Mazkur Buxgalteriya hisobining milliy standarti (BHMS) “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuniga asosan ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish elementi bo‘lib hisoblanadi.

Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asos doirasida daromadlar hisobot davrida xususiy kapital egalari tomonidan qo‘yilma bilan bog‘liq ko‘payishdan tashqari xususiy kapitalni ko‘payishiga olib keladigan aktivlarning ko‘payishi yoki majburiyatlarning kamayishi ko‘rinishidagi hisobot davrida iqtisodiy nafning ko‘payishi sifatida aniqlanadi.

Xo‘jalik faoliyatidan daromad asosiy, operatsion va moliyaviy faoliyatdan daromadlarni o‘z ichiga oladi.

Mazkur standartda daromad deganda xo‘jalik yurituvchi subyektning odatiy faoliyati davomida olingan daromadlar, shu jumladan mahsulot realizatsiyasidan (ishlarni bajarish va xizmat ko‘rsatish) daromadlar, olingan foizlar, dividendlar, royaltilar va boshqalar tushuniladi.

Mazkur standartning maqsadi xo‘jalik yurituvchi subyektning asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromadlarini va ularni hisobga olish tartibini belgilash hisoblanadi.

Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromadlarni hisobga olishda asosiy masala bo‘lib daromadni tan olish vaqtini aniqlash hisoblanadi. Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromad xo‘jalik yurituvchi subyektga kelgusida iqtisodiy naf tushishi ehtimoli bo‘lgan paytda, shuningdek bu nafni ishonchli va aniq o‘lchash mumkin bo‘lganda aks ettiriladi. Bu standart mazkur mezonlar bo‘yicha talablar bajariladigan va binobarin, asosiy xo‘jalik faoliyatidan tushadigan daromad e’tirof etiladigan vaziyatni belgilab beradi. Shuningdek u mazkur mezonlarni qo‘llanish yuzasidan amaliy ko‘rsatmalar beradi.

1. Mazkur standart xo‘jalik faoliyatining quyidagi sohalaridan olingan daromadlarni hisobga olishda qo‘llaniladi:

1.1. Tovarlarni realizatsiya qilish, ishlarni bajarish va xizmatlar ko‘rsatish;

1.2. Foizlar, royaltilar va boshqa daromadlar olishga imkon beradigan aktivlarni foydalanish uchun boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektga berish.

2. Tovarlarga xo‘jalik yurituvchi subyektlar sotish maqsadida ishlab chiqargan va qayta sotish uchun xarid qilingan tovarlar yoki qayta sotish maqsadida saqlanayotgan boshqa aktivlar kiradi.

3. Xizmat ko‘rsatish odatda subyektning shartnomada belgilab qo‘yilgan shartlarni kelishilgan davr davomida bajarishni o‘z ichiga oladi. Xizmatlar bir yoki bir necha davr davomida bajarilishi mumkin. Xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ayrim bitimlar pudrat qurilishi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi, masalan, arxitektorlar va loyiha boshqaruvchilari xizmatiga doir bitimlar “Pudrat qurilishi” standarti talablariga muvofiq ko‘rib chiqiladi.

4. Xo‘jalik yurituvchi subyektning aktivlaridan boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan foydalanish quyidagi ko‘rinishdagi daromadlarga olib keladi:

4.1. Pul mablag‘lari yoki pul ekvivalentlari yoxud xo‘jalik yurituvchi subyektga qarashli bo‘lgan summalardan foydalanganlik uchun to‘lanadigan haq sifatida namoyon bo‘ladigan foizlar;

4.2. Xo‘jalik yurituvchi subyektning uzoq muddatli aktivlaridan masalan, patentlar, savdo markalari, mualliflik huquqlari va kompyuter dasturlaridan foydalanganlik uchun to‘lanadigan haq sifatida namoyon bo‘ladigan royaltilar;

4.3. Ishtirokchilar (ta’sischilar) o‘rtasida ularning xususiy kapitaldagi ulushiga mutanosib ravishda foydani taqsimlashdan boshqa daromadlar.

