператори ва тақсимлаш тизими операторларига (узатиш ва тақсимлаш тизимларидаги йўқотишларни қоплаш учун) ва ўз эҳтиёжлари учун электр энергиясини сотиб олган электр энергиясини ишлаб чиқарувчиларга ва электр энергиясини сақлаш тизимлари операторларига ҳисобот давридан кейинги ойнинг ўнинчи санасига қадар юборади.

59. Марказий харид қилувчи ва бозор иштирокчилари ўртасидаги молиявий ҳисоб-китоблар (икки томонлама шартномалар асосида ҳисоб-китоблар бундан мустасно) марказий харид қилувчи билан электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотиш шартномалари шартлари ва қуйидагиларга асосан амалга оширилади:

марказий харид қилувчидан сотиб олинган электр энергияси учун оператив (оралиқ) молиявий ҳисоб-китоблар марказий харид қилувчининг барча контрагентлари томонидан амалга оширилади — электр энергиясини сотиб олувчилар тўловни ой бошидан бошлаб шаклланган оператив ҳисоб-китоб маълумотлари асосида ўсиб борувчи тарзда тўлайди;

марказий харид қилувчи электр энергиясини ишлаб чиқарувчилардан, электр энергиясини сақлаш тизими операторларидан сотиб олган электр энергияси ва (ёки) қувватни, шунингдек, узатиш тизими операторидан сотиб олган электр энергиясини узатиш хизмати учун оператив (оралиқ) ҳисоб-китобларни марказий харид қилувчи томонидан ой бошидан бошлаб шаклланган оператив ҳисоб-китоб маълумотлари асосида ўсиб борувчи тарзда амалга оширади;

марказий харид қилувчидан сотиб олинган электр энергияси учун якуний молиявий ҳисоб-китоблар электр энергиясини сотиб олувчилар томонидан ҳисобот давридан кейинги ойнинг охирги санасига қадар амалга оширилади;

марказий харид қилувчи электр энергиясини ишлаб чиқарувчилардан, электр энергиясини сақлаш тизими операторларидан сотиб олган электр энергияси ва (ёки) қувват ҳамда узатиш тизими операторидан сотиб олган электр энергиясини узатиш хизмати учун якуний ҳисоб-китоблар ҳисобот давридан кейинги ойнинг охирги санасига қадар амалга оширилади;

оператив ва якуний молиявий ҳисоб-китобларни амалга ошириш доирасида тўланган тўловлар миқдори ушбу ҳисобот даврида аввалги амалга оширилган тўловларни инобатга олган ҳолда аниқланади.

60. Марказий харид қилувчи томонидан тақдим этилган маълумотларни тасдиқлаш ва (ёки) уларга аниқлик киритиш бозор иштирокчилари томонидан маълумотлар олинган кундан бошлаб уч иш куни ичида амалга оширилади.

61. Марказий харид қилувчи электр энергиясини сотиб олиш ва сотишда бирор юридик ёки жисмоний шахсга асоссиз имтиёз, преференция ёки камситувчи шартларни бериши мумкин эмас.

62. Бозор оператори:

бозор иштирокчиларидан олинган ва Электр энергияси бозори фаолиятининг камида беш йили давомида шакллантирилган маълумотлар базасини сақлайди;

маълумотлар базаси ва ахборот тизимлари, уларга рухсатсиз кириш, улардаги маълумотларни ўзгариши ёки ўчишидан ҳимоя қилади;

бозор иштирокчиларининг мазкур Қоидаларга, тегишли кўрсатмаларга ва талабларга риоя қилишини таҳлил қилади;

бозори иштирокчилари мазкур Қоидаларда назарда тутилган тартибда маълумот билан таъминланишини назорат қилади.

63. Бозор оператори ўзининг расмий веб-сайтида қуйидагиларни эълон қилиб боради:

бозор иштирокчиларининг рўйхатини;

ўтган ҳисобот даврлари учун Электр энергияси бозорида электр энергиясини сотиб олиш ва (ёки) сотишнинг ҳақиқий ҳажмларини;

Электр энергияси бозори фаолияти юзасидан ҳисоботларни.

64. Узатиш тизими оператори ва тизим оператори:

бозор оператори ва бозор иштирокчиларидан олинган ҳамда Электр энергияси бозори фаолиятининг камида беш йили давомида шакллантирилган барча маълумотларни сақлайди;

маълумотлар базаси ва бошқа ахборот тизимларига рухсатсиз кириш, ундаги маълумотларни ўзгариши ёки ўчишидан ҳимоя қилади;

марказий харид қилувчи ва бозор иштирокчиларига мазкур Қоидаларда назарда тутилган ҳажмлар ва муддатларда маълумот беради.

