Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Давлат ҳуқуқий сиёсатини амалга оширишда адлия органлари ва муассасалари фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2020 йил 19 майдаги ПФ-5997-сон Фармонига мувофиқ Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагилар:

Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари 1-иловага мувофиқ;

Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, Тошкент шаҳар ва вилоятлар ҳокимликлари, вазирликлар ва идоралар ўзларининг тизимларидаги ташкилотлар томонидан Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларининг талаблари бажарилиши устидан назоратни таъминласинлар.

3. Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги Ўзбекистон Миллий телерадиокомпанияси, Ўзбекистон Республикаси Президенти Администрацияси ҳузуридаги Ахборот ва оммавий коммуникациялар агентлиги, Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, Тошкент шаҳар ва вилоятлар ҳокимликлари билан биргаликда Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларининг мазмун-моҳиятини оммавий ахборот воситаларида кенг ёритилишини ташкил этсинлар.

4. Ўзбекистон Республикаси Энергетика вазирлиги, вазирликлар ва идоралар билан бирга ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни бир ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.

5. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг саноат ва унинг базавий тармоқларини ҳамда кооперация алоқаларини ривожлантириш масалалари департаменти ва Ўзбекистон Республикаси энергетика вазири А.С. Султанов зиммасига юклансин.

1. Ушбу Қоидалар электр энергияси истеъмолчилари (кейинги ўринларда — истеъмолчилар) электр қурилмаларини ишончли, хавфсиз ва самарали эксплуатация қилишни таъминлаш, шунингдек, уларни ишга яроқли ҳолатда сақлаб туриш мақсадида ишлаб чиқилган бўлиб, истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини эксплуатация қилиш, созлаш ва таъмирлаш билан шуғулланувчи муҳандис-техник ходимлар (кейинги ўринларда — МТХ) учун мўлжалланган.

2. Ушбу Қоидаларда қуйидаги тушунчалар ва атамалардан фойдаланилган:

электр узатиш ҳаво тармоғи (кейинги ўринларда — ҲТ) — симлари ер устида таянчлар, изоляторлар ёрдамида ушлаб туриладиган электр узатиш тармоғи;

бинога бириктирилган подстанция — бинонинг бир қисмини эгаллаган электр подстанцияси;

электр станциясининг (подстанциясининг) иккиламчи занжирлари — электр станциясининг (подстанциясининг) бошқарув, автоматика, сигнализация, ҳимоя ва ўлчов қурилмаларини бирлаштирувчи кабеллар ва симлар мажмуи;

дублёрлик қилиш (дублёрлик) — дублёрни тайёрлашга жавобгар шахс кузатуви остида иш жойида электр қурилмани бошқариш ва бошқа функцияларни бажариш;

йўриқ бериш — ходимларга хавфсиз меҳнатни ташкил этишга ва электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилишга қаратилган асосий талаблар мазмунини етказиш, йўриқ олаётганлар иш жойларида юз берган ёки юз бериши мумкин бўлган хатоларни таҳлил қилиш, хавфсиз ишлаб чиқариш билимларини ва тажрибаларини чуқурлаштириш, Энергетика корхоналари учун ёнғин хавфсизлиги қоидалари (кейинги ўринларда — ЁХҚ) бўйича билимларни мустаҳкамлаш ҳамда кенгайтириш;

электр узатиш кабель тармоғи (кейинги ўринларда — КТ) — бир ёки бир неча кабеллардан ташкил топган, бевосита ерга, кабель каналларига, қувурларга ва кабель конструкцияларига ётқизилган электр узатиш тармоғи;

капитал таъмирлаш — қурилма, ускуна ёки буюмнинг яроқлилиги ва ресурсини тўлиқ ёки тўлиққа яқин тиклаш учун унинг ихтиёрий, шу жумладан асосий қисмларини алмаштириб ёки тиклаб таъмирлаш;

комплект тақсимловчи қурилма — ичида ўрнатилган ускуналар, бошқарув, назорат, ҳимоя, автоматика ва сигнализация қурилмалари бор шкафлардан ёки блоклардан ташкил топган, йиғилган ёки йиғиш учун тайёр ҳолда етказиб бериладиган электр тақсимловчи қурилма;

комплект трансформатор подстанцияси — йиғилган ёки йиғиш учун тайёр ҳолда етказиб бериладиган, ичига трансформатор ва тақсимловчи қурилманинг бошқа ускуналари ўрнатилган блок, шкафлардан ташкил топган подстанция;

электр узатиш тармоғи — электр станцияси ёки подстанциясининг ташқарисига чиқувчи ва электр энергиясини узатиш учун мўлжалланган электр узатиш тармоғи;

нейтраль — электр ускуналари чўлғамларининг (элементларининг) «юлдуз» схемаси бўйича уланган умумий нуқтаси;

режали таъмирлаш — тасдиқланган режага мувофиқ амалга ошириладиган таъмирлаш;

электр энергияси истеъмолчиси — энергетика қурилмалари, ускуналари электр энергияси билан таъминловчи ташкилотнинг тармоғига бевосита уланган, у билан электр тармоқларининг мансублик чегарасига ҳамда электр энергиясини етказиб бериш бўйича тузилган шартномага эга ва ушбу шартнома асосида электр энергиясидан фойдаланиш ҳуқуқи ва шартлари белгиланган корхона, ташкилот, идора (кейинги ўринларда — корхона);

электр энергиясини қабул қилгич (электр қабул қилгич) — ундан фойдаланиш учун электр энергиясини энергиянинг бошқа турига ўзгартирадиган электр қурилма;

электр станциясининг (подстанциясининг) принципиал электр схемаси — электр станциясининг (подстанциясининг) электр қисмининг ишлаш принципи ҳақида дастлабки маълумот ва тасаввур берувчи, ускунанинг таркиби ва унинг боғланишларини акс эттирувчи схема;

таъмир — қурилмаларнинг, ускуналарнинг, жиҳозларнинг, буюмларнинг ишлаш ресурсларини ёки уларнинг таркибий қисмлари созлигини ҳамда ишга яроқлилигини тиклаш бўйича амалга ошириладиган ишлар ёки тадбирлар мажмуи;

жорий таъмир — қурилмаларнинг, ускуналарнинг, жиҳозларнинг, буюмларнинг ишга яроқлилигини таъминлаш ёки тиклаш учун бажариладиган ва уларнинг алоҳида қисмларини алмаштириш ёки тиклашдан ташкил топган таъмир;

техник хизмат кўрсатиш — қурилмалардан, ускуналардан, жиҳозлардан, ўз вазифаси бўйича фойдаланишда, уларни сақлаш ва транспортировка қилишда ишга яроқлилигини ҳамда созлигини сақлаб туриш бўйича амалга ошириладиган ишлар ёки тадбирлар мажмуи;

ток ўтказгич — электр станцияси, подстанцияси ёки цех доирасида электр энергиясини узатиш ва тақсимлаш учун мўлжалланган, изоляторлар ва ушлаб турувчи констукцияларга эга бўлган шиналар ёки симлар шаклида бажарилган қурилма;

трансформатор подстанцияси — трансформатор ёрдамида бир кучланишдаги электр энергиясини бошқа кучланишдаги электр энергиясига ўзгартириш учун мўлжалланган электр подстанцияси;

электр станциясининг (подстанциясининг) бошқарув панели — электр станциясини (подстанциясини) бошқариш, назорат ва ҳимоя қурилмаларидан иборат пультлар ва панелларнинг бир хонада жойлашган тўплами;

электр подстанцияси — электр энергиясини қабул қилиш, тақсимлаш ва унинг параметрларини ўзгартириш учун мўлжалланган ҳамда трансформаторлардан ёки бошқа электр қурилмаларидан, шу жумладан ўзгартиргичлар, бошқариш қурилмалари ва ёрдамчи ускуналардан ташкил топган электр қурилма;

электр тармоғи — электр энергиясини узатиш ва тақсимлаш учун мўлжалланган, подстанциялар, тақсимловчи қурилмалар ва уларни бирлаштирувчи электр узатиш тармоқлари мажмуи;

нейтрали ерга уланган электр тармоғи — нейтралларнинг барчаси ёки бир қисми бевосита ёки ноль кетма — кетлигининг қаршилигига нисбатан кичик қаршиликли қурилма орқали ерга улаш қурилмаси билан уланган ускунаси мавжуд бўлган электр тармоғи;

нейтрали изоляцияланган электр тармоғи — нейтрали ерга уланмаган ёки катта қаршиликли ўлчов, ҳимоя, сигнализация қурилмалари орқали уланган ускунаси мавжуд бўлган электр тармоғи;

электр тақсимловчи пункт — подстанциянинг таркибига кирмайдиган электр тақсимловчи қурилма;

электр тақсимловчи қурилма — бир кучланишда электр энергиясини қабул қилиш ва тақсимлаш учун мўлжалланган ҳамда коммутация аппаратлари мавжуд бўлган электр қурилмаси;

электр ускунаси — мўлжалланишига кўра умумий белгилари билан бирлашган (масалан, вазифаси бўйича — технологик; қўллаш шароитлари бўйича — тропикларда қўлланиладиган, объектга тегишлилиги бўйича — цехга, станокка тегишли) электр қурилмалар мажмуи;

электр станцияси — электр энергиясини ишлаб чиқариш учун мўлжалланган, электр энергиясини ҳосил қилувчи ускуналар ва ёрдамчи ускуналардан ташкил топган, қурилиш қисми мавжуд ёки усиз (кўчма электр станциясида) энергетик қурилма;

электр қурилма — электр энергиясини ишлаб чиқариш ёки ўзгартириш, узатиш, тақсимлаш ёки истеъмол қилиш учун мўлжалланган ўзаро боғланган ускуналар ва иншоотлар мажмуи;

эксплуатация қилиш — буюмнинг ишлатиладиган, сифати сақланиб турадиган ёки тикланадиган ҳаётий цикли босқичи;

стажерлик — иш жойида амалий машғулот ўтиш.

3. «Истеъмолчилар электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш қоидалари» (кейинги ўринларда — ТЭҚҚ) идоравий мансублигидан ва мулкчилик шаклидан қатъи назар, барча истемолчилар учун мажбурийдир.

4. Истеъмолчиларнинг янгидан монтаж, реконструкция ва модернизация қилинган электр қурилмалари амалдаги Электр қурилмаларининг тузилиши қоидаларига (кейинги ўринларда — ЭҚТҚ) мувофиқ бажарилган бўлиши, шунингдек, мувофиқлик сертификатига эга бўлиши шарт.

Сертификатланмаган электр ускуналаридан фойдаланиш ва уларни эксплуатация қилиш ман этилади.

5. Ушбу Қоидалар истеъмолчиларнинг ишлаб турган, кучланиши 220 кВ гача бўлган электр қурилмаларига татбиқ этилади. Қоидаларда «кучланиши 220 кВ гача бўлган электр қурилмалари» ёки «кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмалари» дейилганда кучланиши тегишлича 220 кВ ва 1000 В бўлган электр қурилмаларини ҳам тушуниш лозим.

Ишлаб турган электр қурилмалари — бу тўлиқ ёки қисман кучланиш остида бўлган ёки исталган вақтда коммутацион аппаратура уланиши билан ёки электромагнит индукция ҳисобига кучланиш берилиши мумкин бўлган қурилмалар ёки уларнинг участкалари тушунилади.

6. Электр хавфсизлиги шартлари бўйича электр қурилмалари кучланиши 1000 В гача бўлган электр қурилмаларига ва кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларига бўлинади.

7. Ушбу Қоидаларда кўзда тутилмаган, алоҳида ишлаб чиқариш шартларига ёки махсус электр қурилмаларига эга бўлган истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини техник эксплуатация қилиш, соҳада ишлаб чиқилган ва тасдиқланган қоидалар бўйича амалга оширилиши мумкин.

Соҳа қоидалари, ушбу Қоидалар ва Истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда хавфсизлик техникаси қоидалари (кейинги ўринларда — ХТҚ) талабларига қарши бўлмаслиги ва уларни заифлаштирмаслиги шарт.

8. Истеъмолчиларнинг кучланиши 220 кВ дан юқори бўлган электр станциялари, блок станциялари электр қурилмаларига ва бошқа электр қурилмаларига Ўзбекистон Республикаси электр станциялари ва тармоқларини техник эксплуатация қилиш қоидаларига (кейинги ўринларда — Ўзбекистон Республикаси электр станциялари ва тармоқларини ТЭҚҚ) мувофиқ эксплуатация қилинади.

9. Қоидаларнинг мақсади истеъмолчилар электр қурилмалари ва электр тармоқларини ишончли, хавфсиз ва самарали эксплуатация қилишни таъминлаш ҳамда уларни ишга яроқли ҳолатда сақлаб туришдан иборат.

10. Ишлаб турган электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш, уларда тезкор алмашлаб улашларни ўтказиш, таъмирлаш, монтаж ёки созлаш ишларини ва синашларни ташкил этиш ва бажариш махсус тайёрланган электротехник ходимлар томонидан амалга оширилади. Корхонанинг мулкчилик шаклидан қатъи назар, электротехник ходимлари энергетика хизмати таркибида бўлишлари шарт.

Корхонада энергетика хизмати бўлмаган тақдирда, истеъмолчиларнинг электр қурилмаларига хизмат кўрсатишни шартнома бўйича ихтисослаштирилган ташкилот ёки бошқа корхонанинг (шу жумладан, тадбиркорлар субъектларининг) электротехник ходимлари амалга ошириши мумкин.

11. Электротехник ходим ўз корхонасининг технологик хусусиятларини аниқ тасаввур қилиши, меҳнат ва ишлаб чиқариш интизомига қатъий риоя қилиши ва барча чоралар билан уларни мустаҳкамлаши керак ҳамда мазкур Қоидалар, ХТҚ, йўриқномалар ва бошқа норматив ҳужжатлар талабларини билиши ва уларга риоя этиши шарт.

12. Мазкур Қоидалар, ХТҚ ва ЁХҚ ни бузишда айбдор шахслар ўз ҳаракатлари ёки ҳаракатсизлигининг хусусиятига ва улардан келиб чиқадиган оқибатларга қараб, Ўзбекистон Республикасининг амалдаги қонунларига мувофиқ жавобгарликка тортилади.

13. Ушбу Қоидаларнинг бажарилишини таъминлаш учун ҳар бир корхонада корхона раҳбари ёки эгасининг буйруғи билан энергетика хизматининг МТХ орасидан корхона электр тармоғи хўжалиги объектлари умумий ҳолатига жавоб берувчи шахс (кейинги ўринларда — электр хўжалигига жавобгар шахс) тайинланиши шарт.

Электр хўжалигига жавобгар шахс тайинланиши ҳақидаги буйруқ, қоидалар ва йўриқномалар бўйича у билимлар синовидан ўтганидан ва унга электр хавфсизлиги бўйича тегишлича: 1000 В дан юқори кучланишли электр қурилмаларида — V гуруҳ, 1000 В гача кучланишли электр қурилмаларида — IV гуруҳ берилганидан сўнг чиқарилади.

Корхонада бош энергетик лавозими бўлса, унга ушбу корхона электр хўжалигига жавобгар шахснинг мажбуриятлари юкланади. Электр хўжалигига жавобгар шахснинг мажбуриятларини ўриндошлик асосида бажаришга рухсат берилади.

Корхоналарда улар томонидан ўз фаолиятида кучланиши 400 В ва 400 В гача бўлган, аҳолига сотиш учун чакана савдо тармоғига чиқариладиган ҳамда тегишли сифат сертификатига эга бўлган ёритиш қурилмалари, электр асбоблари ва электр машиналаридан фойдаланилганда, электр хўжалигига жавобгар шахсни тайинлаш ёки ишга ёллаш имконияти бўлмаганда, электр хўжалигига жавобгарлик корхона раҳбарига ёки эгасига юклатилиши мумкин.

Бу ҳолда корхона раҳбари ёки эгаси билимлар синовидан ўтмайди ва унга электр хавфсизлиги бўйича тегишли гуруҳ берилмайди. Бунда раҳбар ёки эгаси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Электр энергияси, нефть маҳсулотлари ва газдан фойдаланишни назорат қилиш инспекцияси (кейинги ўринларда — Ўзэнергоинспекция) ҳудудий бўлинмаларида электр хавфсизлиги ва электр ускуналарга хавфсиз хизмат кўрсатиш бўйича йўриқдан ўтиши керак. Ушбу ҳолат «Ўзэнергоинспекция»нинг 400 В гача кучланишли электр ускуналари мавжуд бўлган индивидуал истеъмолчиларни рўйхатга олиш журналида ва эгасининг ариза-мажбуриятида расмийлаштирилиши шарт.

400 В гача кучланишли ёнғин ва портлаш хавфи юқори бўлган хоналарда ва қурилмаларда (автоёқилғи ва газёқилғи қуйиш станциялари ва бошқалар) электр ускуналарни эксплуатация қилувчи корхоналарда, электр хўжалигига жавобгар шахслар электр хавфсизлиги бўйича тегишли гуруҳга эга бўлиши ҳамда билимлар синовини рўйхатга олиш журналида расмийлаштирилиши шарт.

Электр хўжалигига жавобгар шахс узоқ муддат (дам олишда, касал бўлса, хизмат сафарида) бўлмаса, унинг мажбуриятларини бажариш корхона бўйича буйруқ билан унинг ўринбосарига (агар бу штат жадвалида кўзда тутилган бўлса) ёки мазкур Қоидаларнинг 34-банди «а» кичик бандига мувофиқ малака комиссиясида билим синовидан ўтган энергетика хизматининг МТХ орасидан бошқа шахсга юкланади.

Ушбу Қоидаларнинг талабларига мос электротехник ходимлар бўлмаган тақдирда, истеъмолчиларнинг электр қурилмаларини эксплуатация қилиш ман этилади.

Корхонада ушбу Қоидаларнинг талабларига мос электр хўжалигига жавобгар шахс ва электротехник ходимларнинг мавжудлиги учун корхонанинг раҳбари (эгаси) жавобгар бўлади. Корхона раҳбари, шунингдек, мазкур Қоидалар, ўрнатилган тартибда тасдиқланган Электр энергиясидан фойдаланиш қоидалари (кейинги ўринларда — ЭЭФҚ), истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда ХТҚ ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатларнинг талаблари бажарилиши учун зарур бўлган барча тадбирларнинг моддий таъминланиши учун жавобгар бўлади.

14. Корхона электр хўжалигига жавобгар шахс қуйидагиларни таъминлаши шарт:

электр қурилмаларининг ишончли, тежамли ва хавфсиз ишлашини;

электр энергиясини тежаш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши ва бажарилишини ҳамда электр қурилмаларнинг хавфсиз ишлашини;

электр ва электротехнологик ускуналар ва тармоқларни, ҳимоя воситалари ва ёнғинга қарши анжомларнинг ишга яроқли ҳолатда сақланишини, уларнинг ушбу Қоидалар, истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда ХТҚ, ЭЭФҚ ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мос равишда эксплуатация қилинишини;

энергетика ускуналарида профилактик ва таъмирлаш ишлари ўз вақтида ва сифатли ўтказилиши ташкил этилишини;

электротехник ходимлар ўқитилишини, ХТҚ ва ТЭҚҚ, лавозим ва ишлаб чиқариш йўриқномалари бўйича билимлар синовидан ўтишларини;

фойдаланилаётган энергиянинг ҳисобга олиниши юритилишини;

атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатувчи технологиялар ва иш усуллари ишлатилишининг олди олинишини;

реактив қувват компенсацияси, маҳсулот бирлигини ишлаб чиқариш учун энергия сарфи меъёрини камайтириш бўйича чора-тадбирлар ишлаб чиқилишини ва амалга оширилишини;

электр ускуналари ишлашида бузилишлар, бахтсиз ҳодисалар ҳисобга олинишини ва таҳлил қилинишини ҳамда уларнинг юзага келиши сабабларини бартараф этиш чоралари қабул қилинишини;

истеъмол шартномасига мувофиқ режимга риоя этилишини, энергетика тизими юкламаси максимал соатларида диспетчерлик хизмати талаблари бўйича истеъмол қувватининг камайтирилишини;

электротехник ходимлар учун лавозим ва ишлаб чиқариш йўриқномалари ишлаб чиқилишини.

15. Электр хўжалигига жавобгар шахснинг таклифига кўра, корхона раҳбари таркибий бўлинмаларининг электр хўжаликларига жавобгар шахсларни тайинлаши мумкин.

Агар бундай шахслар тайинланмаган бўлса, таркибий бўлинмалар электр хўжалиги учун жавобгарликни, уларнинг ҳудудий жойлашувидан қатъи назар, бош корхона электр хўжалиги учун жавобгар шахс олиб боради.

Таркибий бўлинмалар электр хўжалиги учун жавобгарлар ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахс ўртасидаги ўзаро алоқа ва мажбуриятларнинг тақсимланиши уларнинг лавозим йўриқномаларида акс эттирилиши шарт.