5. Standart quyidagilar natijasida yuzaga keladigan daromadlarga qo‘llanilmaydi:

5.1. Lizing bitimlariga (BHMS “Lizing hisobi”ga qarang);

5.2. Investitsiyadan keladigan hisoblangan dividendlar va daromadlarga;

5.3. Sug‘urta kompaniyalari bilan sug‘urta bitimlariga;

5.4. Moliyaviy aktivlar va moliyaviy majburiyatlar joriy qiymatidagi o‘zgarishlar yoki ular sotilgan holatlarga;

5.5. Boshqa aylanma mablag‘lar qiymatidagi o‘zgarishlarga;

5.6. Qoramollar, qishloq va o‘rmon xo‘jaligi mahsulotlarining tabiiy o‘sishiga;

5.7. Mineral rudalarini qazib olishga.

6. Ushbu standartda qo‘llaniladigan atamalar:

6.1. Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromadlar — xo‘jalik yurituvchi subyektning odatdagi faoliyati davri davomida vujudga keladigan xususiy kapitalni ko‘payishiga olib keladigan tushum, bundan mulk egalarining xususiy kapitalga badali bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘payishlar mustasno.

6.2. Joriy narxlardagi qiymat — bu aktiv realizatsiya qilinishi yoki majburiyat to‘lanishi mumkin bo‘lgan summa.

7. Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromad xo‘jalik yurituvchi subyektning schyotiga faqat yalpi tushumlardan olingan yoki olinishi kerak bo‘lgan tushumlardan iborat. Uchinchi shaxslar nomidan undiriladigan, xo‘jalik yurituvchi subyektga tushadigan va xususiy kapital ko‘payishiga olib kelmaydigan bilvosita soliqlar singari summalar asosiy xo‘jalik faoliyati daromadiga kiritilmaydi. Vositachilik faoliyatida yalpi tushumlar asosiy xo‘jalik faoliyatdan daromad hisoblanmaydi. Bunday hollarda vositachilik mukofotlari daromad hisoblanadi.

8. Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromad joriy narxlarda olingan yoki olinishi kerak bo‘lgan tushum (to‘lov) qiymati bo‘yicha baholanadi.

9. Ko‘pchilik hollarda tushum pul mablag‘i yoki uning ekvivalentlari shaklida bo‘ladi. Daromad summasi — bu olingan yoki olinishi kerak bo‘lgan pul mablag‘i yoki pul ekvivalentlaridan iborat. Biroq pul mablag‘lari yoki pul ekvivalentlari tushumi kechiktirilgan bo‘lsa, u holda joriy narxdagi naf qiymati olingan yoki olinishi kerak bo‘lgan qiymat pul mablag‘ining nominal miqdoridan kam bo‘lishi mumkin. Masalan, xo‘jalik yurituvchi subyekt xaridorga foizsiz kredit berishi yoki xaridor tomonidan sotilgan tovarga haq sifatida berilgan vekselni bozor narxidan kamroq foiz stavkasi bo‘yicha akseptlashi mumkin. Bitimlar natijasida moliyaviy operatsiyalarni o‘tkazishda to‘langan mablag‘ning joriy narxdagi qiymati vaqtinchalik foiz stavkasini qo‘llanib, bo‘lajak barcha tushumlarni diskontlash yo‘li bilan aniqlanadi. Vaqtinchalik foiz stavkasi quyidagi tushunchalardan biri bilan aniq belgilanadi:

9.1. Kredit reytingi bir xil bo‘lgan emitentning o‘xshash moliyaviy aktivlari bo‘yicha ustuvor stavka;

9.2. Tovarlarni sotish yoki xizmat ko‘rsatish joriy narxiga moliyaviy vositaning nominal qiymatini diskontlaydigan foiz stavkasi.

Joriy narxlardagi qiymat bilan to‘lovning nominal qiymati o‘rtasidagi farq mazkur BHMSning 20 va 21-bandlariga muvofiq foizlar bo‘yicha daromad sifatida tan olinadi.

10. Agar tovar qiymati teng bo‘lgan yoki o‘xshash tovarga almashtirilsa, bunday almashtirish daromad keltirmaydigan bitim hisoblanadi. Boshqa tovarlar yoki xizmatlarga almashtirish tarzida tovarlar sotilsa yoki xizmat ko‘rsatilsa, ya’ni barter, daromad keltiradigan bitim sifatida qaraladi. Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromad joriy narxlarda olingan tovarlar yoki xizmatlar qiymatini o‘tkazilgan pul mablag‘i yoki pul ekvivalentlar summasiga tuzatilgani bo‘yicha o‘lchanadi. Agar olingan tovarlar va ko‘rsatilgan xizmatlar qiymatini joriy narxlarda aniq o‘lchash imkoni bo‘lmasa, asosiy xo‘jalik faoliyatidan olinadigan daromad yuklab jo‘natilgan tovarlar yoki xizmatlar qiymatini o‘tkazilgan pul mablag‘i yoki pul ekvivalentlar summasiga tuzatilgani bo‘yicha baholanadi.