65. Бозор оператори, узатиш тизими оператори ва тизим оператори Регуляторга бозор иштирокчиларининг мазкур Қоидаларга ҳамда бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига риоя қилиши тўғрисида ҳисоботлар ва бошқа маълумотларни Регулятор томонидан белгиланган муддатларда тақдим этади.

66. Электр энергиясининг улгуржи бозори фаолиятини мониторинги Регулятор томонидан бозор оператори, узатиш тизими оператори ва бозорнинг бошқа иштирокчилари томонидан тақдим этиладиган ҳисоботлар, ҳужжатлар ва маълумотларга асосан юритилади.

67. Электр энергиясининг улгуржи бозори мониторингини юритишнинг вазифалари:

электр энергиясининг улгуржи бозори фаолияти бўйича маълумотларни йиғиш, таҳлил қилиш ва баҳолаш тартибини йўлга қўйиш;

бозор иштирокчилари томонидан Қонунда, мазкур Қоидаларда ва бозорни тартибга солувчи бошқа ҳужжатларда белгиланган талаблар бузилган ҳолатларни аниқлаш;

бозор иштирокчиларининг фаолиятидаги ҳамда бозор фаолиятидаги муаммоларни аниқлаш;

мониторинг мақсадларига эришишда Регулятор томонидан тегишли чоралар кўриш учун тақдим этиш.

68. Бозор иштирокчиларининг рўйхати бозор операторининг расмий веб-сайтида Регулятор томонидан белгиланган тартибда эълон қилинади.

69. Бозорнинг барча иштирокчилари, тизим оператори ва бошқа томонлар Электр энергияси бозори фаолиятини такомиллаштириш ҳамда мазкур Қоидаларга ўзгартиришлар киритиш бўйича асосланган таклифларни Регуляторга киритиши мумкин.

70. Регулятор:

бозор иштирокчиларидан мазкур Қоидаларга ўзгартириш киритиш бўйича асосли таклифларни қабул қилади ва қайта ишлайди;

заруратга қараб, мазкур Қоидаларга ўзгартиришлар киритиш бўйича таклифлар тайёрлайди ва белгиланган тартибда Вазирлар Маҳкамасига киритади.

Бунда таклифларнинг асослантирилмаганлиги уларни рад этиш учун асос бўлади.

Мазкур Қоидаларни такомиллаштириш ҳамда Электр энергияси бозорининг бошқа иштирокчилари билан муҳокама қилиш учун расмий веб-сайтида эълон қилади.

71. Бозор иштирокчилари мазкур Қоидаларга амал қилиш жараёнида юзага келган баҳсли масалалар бўйича ўзаро ҳал этишга ҳаракат қилади.

Ўзаро ҳал этилмаган тақдирда, ёзма ариза билан Регуляторга мурожаат қилади.

Бунда аризада мазкур Қоидалар шартларига, баҳсли масалага оид тегишли меъёрий ҳужжатларга ёки мазкур Қоидалар шартларини бажариш учун тузилган шартномаларга ҳаволалар билан масала моҳиятининг батафсил тавсифини тақдим этади.

72. Энергетика бозори Регулятори ариза келиб тушган кундан бошлаб икки иш куни ичида бозор иштирокчисига баҳсли масалани муҳокама қилиш санаси, вақти, жойи ва усули тўғрисида хабар беради.

73. Баҳсли масалани муҳокама қилиш ариза берилган кундан бошлаб беш иш куни ичида ўтказилади. Муҳокамадан кейин икки иш куни ичида баённома тайёрланади ва муҳокама иштирокчиларига юборилади, унда томонларнинг позициялари ва қабул қилинган қарор қайд этилади. Баённома тўрт иш куни ичида муҳокаманинг тегишли иштирокчилари томонидан имзоланади.

Тарафларнинг розилиги билан баҳсли масала бўйича иккинчи муҳокамаси ўтказилиши мумкин.

74. Агар томонлар баҳсли масала бўйича келишувга эришсалар, тарафлар томонидан далолатнома тасдиқланади ва кейинчалик бажарилади.

75. Агар тарафлар баҳсли масала бўйича ўттиз кун ичида келишувга эриша олмаса, ариза берган бозор иштирокчиси низони ҳал қилиш учун судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

76. Мазкур Қоидалар талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб берадилар.