16. Агар корхона раҳбари электр таъминоти шартномасини бевосита энергия билан таъминловчи ташкилот билан тузмаган бўлса, ижарага берилган электр ускуналарини эксплуатация қилиш учун жавобгарликнинг тақсимланиши ижарага берувчи ва ижарага олувчи ўртасидаги ижара шартномасида акс эттирилиши шарт.

17. Корхона электр хўжалигига жавобгар шахс:

ишлаб чиқарувчи заводларга — бутланмаган, сифатсиз ёки буюртма хусусиятига, давлат стандартларига ва техник шартларга мос бўлмаган ускуналар келтирилганда;

монтаж қилувчи ташкилотларга — электр монтаж ишлари технологияси бузилганда, сифатсиз монтаж қилинганда, лойиҳа ҳужжатларидан четга чиқилганда ва монтаж жараёнида ускуналар шикастланганда;

электр таъминоти ташкилотига — электр энергиясининг сифатсиз параметрларида ва корхона электр таъминоти бузилишларида ўз вақтида даъво (рекламация) бериши шарт.

18. Ушбу Қоидаларнинг бузилишларини пайқаган, шунингдек, электр қурилмалари ёки ҳимоя воситаларининг ишга яроқсизлигини сезган ҳар бир ходим, зудлик билан бевосита ўзининг раҳбарига, у бўлмаганда эса — юқори турувчи раҳбарга бу ҳақда хабар бериши шарт.

Электр қурилмадаги носозлик атрофдаги кишиларга ёки қурилманинг ўзига аниқ хавф туғдирган ҳолларда, уни пайқаган ходимнинг ўзи бартараф қила олса, буни зудлик билан амалга ошириши, шундан кейин бевосита бошлиқни хабардор қилиши керак. Носозликни бартараф қилиш хавфсизлик қоидаларига қатъий риоя қилган ҳолда амалга оширилади.

19. Электр қурилмасининг ишидаги ҳар бир бузилиш ишлаб чиқарувчи заводнинг йўриқномаларига кўра текширилиши ва ҳисобга олиниши шарт.

Текшириш материаллари асосида электр қурилмаларининг ишида шунга ўхшаш бузилишларнинг олдини олиш бўйича аварияга қарши чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши керак.

Электр қурилмалари ишидаги бузилишлар учун қуйидагилар шахсан жавобгардир:

бевосита электр қурилмага хизмат кўрсатувчи тезкор ходимлар − уларнинг айби билан юз берган бузилишлар учун, шунингдек, улар томонидан хизмат кўрсатиш участкасида электр қурилманинг ишидаги бузилишлар нотўғри бартараф этилганлиги учун;

ускунани таъмирлаётган таъмирловчи ва тезкор таъмирловчи ходимлар — таъмирлаш сифати пастлиги туфайли келиб чиққан ишдаги бузилишлар учун;

корхонанинг, таркибий бўлинмаларнинг бош муҳандислари ва энергетиклари, электр цехи бошлиқлари ва энергетика хизматининг бошқа МТХ — уларнинг айби билан электр қурилмаларни ишлашида юз берган бузилишлар учун, технологик хизматлар раҳбарлари ва мутахассислари, электротехнологик ускуналарни эксплуатация қилишдаги бузилишлар учун, шунингдек, ўз вақтида ва қониқарли техник хизмат кўрсатиш ҳамда аварияга қарши чора-тадбирларнинг бажарилиши таъминламагани учун.

20. Ҳар бир бахтсиз ҳодиса, шунингдек, ХТҚ бузилишининг бошқа ҳолатлари ўрнатилган тартибда синчиклаб текширилиши, уларнинг пайдо бўлиш сабаблари, жавобгар шахслар аниқланиши ва бундай ҳолатларнинг олдини олиш учун чоралар кўрилиши шарт.

21. Электр токидан шикастланишдан юзага келган бахтсиз ҳодисалар учун бевосита қоидаларни бузган хизмат кўрсатувчи шахслар ва бахтсиз ҳодисалар юзага келиши ҳолатини истисно этувчи ташкилий-техник тадбирлар бажарилишини таъминламаган маъмурий-техник ходимлар масъулдир.

22. Мазкур Қоидалар талабларига риоя этилиши учун давлат энергетика назорати «Ўзэнергоинспекция» ва унинг ҳудудий бўлинмалари томонидан ўрнатилган тартибда амалга оширилади.

Корхоналарда мазкур Қоидалар талабларига риоя этилишини текшириш ва назоратни, «Ўзэнергоинспекция» ва унинг ҳудудий бўлинмаларидан ташқари, корхонанинг хавфсизлик техникаси бўлимлари ва юқори турувчи ташкилотлар амалга оширадилар.

23. Электр қурилмаларини эксплуатация қилиш махсус тайёрланган электротехник ходимлар томонидан амалга оширилишии керак.

Корхонанинг электротехник ходимлари қуйидагиларга бўлинади:

электр ускуналарида тезкор алмашлаб улашларни, таъмирлаш, монтаж ва созлаш ишларини ташкил қилувчи ва бу ишларда бевосита иштирок этувчи, тезкор, таъмирлаш ёки тезкор-таъмирловчи ходимлар ҳуқуқларига эга бўлган маъмурий-техник ходимларга;

тезкор бошқаришни ва тезкор алмашлаб улашларни амалга ошириш рухсат этилган ходимлар тоифасига ва ушбу ишловчиларни бевосита бошқариш учун тайинланган шахсларга тааллуқли тезкор ходимларга (агар бўлиниши талаб этилмаса, кейинчалик тезкор ва тезкор-таъмирловчи ходимлар тезкор ходимлар деб аталади);

электр ускуналарини таъмирлаш, реконструкция ва монтаж қилиш бўйича барча ишларни бажарувчи таъмирловчи ходимларга. Ушбу тоифага, шунингдек, мажбуриятига синашларни, ўлчашларни амалга ошириш, электр аппаратларни созлаш ва ростлаш ҳамда бошқа ишлар кирадиган ихтисослаштирилган хизмат (масалан, синаш лабораториялари, автоматика ва назорат-ўлчаш асбоблари хизмати ва бошқалар) ходимлари ҳам киради;

тасдиқланган ҳажмда ўзига бириктирилган электр қурилмаларида тезкор ишларни бажариш учун махсус ўқитилган ва тайёрланган, таъмирловчи ходимлар тоифасидан бўлган тезкор-таъмирловчи ходимларга.

Корхонанинг энергетика хизмати таркибига кирмаган, ишлаб чиқариш цехлари ва участкаларининг электр технологик қурилмалари эксплуатация қилинишини амалга оширадиган ва электр хавфсизлиги бўйича II ва ундан юқори гуруҳга эга бўлган электр технологик ходимлар ўзларининг ҳуқуқлари ва мажбуриятлари бўйича электротехник ходимларга тенглаштирилади ҳамда техник жихатдан корхонанинг энергетика хизматига бўйсунадилар.

24. Электр хавфсизлиги бўйича II — V гуруҳга эга бўлган электротехник ходимларга қуйидаги талаблар қўйилади:

18 ёшга тўлмаган шахсларга электр қурилмаларида мустақил ишлашга рухсат этилмайди;

электротехник ходимлардан бўлган шахслар ишлаб чиқаришга ҳалақит берадиган (доимий шаклдаги) касалликка ва майибликка эга бўлмаслиги шарт;

электротехник ходимлар тегишли назарий ва амалий тайёргарликдан кейин билимлар текширувидан ўтишлари ҳамда электр қурилмаларида ишлаш учун рухсат берувчи гувоҳномага эга бўлишлари шарт.

25. Университет, институт, коллеж, лицейнинг 18 ёшга тўлмаган иш ўрганувчиларини амалда ишлаб турган электр қурилмаларида бўлишларига 1000 В гача кучланишли қурилмаларда электр хавфсизлиги бўйича III гуруҳдан кам бўлмаган ва 1000 В дан юқори кучланишли қурилмаларда — IV гуруҳдан кам бўлмаган электротехник ходимнинг доимий назорати остида рухсат этилади.

18 ёшга тўлмаган иш ўрганувчиларни мустақил ишлашга қўйиш ва уларга электр хавфсизлиги бўйича III ва ундан юқори гуруҳни бериш ман этилади.

26. Ишлаб турган электр қурилмаларига хизмат кўрсатувчи электротехник ходимларнинг соғломлик ҳолати ишга қабул қилинаётганда тиббий текширув билан аниқланади ва кейинчалик соғлиқни сақлаш органлари томонидан белгилаган муддатларда даврий текширилиб турилади.

27. Электротехник ходимлар мустақил ишга тайинлангунга қадар ёки электр қурилмаларини эксплуатация қилиш билан боғлиқ бўлган бошқа ишга (лавозимга) ўтганда, шунингдек, ушбу лавозимда 1 йилдан ортиқ меҳнат фаолиятини олиб бормаганда, иш жойида ишлаб чиқаришни ўрганиши шарт.

Ишлаб чиқаришни ўрганиш учун хизматчига ускуналар, аппаратура, тезкор схемалар билан танишиш билан бир вақтда, ушбу лавозим учун зарур ҳажмда:

мазкур Қоидаларни, истеъмолчилар электр қурилмаларини эксплуатация қилишда ХТҚ, ЭҚТҚ, ЭЭФҚ;

лавозим ва ишлаб чиқариш йўриқномаларини;

меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича йўриқномаларни;

ушбу корхонада амал қилувчи бошқа қоидалар, меъёрий ва эксплуатация ҳужжатларини ўрганишга етарли бўлган муддат берилиши керак.

28. Ишлаб чиқаришни ўрганиш дастурини қоидалар ва йўриқномаларнинг зарур бўлимларини кўрсатган ҳолда ишлаб чиқариш бўлинмасининг жавобгар шахси тузади ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахс ёки бош муҳандис тасдиқлайди.

Ўрганаётган ходим ўрганиши мобайнида корхона (МТХ учун) ёки бўлинма (ишчилар учун) фармойиши билан электротехник ходимлар орасидан тажрибали хизматчига бириктирилади.

29. Ўрганаётган ходим тезкор алмашлаб улашларни, кўриб чиқиш ёки электр ускунасидаги бошқа ишларни фақатгина ўргатаётган ходимнинг рухсати асосида унинг назорати остида амалга ошириши мумкин.

Ўрганаётган ходимнинг ҳаракатлари тўғрилигига ва ушбу Қоидаларга, шунингдек, хавфсизлик техникаси Қоидаларига риоя қилинишига ўрганаётган ходимнинг ўзи ва ўргатаётган ходим жавобгар бўлади.

30. Ишлаб чиқаришни ўрганиш тугаганидан сўнг ўрганаётган ходим 28-бандда кўзда тутилган ҳажмда малака комиссиясида билимлар текширувидан ўтиши шарт. Унга ХТҚга кўра тегишли электр хавфсизлик гуруҳи (II — V) берилиши керак.

Бошқа корхонага ишга ўтганда, ўриндошлик бўйича ишлашда ёки бир корхона доирасида бошқа ишга (лавозимга) ўтганда ёки ишда 1 йилдан ортиқ танаффус бўлганда, билимлар текширувидан муваффақиятли ўтган электротехник ходимлардан бўлган шахсга комиссия қарори билан электр хавфсизлиги бўйича бошқа ишга (лавозимга) ўтгунга қадар ўриндошлик ёки ишдаги танаффусгача бўлган электр хавфсизлик гуруҳи тасдиқланиши мумкин.

31. Тезкор ва тезкор-таъмирловчи ходимлардан бўлган ҳар бир хизматчи, шунингдек, юқори кучланишли синовларни ўтказувчи синов лабораториялари ходимлари билимлар текширувидан ўтганидан кейин камида икки ҳафта мобайнида тажрибали хизматчи раҳбарлигида иш жойида дублёрликдан ўтиши керак. Шундан сўнг у мустақил тезкор ишларни бажаришга, юқори кучланиш остида синашларни ўтказишга қўйилиши мумкин.

Стажировкага ва мустақил ишлашга ижозат, МТХ учун корхона бўйича ишчилар учун эса цех бўйича фармойиш билан расмийлаштирилади.

Таъмирловчи ходимлар учун дублёрлик қилиш талаб қилинмайди.

32. Даврий билимлар синови қуйидаги муддатларда ўтказилиши шарт:

ишлаб турган электр қурилмаларига бевосита хизмат кўрсатувчи ёки уларни созлаш, электр монтаж қилиш, таъмирлаш ишларини амалга оширувчи ёки профилактик синовларни ўтказувчи электротехник ходимлар учун, шунингдек, ушбу ишларни ташкил қилувчи ва фармойишларни расмийлаштирувчи ходимлар учун 1 йилда 1 марта;

аввалги гуруҳга кирмайдиган электротехник ходимлардан бўлган МТХлар, шунингдек, электр қурилмаларини назорат қилишга рухсат берилган хавфсизлик техникаси бўйича муҳандислар учун 3 йилда 1 марта.

Текширув натижасига асосан ходимларнинг даврий билимлар синови муддати малака комиссияси томонидан қисқартирилиши мумкин.

Агар гувоҳноманинг амал қилиш муддати таътилга ёки касаллик вақтига тўғри келса, бу ҳолда гувоҳноманинг амал қилиш муддатини ишга тушган кундан бошлаб 1 ойга узайтиришга рухсат берилади. Гувоҳномани амал қилиш муддатини узайтириш ҳақидаги қарор махсус расмийлаштирилмайди.

Қонирқарсиз баҳо олган ходим гувоҳномасининг амал қилиш муддати, агар билимлар синовини қайд этиш журналида ходимни электр ускуналарида ишлашдан вақтинча четлатилганлиги ҳақида комиссиянинг махсус қарори чиқарилмаган бўлса, комиссия томонидан белгиланган иккинчи ёки учинчи синовга қадар бўлган муддатгача автоматик тарзда узайтирилади.

33. Мазкур Қоидаларни, ХТҚни ёки ишлаб чиқариш йўриқномаларини бузган шахслар навбатдан ташқари билимлар текширувидан ўтишга жалб этилишлари керак.

Шунингдек, навбатдан ташқари билимлар текшируви қуйидаги ҳолларда ҳам ўтказилади:

билимлари қониқарсиз бўлганда, малака комиссияси белгилаган муддатларда, лекин охирги текшурув кунидан 2 ҳафтадан олдин ва 1 ойдан кеч бўлмаган муддатда;

янги технологиялар, электр қурилмалари ва ускуналари жорий этилганда;

ишдаги танаффус бир йилдан ортиқ бўлганда.

бошқа ишга ўтказилганда;

мазкур Қоидаларнинг ва ХТҚнинг янги таҳрири амалга киритилганда;

«Ўзэнергоинспекция» инспекторининг ёзма кўрсатмаси бўйича.

Билимлар синовида учинчи марта қониқарсиз баҳо олган ходим бошқа, электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш билан боғлиқ бўлмаган ишга ўтказилиши шарт.

34. Ушбу Қоидалар ва ХТҚ бўйича билимлар синови таркиби камида 3 кишидан иборат бўлган малака комиссияси томонидан ўтказилиши шарт:

а) корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс, унинг ўринбосари ва лавозим йўриқномасига кўра электр хўжалигини назорат қилувчи меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўйича муҳандиси учун бош муҳандис ёки корхона раҳбари (комиссия раиси), «Ўзэнергоинспекция» инспектори ва жойлардаги Ўзбекистон Республикаси Бандлик ва меҳнат муносабатлари вазирлиги ёки корхонанинг касаба уюшмаси қўмитаси вакили таркибидаги комиссия томонидан;

б) корхонанинг ишлаб чиқариш цехлари ва бўлинмаларининг электр хўжалигига жавобгар шахслар, электр ҳўжалигининг таркибий бўлинмалари бошлиқлари ва бошлиқ ўринбосарлари учун корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс ёки унинг ўринбосари (раис), мазкур Қоидаларнинг ушбу банди «а» кичик бандига мувофиқ комиссияда билим текширувидан ўтган меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўйича муҳандис (хавфсизлик техникаси ва меҳнат муҳофазаси бўлими вакили), энергетика хизмати вакили таркибидан иборат комиссия томонидан;

в) қолган муҳандис-техник ходимлар учун мазкур Қоидаларнинг ушбу банди «б» кичик бандига мувофиқ кимиссияда билим текширувидан ўтган, электр хавфсизлиги бўйича V гуруҳга (ёки 1000 В гача кучланишли электр қурилмалари учун IV гуруҳга) эга комиссия текширувидан ўтган шахс — раис ва энергетика хизмати, меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўлими ёки касаба уюшмаси вакилидан иборат комиссия томонидан;

г) қолган электротехник ходимлар учун таркиби корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан белгиланган ва тасдиқланган бир неча комиссиялар тузилиши мумкин;

д) корхона электр хўжалигига жавобгар шахснинг билимлари синовини «Ўзэнергоинспекция» инспектори иштирокида таъсисчи корхона малака комиссиясида ўтказишга рухсат этилади;

е) Ўзбекистон Республикаси Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси (кейинги ўринларда — Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси) назоратидаги электр қурилмаларига хизмат кўрсатаётган ёки уларни эксплуатациясини бошқараётган раҳбарлар ва муҳандис-техник ходимларнинг билимлари синови Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакили иштирокида ўтказилиши шарт. Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакиллари комиссияда иштирок этиши учун комиссия фаолияти ҳақида камида 5 кун олдин хабардор қилиниши керак. Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси вакили келмаган ҳолда, комиссия унинг иштирокисиз фаолият кўрсатади.

Бирламчи билим синовидан ташқари барча турдаги синовларда компьютер техникасидан фойдаланишга рухсат берилади; бунда билимлар синови журналидаги ёзувлар бекор қилинмайди.

Юқорида келтирилганларда:

навбатдаги текширув вақти билимлар охирги текширилган санага мос равишда белгиланади;

«Ўзэнергоинспекция» ва меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси хизмати вакиллари «б», «в» ва «г» кичик бандларда кўрсатилган ходимлар билими текшируви комиссияларида ўз хоҳишларига кўра иштирок этишлари мумкин;

«б» ва «в» кичик бандлардаги комисcия таркибини корхонанинг бош муҳандиси тасдиқлайди.

35. Қоидалар бўйича билимлар синови синалаётган ходим ишлаётган корхона комиссиясида ўтказилиши шарт. 34-банднинг «д» кичик бандида кўзда тутилган ҳолатлар бундан мустасно. Бирор-бир бошқа комиссияда билимлар синовини ўтказилиши ман этилади.

36. Ҳар бир ходимнинг билимлари синови алоҳида ўтказилади ва расмийлаштирилади. Билимлар синови натижалари ўрнатилган шаклдаги журналга киритилади ҳамда комиссиянинг барча аъзолари томонидан имзоланади.

Билимлар синовидан муваффақиятли ўтган ходимга электр хавфсизлиги бўйича тегишли гуруҳ (II — V) берилган ҳолда билимлар текшируви ҳақида белгиланган шаклдаги гувоҳнома берилади.

Гувоҳнома у ёки бу электр қурилмаларига маъмурий техник ходим сифатида тезкор, таъмирловчи ёки тезкор-таъмирловчи ҳуқуқлари билан хизмат кўрсатиш, тезкор, таъмирловчи ёки тезкор-таъмирловчи, шунингдек, электр хавфсизлиги бўйича II ва ундан юқори гуруҳга эга электр-технолог ходим сифатида хизмат кўрсатиш ҳуқуқини беради.

Агар текширилаётган ходим бир вақтнинг ўзида махсус ишларни бажариш ҳуқуқини берувчи билимлар текширувидан ўтган бўлса, бу ҳақда билимлар синови журналида ва гувоҳнома графасида белгилаб қўйилади.

Электр қурилмаларига жавобгар шахснинг билимларни синовдан ўтказган комиссияда электр хавфсизлиги бўйича IV гуруҳ ҳажмида билимлар синовидан ўтган электр қурилмаларини назорат қилувчи меҳнат муҳофазаси ва хавфсизлик техникаси бўйича муҳандисга мазкур корхона электр қурилмалари устидан назорат олиб бориш ҳуқуқини берувчи гувоҳнома берилади.

Мазкур Қоидалар, ХТҚ ва меҳнат муҳофазаси ҳамда хавфсизлик техникаси йўриқномалари бўйича билимлар текширувидан ўтмаган хавфсизлик техникаси бўйича муҳандисга, электротехник ходимларга ҳеч қандай кўрсатмалар беришга рухсат этилмайди.

37. Ишга янги қабул қилинган, қоидалар ва йўриқномалар бўйича билимлар синовидан ўтмаган ёки муддати ўтган билимлар синови гувоҳномасига эга электротехник ходимлар (32-бандда кўрсатилган гувоҳноманинг амал қилиш муддатини узайтириш ҳолларидан ташқари) электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳга эга шахсларга тенглаштирилади.

Электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳ, шунингдек, электр токидан шикастланиш хавфи юзага келиши мумкин бўлган ишларни бажариш билан боғлиқ бўлган, электротехник бўлмаган ходимларга ҳам берилади.