11. Mazkur standartda har bir alohida bitimga tan olish mezonlari qo‘llaniladi. Muayyan holatlarda bir bitimning alohida elementlariga tan olishning mezonlarini qo‘llanish zarur. Masalan, mahsulotni realizatsiya narxi sotishdan so‘nggi xizmat ko‘rsatish uchun muayyan qiymatni o‘z ichiga oladigan bo‘lsa, unda bu qiymat kechiktiriladi va xizmat ko‘rsatilgan davr davomida asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromad sifatida tan olinadi. Aksincha, bitimlar bir butun bitimning turkumlari deb qaralganda natijalari haqiqiy bo‘lishi bilan bog‘liq bo‘lgan ikki yoki undan ortiq bitimlarga tan olish mezonlari qo‘llaniladi.

12. Quyidagi shartlar bajarilganda tovarlarni realizatsiyasidan daromad tan olinadi:

12.1. Xo‘jalik yurituvchi subyekt tovarlarga egalik qilishning xatarlari va afzalliklarining salmoqli qismini xaridorga topshirganda;

12.2. Xo‘jalik yurituvchi subyekt odatda mulkka egalik qilish bilan bog‘liq bo‘lgan darajadagi rahbarlik davomiyligini ham, sotilgan tovarlarni nazorat qilish samaradorligini ham saqlab qolmaganda;

12.3. Daromad summasini yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholash mumkin bo‘lganda;

12.4. Xo‘jalik yurituvchi subyekt bitim bilan bog‘liq iqtisodiy naf olishi ehtimoli mavjud bo‘lganda;

12.5. Bitim bilan bog‘liq qabul qilingan yoki kutilayotgan xarajatlarni yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholash mumkin bo‘lganda .

13. Asosiy xo‘jalik faoliyatidan daromad faqat operatsiya bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy naf xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan olinadigan taqdirdagina tan olinadi. Daromadga kiritilgan summani undirish xususida noaniqlik vujudga kelgan taqdirda qaytarilmagan summa yoki olish mumkin bo‘lmagan summa dastlab tan olingan daromad miqdorining o‘zgartirilishi sifatida emas, balki xarajat sifatida tan olinadi.

14. Xizmat ko‘rsatish (ishlarni bajarish) ni o‘z ichiga oladigan bitim natijasi aniq belgilash mumkin bo‘lsa, bitim bilan bog‘liq daromad yillik moliyaviy hisobot tuzish vaqtida bitimning bajarilishi bosqichiga qarab tan olinadi. Bitim natijasi esa quyidagi shartlarni bajarish bo‘yicha aniq belgilanishi mumkin:

14.1. Daromad summasini;

14.2. Bitim bilan bog‘liq daromadlarning xo‘jalik yurituvchi subyektga tushishi ehtimoli mavjud;

14.3. Bitimning tugallanish bosqichi buxgalteriya balansi hisobot sanasigacha yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholanadi;

14.4. Bitimni bajarishda amalga oshirilgan xarajatlar va uni tugallash bo‘yicha xarajatlar yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholanishi mumkin bo‘lganda.

15. Bitimning tugallanish bosqichiga qarab daromadlarning tan olish ko‘pincha bitim necha foiz bajarilishi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi. Bu usul bo‘yicha daromadlar xizmatlar ko‘rsatilgan hisobot davrida tan olinadi. Shu asosda daromadlarning tan olinishi bajarilgan ishlar hajmi va hisobot davri davomida faoliyat natijalari xususida foydali axborot olishni ta’minlaydi.

16. Xizmat ko‘rsatish (ishlarni bajarish) dan daromad faqat shu operatsiya bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy samara xo‘jalik yurituvchi subyektga kelib tushish ehtimoli mavjud bo‘lganda tan olinadi. Daromadga kiritilgan summani undirish xususida noaniqlik vujudga kelgan taqdirda qaytarilmagan summa yoki olish mumkin bo‘lmagan summa dastlab tan olingan daromad miqdorining o‘zgartirilishi sifatida emas, balki xarajat sifatida tan olinadi.

17. Xo‘jalik yurituvchi subyekt quyidagi bandlar bo‘yicha bitimda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar bilan kelishuvga erishgandan so‘ng ishonchli tarzda baholashi mumkin bo‘ladi:

17.1. Tomonlarning xizmat ko‘rsatishi va qabul qilishi xususida da’vo qilish kuchiga ega bo‘lgan huquqlari;

17.2. Almashtirish ko‘zda tutilayotgan to‘lovlar;

17.3. Hisob-kitob usuli va shartlari.

Xo‘jalik yurituvchi subyekt uchun moliyaviy rejalashtirish va hisobotning samarali ichki tizimi ham bo‘lishi zarur. Xo‘jalik yurituvchi subyekt xizmat ko‘rsatish (ishlarni bajarish) borasida daromad baholarini qayta ko‘rib chiqadi va zarur bo‘lsa, unga tuzatish kiritadi.

18. Bitimning tugallanish bosqichi turli usullar bilan aniqlanishi mumkin. Xo‘jalik yurituvchi subyekt ko‘rsatilgan xizmatlarni yuqori darajadagi ishonchlilik bilan o‘lchaydigan usuldan foydalanadi. Bitim tabiatiga ko‘ra quyidagi usullar mavjud:

18.1. Bajarilgan ishlarni tahlil qilish usuli;

18.2. Xizmat ko‘rsatishning muayyan vaqtiga kelganda bitim bo‘yicha xizmatning to‘la hajmiga nisbatan foizini aniqlash usuli;

18.3. Bitim bo‘yicha baholangan umumiy xarajatlarga nisbatan shu sanagacha qilingan xarajatlarning foizini aniqlash usuli. Shu sanagacha qilingan xarajatlarga mazkur sanagacha bajarilgan ishlarni aks ettiradigan xarajatlar kiradi. Bitim bo‘yicha baholangan umumiy xarajatlarga esa bajarilgan yoki bajarilishi kerak bo‘lgan xizmatlarni aks ettiruvchi xarajatlar kiritiladi.

Oraliq to‘lovlari hamda xaridorlardan olingan bo‘naklar qiymati bo‘yicha daromadlar tan olinmaydi.

19. Agar xizmat ko‘rsatish (ishlarni bajarish) bo‘yicha bitimning natijalarini yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholash imkoni bo‘lmasa, u xolda daromad faqat qoplanadigan amalga oshirilgan xarajatlar summasida tan olinadi. Agar bitim natijalarini yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholash imkoni bo‘lmasa va qilingan xarajatlarning qoplanmasligi ehtimoli bo‘lsa, daromadlar tan olinmaydi.

20. Foizlar, royaltilar va boshqa daromadlar keltiruvchi aktivlarni boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlarga foydalanishga berish natijasida olingan daromadlar quyidagi hollarda mazkur BHMSning 21-bandida ko‘rsatilgan asosda tan olinishi lozim:

20.1. Bitim bilan bog‘liq daromadlarning xo‘jalik yurituvchi subyektga tushishi ehtimoli mavjud;

20.2. Daromad summasini yuqori darajadagi ishonchlilik bilan baholash mumkin bo‘lganda.

21. Daromad quyidagi asosda tan olinadi:

21.1. Aktivdan olinadigan haqiqiy daromadni hisobga oladigan vaqtinchalik nisbat asosida foiz tan olinadi;

21.2. Kelishuv shartlariga muvofiq hisoblash asosida royalti tan olinadi;

21.3. Aksiyadorlarning to‘lovni olish huquqi belgilanganda dividendlar tan olinadi.

22. Daromad faqat operatsiya bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy naf xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan olinadigan taqdirdagina tan olinadi. Biroq, daromadga kiritilgan summani undirish xususida noaniqlik vujudga kelgan taqdirda qaytarilmagan summa yoki olish mumkin bo‘lmagan summa dastlab tan olingan daromad miqdorining o‘zgartirilishi sifatida emas, balki xarajat sifatida tan olinadi.

23. Xo‘jalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotni taqdim etishda quyidagilarni yoritib beradi:

23.1. Daromadni tan olish uchun qabul qilingan hisob siyosati, shu jumladan xizmat ko‘rsatishni o‘z ichiga olgan bitimlarning tugallanish bosqichlarini belgilash uchun qabul qilingan usullar;

23.2. Daromadning hisobot davri davomida aks ettirilgan har bir muhim toifasi summasi, shu jumladan quyidagilardan olingan daromadlar:

23.2.1. Tovarlar sotishdan;

23.2.2. Xizmatlar ko‘rsatishdan;

23.2.3. Foizlardan;

23.2.4. Royaltidan;

23.2.5. Dividendlardan;

23.3. Daromadning har bir muhim toifasiga kiritilgan tovarlar yoki xizmatlarni ayirboshlashdan olingan daromad miqdori.

Mazkur ilova ko‘rgazmali tavsifga ega va standartning qismi hisoblanmaydi. Ilovaning maqsadi bo‘lib turli tijorat vaziyatlarida tushuntirishlar tayyorlashga yordam berish uchun standartni qo‘llashni ko‘rsatish hisoblanadi. Misollarda bitimning alohida tomonlariga e’tibor berilgan, lekin ular daromadni tan olinishiga ta’sir etishga taalluqli bo‘lgan barcha omillarning to‘liq muhokamasi bo‘lmaydi. Misollarda daromadlar summasi aniq belgilanganligi nazarda tutiladi, xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan olinadigan iqtisodiy foyda va xarajatlar hamda kutilayotgan xarajatlar aniq hisoblanishi mumkin. Misollar mazkur standartni o‘zgartirmaydi va uning chegarasidan chiqmaydi.