38. Электротехник бўлмаган ходимларга электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳ ҳар йили корхона, цех, участка электр хўжалигига жавобгар шахс ёки унинг ёзма кўрсатмасига биноан III дан паст бўлмаган электр хавфсизлиги гуруҳига эга шахс томонидан хизмат кўрсатилаётган қурилмада хавфсиз ишлаш усуллари текширилгандан кейин берилади. Электр ҳавфсизлиги бўйича I гуруҳ берилиши махсус журналда текширувчи ва текширилаётган имзоси билан расмийлаштирилади.

Бунда билимлар синови ҳақида гувоҳнома берилиши талаб қилинмайди.

Ишлаш жараёнида I гуруҳ ходимлари ҳар йили билимлар синовидан ташқари даврий равишда йўриқдан ўтадилар.

39. Электр хавфсизлиги бўйича I гуруҳга эга шахслар, II — V гуруҳга эга шахслар ўтказаётган электротехник қурилмаларни таъмирлаш, созлаш ва синаш бўйича ишларда, фақат ХТҚда кўрсатилган ҳолларда иштирок этишлари мумкин.

40. Электр хавфсизлиги бўйича I ва ундан юқори гуруҳга эга электротехнологик ходимлар билимларининг ўз вақтида синалишига корхонанинг участка, цех ва бошқа таркибий қисмлари раҳбарлари жавобгардир.

41. Корхонада электротехник ходимлар билан уларнинг малакасини, мазкур Қоидалар, ХТҚ, ЭҚТҚ ва меҳнатни муҳофаза қилиш йўриқномалари бўйича билимларини оширишга, илғор тажрибани ва электр қурилмага хизмат кўрсатишнинг хавфсиз усулларини ўрганишга, авария ва шикастланишнинг олдини олишга қаратилган мунтазам иш олиб борилиши шарт.

Ташкил этилаётган техник ўқиш ҳажмини, аварияга қарши машғулотларни ўтказиш зарурлигини корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс аниқлайди.

42. Корхона — электр энергия истеъмолчиси электр хўжалигини бошқариш тизими, бутун корхонанинг бошқарув тизимига бирлашган энергохўжалигини бошқаришнинг таркибий қисми ҳисобланади ва қуйидагиларни таъминлаши шарт:

корхонанинг электр энергиясига бўлган эҳтиёжини қондириш учун унинг электр таъминоти тизимини тезкор ривожлантиришни;

меҳнат самарадорлигини ошириш ва энерготежамкорлик бўйича тадбирларни амалга ошириш йўли билан электр хўжалигининг самарали ишлашини;

ускуналарнинг ишончли, хавфсиз ва авариясиз ишлашини оширишни;

техник қайта қуролланиш ва электр хўжалигини реконструкция қилиш, ускуналарни модернизациялаш йўли билан асосий ишлаб чиқариш фондларини янгилашни;

янги техникани, эксплуатация қилиш ва таъмирлаш технологияларини, ишлаб чиқариш ва меҳнатни ташкил қилишнинг самарали ҳамда хавфсиз усулларини жорий қилиш ва ўзлаштиришни;

ходимларнинг малакасини оширишни, меҳнатнинг илғор усулларини, иқтисодий билимларни тарғиб этишни, рационализаторлик ва ихтирочиликни ривожлантиришни;

таъминловчи энергетика тизими билан келишилган ҳолда электр хўжалигини, шу жумладан ўзининг электр энергияси манбаларини тезкор-диспетчерлик бошқарувини;

ўзининг электр қурилмаларининг техник ҳолати ва автоном ишловчи (блок станция ҳисобланмайдиган) ўзининг электр энергияси манбаларининг эксплуатациясини назорат қилишни;

таъминловчи энергетика тизими унга берган иш режимларига корхона томонидан риоя этилишини назорат қилишни.

43. Электр таъминоти тизими таркибида ўзининг электр энергияси манбалари, электр тармоқлари ва электр энергияси қабул қилгичлари мавжуд бўлган корхоналарда уларнинг ишини, вазифалари қуйидагилардан иборат бўлган узлуксиз диспетчерлик бошқаруви ташкил этилиши керак:

ўзининг электр станциялари ва тармоқларининг электр таъминоти узлуксизлигини белгиловчи иш режимларини ишлаб чиқиш, таъминловчи энергетика тизими билан келишиш ҳамда уларни амалга киритиш;

электр энергияси сифатига бўлган талабларни бажариш;

истеъмол режимларига риоя қилган ҳолда электр таъминоти тизимининг тежамкор ишлашини ва энергия ресурсларидан оқилона фойдаланишни таъминлаш;

электр энергиясини ишлаб чиқаришда, уни энергиянинг бир туридан бошқа турига ўзгартиришда, узатишда, тақсимлашда авариялар ҳамда бошқа технологик бузилишларнинг олдини олиш ва бартараф этиш.

Бундай корхоналарда диспетчерлик бошқаруви, энергетика тизимининг миллий диспетчерлик хизмати, электр тармоғи корхоналарининг диспетчерлик хизмати ёки туман электр тармоғининг тезкор-диспетчерлик хизмати билан келишув бўйича амалдаги электр станциялари ва тармоқларининг ТЭҚҚ талабларига мос равишда ташкил қилиниши шарт.

Шундай диспетчерлик бошқаруви хусусий электр энергияси манбаига эга бўлмаган, лекин ўзининг электр таъминоти тизимида мустақил электр тармоғи корхоналари мавжуд бўлган корхоналарда ҳам ташкил этилиши керак.

44. Диспетчерлик бошқаруви иерархик тузилиш бўйича ташкил қилиниши керак. Бунда тезкор назорат ва бошқарув функцияларининг босқичлар ўртасида тақсимланиши, шунингдек, бошқарувнинг қуйи босқичдагиларини юқоридагиларга бўйсунуви кўзда тутилиши керак.

Корхоналар — электр энергияси истеъмолчиларининг электр таъминоти схемасига қараб улар учун диспетчерлик бошқарувнинг юқори босқичи бўлиб, таъминловчи энергетика тизимининг диспетчер хизматлари (энергетика тизимининг миллий диспетчер хизмати, электр тармоқлари корхоналарининг диспетчерлик хизмати ёки туман электр тармоғининг тезкор-диспетчерлик гуруҳи) корхонанинг диспетчер хизмати ҳисобланади.

Диспетчерлик бошқаруви вазифаларини ҳал этиш учун истеъмолчи таъминловчи энергетика тизимнинг диспетчерлик пунктлари билан зарур алоқа ва телемеханика воситаларига эга бўлиши шарт.

45. Ҳар бир диспетчер босқичи учун ускуналар ва иншоотлар бошқарувининг икки тоифаси — тезкор бошқарув ва тезкор юритув белгиланган бўлиши шарт.

46. Навбатчи диспетчернинг тезкор бошқарувида улар ёрдамида бажариладиган операциялар бўйсинувидаги тезкор ходимнинг ҳаракатини мувофиқлаштиришни, бир нечта объектларда режимларни келишиб ўзгартиришни талаб қиладиган ускуна, электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлар, релели ҳимоя қурилмалари, аварияга қарши ва режим автоматикаси тизимининг аппаратураси, диспетчерлик ва технологик бошқарув воситалари бўлиши керак.

Кўрсатилган ускуналар ва қурилмаларда операциялар навбатчи диспетчер раҳбарлигида ўтказилиши шарт.

47. Навбатчи диспетчер тезкор юритувида турли энергетика объектларининг ходимлари ҳаракатларини мувофиқлаштириш талаб этилмайдиган, лекин уларнинг ҳолати ва режими электр тармоғининг режимига ва ишончлилигига, шунингдек, аварияга қарши автоматика қурилмаларини созлашга таъсир кўрсатадиган ускуналар, электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлар, релели ҳимоя қурилмалари, аварияга қарши ва режим автоматикаси тизимларининг аппаратураси, диспетчерлик ва технологик бошқарув воситалари бўлиши керак.

Кўрсатилган ускуналар ва қурилмаларда операциялар навбатчи диспетчер рухсати билан амалга оширилиши шарт.

48. Корхона электр таъминоти тизимининг барча электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлари, ускуналари ва қурилмалари диспетчерлик бошқаруви босқичлари бўйича тақсимланиши шарт.

Корхона навбатчи диспетчерининг тезкор бошқарувидаги ёки тезкор юритувидаги электр узатиш тармоқлари, ток ўтказгичлар, ускуналар ва қурилмалар рўйхати таъминловчи энергетика тизимининг тезкор-диспетчерлик бошқарув бўйича қарорларини ҳисобга олган ҳолда тузилиши, у билан келишилган бўлиши ва корхонанинг техник раҳбари (бош муҳандиси) томонидан тасдиқланган бўлиши керак.

49. Диспетчерлик бошқарувининг турли босқичларидаги ходимларнинг ўзаро муносабатлари ўрнатилган тартибда келишилган ва тасдиқланган тегишли низомларда ҳамда йўриқномаларда тартибга солинган бўлиши шарт.

50. Электр хўжалигини тезкор бошқарув тизимига эга ҳар бир корхона вазифалари қуйидагилардан иборат бўлган бўлиши шарт:

талаб қилинган, шу жумладан энергетика тизими томонидан берилган иш режимларини юритиш;

электр қурилмаларида алмашлаб улашларни амалга ошириш;

аварияли бузилишларни бартараф этиш ва электр энергияси истеъмолининг талаб этилаётган режимини тиклаш;

электр қурилмаларида таъмирлаш ишларини бажаришга тайёрлаш.

51. Тезкор бошқарувнинг ташкилий тузилиши ва шакли корхона раҳбарияти томонидан энергетика хизмати ҳақидаги низомга мувофиқ хизмат кўрсатишнинг ҳажмидан, ускуналарнинг мураккаблигидан ва ишнинг неча сменалигидан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

52. Электр хўжалигини тезкор бошқариш бошқарув панелидан (пунктидан), диспетчерлик бошқарув пунктидан ёки ушбу мақсад учун мосланган бошқа электротехник хонадан амалга оширилади.

Тезкор бошқарув пунктлари зарур алоқа воситалари билан жиҳозланади.

53. Тезкор бошқарув панелларида (пунктларида) ва шу мақсадда мосланган бошқа хоналарда қуйидагилар бўлиши шарт:

корхонанинг электр таъминоти схемалари;

тезкор ҳужжатлар (тезкор журнал, нарядлар, алмашлаб улаш бланкалари ва бошқалар);

тезкор ишни юритиш учун рўйхатлар ва йўриқномалар;

ёнғин ўчиришнинг бирламчи воситалари ва ёнғин ҳақида автоматик равишда хабар бериш қурилмалари;

электр хоналари, куч панеллари, шкафлар ва бошқаларнинг калитлари учун қулфланадиган қути, шунингдек, қоидаларда кўзда тутилган бошқа воситалар ва ҳужжатлар.

54. Тезкор хизмат кўрсатиш қуйидагилардан иборат:

барча электр ускуналарнинг ҳолатлари ва иш режимларини доимий назорат қилиш;

ускуналарни даврий кўрикдан ўтказиш;

ускуналардаги электр қурилмаларида режада кўзда тутилмаган, ҳажми катта бўлмаган ишларни (жорий эксплуатация қилиш тартибида бажариладиган ишлар рўйхатига биноан) бажариш;

тезкор алмашлаб улашларни амалга ошириш;

таъмирлаш бригадалари учун схемалар ва иш жойларини тайёрлаш, уларнинг ишлашига ижозат бериш, иш пайтида уларни назорат қилиш ҳамда барча ишлар тугагандан сўнг схемани тиклаш.

55. Бошқарув панелларида, шу жумладан телемеханизациялашган панелларда амалдаги мнемоник схемалар йўқ бўлса, барча аппаратларнинг ҳақиқий ҳолати ва ерга улагичларнинг қўйилган жойи, кўчма ерга улагичларнинг тартиб рақами кўрсатилган ҳолда, электр бирикмаларнинг тезкор схемаси ёки схема-макети бўлиши шарт.

Электр қурилмаларида ўтказилаётган уланиш схемаларининг барча ўзгаришлари, шунингдек, ерга улагичлар қўйиладиган жойлар операциялар ўтказилгандан кейин схемада акс эттирилиши шарт.

56. Бирон-бир ишни бажариш учун электротехник бўлмаган ходимнинг оғзаки буюртмаси бўйича ўчирилган электр ускуналари, фақат ўчиришга буюртма берган шахснинг ёки унинг ўрнидаги хизматчининг талаби бўйича уланади.

Электротехник бўлмаган ходим буюртмаси бўйича вақтинча ўчирилган электр ускунани ишга туширишдан аввал тезкор ходим ускунани кўздан кечириши, уни кучланиш остига қўйишга тайёр эканлигига ишонч ҳосил қилиши ва унда ишлаётган ходимларни ускуна ишга туширилаётганлиги ҳақида огоҳлантириши мажбурийдир.

Электр ускунани ўчиришга буюртмани расмийлаштириш тартиби электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган бўлиши шарт.

57. Ҳар бир электр қурилма учун ускунанинг нормал иш режимларидаги барча кучланишлар учун корхонанинг, участканинг, цехнинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган бир чизиқли электр уланиш схемалари тузилган бўлиши шарт.

58. Ҳар бир диспетчерлик пунктида, корхона электр таъминоти тизимининг бошқарув панелида ва доимий навбатчи ходим мавжуд бўлган объектда, юқори турган тезкор-диспетчерлик бошқаруви органининг намунавий йўриқномаларига мувофиқ тузилган, авариявий ҳолатларнинг олдини олиш ҳамда бартараф этиш бўйича маҳаллий йўриқномалар бўлиши шарт.

59. Авариявий бузилишларни бартараф қилишда тезкор-диспетчерлик бошқарувининг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:

бузилишлар ривожланишининг олдини олиш, ходимларнинг электр токидан шикастланишига ва авария таъсир қилмаган ускуналарнинг бузилишига йўл қўймаслик;

истеъмолчилар электр таъминотини ва электр энергиясининг нормал параметрларини зудлик билан тиклаш;

корхона ва унинг алоҳида бўлинмаларини электр таъминоти тизимининг авариядан кейинги энг ишончли схемасини яратиш;

ўзи ўчган ва ўчирилган ускуналар ҳолатини аниқлаш ва имкон борича уларни ишга тушириш.

60. Подстанциялар, панеллар, йиғмалар ва тақсимловчи қурилмаларнинг (кейинги ўринларда — ТҚ) электр схемаларида алмашлаб улашлар ушбу ускуналар бошқарувида ёки юритувида бўлган юқори турувчи тезкор ходимнинг фармойиши билан ёки хабардорлигида, корхонада қабул қилинган тартиб бўйича оғзаки ёки телефон орқали берилган фармойиш бўйича тезкор журналга ёзиш орқали амалга оширилади.

Алмашлаб улашларни бевосита электр қурилмага хизмат кўрсатувчи тезкор ходим амалга ошириши керак.

Алмашлаб улашлар ҳақидаги фармойишда уларнинг кетма-кетлиги кўрсатилиши шарт. Фармойиш — фақат у берилган шахс томонидан ижро этилганлиги тўғрисидаги хабар олинганидан кейин бажарилган деб ҳисобланади.

Кечиктириб бўлмайдиган ҳолатларда (бахтсиз ҳодиса, табиий офат, шунингдек. аварияни бартараф қилишда) маҳаллий йўриқномаларга кўра алмашлаб улашларни юқори турувчи тезкор ходимнинг фармойишисиз ёки хабардорлигисиз, кейинчалик унга хабар бериш ва тезкор журналга ёзиш орқали бажаришга рухсат берилади.

Тезкор алмашлаб улашларни амалга ошириш ҳуқуқига эга бўлган шахсларнинг рўйхатини электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлайди.

Тезкор мулоқотлар олиб бориш ҳуқуқига эга бўлган шахсларнинг рўйхати энергия билан таъминловчи ташкилотга тақдим этилади.

61. Алмашлаб улашни амалга оширишга фармойиш бераётган шахс, тезкор схема бўйича кўзда тутилаётган операциялар кетма-кетлиги тўғрилигини олдиндан текшириб кўриши шарт. Фармойиш берувчи фақат бажарувчи шахсдан бевосита ёки телефон орқали фармойиш ижро этилгани ҳақида хабар олганидан кейин уни бажарилган деб ҳисоблаши мумкин.

62. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмаларида алмашлаб улаш қуйидагича ўтказилади:

оддий алмашлаб улашлар, алмашлаб улаш жараёнида ажратгичлар ва ерга уловчи пичоқлар билан нотўғри операцияларга йўл қўймайдиган ишлаб турган блокировка қурилмалари мавжуд бўлган барча алмашлаб улашлар, бланкларисиз алмашлаб улаш;

блокировка қурилмалари мавжуд бўлмаган ёки улар носоз бўлган, шунингдек, мураккаб алмашлаб улашлар, алмашлаб улаш бланкаси бўйича амалга оширилади.

Мураккаб алмашлаб улашлар рўйхатини электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлайди.

Аварияларни бартараф қилишда алмашлаб улашлар бланкларсиз, кейинчалик тезкор журналга ёзиш билан амалга оширилади.

Алмашлаб улаш бланкалари рақамланган бўлиши шарт. Ишлатилган бланкалар ўрнатилган тартибда сақланади.

63. Ажратгичлари нотўғри операциялар амалга оширилишига йўл қуймайдиган ишчи ҳолатдаги блокировкалари бўлган 1000 В дан юқори кучланишли битта бирикмада бажариладиган, шунингдек, кучланиши 1000 В гача бўлган панел ва йиғмалардаги барча операцияларнинг тезкор ходим томонидан якка ўзи, алмашлаб улаш бланкаларини тўлдирмасдан, лекин тезкор журналга ёзиш шарти билан амалга оширилишига рухсат берилади.

64. Электр ускуналаридаги алмашлаб улашларда қуйидаги тартибга риоя қилиш шарт:

алмашлаб улашга топшириқ олган тезкор ходим уни такрорлаши, тезкор журналга ёзиб қўйиши ва тезкор схема ёки схема-макет бўйича бажарилиши керак бўлган операциялар тартибини тузиши, керак бўлса алмашлаб улаш бланкасини тузиши шарт. Тезкор ходимларнинг мулоқотлари имкон борича қисқа ва аниқ бўлиши шарт. Қўлланилаётган тезкор мулоқот тили ходимлар томонидан қабул қилинаётган хабарлар ва берилаётган фармойишларни нотўғри тушунишга йўл қўймаслиги шарт. Фармойиш берувчи ва уни қабул қилувчи операциялар тартибини аниқ кўз олдига келтириши шарт;

агар алмашлаб улашни иккита хизматчи бажарса, буйруқ олган ходим уланишларни тезкор схема бўйича алмашлаб улашда иштирок этадиган иккинчи хизматчига бажарилиши керак бўлган операцияларнинг тартиби ва кетма-кетлигини тушунтириши шарт;

бажарилаётган алмашлаб улашлар тўғрилигига шубҳа пайдо бўлганда, уларни тўхтатиш ва уланишларнинг тезкор схема бўйича талаб қилинаётган кетма-кетликни текшириш керак;

алмашлаб улаш бўйича топшириқ бажарилганидан кейин тезкор журналга бу ҳақда ёзиб қўйиш шарт.

65. Бевосита алмашлаб улашларни бажараётган тезкор ходимга ўзбошимчалик билан блокировкаларни ишдан чиқариб қўйиш ман этилади.

Блокировка носозлиги аниқланганда, ходим бу ҳақда тезкор ходимлардан каттасига хабар бериши ва блокировкани вақтинча ишдан чиқариб, бажариладиган операцияларни фақат унинг рухсати ва раҳбарлиги остида бажариши мумкин.

66. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр қурилмалардаги барча мураккаб алмашлаб улашларни иккита хизматчи бажариши шарт: биттаси бевосита алмашлаб улашларни бажаради, иккинчиси эса операциялар бажарилишининг тўғрилигини ва кетма-кетлигини назорат қилади.

Алмашлаб улаш бланкасини алмашлаб улашни ўтказишга фармойиш олган навбатчи тўлдиради. Бланкани алмашлаб улашни ўтказган ҳар икки хизматчи имзолайди.

Лавозими бўйича катта ходим алмашлаб улашни бажаришда назорат қилувчи бўлади.

Барча ҳолатларда алмашлаб улашнинг тўғрилиги учун жавобгарлик операцияларни бажарган иккала хизматчига юкланади.

67. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган комплект тақсимловчи қурилмаларда (комплект трансформаторли подстанцияларда) алмашлаб улашлар, шу жумладан ускуналари бор аравачаларни киритиш ва чиқариш, шунингдек, 1000 В гача кучланишли тақсимловчи қурилмаларда, панелларда ва йиғмаларда алмашлаб улашларни ушбу электр қурилмаларига хизмат кўрсатаётган тезкор ходимлардан бўлган бир хизматчининг бажаришига рухсат берилади.