1. Tovarni yetkazib berilishi kechiktirilayotgan bitim, yetkazib berish muddati xaridorning iltimosiga ko‘ra uzaytirilganda, bunda xaridor mulkka egalik qilish huquqiga ega bo‘ladi va schetlar bo‘yicha majburiyatni qabul qiladi.

Daromad quyidagi shartlarda xaridor mulkka egalik qilish huquqiga ega bo‘lganda tan olinadi:

1.1. Yetkazib berish amalga oshiriladi;

1.2. Tovar mavjud bo‘lib, sotishni tan olish paytida xaridorga yetkazib berishga tayyor;

1.3. Xaridor tovarni yetkazib berish muddati kechiktirilishi shartlarini alohida tarzda tasdiqlaydi;

1.4. Oddiy to‘lov shartlarini qo‘llash.

Daromad tovarlarni o‘z vaqtida yetkazib berish uchun faqat sotib olish yoki ishlab chiqarishga intilishning mavjudligida tan olinmaydi.

2. Tovarlar quyidagi shartlarda ortib jo‘natiladi:

2.1. O‘rnatish va texnik nazorat.

Daromad odatda xaridor jo‘natilgan tovarlarni qabul qilganda, shuningdek ularni o‘rnatish va texnik nazorat tugallanganda tan olinadi. Biroq, daromad tovarlarni xaridor tomonidan qabul qilinishi bilan darhol tan olinadi, agarda:

— o‘rnatish jarayoni mohiyatan oddiy, masalan, zavodda tekshirilgan telepriyomnikni o‘rnatishda uni faqat qutidan olish va antennaga hamda elektr tarmog‘iga ulash talab qilinadi xolos;

— ko‘zdan kechirish faqat shartnoma baholarini uzil-kesil belgilash maqsadidagina amalga oshiriladi, masalan, temir rudasi va shakarni yuklab jo‘natish va h.k.

2.2. Xaridor qaytarishning cheklangan huquqini kelishgan hollarda ma’qullash.

Agar tovarlarni qaytarishga oid noaniqlik mavjud bo‘lsa, daromad jo‘natilgan tovarlarni xaridor tomonidan rasmiy qabul qilib olinganda yoki tovarlar yetkazib berilgan va rad etish muddati tugaganida tan olinadi.

2.3. Konsignatsion sotish, unga muvofiq oluvchi (xaridor) yukni jo‘natuvchi (sotuvchi) nomidan tovarni sotish majburiyatini o‘z zimmasiga oladi.

Oluvchi tomonidan tovar uchinchi shaxsga sotilganda daromad yuk jo‘natuvchi tomonidan tan olinadi.

2.4. Yetkazib berilganda to‘lov bilan sotish (undirilgan to‘lov).

Daromad yetkazib berish amalga oshirilganda yoki sotuvchi yoxud uning vakili tomonidan pul mablag‘lari olinganda tan olinadi.

3. To‘lovni kechiktirish sharti bilan sotish, unga muvofiq xaridor tomonidan qisman to‘lash yo‘li bilan uzil-kesil hisob-kitob qilingandagina tovarlar yetkazib beriladi.

Bunday sotuv shartida daromad tovarlar yetkazib berilgandan so‘ng tan olinadi. Biroq, bunday sotuv katta hajmda bajarilishi sharoitining mavjudligida, daromad oldindan to‘lov summalarining sezilarli qismi kelib tushganida va omborxonadagi mavjud tovarlar zaxira qilingan hamda xaridorga yetkazib berishga tayyor ekanligi sharti bilan tan olinishi mumkin.

4. Mazkur paytda mavjud bo‘lmagan tovarlarni yetkazib berish uchun oldindan haq to‘langan (yoki qisman to‘langan) buyurtmalar. Masalan, tovarlar hali ishlab chiqarilmagan yoki mijozga uchinchi shaxs orqali yetkazib beriladi.

Daromad xaridorga tovar yetkazib berilganda tan olinadi.