68. Электр қурилмада кучланиш авариявий йўқ бўлганда, тезкор ходим унинг исталган вақтда огоҳлантирмасдан пайдо бўлишини билиши ва бунга тайёр бўлиши шарт.

69. Ходимларнинг доимий навбатчилиги мавжуд бўлган электр қурилмаларини таъмирлашда ёки синашда бўлган ускунага кучланиш фақат у тезкор ходим томонидан қабул қилинганидан кейин берилади.

Ходимларнинг доимий навбатчилиги мавжуд бўлмаган электр қурилмаларида таъмирлашдан ёки синашдан кейин ускунани қабул қилиш тартиби электр қурилманинг хусусияти ва ХТҚ талаблари ҳисобга олинган ҳолда маҳаллий йўриқномаларда белгиланади.

70. Ўз занжирида ўчиргичга эга бўлган уланмани ўчириш, кучланиш остига қўйиш ва ишга тушириш ўчиргич ёрдамида бажарилиши шарт.

Алоҳидалагичлар, ажратгичлар, комплект ТҚлар, шу жумладан ташқи ўрнатилган комплект ТҚ бирикмаларининг ажратувчи контактлари билан қуйидагиларни ўчиришга ва улашга рухсат берилади:

110 — 220 кВ кучланишли куч трансформаторларининг нейтралларини;

6 — 35 кВ кучланишли ерга уланадиган ёй сўндирувчи реакторларни, агар тармоқда ерга туташув йўқ бўлса;

6 — 220 кВ кучланишли куч трансформаторларининг магнитловчи токини;

электр узатувчи ҳаво ва кабель тармоқларининг ерга уланиш токини ва зарядланиш токини;

шиналар тизимининг зарядланиш токини, шунингдек, уланмаларнинг зарядланиш токини таъминловчи энергетика тизимининг норматив-техник ҳужжатлари талабларига риоя этилган ҳолда.

6 — 10 кВ кучланишли ҳалқали тармоқларда 70 А гача тенглаштирувчи токларни ажратгичлар ёрдамида ўчиришга, тармоқни ҳалқага туташишга эса ажратилган контакт бирикмаларида кучланишлар фарқи 5 фоиздан кўп бўлмаганда рухсат берилади.

10 кВ ва ундан паст кучланишли ташқи ва ички ўрнатилган, механик юритмали, уч қутбли ажратгич билан 15 А гача бўлган юклама токини ўчиришга ва улашга рухсат этилади.

Агар ўчиргични ўчириш унинг бузилишига ва подстанциянинг токсизланиб қолишига олиб келиши мумкин бўлса, битта ўчиргич ёки шиналар тизими бошқа бирикмаларининг бир нечта ўчиргичлари занжири билан шунтланган 220 кВ ли бузилган ўчиргични ажратгичлари билан масофадан ўчиришга рухсат берилади.

Ажратгичлар ёрдамида ўчириладиган ва уланадиган токларнинг рухсат этилган қийматлари таъминловчи энергетика тизимининг НТҲларида аниқланган бўлиши керак.

Турли электр қурилмалари учун операцияларни бажариш тартиби ва шартлари маҳаллий йўриқномалар билан тартибга солинган бўлиши керак.

Қуввати 750 кВА ва ундан паст бўлган трансформаторларнинг магнитловчи токини кучланиши 10 кВ ва ундан паст бўлган ташқи ёки ички ўрнатилган, механик юритмали, стандарт уч қутбли ажратгичлар билан ўчиришга ҳамда улашга рухсат берилади.

71. Корхоналарнинг энергия хўжалигида диспетчерлик, ишлаб чиқариш-технологик ва ташкилий-иқтисодий масалаларни ҳал этиш учун улар энергия хўжалиги бошқарувининг автоматлаштирилган тизими (кейинги ўринларда — БАТ) билан жиҳозланади.

72. Энергия хўжалигининг БАТ, корхона БАТ тизим асоси бўлиб, таъминловчи энергетика тизими билан келишилган ҳажмда, унинг диспетчерлик пунктлари билан зарур алоқа ва телемеханика воситаларига эга бўлиши шарт.

73. Электр хўжалиги БАТнинг энергия хўжалиги БАТнинг таркибий қисми бўлиши керак ҳамда ўз таркибида электр таъминоти ва электр қурилмаларини таъмирлашнинг диспетчерлик бошқаруви тизимларига, шунингдек, электр хўжалигида ишлаб чиқарувчи-технологик ва ташкилий-иқтисодий жараёнларни бошқариш тизимларига эга бўлиши мумкин.

74. Электр хўжалигининг БАТ қуйидаги масалалар мажмуини ҳал этиши керак:

диспетчерлик бошқарувини;

ишлаб чиқариш-техник фаолиятни бошқаришни;

истеъмолнинг ҳисобга олинишини ва назоратини;

тармоқларнинг мансублик чегарасида электр энергиясининг сифати назоратини;

техник-иқтисодий прогнозлашни ва режалаштиришни;

электр ускуналарининг таъмирланишини, электр энергияси тақсимланишини ва сотилишини, электр хўжалигининг ривожланишини, моддий-техника таъминотини, кадрларни бошқаришни;

эксплуатация қилувчи ходимларни тайёрлашни.

75. Ҳар бир электр хўжалигида БАТ масалалари мажмуалари, ишлаб чиқариш ва иқтисодий мақсадга мувофиқликдан келиб чиқиб, мавжуд намунавий амалий дастурлар пакетлари ечимларидан ва техник воситалар имкониятларидан самарали фойдаланишни ҳисобга олган ҳолда бош муҳандис ёки электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан аниқланади.

76. БАТ техник воситаларининг мажмуи таркибига қуйидагилар кириши керак:

ахборотни йиғиш ва узатиш воситалари (ахборот датчиклари, алоқа каналлари, телемеханика қурилмалари, маълумотни узатиш аппаратураси ва бошқалар);

ахборотни қайта ишлаш ва акс эттириш воситалари (электрон ҳисоблаш машиналари, аналог ва рақамли асбоблар, дисплейлар, босиб чиқарувчи қурилмалар ва бошқалар);

ёрдамчи (электр таъминоти, ҳавони кондициялаш, ёнғинни автоматик равишда ўчириш ва хабар бериш) тизимлари.

77. БАТни ишга тушириш белгиланган тартибда қабул комиссиясининг далолатномаси асосида амалга оширилиши керак. Саноат эксплуатациясига киритиш олдидан ундан 6 ойдан кўп бўлмаган вақтда тажриба асосида фойдаланиш мумкин.

БАТни яратиш ва ишга туширишни навбатма-навбат амалга ошириш мумкин.

БАТни саноат эксплуатациясига қабул қилиш, ишга туширилаётган навбат учун кўзда тутилган барча масалалар саноат эксплуатациясига қабул қилингандан кейин амалга оширилиши шарт.

78. БАТни эксплуатация қилишни ташкил этишда техник воситалар мажмуига хизмат кўрсатиш, дастурий таъминот бўйича таркибий бўлинмаларнинг мажбуриятлари корхона раҳбарининг буйруғи билан белгиланиши шарт.

Бунда кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр узатиш тармоқлари бўйлаб телефон алоқалари ва телемеханиканинг юқори частота каналлари ускуналарини (алоқа конденсаторлари, юқори частотали тўсиқ реакторлари, ерга уловчи пичоқлар, алоқа антеннаси қурилмаси, ўтиш изоляторлари, созлаш элементлари ва уланма фильтрлари зарядсизлагичлари ва бошқалар) эксплуатация қилиш ва таъмирлашни кучланиши 1000 В дан юқори қурилмаларга хизмат кўрсатувчи ходимлар амалга ошириши шарт.

Кучланиш ва ток трансформаторларининг иккиламчи чўлғам занжирига уланадиган телеўлчашлар датчикларини (ўзгартиргичлар) текширишни, уларга техник хизмат кўрсатишни ҳимоя воситалари ва автоматика қурилмаларига хизмат кўрсатувчи ҳамда метрологик таъминот билан шуғулланувчи тегишли бўлинманинг ходимлари амалга ошириши керак.

79. БАТга хизмат кўрсатувчи бўлинмалар қуйидагиларни таъминлаши шарт:

техник воситаларнинг, ахборот ва дастурий таъминотнинг ишончли эксплуатация қилинишини;

иш жадвалига биноан тегишли бўлинмаларга электрон ҳисоблаш машиналарида ишлов берилган ахборотлар беришни;

амалдаги меъёрларга мувофиқ ҳисоблаш техникасидан самарали фойдаланишни;

янги масалаларни жорий этган, фойдаланилаётган дастурларни модернизациялаган, берилган маълумотларни йиғиш ва тайёрлашнинг илғор технологияларини ўзлаштирган ҳолда бошқарув тизимини такомиллаштириш ва ривожлантиришни;

меъёрий — маълумот ахборотларини тоифалашни амалга оширишни;

БАТнинг алоқадор иерархик босқичлари билан ўзаро маълумотлар ҳаракатини ташкил этишни;

БАТ фаолияти учун зарур йўриқнома ва услубий материалларни ишлаб чиқишни;

БАТ ишларини, унинг иқтисодий самарадорлиги таҳлил қилинишини, ҳисоботлар ўз вақтида тақдим этилишини.

80. Ҳар бир БАТ бўйича унга хизмат кўрсатувчи ходимлар корхонанинг бош муҳандиси тасдиқлаган рўйхат асосида техник ва эксплуатация ҳужжатларини юритишлари керак.

81. Подстанциялар ва диспетчерлик пунктларида телебошқарувнинг чиқиш занжирлари ишлашини тўхтатиш учун махсус умумий калитлар ёки ўчирувчи қурилмалар қўлланилиши керак. Телебошқарув занжирини ва алоҳида уланмалар телесигнализациясини ўчириш ажратувчи қисқичларда ёки индивидуал ўчириш қурилмасида амалга оширилиши керак.

Телебошқарув ва телесигнализация занжирларида телебошқарувнинг умумий калитлари ва индивидуал ўчириш қурилмалари билан барча операцияларни фақат диспетчерлар кўрсатмаси бўйича ёки унга хабар бериб, бажаришга рухсат берилади.

82. БАТнинг техник воситаларидаги таъмирлаш ва профилактика ишлари тасдиқланган иш жадвалларига мувофиқ равишда бажарилиши шарт. Уларни таъмирга чиқариш, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш тартиби тасдиқланган низом бўйича аниқланиши шарт.

Диспетчерлик алоқа воситаларини ва телемеханика тизимини ишлашдан тўхтатиш тезкор буюртма билан расмийлаштирилиши шарт.

83. Корхона раҳбари БАТ фаолиятини таҳлил қилишни, уни эксплуатация қилиш назоратини, БАТни ривожлантириш ва такомиллаштириш ҳамда ўз вақтида қайта жиҳозлаш бўйича тадбирлар ишлаб чиқилишини таъминлаши керак.

84. Электр қурилмаларини ишга яроқли ҳолда сақлаб туриш, тиклаш ва ушбу Қоидалар ва бошқа НТҲ талабларига мос ҳолга келтирилиши учун ҳар бир корхонада техник хизмат кўрсатиш, капитал ва жорий таъмирлаш, шунингдек, профилактик синовларни ўтказиш ташкил этилиши керак.

Ишлаб чиқариш ҳажмининг ўзгаришига таъсир кўрсатувчи электр қурилмаларини таъмирлаш иш жадвали корхона раҳбари томонидан тасдиқланиши шарт.

Корхоналар, шунингдек, узоқ муддатга мўлжалланган техник қайта жиҳозлаш ва электр қурилмаларни реконструкция қилиш режаларини ишлаб чиқишлари лозим.

85. Электр ускунани капитал таъмирлаш, унинг ишга яроқлигини тиклаш ва таъмирлаш орасидаги даврда ишончли ҳамда тежамли ишлашини таъминлаш мақсадида амалга оширилади.

Ускунани капитал таъмирлашда уни қисмларга ажратиш, диққат билан кўздан кечириш, текшириш, ўлчаш, синаш, ростлаш, аниқланган носозликларни бартараф қилиш, емирилган узел ва деталларни тиклаш ва алмаштириш амалга оширилади.

Капитал таъмирлашни ўтказишда электр ускунанинг узлуксиз ишлаш вақтини узайтиришга, техник-иқтисодий кўрсаткичларни яхшилашга қаратилган тадбирлар ва йўл-йўриқ кўрсатмалар талаблари бажарилиши, шунингдек, керак бўлганда илғор эксплуатация тажрибаси ҳисобга олинган ҳолда алоҳида узеллар модернизация қилиниши шарт.

86. Жорий таъмирлаш кейинги режали таъмиргача электр ускуна ва аппаратларнинг ишлаш қобилиятини таъминлаш учун ўтказилади.

Ускунани жорий таъмирлашда қуйидагилар бажарилиши шарт: эксплуатация қилиш давомида юзага келган нуқсонларни бартараф этган ҳолда уни кўздан кечириш, тозалаш, зичлаш, ростлаш, алоҳида узел ва деталларини таъмирлаш.

87. Техник хизматлар кўрсатиш ва режали огоҳлантирувчи таъмирлашларнинг ҳажми бош муҳандис ёки электр ҳўжалигига жавобгар шахс томонидан электр қурилмаларининг ишлаш қобилиятини сақлаб туриш зарурати мақсадида уларни даврий равишда тиклаш ва ўзгарувчан ишлаш шароитига мослаштиришдан келиб чиқиб белгиланиши шарт.

88. Барча таъмирлаш турларининг даврийлиги ва давомийлиги, шунингдек. электр ускуналарининг алоҳида турлари учун ҳар йили таъмир даврида ишламай туриш давомийлиги ушбу Қоидаларга, соҳанинг амалдаги меъёрларига ва ишлаб чиқарувчи завод кўрсатмаларига биноан белгиланади.

Меъёрий муддатларга нисбатан таъмирлаш даврийлигининг ортишига ёки камайишига, таъмир вақтининг ортишига электр ускуналар ва аппаратларнинг ҳолатидан ва юқори намунавий ишларни ўтказиш ҳажмидан келиб чиқиб ҳамда тегишли техник асосланган ҳолда, фақат юқори турувчи ташкилотнинг рухсати билан йўл қуйилади.

Таъмирлашлар орасидаги давр қисқартирилганда, таъмирлашлар орасидаги даврни меъёрий ҳолатга келтириш учун тадбирлар ишлаб чиқилади ва кўриб чиқиш учун юқори ташкилотга тақдим этилади.

89. Бевосита технологик агрегатлар билан боғлиқ бўлган электр ускуналар ва аппаратларни таъмирлаш технологик агрегатларни таъмирлаш билан бир вақтда бажарилиши шарт.

Энергияни кўп истеъмол қилувчи ускуналарни таъмирлаш, одатда куз — қиш даврида ўтказилиши керак.

90. Электр ускуналар ва аппаратларни конструктив ўзгартириш фақатгина тасдиқланган лойиҳалар бўйича амалга оширилади. Таъмирларни бажаришда электр схемаларни ўзгартириш белгиланган тартибда тасдиқланган техник ҳужжатлар бўйича амалга оширилади.

91. Электр ускунани капитал таъмирлашга чиқаришдан олдин қуйидагилар тайёрланиши шарт:

ускунани очиб ва кўздан кечиргандан кейин аниқлаштириладиган носозликлар рўйхати ва ишлар ҳажми сметаси, шунингдек, таъмирлаш ишлари графиги тузилган бўлиши керак;

нуқсонлар рўйхати ва ишлар ҳажми сметасига кўра, зарур материаллар ва эҳтиёт қисмлари тайёрланган бўлиши керак;

капитал таъмирлаш даврида бажарилиши кўзда тутилган реконструкция ишларига техник ҳужжатлар тузилган ва тасдиқланган бўлиши, уларни бажариш учун материаллар ва ускуналар тайёрланган бўлиши керак;

асбоблар, мосламалар, такелаж ускуналари, юк кўтариш-транспорт механизмлари бутланган ва ишга яроқли ҳолга келтирилган бўлиши керак;

таъмирлаш учун иш жойлари тайёрланган, қисмлар ва деталларнинг жойлашиши кўрсатилган ҳолда майдонча режалаштирилган бўлиши керак;

таъмирлаш бригадалари жамланган ва йўриқ олган бўлишлари керак.

92. Корхонада таъмирлаш — эксплуатация қилиш ишларини бажариш учун ўрнатилган электр ускуналар эҳтиёт қисмлар ва материаллар билан таъминланган бўлиши керак.

Омборда, цехларда ва участкаларда мавжуд эҳтиёт қисмлар ва ускуналар ҳисобга олинган бўлиши керак. Рўйхат ва эҳтиёт қисмларнинг мавжудлиги электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан даврий равишда текшириб турилиши керак.

Электр ускуналарини капитал таъмирлаш бўйича ҳужжатларни корхона электр хўжалигига жавобгар шахс тузади. Корхонанинг техник раҳбари (бош муҳандис) томонидан тасдиқланади ва таъмирлаш марказлаштирилган ҳолда бажарилаётган бўлса, ҳужжатлар таъмирловчи корхонанинг жавобгар раҳбари билан келишилади.

93. Эҳтиёт қисмлар, захира электр ускуналари ва материаллари бузилишдан сақланиши ҳамда улар тўғридан-тўғри мақсад бўйича ишлатилиши таъминланиши керак.

Атмосфера шароити таъсирида сақлаганда бузиладиган ускуна, эҳтиёт қисмлар ва материаллар ёпиқ омборларга жойлаштирилиши керак.

94. Ускунани капитал таъмирдан қабул қилаётганда, кўзда тутилган барча ишларнинг бажарилганлиги текширилиши, ускунанинг ташқи ҳолати (иссиқлик изоляцияси борлиги, тозалиги, бўялганлиги, панжаралар ва майдончалар ҳолати ва бошқалар), таъмирлаш-ҳисобот-техник ҳужжатларнинг мавжудлиги ва сифати текширилиши шарт.

95. Ускуналар таъмирдан кейин ишга туширишда «Электр ускуналарни синаш қоидалари ва меъёрлари»га (кейинги ўринларда — электр ускуналарни СҚ ва М) мувофиқ синалиши шарт.

Эксплуатация қилинаётган ускуналарнинг махсус синовлари электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлаган схема ва дастурлар бўйича ўтказилади.

Синаш меъёрлари тўғрисида маълумотлар бўлмаганда, ишлаб чиқарувчи завод маълумотларидан фойдаланилади.

96. Электр қурилмаларининг асосий ускуналари капитал таъмирлашдан дастлабки қабул қилиб олинганидан кейин ишлаб чиқарувчи завод кўрсатган, лекин 24 соатдан кам бўлмаган муддатда юклама остида ишлатиб текширилади.

Ушбу вақт мобайнида ишлаганда носозликлар бўлмаса, ускуна эксплуатацияга қабул қилинади. Носозликлар топилса, улар бартараф этилмагунча ва агрегат юкланиш остида кейинги 24 соат мабойнида шундай текширилмагунга қадар капитал таъмир тугалланган ҳисобланмайди.

97. Асосий электр ускуналарини капитал таъмирлашда бажарилган барча ишлар далолатнома бўйича қабул қилинади. Унга таъмирлаш бўйича техник ҳужжатлар илова қилиниши керак. Далолатномалар барча иловалари билан бирга ускуналарнинг паспортида сақланади.

Қолган электр ускуна ва аппаратларни капитал таъмирлашда бажарилган ишлар ҳақида электр ускуналарининг паспортида ёки махсус таъмирлаш журналида батафсил ёзиб қўйилади.

98. Ҳар бир корхонада электр қурилмаларни эксплуатация қилишига ижозат бериш учун асос бўлган техник ҳужжатлар бўлиши шарт.

Уларнинг таркибига қуйидагилар киради:

қурилишнинг зичлигига қараб 1:500 ёки 1:200 масштабдаги бош план; унга бинолар, иншоотлар ва ер ости коммуникациялари киритилади;

энергия билан таъминловчи ташкилот ва «Ўзэнергоинспекция» билан келишилган лойиҳа ҳужжатлари (чизмалар, тушунтирувчи ёзувлар ва бошқалар), кейинчалик киритилган барча ўзгаришлар билан;

яшириш ишларни қабул қилиш далолатномалари, электр қурилмаларни эксплуация қилишга қабул қилиш далолатномалари, электр ускуналарини синаш, ўлчаш ва созлаш далолатномалари ва баённомалари;

бирламчи ва иккиламчи электр бирикмаларнинг ишчи ижро схемалари;

асосий электр ускуналарининг техник паспортлари;

электр ускуналар, аппаратуралар ва электротехник буюмларнинг мувофиқлик сертификатлари;

электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш бўйича йўриқномалар, шунингдек, ҳар бир иш жойи бўйича лавозим йўриқномалари ва меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномалар;

корхона электр таъминотининг умумий схемаси.