5. Sotish va qayta sotib olish bo‘yicha kelishuvlar (svop bitimlaridan tashqari), unga muvofiq sotuvchi o‘sha tovarni keyinroq muddatda qayta sotib olishga rozi bo‘ladi yoki sotuvchi opsion qolgan (qayta sotib olishga) ega bo‘ladi yoxud xaridor sotuvchi tomonidan tovarni qayta sotib olishni talab qiladigan opsion putga ega bo‘ladi.

Daromad, sotuvchi tomonidan xaridorga egalik qilish riskini va rag‘batlantirishlarni berganligini aniqlash uchun kelishuv shartlarini tahlil qilish orqali tan olinadi va shundan so‘ng daromad sifatida tan olinadi. Mulkka egalik qilishning yuridik huquqi berib yuborilganiga qaramay, sotuvchida egalik qilish riski va rag‘batlantirishlar saqlanib qolgan hollarda, bitim moliyaviy shartnoma deb hisoblanadi va daromad olishga olib kelmaydi.

6. Qayta sotishni amalga oshiruvchi distribyutorlar, dilerlar va shunga o‘xshash vositachilar orqali sotish.

Bunday sotuvlardan daromad odatda egalik qilish tavakkalchiligi va manfaatdorligi berib yuborilganda tan olinadi. Lekin, xaridor vakil sifatida faoliyat ko‘rsatsa, sotuv konsignatsion sotuv sifatida qaraladi.

7. Davriy nashrlarga va shunga o‘xshash mahsulotlarga obuna bo‘lish.

Mavjud nashrlar har bir davrda o‘zining narxini saqlab qolsa, daromad ushbu nashrlarni jo‘natilgan davr mobaynida to‘g‘ri chiziqli usul asosida tan olinadi. Agar nashrlar turli hisobot davrida turli narxlarda bo‘lsa, unda daromad jo‘natilgan nashrlar qiymatini sotilish narxining umumiy summasiga kiritilgan tovarlar barcha birligining umumiy baholangan qiymatiga nisbati bo‘yicha tan olinadi.

8. Bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti bilan sotish. Bunda tovarlarning qiymati bo‘lib-bo‘lib to‘lanadigan to‘lovlar bilan to‘lanadi.

Sotish narxiga taalluqli bo‘lgan daromadlar, foizlardan tashqari sotish sanasida tan olinadi. Sotish narxi kiritilgan foiz stavkasi bo‘yicha olinishi kerak bo‘lgan to‘lovlarni diskontlash asosida aniqlanadi. Foizlar esa kiritilgan foiz stavkasini hisobga oluvchi vaqtga doir mutanosiblik asosida ularning olinishiga qarab daromad sifatida tan olinadi.

9. Ko‘chmas mulkni sotish.

Daromad odatda mulkka egalik qilish yuridik huquqi xaridorga o‘tganda tan olinadi. Lekin, ba’zi hollarda yuridik qoidalarga muvofiq mulkdagi ulushli foiz xaridorga mulkka bo‘lgan yuridik huquq o‘tgunga qadar berilishi mumkin va shuning uchun egalik qilish tavakkalchiligi va manfaatdorligi ham shu jarayonda beriladi. Bunday hollarda sotuvchi tomonidan shartnomani tugallash bo‘yicha ko‘p harakatlar qo‘llash kerak emasligi sharti bilan daromadni tan olish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Har qanday holda ham, sotuvchi mulkka egalik qilish ulushi va/yoki yuridik huquqini berganidan keyin har qanday xatti-harakatlar qo‘llashga majbur bo‘lsa, daromad ushbu harakatlar sodir etib bo‘lingandan so‘ng tan olinadi. Bunga qurilishi tugallanmagan bino yoki har qanday boshqa inshoot misol bo‘la oladi.

Ba’zi hollarda ko‘chmas mulk sotuvchining ishtirok etishi sharti bilan hamda tavakkalchilik va manfaatdorlik berilmagan holda sotilishi mumkin. Masalan, opsion put va kol (sotib olish va sotish) kelishuvini o‘z ichiga olgan sotish va qayta sotib olish to‘g‘risidagi kelishuv hamda sotuvchi ma’lum muddat davomida mulkka egalik qilish huquqini kafolatlaydigan yoki xaridorning qo‘shgan sarmoyasini ma’lum muddat mobaynida daromadli bo‘lishini kafolatlaydigan kelishuvlar. Bunday hollarda sotuvchining davom etayotgan ishtirokining mohiyati va darajasi bitimni qanday hisobga olishni belgilaydi. Uni sotish sifatida yoki moliyalash, lizing sifatida yoxud foydani taqsimlash to‘g‘risidagi har qanday boshqa kelishuv sifatida hisobga olish mumkin. Agar bitim sotish sifatida hisobga olinsa, unda sotuvchining davom etayotgan ishtiroki daromadni tan olishni kechiktirishi mumkin.