Бундан ташқари, ҳар бир цех ёки мустақил ишлаб чиқариш участкаси қуйидагиларга эга бўлиши зарур:

электр ускуналари ва ҳимоя воситаларининг техник маълумотлари, шунингдек, уларга берилган инвентар рақамлари кўрсатилган рўйхат журналига ёки паспорт карталарига (паспорт маълумотларига ёки журналларга ускуналарни синаш, таъмирлаш ва ревизия баённомалари ва далолатномалари илова қилинади);

электр ускуналари, электр қурилмалари ва иншоотларнинг чизмаларига, эҳтиёт қисмлар чизмалари комплектига, ҳаво ва кабель трассаларининг бажарилган чизмалари ҳамда кабель журналларига;

ер ости кабель трассалари ва ерга улаш қурилмаларининг бинолар ва доимий иншоотларга боғланган чизмаларига, шунингдек, улаш муфталари ўрнатилган ва бошқа коммуникациялар билан кесишиш жойлари кўрсатилган чизмаларга;

бутун корхона бўйича ва алоҳида цехлар ёки участкалар (бўлинмалар) бўйича тузилган электр таъминотининг умумий схемасига;

цехлар, участкаларда (бўлинмалар) электр қурилмаларига хизмат кўрсатиш асосида эксплуатация қилиш йўриқномаларига ва ҳар бир иш жойи бўйича лавозим йўриқномаларига ва меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномаларга.

Юқорида кўрсатилган ҳужжатлар тўплами энергетика объектининг техник архивида сақланади.

99. Эксплуатация қилиш жараёнида электр қурилмаларида амалга оширилган барча ўзгаришлар зудлик билан схема ва чизмаларда, электр хўжалигига жавобгар шахснинг имзоси, унинг лавозими ва ўзгариш киритилган сана кўрсатилиб, акс эттирилиши шарт.

Схемаларга киритилган ўзгартиришлар ҳақидаги маълумотлар ушбу схемаларни билиши зарур бўлган барча хизматчилар эътиборига (тезкор журналга ёзиш билан) етказилиши шарт.

Схемаларнинг амалдаги эксплуатацияга мослиги камида 2 йилда 1 марта текширилганлиги ҳақида белги қўйилиб, текширилиши шарт.

100. Электр таъминотининг зарур схемалар тўплами электр хўжалиги учун жавобгар шахсда, унинг иш жойида бўлиши шарт.

Цех, участка (бўлинма) электр қурилмаларининг ва улар билан электр боғланган бошқа бўлинмаларнинг тезкор схемалари тўплами ушбу бўлинманинг навбатчи ходимида сақланиши шарт.

Асосий схемалар ушбу электр қурилма хонасининг кўринарли жойига осиб қўйилади.

101. Мазкур Қоидаларда кўзда тутилмаган, алоҳида ишлаб чиқариш шароитларига ёки электр қурилмаларига эга истеъмолчиларда ушбу электр қурилмаларга хизмат кўрсатувчи электротехник ходимлар учун ишлаб чиқариш хусусияти, ускуналар ва технология хусусиятлари ҳисобга олинган ҳолда, бош муҳандис ёки корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган эксплуатация йўриқномалари ишлаб чиқилган бўлиши шарт.

102. Ҳар бир иш жойи бўйича лавозим йўриқномаларида қуйидагилар кўрсатилган бўлиши шарт:

ушбу лавозимдаги хизматчилар учун билиши мажбурий бўлган ускуналарга хизмат кўрсатиш йўриқномалари рўйхати, НТҲ, электр ускуналарнинг схемалари;

ходимларнинг ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва жавобгарлиги;

юқори турувчи, бўйсунувчи ва иш бўйича алоқадор бошқа ходимлар билан ўзаро муносабатлар.

103. Электр ускуналарини эксплуатация қилиш шароитлари ўзгарган ҳолларда, йўриқномаларга тегишли қўшимчалар киритилади ва бу ҳақида ушбу йўриқномаларни билиши шарт бўлган ходимлар хабардор қилиниб, фармойишлар журналига ёзиб қўйилади.

Иш жойи бўйича лавозим йўриқномалари 5 йилда 1 марта, эксплуатация қилиш йўриқномалари 3 йилда 1 марта қайта кўриб чиқилади.

104. Ҳар бир ишлаб чиқариш участкасида, цехида тасдиқланган рўйхат бўйича йўриқномалар тўплами бўлиши шарт. Цехнинг, участканинг электр хўжалигига жавобгар шахсида йўриқномаларни тўлиқ тўплами ва тегишли ходимнинг иш жойида зарур тўплам сақланиши шарт.

105. Тезкор ходимларнинг иш жойларида (подстанцияларда, тақсимловчи қурилмаларда ёки электр ускунага хизмат кўрсатувчи ходим учун ажратилган хоналарда) қуйидаги ҳужжатлар юритилиши шарт:

тезкор схема ёки схема-макет;

тезкор журнал;

электр қурилмаларида ишларни бажаришга наряд бланкалари;

алмашлаб улаш бланкалари;

электр ускуналаридаги носозликлар журнали ёки картотекаси;

назорат ўлчаш асбоблари ва электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларининг кўрсаткичлари рўйхатлари;

бириктирилган участкада тезкор хизмат кўрсатиш бўйича мустақил бажариладиган ишлар рўйхати;

ишлаб чиқариш йўриқномаларини ҳисобга олиш журнали;

аварияга қарши машғулотларни ҳисобга олиш журнали;

электр қурилмаларини шахсан бир ўзи кўздан кечиришга ҳуқуқи бор шахслар, тезкор фармойишлар бериш ҳуқуқига эга шахслар, энергия билан таъминловчи ташкилотнинг жавобгар навбатчилари рўйхатлари;

релели ҳимоя, автоматика, телемеханика журнали ва релели ҳимоя ҳамда автоматика ўрнатилган карталар;

фармойишлар журнали.

Маҳаллий шароитлардан келиб чиққан ҳолда, тезкор ҳужжатлар ҳажми бош муҳандис ёки электр хўжалигига жавобгар шахс қарори билан тўлдирилиши ёки камайтирилиши мумкин.

106. Тезкор ҳужжатлар, назорат-ўлчов асбобларининг қайд этувчи диаграммалари, электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларининг кўрсаткичлари рўйхатлари, БАТ тезкор-маълумот комплекси томонидан шаклланадиган чиқиш ҳужжатлари қатъий ҳисобга олинадиган ҳужжатларга киради ва белгиланган тартибда сақланиши керак.

Тезкор ҳужжатларни даврий равишда (корхонада белгиланган муддатларда, камида бир ойда 1 марта) юқори турувчи электротехник ёки маъмурий техник ходимлар кўриб чиқиши шарт. Уларнинг электр ускуналари ишидаги нуқсонлар ва бузилишларни бартараф қилиш чораларини кўришлари мажбурий.

107. Электр қурилмаларининг тузилиши, уларни эксплуатация қилишни ташкил этиш ҳамда таъмирлашда меҳнат муҳофазаси стандартлари талабларига ва ХТҚга жавоб бериши шарт.

108. Электр қурилмаларига хизмат кўрсатишда қўлланиладиган ҳимоя воситалари, мосламалар ва асбоблар меҳнат хавфсизлиги бўйича амалдаги НТҲга мос равишда кўрик ва синашлардан ўтиши шарт.

109. Электр хўжалиги ходимлари лавозими (касби) учун мажбурий ҳажмдаги электр ускуналари ва электр қурилмаларида ишлар бажарилганда, хавфсизлик талабларини белгилайдиган меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқномаларга амал қилишлари шарт.

110. Электр хўжалигини ҳар бир хизматчиси хизмат кўрсатилаётган ускунага тааллуқли меҳнат хавфсизлиги ва иш жойида меҳнатни ташкил қилиш талабларини билиши ва бажариши шарт.

111. Ҳар бир корхонада хавфсиз меҳнат шароитларини яратиш бўйича ишлар ушбу ишларнинг хавфсиз бажарилишини ва ташкил этилишининг ягона тизимини, электротехник, технологик ва бошқа ходимларнинг функционал вазифаларини, уларнинг ўзаро муносабатларини, лавозим бўйича жавобгарликларини белгилайдиган меҳнат хавфсизлигини бошқариш тизими ҳақидаги низомга мос келиши шарт.

Корхона раҳбари ва электр хўжалигига жавобгарлар (бош энергетиклар, бўлим ва электр таъминоти хизмати бошлиқлари) электр хўжалиги хизматчилари учун хавфсиз меҳнат шароитларини яратиш ва ходимларни электр токидан шикастланиш ҳолларининг олдини олиш бўйича ташкилий-техник ишлар учун шахсан жавобгар бўлади.

Корхоналар таркибий бўлинмаларининг электр хўжалигига жавобгарлари (электр цехи, подстанциялар, хизматлар, лабораториялар бошлиқлари, усталар ва бошқалар) хавфсиз ва соғлом меҳнат шароитларини яратиш, кўргазмали қўлланма билан йўриқ бериши, ходимларга хавфсиз ишлаш усулларини ўргатиш, шунингдек, доимий равишда ускунанинг меҳнат хавфсизлиги стандартлари тизимига мос келишини назорат қилиш, ходимларнинг меҳнат хавфсизлиги талабларига риоя қилишларини ва бажарилаётган иш хусусиятидан келиб чиқиб, улар ҳимоя мосламалари, махсус кийимлар ва бошқа шахсий ҳимоя воситалари қўллашларини тизимли назорат қилиб бориш бўйича ташкилий ҳамда техник тадбирларни ўтказилишини таъминлашлари шарт.

112. Ҳар бир бахтсиз ҳодиса, шунингдек, меҳнат хавфсизлиги талабларининг бузилиши ҳолатлари, уларнинг содир бўлиш сабабларини ва уларни юзага келтирган айбдорларни аниқлаш ва бундан кейин бу каби ҳолатлар такрорланмаслигининг олдини олиш чораларини кўриш учун синчиклаб текширилиши шарт.

Бахтсиз ҳодисалар ҳақида хабар бериш, уларни текшириш ва ҳисобга олиш қонунчиликда белгиланган тартибда амалга оширилиши шарт.

Бахтсиз ҳодисалар текшируви тўғри, ўз вақтида ўтказилиши ва ҳисобга олиниши, Н-1 шаклидаги далолатномалар расмийлаштирилиши ва уларда кўрсатилган чора-тадбирларнинг бажарилиши учун раҳбарлар, бутун корхона ва унинг тегишли таркибий бўлинмалари электр хўжалигига жавобгар шахслар жавобгар бўлади.

113. Электр қурилмаларида юз берган бахтсиз ҳодисалар учун хавфсизлик ёки меҳнат муҳофазаси бўйича йўриқнома талабларини бевосита бузган шахслар билан бирга корхона ва унинг таркибий бўлинмалари электр хўжалигига жавобгар шахслар, шунингдек, меҳнат хавфсизлиги ва ишлаб чиқариш санитариясини таъминламаган, меҳнат хавфсизлиги стандартларини бажармаган ҳамда бахтсиз ҳодисанинг олдини олиш учун зарур чоралар кўрмаган бошқа маъмурий-техник ходимлар ҳам жавобгар бўлади.

114. Электр қурилмаларида гуруҳли бахтсиз ҳодисалар ва оқибати ўлим билан тугаган бахтсиз ҳодисаларни текшириш материаллари корхонанинг барча таркибий бўлинмалари электр хўжалиги ходимлари билан биргаликда ишлаб чиқилиши шарт. Бундай бахтсиз ҳодисаларнинг олдини олиш учун тадбирлар ишлаб чиқилиши шарт.

115. Корхона таркибий бўлинмалари электр хўжаликларининг барча ишлаб чиқариш ходимлари электр токи таъсирига тушган одамни қутқариш ва унга биринчи ёрдам беришнинг амалий усулларига, шунингдек, бошқа бахтсиз ҳодисаларда жабрланганларга биринчи ёрдам кўрсатиш усулларига ўргатилган бўлиши шарт.

116. Корхонанинг ишлаб турган электр қурилмаларида бошқа ташкилотлар қурилиш-монтаж, созлаш ва таъмирлаш ишларини ўтказаётганда қурилиш-монтаж, созлаш, таъмирлаш ва эксплуатация қилувчи ходимларнинг ўзаро ҳаракатларини ҳисобга олувчи меҳнат хавфсизлиги, ишлаб чиқариш санитарияси, портлаш ва ёнғин хавфсизлиги бўйича ҳамкорликда чора-тадбирлар ишлаб чиқилиши шарт.

Битта ускунада ёки иншоотда бир вақтнинг ўзида бир нечта ташкилот иш бажарганда, ишларнинг бирлашган иш жадвали тузилиши шарт. Ушбу тадбирлар ва иш жадваллари корхона электр хўжалигига жавобгар томонидан тасдиқланиши шарт.

Иш жойини тайёрлаш, ишларнинг бирлашган иш жадвалини бажариш ва меҳнат хавфсизлиги бўйича биргаликда тузилган тадбирларни бажариш бўйича ҳаракатларни мувофиқлаштириш, шунингдек, ишга қўйиш учун корхонанинг ва тегишли таркибий бўлинманинг электр хўжалигига жавобгар шахслари жавобгар бўлади.

Бошқа ташкилотлар раҳбарлари ушбу ташкилотлар ходимлари малакасининг мувофиқлиги учун уларнинг хавфсизлик талабларига риоя қилишлари ва ўз участкаларида меҳнат хавфсизлиги бўйича тадбирларни ташкил қилишлари ва бажаришлари учун жавобгар бўлади.

117. Корхона электр хўжалигининг ҳар бир бўлинмасида дори қутилари, дори-дармон ва тиббий воситалар бор биринчи ёрдам сумкалари бўлиши шарт.

Ходимлар соҳа меъёрларига мос равишда махсус кийим, махсус оёқ кийим ва бошқа индивидуал ҳимоя воситалари билан таъминланган бўлишлари шарт.

118. Ишлаб турган ускуналар бор хоналарда (бошқарув, релели панеллар ва шунга ўхшаш қурилмалардан ташқари), очиқ ва ёпиқ тақсимлаш қурилмаларида (кейинги ўринларда ― ОТҚ, ЁТҚ), қудуқларда, камераларда, электр станцияс, электр тармоқлари каналлари ва тунелларида, қурилиш майдончаларида, таъмирлаш зонасида бўлганида, шунингдек, ҳаво электр узатиш тармоқларига хизмат кўрсатаётганда ходимлар ҳимоя каскаларини кийишлари шарт.

119. Электр ускуналари, электр қурилмалари, шунингдек, улар ўрнатилган бинолар ва иншоотларнинг ёнғин хавфсизлиги Энергетика корхоналари учун ёнғин хавфсизлиги қоидалари талабларига жавоб бериши шарт.

120. Қонунчиликка мувофиқ корхоналар ва ташкилотларнинг ёнғин хавфсизлигини таъминлаш учун жавобгарлик ушбу объектлар раҳбарлари зиммасига юкланади.

121. Алоҳида цехлар, лабораториялар ва бошқа ишлаб чиқариш участкаларида ёнғин хавфсизлиги учун уларнинг раҳбарлари, улар йўқ бўлганда — уларнинг вазифаларини бажарувчи хизматчилар жавобгар бўлади.

122. Ҳар бир корхонада ёнғинга қарши режим ўрнатилган бўлиши ва ишлаб чиқариш хусусиятларини ҳисобга олувчи ёнғинга қарши тадбирлар бажарилиши шарт.

123. ЁҲҚга мувофиқ ҳар бир цехда, лабораторияда, устахонада ва корхонанинг бошқа бўлинмаларида ёнғин хавфсизлигининг аниқ чоралари ва ёнғинга қарши режим ҳақида йўриқнома ишлаб чиқилиши шарт.

Ёнғин хавфсизлиги чора-тадбирлари ҳақида йўриқнома бўлинмалар раҳбарлари томонидан, ёнғин хавфсизлиги бўйича муҳандис — инспектор ёки корхона раҳбари томонидан буйруқ билан бириктирилган ёнғин хавфсизлиги бўйича жавобгар шахс билан биргаликда ишлаб чиқилади. Объектлардаги ёнғин-қутқарув бўлинмалари билан келишилади (агар у корхонада мавжуд бўлган ҳолда) ва корхона раҳбари ёки бош муҳандиси томонидан тасдиқланади. Йўриқнома кўринарли жойда осиб қўйилади.

124. Ҳар бир ишчи-хизматчи объектдаги ЁҲҚлари талабларини билиши ва қатъий бажариши, ёнғин ёки ёнғин чиқишига олиб келиши мумкин бўлган ҳаракатларга йўл қўймаслиги, бирламчи ёнғин ўчириш воситаларидан фойдаланишни билиши шарт.

125. Амалдаги ёнғин хавфсизлиги қоидаларини бузган ёки бажармаган айбдор шахслар уларнинг қилган ҳаракатлари ёки ҳаракатсизликлари хусусиятидан келиб чиқиб, Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ жавобгарликка тортилади.

126. Корхона раҳбари буйруғи билан қуйидагилар белгиланиши керак:

корхонанинг барча ишчи-хизматчилари кириш, бирламчи (иш жойида), такрорий, режадан ташқари, жорий йўриқномаларидан, мухандис-техник ходимлар ҳамда ёнғинга хавфли ишларни олиб борувчилар ёнғин-техник минимуми бўйича машғулотлар ўтишлари шарт.

Бу машғулотлар корхона раҳбари тасдиқлаган дастур бўйича камида 2 йилда 1 маротаба ўтказилади.

127. Объектда юз берган ҳар бир ёнғин ёки ёниш ҳолатлари юзасидан Давлат ёнғин хавфсизлиги назорати органи томонидан терговга қадар суриштирув ўтказилади, суриштирув вақтида уларга ҳар томонлама кўмаклашиш ва амалий ёрдам кўрсатиш зарур.

Корхоналарда юз берган ёнғинга электр қурилмаларининг (электр ускуналарининг) алоқаси бўлган ҳолларда, текширув комиссиясида «Ўзэнергоинспекция» ходими иштирок этади.

128. Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда бевосита ёки билвосита атроф-муҳитга таъсир қиладиган ифлос моддаларни атмосферага чиқаришни ва сув объектларига оқова сувларни чиқаришни камайтириш ёки йўқ қилиш, товуш босимини пасайтириш ва табиий манбалардан сув истеъмолини камайтириш чоралари қабул қилиниши шарт.

129. Атмосферага ифлослантирувчи моддаларни чиқариш, рухсат этилган чегаравий ёки вақтинча келишилган ташланмалар меъёридан, сув объектларига ифлослантирувчи моддаларнинг ташланиши — рухсат этилган чегаравий меъёрлардан, шовқин таъсири — ҳар бир объект учун ўрнатилган шовқин қуввати меъёридан ошмаслиги шарт.

130. Катта ҳажмдаги мойли электр ускуналарини (трансформаторларни, мойли реакторларни, ўчиргичларни ва бошқалар) эксплуатация қилувчи корхонада мойнинг атроф-муҳитга авариявий ёки бошқа ҳолда чиқиб кетишининг олдини олиш бўйича тадбирлар ишлаб чиқилиши шарт.

131. Электр қурилмаларини эксплуатация қилишда захарли чиқиндилар юзага келадиган корхоналарда уларни ўз вақтида утилизация қилиш, зарарсизлантириш ва кўмиш таъминланиши шарт.

132. Белгиланган санитария меъёрларига ва табиатни муҳофаза қилиш талабларига риоя қилишни таъминлайдиган қурилмаларсиз ёки ушбу талабларга риоя қилишни таъминламайдиган, ишга яроқсиз қурилмали электр қурилмаларини эксплуатация қилиш ман қилинади.

133. Барча янги қурилаётган ва реконструкция қилинаётган электр узатиш ҳаво тармоқлари (кейинги ўринларда — ҲТ) ЭҚТҚ ва амалдаги ҚМҚга мос равишда бажарилиши шарт.

134. Янги қурилган ҲТни эксплуатацияга қабул қилишда топшираётган ташкилот эксплуатацияга қабул қилаётган ташкилотга қуйидаги ҳужжатларни тақдим этади:

қурилиш жараёнида киритилган, лойиҳа ташкилоти билан келишилган ўзгаришлар ва ҳисоб-китоблар билан ҲТ лойиҳасини;

симларнинг кесимлари ва уларнинг маркалари, ҳимоя қилувчи ерга улагичлар, яшиндан ҳимоя воситалари, таянч турлари ва бошқалар кўрсатилган ҳолда тармоқнинг ижро схемасини;

манфаатдор ташкилот билан биргаликда тузилган, бажарилган ўтиш ва кесишишларни кўрикдан ўтказиш далолатномаларини;

улаш қурилмалари ва таянчларининг чуқурлиги бўйича яширин ишлар далолатномаларини;

ерга улашлар конструкциясининг тавсифини ва ерга улаш қурилмаси қаршилигини ўлчаш баённомаларини;

белгиланган шаклда тузилган тармоқ паспортини;

ҲТнинг барча элементларига (таянчлар, изоляторлар, симлар ва бошқаларга) мувофиқлик сертификатларини;

ҲТнинг ёрдамчи иншоотлари, материал ва ускуналарининг топширилаётган авариявий захираси рўйхатини;

таянчлар оралиғида ва кесишишларда симнинг солқилик чизиғи ва ҲТ габаритларини назорат текшируви баённомасини;

қишлоқ жойларда ер русурслари бўйича туман хизматлари берган қарорни;

ҳудудни кадастрли бўлишда ва ер участкаларини кадастрли тасвирлашда шаҳарлар ва посёлкалардаги кўчмас мулк кадастри хизматлари берган рухсатни;

ер участкасининг кадастр планида ҲТ лойиҳаси қайд этилган чизма нусхасини.

135. Эксплуатацияга қабул қилишдан олдин янги қурилган ёки капитал таъмирдан чиққан ҲТда қуйидагилар текширилиши шарт:

ҲТнинг техник ҳолати ва унинг лойиҳага мослиги;

юкламанинг фазалар бўйича тенг тақсимланиши;

ерга улаш ва яшиндан ҳимоя қурилмалари;

симнинг солқилик чизиғини ва таянчлар орасида ҳамда кесишган жойларда симнинг энг пастки нуқтасидан ергача бўлган вертикал масофа.

136. Янги қурилган ёки реконструкция қилинган ҲТни эксплуатация қилишга қабул қилишда, шунингдек, тармоқ симларини алмаштириш билан капитал таъмирлашдан кейин амалдаги қоидалар ҳажмида синовлар ўтказилиши, фазировка қилиниши ва тармоқ туртки билан кучланиш остига қўйилиши керак.

137. ҲТ таянчларида ЭҚТҚда кўзда тутилган белгилар ўрнатилган (чизилган) бўлиши шарт.

138. ҲТни муҳофаза қилиш учун шохобланиш ва биноларга киришдан ташқари чекка симларининг оғишган ҳолатида ер сатҳидаги проекциясидан ҳар бир тарафга 2 метр масофадаги параллел чизиқлар билан чегараланган ер участкаси кўринишида қўриқлаш зонаси белгиланади.

ҲТнинг муҳофаза зонаси чегарасида қуйидагилар ман қилинади:

спорт майдончаларини, автомобиллар ва бошқа транспорт турлари, машиналар, механизмлар турадиган жойларни ташкил этиш, ем-хашак, ўғитлар, ёқилғи ва бошқа материалларни сақлаш;

дарахтлар (кўчат) экиш.

ҲТнинг муҳофаза зонаси чегарасида ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилот эгасининг ёзма рухсатисиз қуйидагилар ман қилинади:

қурилиш, монтаж, портлатиш ва суғориш ишларини амалга ошириш, дарахтларни кесиш, юк ортиш ва юк тушириш ҳамда ер қазиш ишларини бажариш;

машинанинг умумий баландлиги юк билан ёки юксиз, ер сатҳидан 4,5 метрдан ортиқ бўлган машиналар ва механизмлар учун ўтиш йўлларини ташкил этиш.

139. ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилотлар ҲТ ўтаётган зонада жойлашган аҳоли ва ташкилотлар ўртасида ҲТни муҳофаза қилиш бўйича тушунтириш ишларини олиб боришга, шунингдек, муҳофаза зонасида бошқа ташкилотлар томонидан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 26 декабрдаги 1050-сон қарори билан тасдиқланган Электр ҳўжалиги объектларини муҳофаза қилиш қоидалари талабларини бузган ҳолда ишлар олиб борилганда, ишларни тўхтатиш чораларини кўришлари ва ушбу Қоидалар талабларини бузувчиларини белгиланган тартибда жавобгарликка тортишлари шарт.

140. Умумий таянчларда ҲТ симлари билан бирга турли ташкилотларга тегишли бошқа мўлжалли тармоқлар осилган тақдирда, ҲТга шикаст етказиши мумкин бўлган таъмирлаш ишларини бошлашдан аввал ҳар бир ташкилот бошқа ташкилотга таъмирлашларни бошлаш ҳақида манфаатдор ташкилотга олдиндан хабар бериши шарт.

141. ҲТга шикаст етказиши мумкин бўлган бирон-бир ишларни бажараётган корхона ишлар бошланишидан камида 3 кун олдин, уларни амалга оширишни тармоқни эксплуатация қилаётган ташкилот билан келишиши ва ҲТ эгасидан рухсат олгандан кейин бошлаши шарт.

142. ҲТни қайта қуриш заруратини келтириб чиқарадиган ёки уни механик шикастланишдан ҳимоя қилишни талаб қиладиган ишларни бажарадиган ташкилотлар ҲТ эгаси ва уни эксплуатация қилувчи ташкилот билан келишган ҳолда, қайта қуриш ва ҳимоя ишларини ўзларининг материаллари ва маблағлари ҳисобидан амалга оширишлари шарт.

143. ҲТ таянчларини ва бошқа элементларини, шунингдек, таянчларни тупроқда маҳкамлаш усулларини конструктив ўзгартиришлар фақат техник ҳужжатлар (асослар) ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахс рухсати билан бажарилиши мумкин. Барча ҳолларда конструктив ўзгартиришларнинг техник асосланиши ЭҚТҚ, НТҲ, ҚМҚ, санитария нормалари ва қоидалари талабларига мос келиши шарт.

144. Кучланиши 1000 В гача бўлган электр узатиш ҳаво тармоқларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 1-илова талабларига мувофиқ равишда амалга оширилади.

145. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган ҲТ фақат барча асосий ва ёрдамчи иншоотлар ва қурилмаларнинг қурилиши, монтажи тугагандан сўнг ҳамда фойдаланишга ЭЭФҚ талабларига мувофиқ киритилгандан кейин эксплуатацияга қабул қилиниши мумкин.

Кучланиши 1000 В дан 220 кВ гача бўлган ҲТни эксплуатация килишга қабул қилишда топширувчи ташкилот эксплуатация қилувчи ташкилотга қуйидаги ҳужжатларни тақдим этади:

а) ҲТнинг лойиҳасини қурилиш жараёнида лойиҳа ташкилоти билан келишилиб киритилган ҳисоблашлар ва ўзгартиришлар билан;

б) лойиҳадан четга чиқишлар рўйхатини;

в) лойиҳа бўйича тугалланмаган ишлар рўйхатини;

г) лойиҳанинг энергия билан таъминловчи ташкилот ва «Ўзэнергоинспекция» билан келишилганини;

д) ёпилган ишларни қабул қилиш далолатномаларини;

е) ўтиш ва кесишиш жойларини қабул қилиш далолатномаларини;

ж) ҲТ трассасининг масштаби 1:10000 дан кам бўлмаган, барча таянчлар схемалари келтирилган, уларнинг турлари ва тартиб рақами, шунингдек, барча кесишиш ва ўтишлар кўрсатилган ижро режасини.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТ учун — ҲТнинг ижро профили;

з) ҲТ трассаси манфаатдор ташкилотлар билан келишилганини (ер участкаси эгаси, сув-оқова тармоқлари, иссиқлик тармоқлари, электр алоқа тармоқлари узели ва бошқалар билан);

и) ўта кучланишлардан ҳимоя қурилмалари тузилиши схемасини ва яшиндан ҳимоя қурилмаларини кўрикдан ўтказиш далолатномасини;

к) синашлар ва ўлчашлар баённомаларини;

л) таянчлар остига пойдевор қуриш бўйича ишлар, таянчлар ерга улагичларининг монтажи, симларни улаш, анкер участкаларида симлар ва троссларнинг монтажи, пресслаш усули билан тортиш ва таъмирлаш қисқичларининг монтажи журналларини;

м) ҲТнинг барча элементларига мувофиқлик сертификатларини (таянчларга, изоляторларга, симларга, троссларга, арматурага ва бошқаларга);

н) ўрнатилган шаклдаги ҲТ паспортини;

о) эксплуатацияга топширилаётган ускуналар, материаллар ва асбобларнинг авариявий захираси рўйхатини;

п) қишлоқ жойларда ер ресурслари бўйича туман хизматлари томонидан, шаҳарларда ва қишлоқларда кўчмас мулкни кадастрли бўлишда ва ер участкаларини кадастрли чизмага олишда кўчмас мулк кадастри хизматлари томонидан берилган қарорни;

р) ер участкасининг кадастр планида ҲТ лойиҳаси қайд этилганлиги нусхаси.

146. ҲТга кучланиш бериб, тармоққа улаш ЭЭФҚ талабларига мувофиқ амалга оширилади.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТни улаш мазкур ҲТ уланаётган электр қурилма эгаси билан келишилган улаш дастури бўйича амалга оширилади.

147. ҲТни эксплуатация қилишда қуйидагилар амалга оширилади: кўрикдан ўтказишлар, текширувлар, профилактик ўлчовлар, уларнинг ишончли ишлашини таъминлашга, сақлаб туришга ва ЭҚТҚнинг тегишли бўлимлари талабларига тўлиқ ҳажмда риоя қилинишига қаратилган жорий ва капитал таъмирлар.

148. ҲТни даврий кўрикдан ўтказиш ҲТни эксплуатация қилишни маҳаллий шароитлари ҳисобга олган ҳолда, электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган иш жадвали бўйича ўтказилади.

Кўрикларнинг даврийлиги қуйидагича бўлиши шарт:

электр монтёрлар томонидан 6 ойда камида 1 марта;

муҳандис-техник хизматчилар томонидан 1 йилда камида 1 марта.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТларида юқоридаги кўриклар симлар ва троссларнинг қисқичлардаги ва дистанцион тиргаклардаги ҳолатларини танлаш йўли билан электр хўжалигига жавобгар томонидан тасдиқланган иш жадваллари бўйича, лекин 6 йилда камида 1 марта амалга оширилади.

ҲТ ёки унинг участкаларида навбатдан ташқари кўриклар қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

симлар, троссларда музлаш пайдо бўлганда ёки симлар қаттиқ тебранганда, дарёларда муз кўчишлар ва тошқинлар бошланганда, трасса зонасида ёнғин бўлганда, кучли бўрон, довул, совуқ бўлгандан ҳамда бошқа табиий офатлардан кейин;

тармоқнинг релели ҳимояси таъсирида ҲТ автоматик ўчгандан кейин — зудлик билан, муваффақиятли қайта улашдан кейин эса зарурат бўйича.

149. ҲТда ўтказилган юқоридаги ва бошқа кўриклар ва профилактик синашларда аниқланган нуқсонлар ҳақидаги маълумот нуқсонлар журналига (ёки нуқсонлар рўйхатига) уларни бартараф қилиш муддатини кўрсатиб ёзиб қўйилади. Ушбу маълумотлар асосида корхона электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан ҲТда таъмирлаш ишларини ўтказиш режалари тузилади.

150. Кучли ифлосланишга мойил участкалардаги изоляторларни тозалаш ишлари корхона электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлаган иш жадвали бўйича бажарилади.

Изоляция мосламалари қушлар томонидан кучли ифлослантириладиган зоналарда ва уларнинг ёппасига уялаш жойларида қушларни гирляндалар устига ўтиришларига йўл қўймайдиган ёки уларни чўчитадиган қурилмадан фойдаланиш керак.

151. Техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишлари, одатда комплекс ҳолда, ҲТ ни минимал муддатга ўчириш билан ташкил қилиниши керак. Улар ҲТни ва бир фазани ўчириб (фазалар бўйича таъмир) ва кучланиш олинмасдан ўтказилиши мумкин.

ҲТда бир фазани ўчириб ва кучланиш олинмасдан бажариладиган ишлар махсус йўриқномалар бўйича амалга оширилиши шарт.

ҲТга техник хизмат кўрсатишда, уни таъмирлашда махсус машиналар, механизмлар, транспорт воситалари, такелаж, асбоблар ва мосламалар қўлланилиши керак.

ҲТда ишларни бажараётган бригадалар ўз корхоналари ва диспетчерлик пунктлари билан алоқа қилиш воситалари билан таъминланган бўлиши шарт.

ҲТ трассасини даврий равишда дарахт ва буталардан тозалаш ҳамда ёнғинга нисбатан хавфсиз ҳолатда сақлаш зарур; лойиҳада белгиланган сўқмоқ кенглигини сақлаб туриш ва дарахтларни кесиб туриш керак.

Симларга бевосита яқин ўсаётган дарахтлар ҲТни эксплуатация қилувчи корхона томонидан кесилади.

Симлар ва таянчларга ағанаш хавфи бор дарахтлар кейинчалик ушбу ўсимликлар тегишли бўлган ташкилотларга хабар берилиб, кесилиши керак.

Таъмирлаш ишлари ўтказилаётганда, асоссиз ва корхона электр хўжалигига жавобгар шахснинг рухсатисиз ҲТ элементлари конструкциясини ва тупроқда таянчларни маҳкамлаш усулларини ўзгартириш тақиқланади.

Кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ҲТда бундай ўзгартиришлар лойиҳа ташкилоти билан келишилиши шарт.

152. Кучланиши 1000 В дан юқори ҲТ таянчларига бошқа мақсадга мўлжалланган тармоқларни биргаликда осишга йўл қўйилмайди. Таянчларда бошқа корхонага тегишли, кучланиши 1000 В дан паст, бошқа мақсадга мўлжалланган ҲТ симлари биргаликда осилганда, ҲТни режали таъмирлаш ушбу корхоналар билан келишилган муддатларда ўтказилиши шарт. Авариялар юз берганда, таъмирлаш ишлари ушбу корхоналарга хабар берилган ҳолда ўтказилиши керак.

Ўзига тегишли симларда ишлар олиб бораётган бошқа ташкилот ишлар бошланишидан камида уч кун олдин ҲТни эксплуатация қилувчи корхона билан уларни ўтказилишини келишиб олиши шарт.

153. ҲТни қайта қуриш ёки механик бузилишдан ҳимоялаш заруратини келтириб чиқарадиган ишларни олиб борувчи ташкилот қайта қуришни ёки ҳимоя ишларини ўзининг материаллари ва маблағлари ҳисобидан ҳамда ҲТни эгаси ва уни эксплуатация қилаётган ташкилот билан келишган ҳолда амалга ошириши шарт.

154. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган электр узатиш хаво тармоқларини эксплуатация қилиш, мазкур Қоидаларга 2-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

155. Кучланиши 1000 В гача ва ундан юқори бўлган кабель тармоқларини (кейинги ўринларда — КТ) эксплуатация қилишга топширишда ҚМҚ «Тугатилган қурилиш объектларини эксплуатацияга қабул қилиш», «Электротехник қурилмалар»да ва соҳанинг қабул қилиш қоидаларида кўзда тутилган ҳужжатлардан ташқари қуйидаги техник ҳужжатлар бор бўлиши ва буюртмачи учун расмийлаштирилиши шарт:

КТнинг тузатилган лойиҳаси, кучланиши 110 кВ ва ундан юқори бўлган КТ учун кабелни ишлаб чиқарувчи завод ва эксплуатация қилувчи ташкилот билан келишилган бўлиши шарт;

ушбу ҳудудда коммуникациялар ривожланганлигидан келиб чиқиб, 1:200 ёки 1:500 масштабда бажарилган, бирлаштирувчи муфталар ўрнатилган жойлар кўрсатилган трассанинг ижро чизмасини;

кучланиши 35 кВ ва ундан юқори бўлган ва трассаси ўта мураккаб 6 ва 10 кВ кучланишли КТларнинг йўллар ва бошқа коммуникациялар билан кесишиш жойлари профили чизмаси;

кабелларнинг барабандаги ҳолати далолатномалари, зарур бўлганда намуналарни қисмларга ажратиш ва кўрикдан ўтказиш далолатномалари (импорт кабеллар учун қисмларга ажратиш мажбурий);

кабель журнали;

КТ барча элементларининг инвентар рўйхати (кучланиши 1000 В дан юқори бўлган КТ учун);

қурилиш ва яшириш ишлар далолатномалари, барча ер ости коммуникациялар билан кесишиш ва яқинлашиш жойлари кўрсатилган ҳолда;

кабель муфталарини монтаж қилиш далолатномалари;

хандақлар, блоклар, қувурлар, каналлар, туннеллар ва коллекторларни монтаж учун қабул қилиш далолатномалари;

КТни электр кимёвий занглашдан ҳимоялаш қурилмалари монтажи далолатномалари, шунингдек, лойиҳага мувофиқ занглаш бўйича синовлар натижалари тўғрисида ҳужжатлар;

кабель ўтказилганидан кейин унинг изоляциясини юқори кучланиш билан синаш баённомалари (кучланиши 1000 В дан юқори КТ учун);

изоляция қаршилигини ўлчаш натижалари тўғрисида ҳужжатлар;

хандақлар ва каналларда ўтказилган кабелларни ёпишдан олдин кўрикдан ўтказиш далолатномалари;

паст ҳароратларда кабелларни ўтказишдан олдин уларни барабанда қиздириш далолатномалари;

автоматик ёнғин ўчириш қурилмалари ва ёнғин сигнализациясини текшириш ва синаш далолатномалари.

Кучланиши 110 кВ ва ундан юқори КТни эксплуатация қилишга қабул қилишда юқорида кўрсатиб ўтилган ҳужжатлардан ташқари, монтаж ташкилоти, буюртмачига қўшимча қуйидаги ҳужжатларни тақдим этиши шарт:

кучланиши 110 — 220 кВ бўлган, паст босимли, мой тўлдирилган кабеллар учун кабелни ва уни тўлдириб турувчи аппаратларни юқори ижро белгисини;

тармоқларнинг барча элементлари мойини (суюқлигини) синаш натижалари ҳужжатларини;

шимдириш синовлари натижаларини;

юқори босимли мой тўлдирилган кабеллар учун қўшимча мой билан таъминловчи агрегатларни синаш ва текшириш натижаларини;

босим сигнализацияси тизимини текшириш натижаларини;

кабелни ўтказишда тортиш кучлари ҳақида далолатномаларни;

кабеллар ўтказилгандан кейин ҳимоя қопламаларини юқори электр кучланиши билан синаш ҳақида далолатномаларни;

кабелларни, муфталарни ва қўшимча мой билан таъминловчи аппаратураларнинг завод синовлари баённомаларини;

тугалловчи муфталарни автоматик қиздириш қурилмаларини синаш натижалари ҳақида ҳужжатларни;

мой тўлдирилган паст босимли кабелларнинг ва 110 кВ кучланишли пластмасса изоляцияли кабелларнинг ҳар бир фазаси ток ўтказувчи толалари ва қобиқлари (экранлари) бўйлаб токни ўлчаш натижаларини;

кабеллар сиғимини ўлчаш натижаларини;

қудуқларни ва тугалловчи муфталарни ерга улаш қаршилигини ўлчаш натижаларини;

кадастрни;

қўлланилаётган электротехник материаллар ва аппаратурага мувофиқлик сертификатларини.

156. Ҳудудида КТ яқинида ер қазиш ишлари ўтказилаётган корхона раҳбари КТнинг бутунлигини кузатиш учун жавобгар шахсларни ажратади.

157. Қарамоғида КТ бор корхона, электрлаштирилган рельсли транспорт бошқармалари ва хизматлари амалдаги Қоидалар ва НТҲ талабларига мувофиқ ердаги дайди токлар қийматини камайтириш бўйича чора-тадбирлар бажарилишини назорат қилиши шарт.

158. КТни таъмирлаш, уни кўрикдан ўтказиш ва синаш асосида ишлаб чиқилган ҳамда электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган иш жадвали бўйича бажарилади.

159. Кабелларда таъмирлаш ишларини бошлашга фақат у ўчирилганидан ва икки томонидан ерга улангандан кейин рухсат берилади.

Йиғмаларда (ячейкаларда) кабелнинг тугалловчи муфталарини (бирикмаларини) таъмирлаш йиғмалар (ячейкалар) тўлиқ ўчирилганда ва ерга уланганда бажарилади.

160. Кабель трассаларини қазиш ёки уларга яқин жойларда ер қазиш (кавлаш) ишлари, фақат КТни эксплуатация қилувчи ташкилотнинг ёзма рухсати билан ўтказилиши керак. Бунда бажарувчи барча ишлар мобайнида кабелларнинг бутунлиги устидан назоратни таъминлаши шарт. Очилган кабелларни улар осилиб қолишининг олдини олиш учун маҳкамлаш ва механик шикастланишдан ҳимоя қилиш шарт.

Иш жойларида сигнал чироқлари ва огоҳлантирувчи плакатлар ўрнатилиши шарт.

161. Қармоғида КТ бўлган корхона даврий равишда кабель трассалари ўтаётган ҳудуддаги ташкилотлар ва аҳолини ушбу трассалар атрофида ер қазиш ишларини ўтказиш тартиби ҳақида хабардор қилиши шарт.

162. КТлар электр ускуналарни СҚ ва М талабларига биноан, ўзгармас токнинг юқори кучланиши билан даврий равишда профилактик синовдан ўтиши керак.