Sotuvchi to‘lov mablag‘larini va xaridorda to‘lovlarni yakunlashi bo‘yicha majburiyati borligini ham hisobga olishi kerak. Masalan, boshlang‘ich to‘lovlar yoki xaridor tomonidan davom ettirilayotgan to‘lovlarni hisobga olgan holda umumiy olingan to‘lovlar xaridorning to‘lovlarni to‘lash majburiyatlari bo‘yicha yetarli dalil bo‘la olmaydi, daromad faqat haqiqatda olingan pul mablag‘lari miqdorida tan olinadi.

10. O‘rnatish uchun to‘lov.

Montaj (o‘rnatish) uchun to‘lov o‘rnatishning tugallash bosqichi ko‘rsatilganda tan olinadi.

11. Xizmatlar uchun to‘lovlar mahsulot narxiga kiritiladi.

Mahsulotlarni sotish narxi o‘z ichiga sotishdan keyingi xizmatlar (masalan, dasturiy ta’minot sotilganda sotishdan keyingi xizmat ko‘rsatishlar, mahsulot sifatini oshirishni ta’minlash) uchun ma’lum summani ham kiritgan bo‘lsa, ushbu summa kelgusi davrga o‘tkaziladi va xizmatlar ko‘rsatilgan davrda daromad sifatida tan olinadi.

12. Reklama haqi.

Ommaviy axborot vositasi tomonidan vositachilik haqi omma oldida tegishli reklama yoki reklama roligi chiqarilganda tan olinadi. Ishlab chiqarish vositachilik haqi loyihani tugallash darajasi ko‘rsatilganda tan olinadi.

13. Sug‘urta agentliklarining vositachilik haqi.

Sug‘urta agentligi tomonidan olingan yoki olinishi kerak bo‘lgan vositachilik haqi, agent tomonidan keyinchalik xizmat ko‘rsatish talab etilmasa, agent tomonidan sug‘urta polisi kuchga kirgan yoki tiklangan kunidan keyin daromad deb tan olinadi. Biroq, agentdan polis amalda bo‘lgan muddatda keyinchalik xizmat ko‘rsatish talab qilinishi ehtimoli mavjud bo‘lsa, vositachilik haq yoki uning qismi kechiktiriladi va polis kuchga ega bo‘lgan davr mobaynida daromad sifatida tan olinadi.

14. Moliyaviy xizmatlar uchun to‘lov.

Moliyaviy xizmatlar uchun daromadni tan olish ma’lum miqdorda to‘lov belgilangan moliyaviy xizmatlarni ko‘rsatish maqsadiga va u bilan bog‘liq bo‘lgan har bir moliyaviy instrumentni hisobga olish asoslariga bog‘liq. Moliyaviy xizmatlar uchun to‘lovlar tavsifi ko‘rsatilayotgan xizmatlarning mohiyati va asosini aks ettirmasligi mumkin. Shuning uchun moliyaviy instrumentning real daromadining ajralmas qismi bo‘lgan to‘lovni xizmat ko‘rsatishdan keyin ishlab topilgan to‘lov va ma’lum harakatlarni bajarganlik uchun to‘lovdan ajrata olish muhimdir.

(a) Moliyaviy instrument real daromadining ajralmas qismi bo‘lgan to‘lov.

Bunday turdagi to‘lov odatda real daromadga tuzatish sifatida qaraladi. Lekin, moliyaviy instrumentni boshlang‘ich qiymati tan olingandan keyingi joriy narxlarda o‘lchash zarur bo‘lganda, to‘lov daromad sifatida aks ettiriladi.

(1) Xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan investitsiya sifatida saqlanadigan moliyaviy instrumentni yaratish yoki xarid qilish bilan bog‘liq xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan olingan to‘lov.

Ushbu to‘lov qarz oluvchining moliyaviy holatini baholash, qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha kafolat, garov va boshqa kelishuvlarni, instrument shartlarini muhokama qilish, hujjatlarni tayyorlash va rasmiylashtirish va bitimni tugallash kabi faoliyatlar uchun to‘lovlar to‘lashni o‘z ichiga oladi. Bu to‘lov tashkil etilib davom ettirilayotgan qatnashuvning ajralmas qismi hisoblanadi, natijada moliyaviy instrument kelib chiqadi va tegishli to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar bilan birga kechiktiriladi va real daromadlarga tuzatishlar sifatida tan olinadi.