КТларни навбатдан ташқари синаш зарурлиги, масалан, таъмирлаш ишларидан кейин ёки трассани очиш билан боғлиқ қазиш ишларидан кейин, шунингдек, КТ автоматик ўчганидан кейин тармоқ қармоғида бўлган ташкилот раҳбарияти томонидан белгиланади.

Кучланиши 110 — 220 кВ бўлган КТни синаш фақат электр таъминоти ташкилоти рухсати билан ўтказилади.

163. Кабель тармоқларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 3-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

164. Мазкур Қоидалар истеъмолчиларнинг юқори кучланиш чўлғами 220 кВ ва унгача бўлган барча куч трансформаторларига, автотрансформаторларга ва мойли реакторларга (кейинги ўринларда — трансформаторлар) тааллуқлидир.

165. Трансформаторлар амалда ЭҚТҚ талабларига мувофиқ ўрнатилиши шарт.

166. Трансформаторлар ва реакторларни ўрнатиш ЭҚТҚ ва подстанцияларни технологик лойиҳалаш меъёрларига мувофиқ амалга оширилиши шарт.

Трансформаторлар ва реакторларни транспортировка қилиш, тушириш, сақлаш, монтаж қилиш ва эксплуатацияга киритиш ишлаб чиқарувчи заводнинг раҳбарий ҳужжатларига (йўриқномаларига) мос равишда бажарилиши шарт.

167. Куч трансформаторлари ва реакторларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 4-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

168. Электр двигателларни капитал ва жорий таъмирлаш даврийлигини корхона электр хўжалигига жавобгар шахс белгилайди. Электр двигателларни таъмирлаш юритма механизмларини таъмирлаш билан бир вақтда ўтказилиши шарт.

169. Электр двигателларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 5-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

170. Яшиндан ҳимоя қурилмаларини монтаж қилингандан кейин қабул қилишда корхонага қуйидаги техник ҳужжатлар топширилиши шарт:

тегишли ташкилотларда тасдиқланган ва энергия билан таъминловчи ташкилот ва Давлат ёнғин назорати органи билан келишилган яшиндан ҳимоянинг техник лойиҳаси;

вентилли разрядлагичлар ва кучланишни ночизиқ чеклагичларни монтаждан олдин ва кейин синаш далолатномалари;

қувурли разрядлагичларни ўрнатиш далолатномалари;

разрядлагичлар ва яшин қайтаргичларнинг ерга улаш қаршиликларини ўлчаш баённомалари.

171. Ўта кучланишдан ҳимоя қилиш қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 6-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

172. Ушбу Қоидалар истеъмолчилар электр қурилмаларининг индуктив элементларига параллел уланадиган, 50 Гц частотали, 0,22 дан 10 кВ ва унгача кучланишли электр қурилмаларида кучланишни ростлаш ва реактив қувват компенсацияси даражасини ошириш учун ишлатиладиган конденсатор қурилмаларига тааллуқлидир.

Қоидалар бўйлама компенсациялаш конденсатор қурилмаларига, махсус ва фильтрли қурилмаларга тааллуқли эмас.

173. Конденсатор қурилмалари, уларнинг ҳимояси ва жойлаштирилиши ЭҚТҚ талабларига мос келиши шарт.

Автоматик қувват ростлагичига эга бўлмаган конденсатор батареяларини ишга тушириш аппаратурасини, бошқа агрегатларни ишга тушириш аппаратураси билан қўшиб қўллашга, яъни қувватни индивидуал (гуруҳли) компенсациялашни амалга оширишга рухсат берилади.

174. Конденсатор қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 7-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

175. Аккумулятор батареяларини кўрикдан ўтказиш корхонанинг электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан тасдиқланган иш жадвали бўйича кўрикларни қуйидаги даврийлигини ҳисобга олиб ўтказилиши шарт:

навбатчи ходимлар томонидан 1 суткада 1 марта;

подстанция устаси ёки бошлиғи томонидан 1 ойда 2 марта;

доимий навбатчи ходимлари йўқ подстанцияларда эксплуатация қилувчи ходимлар томонидан ускуналарнинг кўриклари билан бир вақтда, шунингдек, махсус ажратилган шахс билан корхонанинг бош энергетики тасдиқлаган иш жадвали бўйича;

электр хўжалигига жавобгар шахс томонидан 1 ойда 1 марта.

176. Аккумулятор қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 8-иловада келтирилган талабларига мос равишда амалга оширилади.

177. ТҚлари, уларда ўрнатилган асбоблар ва аппаратлар билан биргаликда амалдаги ЭҚТҚ талабларига мос келиши шарт.

178. Корхонанинг ТҚ хоналари кучланиш остидаги ускуналари мавжуд бошқа ташкилот хоналарига туташ бўлса, улардан изоляцияланган бўлиши ва алоҳида қулфланадиган чиқишга эга бўлиши шарт.

179. Ишга тушириш-ростлаш аппаратлари ва ҳимоя аппаратларининг ток ўтказувчи қисмлари беҳосдан тегиб кетишдан тўсилган бўлиши шарт.

Махсус хоналарда (электр машиналар, панеллар, станция бошқаруви хоналарида ва бошқалар) аппаратларни ҳимоя қобиқларисиз очиқ ўрнатишга рухсат берилади.

180. Кучланиши 1000 В гача бўлган тақсимловчи қурилмаларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 9-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

181. Подстанциялар ва ТҚларни ўчирмасдан кўрикдан ўтказиш қуйидаги муддатларда амалга оширилиши шарт:

доимий навбатчи ходимлари бор объектларда 3 суткада камида 1 марта;

сутканинг қоронғи вақтларида, разрядларни ва тожланишни аниқлаш учун 1 ойда камида 1 марта;

доимий навбатчи ходимлари йўқ объектларда 1 ойда камида 1 марта, трансформатор ва тақсимловчи пунктларида эса 6 ойда камида 1 марта;

қисқа туташув ўчирилгандан кейин.

Ёмон об-ҳавода (кучли туман, ҳўл қор, музлаш ва шунга ўхшаш) ёки ОТҚда кучли ифлосланиш бўлганда, қўшимча кўрикдан ўтказишлар ташкил этилиши шарт.

Барча аниқланган носозликлар ускуналар нуқсонлари ва бузуқликлари журналига ёзилиши шарт; бундан ташқари, улар ҳақидаги маълумот электр хўжалигига жавобгарга хабар қилиниши керак.

Аниқланган носозликлар қисқа муддатларда бартараф этилиши шарт.

182. Кучланиши 3 кВ ва ундан юқори бўлган тақсимловчи қурилмаларнинг тезкор блокировкалари механик блокировкалардан ташқари, доимо пломбаланган бўлиши шарт.

Бевосита алмашлаб улашни бажарадиган ходимларга ўзбошимчалик билан блокировкаларни ишлашдан чиқариш ман этилади.

183. Кучланиши 1000 В дан юқори бўлган подстанциялар ва ТҚларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 10-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

184. Релели ҳимоя, автоматика ва телемеханика қурилмаларига (кейинги ўринларда — РҲА ва Т) ва уларнинг иккиламчи занжирларига техник хизмат кўрсатишни одатда, марказий ёки маҳаллий релели ҳимоя, автоматика (кейинги ўринларда — РҲА) хизматлари ва ўлчашлар (лабораториялар) ёки корхонанинг электр лаборатория ходимлари амалга оширишлари керак.

РҲА ва Т қурилмаларининг алоҳида турларига хизмат кўрсатишда бошқа хизматлар иштирок этган ҳолларда, улар орасида хизмат кўрсатиш зоналари ва мажбуриятлар маҳаллий йўриқномаларга мувофиқ чегараланади.

Саноат хавфсизлиги давлат қўмитасининг назорати остидаги объектларда ихтисослаштирилган ташкилотлар ёки корхона ташкилотлари созлаш ишларини бажараётганда, номланган пломбаларга ва Саноат хавфсизлиги давлат қўмитаси берган рухсатномага эга бўлишлари шарт.

185. Янги монтаж қилинган РҲА ва Т қурилмаларини ишга туширишдан олдин ускуналар паспортига ёки маҳсус рўйхатларга ёзиб, уларда созлаш ва қабул синовлари ўтказилиши керак.

186. Қабул қилинган РҲА ва Т қурилмаларини эксплуатацияга киритишдан олдин қуйидаги техник ҳужжатлар:

монтаж ва созлашда тузатишлар киритилган лойиҳа материаллари (чизмалар ва схемалар, тушунтириш ёзувлари, кабель журнали ва шунга ўхшаш) монтаж қилувчи ва созловчи ташкилотлар томонидан;

завод материаллари (техник тавсиф ва эксплуатация қилиш бўйича йўриқнома, электр ускуна ва аппаратларнинг паспорти, ва бошқалар) монтаж қилувчи ташкилот томонидан;

созлаш ва синашлар баённомалари созлаш ташкилоти ёки корхона лабораторияси томонидан тақдим этилиши шарт.

187. Эксплуатациядаги ҳар бир РҲА ва Т қурилмасига корхонада қуйидаги техник ҳужжатлар сақланиши шарт:

ускунанинг паспорти-баённомаси;

техник хизмат кўрсатиш бўйича методик кўрсатмалар ёки йўриқномалар;

ўрнатмалар картаси ёки жадвали (ёки характеристикалари) шаклидаги қурилмаларнинг техник маълумотлари ва параметрлари;

принципиал, монтаж ёки принципиал-монтаж схемалар.

Қурилмага техник хизмат кўрсатишдаги даврий текширишлар натижалари паспорт — баённомага киритилиши шарт (батафсил ёзувларни, айниқса, РҲА ва Тнинг мураккаб қурилмалари бўйича, ишчи журналида юритиш тавсия этилади).

188. Реле, аппаратлар ва РҲА ва Тнинг ёрдамчи қурилмаларини очишга ўрнатма қийматини тезкор ходим ўзгартирадиганлардан ташқари, фақат ушбу қурилмаларга техник хизмат кўрсатувчи хизматчиларга рухсат берилади.

189. РҲАнинг тез ҳаракатланувчи қурилмалари ва захиралаш қурилмалари мавжуд бўлганда, ўчиргичлар ишдан чиққанда, таъмирдан ёки ўчишдан кейин тармоқларни, шиналарни ва электр ускуналарини улаш бўйича барча операциялар, шунингдек, ажратгичлар ва ҳаво узгичлари билан операциялар РҲА қурилмаси ишга тушгандан кейин амалга оширилиши шарт.

Уларни ишга тушириш имкони бўлмаганда, захира ҳимояларида тезланишни ишга тушириш ёки вақтинча ҳимояни (шу жумладан, селектив бўлмаса ҳам) амалга ошириш зарур.

190. РҲА ва Т қурилмаларида ишларни ўқитилган ва тегишли қурилмаларга мустақил техник хизмат кўрсатишга рухсат берилган ходимлар хавфсизлик техникаси қоидаларига риоя қилган ҳолда бажаришлари шарт.

191. Панелларда (шкафларда) ва релели ҳимоя, электр автоматика ва телемеханика бошқарув занжирларида ишлар бажарилганда, ускуналар хато ўчирилишининг олдини олиш чоралари қабул қилиниши шарт.

Ишлар фақат изоляцияланган асбоб билан бажарилиши шарт.

Бу ишларни ижро схемаларисиз, РҲА ва Тнинг мураккаб қурилмаларида эса берилган ҳажмлар ва кетма-кетликлар мавжуд бўлган дастурларсиз бажариш ман қилинади.

Ишлар тугагандан сўнг ток, кучланиш занжирлари ва тезкор занжирлар тўғри уланганлиги ҳамда ишга яроқлилиги текширилиши шарт. РҲА тезкор занжирлари ва бошқарув занжирлари, одатда амалда синаш йўли билан текширилиши керак.

192. Уланмаларнинг (ҳимоя қилинаётган ёки оралиқ бирикмаларни) ўчишига ишлаб кетиши, шунингдек, бошқа кўзда тутилмаган таъсирлар келтириб чиқариши мумкин бўлган РҲА ва Т қурилмаларидаги ишлар, буни ҳисобга олган ҳолда, рухсат этилган талабнома буйича амалга оширилиши керак.

193. Ток трансформаторларининг иккиламчи чўлғамлари доимо реле ёки асбоблар орқали туташтирилган ёки қисқа туташтирилган бўлиши шарт.

Ток ва кучланиш трансформаторларининг иккиламчи занжирлари ва юқори частотали каналлар уланмалари фильтрларининг иккиламчи чулғамлари ерга уланган бўлиши шарт.

194. РҲА ва Т қурилмаларида режали техник хизмат кўрсатишлар, синашлар ва авариядан кейинги текширишлар тугагандан сўнг баённомалар тузилиши ва релели ҳимоя, электроавтоматика ва телемеханика журналида, шунингдек, паспорт-баённомада тегишли ёзувлар ёзилиши шарт.

РҲА ва Т схемалари ва ўрнатма қийматлари ўзгарганда, журналда ва паспорт-баённомада тегишли ёзувлар киритилиши шарт. Шунингдек, принципиал ва монтаж схемаларига ҳамда эксплуатация қилиш бўйича йўриқномаларга тузатишлар киритилиши шарт.

195. Телебошқарилаётган ускуналарни автоном бошқарувга ўтказиш ва унинг тескариси, фақат диспетчер ёки корхона электр хўжалигига жавобгар рухсати билан амалга оширилади.

Подстанциядаги телебошқарувнинг чиқиш занжирлари ишлашини тўхтатиш учун умумий калитлар ёки ўчириш қурилмалари қўлланилиши шарт.

Телебошқарув занжирларини ёки алоҳида уланмаларнинг телесигнализациясини ўчириш, ажратиш қисқичларида ёки индивидуал ўчириш қурилмаларида бажарилиши шарт.

Телебошқарув ва телесигнализация занжирларида телебошқарувнинг умумий калитлари ва индивидуал ўчириш қурилмалари билан барча операцияларни, фақат диспетчер (тезкор ходим) кўрсатмаси бўйича ёки уни хабардор қилиб бажаришга рухсат берилади.

196. РҲА ва Т қурилмаларининг панелларида (шкафларда) тезкор ходим калитлар, қоплагичлар, синаш блоклари ва бошқа мосламалар ёрдамида алмашлаб улашни амалга ошираётганда, барча ишлатилаётган режимлар учун кўрсатилган алмашлаб улаш қурилмалари ҳолатларининг жадваллари бўлиши шарт.

Ушбу алмашлаб улаш бўйича операциялар тезкор журналга ёзилиши шарт.

197. Электр тармоғини таъминловчи элементларнинг релели ҳимояни созлаш шартлари бўйича ва мумкин бўлган эксплуатация режимларини ҳисобга олинган ва рухсат этилган чегаравий юкламалари корхона томонидан энергия билан таъминловчи ташкилотнинг диспетчерлик хизмати билан келишилиши ва даврий равишда қайта кўриб чиқилиши керак.

198. Тезкор ходим қуйидагиларни амалга ошириши шарт:

РҲА ва Т ва бошқарув панелларида (шкафларида) алмашлаб улаш қурилмалари ва синаш блоклари қопқоқлари ҳолатининг тўғрилиги назоратини, шунингдек, РҲА ва Т ва бошқарув занжирларида автоматик ўчиргичлар ҳамда сақлагичларнинг яроқлилиги назоратини;

РҲА ва Т қурилмалари ҳолатини мавжуд панеллар (шкафлар) ва аппаратлардаги ташқи сигнализация қурилмалари базасида назорат қилишни;

юқори вольтли ўчиргич ва бошқа аппаратларни, шунингдек, автоматик қайта улаш қурилмаларини, захирани автоматик улаш ва қайд қилувчи асбобларни (индикаторларни) ишлатиб кўришни;

юқори частотали ҳимоя сигналлари билан алмашувни ва юқори частотали телеўчириш қурилмалари ва автоматика каналларининг паст частотали аппаратларини, аварияга қарши автоматиканинг юқори частотали аппаратларининг назорат қилинаётган параметрларини ўлчашни;

шиналар ҳимоясида нобаланс токни ва кучланиш трансформаторининг узилган учбурчагида нобаланс кучланишни ўлчашни;

автоматик осциллографларнинг авариявий ёзув соатларини юритиб қўйишни ва бошқаларни.

199. РҲА ва Т қурилмаларига техник хизмат кўрсатишни амалга оширувчи корхона хизмати ходимлари асосий эътиборни алмашлаб улаш қурилмалари (контактли қопламалар, бошқарув калити, рубильниклар ва бошқалар) ва синаш блоклари қопқоқлари ҳолатининг тўғрилигига, шунингдек, уларнинг ҳолати электр ускуналарининг схемаларига ҳамда ишлаш режимларига мослигига қаратган ҳолда, даврий равишда барча бошқарув панеллари ва пультларини, релели ҳимоя панелларини (шкафларини), электроавтоматикани, телемеханикани, сигнализацияни кўрикдан ўтказишлари шарт.

РҲА ва Т хизмати ходимлари томонидан даврий кўрикларидан ўтказилишидан қатъий назар, тезкор ходимлар бажариши рухсат этилган операцияларга тегишли РҲА ва Т элементларининг ҳолати тўғрилигига жавоб беради.

200. Релели ҳимоя, электроавтоматика, телемеханика ва иккиламчи занжирларни эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 11-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

201. Ҳар бир корхонада давлат стандартлари ва идоравий низомларга мувофиқ мажбуриятлари электр энергиясини ўлчаш ва ҳисобга олиш воситаларини даврий кўрикдан ўтказиш ва уларга профилактик хизмат кўрсатишдан, мазкур воситаларнинг ҳолатини назорат қилишдан, текширишдан иборат бўлган метрология хизмати ёки шундай хизмат функциясини бажарувчи бўлинма ташкил этилиши шарт.

Метрология хизмати (бўлинма) «Ўзстандарт» агентлигининг НТҲ ва идоравий метрология хизмати органлари талабларига мувофиқ қиёсловчи ва таъмирловчи ускуналари ва намунавий ўлчов воситалари билан жиҳозланган бўлиши шарт.

Мазкур хизматларнинг фаолияти давлар стандартларига ва метрологик хизмат ҳақидаги идоравий низомларга мувофиқ амалга оширилади.

202. Подстанциялар ва ТҚларда электр энергиясини ўлчаш ва ҳисоблаш воситаларининг ишини, шу жумладан қайд қилувчи асбоблар ва авария режимида ёзув автоматик тезлатиладиган асбоблар ишлашининг кузатувини корхонанинг раҳбарияти (электр хўжалигига жавобгар) қарори билан аниқланган бўлинмаларнинг навбатчиси ёки тезкор таъмирловчи ходими олиб боради.

203. Электр энергиясини ўлчаш ва ҳисоблаш воситаларининг ташқи элементлари бутунлиги ҳамда тозалигига улар ўрнатилган ускунага техник хизмат кўрсатувчи ходим жавоб беради.

Электр энергиясини ўлчаш ва ҳисоблаш воситалари ишидаги барча носозликлар ҳақида ходим зудлик билан корхонанинг метрологик хизмати функциясини бажарувчи бўлинмасига хабар бериши шарт.

Қайд қилувчи асбобларнинг нормал ёзувини таъминлаш бўйича ишлар билан боғланмаган электр ўлчаш воситаларини очишга фақат корхонанинг метрология хизмати функциясини бажарувчи бўлинма ходимига, таъминловчилар ёки истеъмолчилар билан ҳисоб-китоб учун ўрнатилган ўлчов воситаларини эса бўлинма ходимига уларнинг вакиллари билан биргаликда рухсат берилади.

204. Иккиламчи занжирларига электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган ток ва кучланиш ўлчов трансформаторларини ўрнатиш ва алмаштиришни энергия билан таъминловчи ташкилот рухсати билан уларни эксплуатация қилувчи корхона ходимлари бажаради.

Энергия билан таъминловчи ташкилот ва истеъмолчилар ўртасида ҳисоб-китоб ўтказиладиган электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари энергия билан таъминловчи ташкилот ходимлари, истеъмолчи вакили иштирокида алмаштирилади.

Электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини қиёслашни «Ўзстандарт» агентлиги ёки у ваколат берган метрология хизмати амалга оширади.

205. Электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари ишидаги барча нуқсонлар ва ишламай қолишлар ҳақида истеъмолчи-корхона зудлик билан энергия билан таъминловчи ташкилотни хабардор қилишга мажбур.

206. Энергия билан таъминловчи ташкилот қуйидагиларни пломбалаши шарт:

электр энергиясининг ҳисоб-китобини ҳисобга олиш занжирларини, ҳисобга олиш занжирларининг оралиқ клеммаларини, кучланиш занжирларининг автоматик ўлагичларини;

ток трансформаторларини иккиламчи чўлғамларини шунтлаш қисқичлари билан синаш қутиларини ва электр энергиясини ҳисобга олиш асбобларини алмаштириш ёки қиёслаш учун улар ўчириб қўйилганда кучланиш занжирларини уланган жойларни;

электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган кучланиш трансформаторларининг юқори кучланиш тарафида сақлагичлар ўрнатилган камераси панжараларини ёки эшикларини;

электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган кучланиш трансформаторлари ажратгичларининг юритма дастакларидаги мосламаларни.

Электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари уланган кучланиш трансформаторларининг иккиламчи занжирларида сақлагичларни, уларнинг бутунлигини сигналли назоратисиз ўрнатиш ман этилади.

207. Электр ўлчаш воситаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 12-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

208. Истеъмолчилар электр қурилмаларининг ерга улаш қурилмалари амалдаги ЭҚТҚ талабларига мувофиқ бўлиши шарт.

209. Ерга улаш қурилмалари одамлар хавфсизлиги шартларини ва электр ускуналарни ҳимоялашни, шунингдек, эксплуатация иш режимларини таъминлаши шарт.

Электр ускуналарини ерга уланиши керак бўлган қисмлари ерга улаш қурилмаси билан ёки улар ўрнатилган ерга уланган конструкциялар билан ишончли контакт бирикмага эга бўлиши шарт.

210. Электр қурилмаларининг ерга улаш қурилмаларини эксплуатация қилишга топширишда, монтаж ташкилоти эксплуатация қилувчи ташкилотга мазкур Қоидаларда (7-§. «Техник ҳужжатларни юритиш»да) кўрсатилган техник ҳужжатларни, шунингдек, электр ускуналарини СҚ ва Мга кўра қабул қилиш-топшириш синовлари баённомаларини тақдим этади.

211. Ерга улаш қурилмаларини эксплуатация қилиш мазкур Қоидаларга 13-илова талабларига мувофиқ амалга оширилади.

212. Мазкур Қоидалар талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонун ҳужжатларига мувофиқ жавоб беради.

1. Электр узатиш ҳаво тармоқларининг (кейинги ўринларда — ҲТ) трассаси даврий равишда дарахт новдаларидан ва шохларидан тозаланиб туриши ва ёнғинга нисбатан хавфсиз ҳолатда сақланиши керак.

Симларга бевосита яқин ўсаётган дарахтларларни кесишни ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилот амалга оширади.

Дарахт шохларини ҲТ симларига 1 м дан яқин масофага яқинлашишига йўл қўйилмайди.

2. ҲТни эксплуатация қилиш унинг ишончли ишлашини таъминлашга қаратилган техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишларини (капитал ва жорий) кўзда тутади. Техник хизмат кўрсатишда ҲЛни кўрикдан ўтказишлар, профилактик текширувлар ва ўлчовлар ўтказилиши, кичик шикастланиш ва носозликлар бартараф қилиниши ҳамда бошқа ишлар амалга оширилиши керак.

3. ҲТни эксплуатация қилишда уларни даврий ва навбатдан ташқари кўрикдан ўтказиш амалга оширилади. Даврий кўриклар иш жадвалини электр хўжалигига жавобгар шахс тасдиқлайди.

Кўриклар камида 6 ойда 1 марта, одатда баҳор ва куз ойларида ўтказилиши керак.

Юқоридаги кўрикдан ўтказиш зарурат бўйича ўтказилади.

ҲТ ни навбатдан ташқари кўрикдан дарёларда муз кўчиш ва сув тошиш даврида, трасса зонасида ёнғин бўлганда, кучли бўронлар, довуллар, совуқлар ва бошқа табиий офатлар юз берганда ўтказилади.

4. Тармоқлар ва кириш жойларини кўрикдан ўтказишда қуйидагиларга аҳамият бериш зарур:

изоляторларнинг куйган, дарз кетган ва синганлигига, сим толаларини узилганлиги ва эриганлигига, боғламларнинг бутунлигига, симларнинг ростланишига;

таянчларнинг ҳолатига ва уларнинг тармоқ бўйлаб ёки кўндалангига оғишига, бандажларнинг ва ерга улаш қурилмаларининг бутунлигига;

брикмаларнинг ҳолатига, унда ердан туриб ирғитиб ташланган симлар мавжудлигига ва симларни дарахт шохларига тегишига;

кириш шохобчалари ва сақлагичларнинг ҳолатига;

тугалловчи кабель муфталари ва тушишларнинг ҳолатига;

трассанинг ҳолатига.

Кўрикдан ўтказишда бандажларни тортиш, таянчларга чиқмасдан гайкаларни, бандажларнинг болтли бирикмаларини бураш, таянчларнинг рақамланишини тиклаш ва бошқаларни ўтказиш зарур.

Авария тусидаги шикастланишлар ва носозликларни дарҳол бартараф қилиш шарт.

5. ҲТга хизмат кўрсатувчи ходимларнинг ишлашини назорат қилиш мақсадида МТҲ томонидан ҲТ трассаси элементларининг ҳолатини, аварияга қарши текширишлар ва бошқа тадбирларни баҳолаш учун 1 йилда 1 марта танлаб назорат кўриги ўтказилиши шарт.

6. ҲТда электр ускуналарини СҚ ва Мда кўзда тутилган ҳажмлар ва муддатларда профилактик текширувлар, ўлчовлар ва синовлар ўтказилиши шарт.

7. Таянчлар бандажлари диаметри 4 мм ва ундан ортиқ бўлган рухланган юмшоқ симлардан қилиниши лозим.

Диаметри 5-6 мм бўлган рухланмаган симларни қўллашга, агар улар асфальт лаки билан қопланган бўлса, рухсат этилади. Лойиҳада махсус кўрсатмалар бўлмаганда, бандаж ўрамларининг сони қуйидагича қабул қилинади: сим диаметри 4 мм бўлганда — 12; сим диаметри 5 мм бўлганда — 10; сим диаметри 6 мм бўлганда — 8.

8. ҲТни кўрикдан ўтказишда, профилактик текширишларда ва ўлчашларда аниқланган нуқсонлар махсус нуқсонлар журналида (картотекасида) қайд қилинади ва хусусиятига қараб, зудлик билан ёки режали (режадан ташқари) техник хизмат кўрсатишда ёки ҲЛни капитал таъмирлашда бартараф этилади.

9. ҲТни капитал таъмирлаш унинг конструкциясига, элементларининг техник ҳолатига ва эксплуатация қилиш шароитларига (табиий шароитлар, атмосфера ва тупроқ сувларининг емирувчанлиги, тупроқнинг ҳолати ва бошқалар) қараб, лекин 6 йилда камида 1 марта ўтказилади. I ва II шамол ва музлаш ҳудудларида 0,4 кВ кучланишли ҲТ таянчларининг таъмирлаш даврийлигини 9 йилгача узайтиришга рухсат берилади.

10. Техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишлари, одатда барча зарур ишларни бир вақтнинг ўзида бажариш билан ҲТ ўчириш муддатини иложи борича қисқартириб, комплекс усулда амалга оширилади.

11. Авариявий шикастланишни ўз вақтида бартараф қилиш мақсадида ҲТни эксплуатация қилувчи корхона белгиланган меъёрларга кўра материаллар ва деталларнинг авариявий захирасига эга бўлиши шарт.

1. Мазкур Қоидалар корхоналарда эксплуатация қилинаётган кучланиши 1000 В дан 220 кВ гача бўлган ҲТлар учун тааллуқлидир.

Қоидалар — эксплуатация қилиниши махсус қоидалар билан белгиланган контакт тармоқларининг ҲТ ва бошқа махсус ҳаво тармоқлари ва иншоотларига тааллуқли эмас.

2. ҲТни эксплуатация қилувчи корхона Электр тармоқлари хўжалиги объектларини муҳофаза қилиш қоидаларига мувофиқ белгиланган қўриқлаш зоналарида эксплуатация қилишнинг нормал шароитларини, бахтсиз ҳодисаларни, ёнғинларни бартараф қилиш ва бошқаларни таъминлайди.

3. ҲТни эксплуатация қилувчи корхона (қишлоқ хўжалиги ва бошқа ишлар бошлаш муддати ҳақида хабар олганидан кейин) ердан фойдаланувчилардан муҳофаза зонасига кирувчи ер участкаларида ҲЛнинг бутлигини таъминлаш, эксплуатация қилишнинг нормал шароитларини яратиш мақсадида Электр тармоқлари хўжалиги объектларини муҳофаза қилиш қоидаларига қатъий риоя қилишни талаб қилади.

4. ҲТ ва ток ўтказгичларни кўрикдан ўтказишда қуйидагиларни текшириш зарур:

трассанинг ёнғинга қарши ҳолатини: ҲТнинг муҳофаза зонасида бегона предметлар, қурилишлар, пичан ғарамлари, тахланган ёғочлар, тармоққа қулаши мумкин бўлган ёки симларга хавфли яқинлашган дарахтлар, ёнувчан матариаллар сақланиши, гулханларни бўлмаслигини; ҲТни эксплуатация қилувчи ташкилот ва эгасининг ёзма рухсатисиз уларнинг муҳофаза зонасида ишлар бажарилмаслиги шарт;

пойдевор, қўшилган (уланган) мосламаларнинг ҳолатини: пойдевор атрофида тупроқ ўтириб қолган ёки қаварган бўлмаслиги, пойдеворда (қўшилган мосламаларда) ёриқлар ва шкастланишлар бўлмаслиги керак; етарли даражада чуқурликда бўлиши шарт;

таянчларнинг ҳолатини: уларнинг оғишлари ёки тупроқда силжишлари, ёғоч деталларнинг куйганлиги ва парчаланган бўлмаслигини, бандажлар, пайвандланган чоклар, металл таянчлардаги болтли ва парчин михли бирикмалар яхлитлиги бузилмаслигини, металл элементларнинг узилишлари, металл коррозияси, темир-бетон таянчларда ёриқлар ва носозликлар, уларда қуш уялари ва бошқа бегона предметлар йўқлигини, таянчларда плакатлар ва хавфсизлик белгилари бўлиши керак;

симлар ва трослар ҳолатини: алоҳида сим толаларининг узилишлари ва эриган жойлари, симларга ва тросларга ердан туриб ирғитиб ташланган сим бўлаклари бўлмаслигини, улар созланган бузилиш, симларнинг солқилигини ва симлардан ергача ва объектларгача бўлган масофанинг рухсат этилмаган ўзгаришларини, ҲТ лойиҳасида кўзда тутилган титрашларни сўндирувчи қурилмалар жойларидан силжиганлигини;

ток ўтказгичларнинг эгилувчан шиналари ҳолатини: айланган, ажралиб кетган ва ёрилган симлар бўлмаслиги шарт;

изоляторлар ҳолатини: штирли изоляторлар синган, куйган, ёрилган, кирланган, сирланган юзалари шикастланган, штирга ёки илгакларга нотўғри ўрнатилган, ҳимоя шохлари шикастланган бўлмаслиги керак; гайкалар, қулфлар ва шплинтлар ўз жойида бўлиши шарт;

арматура ҳолатини: унда ёриқлар, алоҳида деталлар ишқаланиб емирилган ёки деформацияланган бўлмаслиги шарт;

разрядлагичлар, ҲТдаги коммутация аппаратлари, тушишлардаги кабелларнинг тугалловчи муфталари ҳолатини: ерга уловчи тушишларни таянчларда ва ер олдида бузилишлари ва узилишлари, яшиндан ҳимоя троссининг ерга уловчи тушиш ёки таянч танаси билан болтли бирикмаларидаги контактларни бузилишлари, ерга уловчи қурилма элементларининг занглашдан емирилишлари бўлмаслиги шарт.

5. Титрашдан симларнинг шикастланишлари аниқланганда, ҲТ тўлиқ, симларни ушлаб турувчи қисқичлардан чиқариб, текширувдан ўтказилади.

Қисқичлардаги сим ва тросслар ҳолатини танлаб текширишни ҲТни ўчириб ёки ўчирмасдан (изоляцияловчи қурилмалардан) ўтказиш мумкин.

6. ҲТда профилактик текширувлар, ўлчашлар ва синашлар электр ускуналарни СҚ ва М да кўзда тутилган ҳажмларда ва муддатларда ўтказилади.

7. ҲТ таянчлари учун ёғочни ЭҚТҚ талабларига қатъий риоя қилган ҳолда қўллаш зарур.

8. Рухланмаган металл таянчларни, темир-бетон ва ёғоч таянчларнинг металл элементларини, шунингдек, пўлат тросслар ва симлар тортқиларини занглашга қарши қопламалари зарурат бўйича тикланади.

9. Тез ифлосланадиган ҲТ ва ток ўтказгичлар участкаларида махсус ёки кучайтирилган изоляция қўлланилади. Зарур бўлганда, изоляцияни тозалаш (ювиш), ифлосланган изоляторларни алмаштириш амалга оширилади.

10. ҲТ таянчлари деталлари ва бошқа элементларини чиқитга чиқаришнинг эксплуатацион рухсатлари ва меъёрлари Электр ускуналарининг СҚ ва М га мос келиши шарт.

11. Юқори частотали телемеханика ва алоқа каналлари мавжуд ҲЛни таъмирлашда ушбу каналларни ишчи ҳолатда сақлаш мақсадида ерга улаш учун кўчма ерга улаш тўсиқларидан фойдаланиш лозим.

12. IV ва ўта музлаш ҳудудлардан, шунингдек, қаттиқ шамоллар билан бир пайтда тез-тез музлайдиган, қировли ва қаттиқ совуқли II ва III ҳудудлардан ўтадиган ҲТ участкаларида музни электр токи билан эритиш амалга оширилиши керак.

Эритиш усулини танлаш ҲТни ишлаш шароитларига қараб аниқланади (тармоқ схемаси, истеъмолчи юкламаси, муз ҳосил бўладиган зона, тармоқларни ўчириш мумкинлиги ва бошқалар).

13. Ерга кичик ток билан туташишадиган электр қурилмаларида ерга туташиш бартараф қилингунча, ҲЛнинг ерга уланган фаза билан ишлашига рухсат берилади. Бу ҳолда ходимлар бузилиш жойини қисқа муддатларда аниқлаши ва бартараф қилиши шарт.

Генератор кучланишида бир фазали ерга туташув режими 2 соат билан чекланади.

1. Мазкур Қоидалар кучланиши 220 кВ гача бўлган юқори кучланиш кабель тармоқларига (кейинги ўринларда — КТ) тааллуқлидир.

Барча КТ ЭҚТҚ талабларини қондириши шарт.

2. Янги қурилаётган КТни эксплуатация қилишга қабул қилишда ЭҚТҚ талабларига мувофиқ синовлар ўтказилиши шарт.

3. Эксплуатация қилувчи ташкилот, монтаж қилувчи ташкилот қураётган барча кучланишли КТ ётқизилаётганда ва монтаж қилинаётганда техник назоратни олиб боришлари шарт.

Шланг қопламали зирҳсиз кабеллар ўтказилишини назорат қилганда ва эксплуатация қилишда, асосий эътибор шлангнинг ҳолатига қаратилиши шарт. Тешиб ўтган узилишлари, ёриқлари ва тирналган жойлари бўлган шлангли кабеллар таъмирланиши ёки алмаштирилиши шарт.

4. Ҳар бир КТ мазкур Қоидаларнинг 155-бандида кўрсатилган ҳужжатларни ўз ичига олган паспортга, диспетчерлик рақамига ёки номига эга бўлиши шарт.

Очиқ ўтказилган кабеллар, шунингдек, барча кабель муфталари ёрлиқлар билан таъминланган бўлиши шарт. Тармоқ бошидаги ва охиридаги кабель ёрлиқларида тармоқнинг маркаси, кучланиши, кесими, рақами ёки номи кўрсатилган бўлиши, улаш муфтаси ёрлиғида эса муфта рақами, монтаж санаси кўрсатилиши шарт.

Ёрлиқлар атроф-муҳит таъсирига чидамли бўлиши шарт. Ёрлиқлар очиқ ўтказилган кабелларда тармоқнинг узунлиги бўйича ҳар 50 метр оралиқда, шунингдек, трасса бурилишларида ва оловга чидамли тўсиқлардан ҳамда ёпмалардан кабелларнинг ўтиш жойларида (ҳар иккала томонида) жойлаштирилиши шарт.

5. Ҳар бир КТ учун ишга туширишда рухсат этилган энг катта ток юкламалари белгиланиши шарт. Юкламалар энг ёмон иссиқлик шароитидаги, узунлиги 10 метрдан кам бўлмаган трасса участкаси бўйича белгиланиши керак. Ушбу юкламаларни оширишга иссиқлик синовлари асосида кабель толаларининг ҳарорати давлат стандартларида ёки техник шартларда давомий рухсат этилган ҳароратдан ортмаганда рухсат этилади. Бунда кабелларни қизиши, трассанинг энг ёмон совитиш шароитига эга бўлган участкада текширилиши керак.

Кучланиши 1000 В гача бўлган кабелнинг ўрнига кучланиши 1000 В дан юқори бўлган кабелдан фойдаланиш ман этилади.

6. Аварияни бартараф қилиш даврида кучланиши 10 кВ гача бўлган шимдирилган қоғоз изоляцияли кабелларни ток бўйича 30 фоизга, 5 сутка мобайнида, суткада 6 соатдан кўп бўлмаган, лекин бир йилда 100 соатдан ортиқ бўлмаган даврда ўта юкланишига рухсат берилади. Агар сутканинг қолган даврида юклама рухсат этилганидан ошмаган бўлса, 15 йилдан ортиқ эксплуатацияда бўлган кабеллар учун ўта юкланиш 10 фоизгача камайтирилиши керак.

Кучланиши 35 кВ бўлган қоғоз изоляцияли КТ ўта юкланишига рухсат берилмайди.

7. Кучланиши 110 — 220 кВ бўлган мой тўлдирилган кабеллар учун толаларнинг ҳароратини 80 ^оC дан оширмай ўта юкланишга рухсат берилади. Бунда узлуксиз юкламанинг давомийлиги 100 соатдан ошмаслиги, давомийликининг йиғиндиси эса йилда 500 соатдан, ўта юкланишлар орасидаги танаффус — 10 суткадан кам бўлмасдиги керак. Ҳавода ўтказилган, кучланиши 110 кВ бўлган КЛ учун толаларини 80 ^оC ҳарорат билан ишлаш давомийлиги чекланмаган.

8. Мой тўлдирилган кучланиши 110 — 220 кВ бўлган ҳар бир КТ ёки унинг секциялари учун тармоқнинг профилига боғлиқ равишда маҳаллий йўриқномалар билан мой босимининг рухсат этилган чегаравий қийматлари белгиланган бўлиши шарт. Улардан четга чиққанда, КТ ўчирилиши ва фақат бузилиш сабаблари аниқлангандан ва бартараф этилгандан кейин уланиши шарт. Паст босимли КТ учун кабелдаги мой босимининг рухсат этилган босими 100 — 300 кПа (1 — 3 кгс/см²) чегарасида бўлиши керак.

9. Мой тўлдирилган кучланиши 110 кВ ва ундан юқори бўлган кабеллардан мой ва пластмасса изоляцияли кабелларнинг тугалловчи муфталаридан суюқлик синаш учун янги тармоқ уланиши олдидан, улангандан кейин 1 йилдан сўнг, кейин 3 йилдан сўнг ва кейинчалик ҳар 6 йилда олиниши шарт. Мой ва суюқликнинг текширилаётган қийматлари Электр ускуналарини СҚ ва М талабларига мос келиши шарт.

10. Нейтрали изоляцияланган ёки компенсацияланган тармоқларда ерга бир фазали туташув содир бўлганда, ходим бу ҳақида зудлик билан таъминловчи подстанция навбатчисига ёки электр билан таъминловчи ташкилотнинг тармоқ бўйича навбатчисига хабар бериши ва кейинчалик уларнинг кўрсатмаси бўйича ҳаракат қилиши шарт.

Генератор кучланиши тармоқларда, шунингдек, кучланиши 35 кВ бўлган КТда кўрсатилган режимда ишлашга 2 соатдан кўп бўлмаган вақтга рухсат берилади. Алоҳида ҳолларда энергия билан таъминловчи ташкилот рухсати билан бу муддат 6 соатгача узайтирилиши мумкин.

11. КТдаги юкламалар Электр ускуналарини СҚ ва М талабларига мос равишда белгиланган муддатларда даврий ўлчаниши шарт. Ушбу ўлчовлар асосида КЛ режимлари ва ишлаш схемалари белгиланиши керак.

12. Кучланиши 35 кВ гача бўлган КТни кўздан кечириш қуйидаги муддатларда ўтказилиши керак:

ерда, эстакадалар, туннеллар, блоклар, каналлар, галереялар ва бинолар деворлари бўйлаб ўтказилган кабель трассалари — маҳаллий йўриқнома бўйича, лекин камида 3 ойда 1 марта;

кучланиши 1000 В дан юқори бўлган КТнинг тугалловчи муфталари 6 ойда 1 марта, 1000 В ва ундан паст кучланишли КТнинг тугалловчи муфталари 1 йилда1 марта;

трансформатор хоналарида, тақсимловчи пунктларда ва подстанцияларда жойлашган кабель муфталари бошқа ускуналар билан бир вақтда кўрикдан ўтказилади:

кабель қудуқлари 1 йилда 2 марта;