(2) Ssudalar berish yoki sotib olish uchun xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan olingan qabul qilingan majburiyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan xizmatlari uchun to‘lov.

Agar subyektning ma’lum kredit shartnomasini tuzishi ehtimoli mavjud bo‘lsa, qabul qilingan majburiyatlar uchun olingan to‘lov moliyaviy instrumentni sotib olishda davom etayotgan ishtiroki uchun kompensatsiya hisoblanadi va tegishli to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar bilan birga kechiktiriladi va real daromadlarga tuzatishlar sifatida tan olinadi. Agar majburiyatning muddati o‘tgan bo‘lsa va xo‘jalik yurituvchi subyekt ssudalar taqdim etmagan bo‘lsa, unda to‘lov shartnomasining muddati tugashi bilan daromad sifatida tan olinadi.

(v) Ko‘rsatilgan xizmatlar uchun ishlab topilgan to‘lov.

(1) Ssudalar uchun xizmat ko‘rsatishda undiriladigan to‘lov.

Xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan ssuda uchun xizmat qilishda undiriladigan to‘lov xizmatlar ko‘rsatib borilishiga qarab daromad sifatida tan olinadi. Agar xo‘jalik yurituvchi subyekt ssuda bersa, lekin ushbu ssuda bilan xizmat ko‘rsatish uchun odatda shunday xizmat turi uchun undiriladigan to‘lovga nisbatan birmuncha arzon to‘lovni saqlab qolsa, unda berilgan ssuda qiymatining bir qismi kechiktiriladi va xizmatlar ko‘rsatib borilishiga qarab tan olinadi.

(2) Ssudalar berish yoki olish bo‘yicha majburiyatni qabul qilganlik uchun to‘lov.

Agar kredit shartnomasini tuzishning kichik ehtimoli mavjud bo‘lsa, majburiyat uchun to‘lov majburiyat amalda bo‘lgan muddat mobaynida vaqtga doir mutanosiblik usuli asosida umumxo‘jalik faoliyatidan olingan daromad sifatida tan olinadi.

(s) Oddiy faoliyatdan ahamiyatliroq bo‘lgan ma’lum harakatlarni bajarish natijasida kelib chiqadigan to‘lov.

To‘lov quyida keltirilgan misollarda ko‘rsatilganidek ma’lum harakatlarni bajarish natijasida daromad sifatida tan olinadi:

(1) Mijozga aksiyalarni taqsim qilgani uchun vositachilik haqi.

Vositachilik haqi aksiyalar taqsimlanganda daromad sifatida tan olinadi.

(2) Ssudalarni qarzdor va investor orasida joylashtirganlik uchun mukofotlash.

Mukofotlash ssudalar tashkil qilingandan so‘ng daromad sifatida tan olinadi.

(3) Sindikatlashtirilgan kredit uchun to‘lov.

Ma’lum harakat tugashi bilan kelib chiqadigan to‘lov bilan faoliyatning kelgusi natijalariga yoki tavakkalchilik saqlab qolinganligiga tegishli bo‘lgan to‘lovni farqlay olish kerak. Kreditni tashkil qiluvchi va o‘zi uchun ssuda paketining hech qanday qismini saqlab qolmaydigan (yoki boshqa ishtirokchilar kabi qiyosiy tavakkalchiliklar uchun real daromadning bir qismini saqlab qoluvchi) xo‘jalik yurituvchi subyekt tomonidan sindikatlashtirilgan kredit uchun to‘lov sindikatlashtirilgan kreditga xizmat ko‘rsatish uchun qoplash hisoblanadi. To‘lovning bunday turi sindikatlashtirish tugallanishi ko‘ra daromad sifatida tan olinadi.

Lekin, agar xo‘jalik yurituvchi subyekt — sindikatlashtirish ishtirokchisi sindikatlashtirishning boshqa ishtirokchilari oladigan daromadga nisbatan kam bo‘lgan qiyosiy tavakkalchilik uchun real daromad olgan holda ssuda paketining ma’lum bir qismini saqlab qolsa, unda sindikatlashtirish uchun olingan to‘lovlarning bir qismi saqlab qolingan tavakkalchilik bilan o‘zaro munosabatda bo‘ladi. To‘lovlarning tegishli qismi kechiktiriladi va 14(a)-bandda ko‘rsatilganidek investitsiyadan olinadigan real daromadga tuzatishlar kiritish shaklida daromad sifatida tan olinadi. Aksincha, xo‘jalik yurituvchi subyekt — sindikatlashtirish ishtirokchisi sindikatlashtirishning boshqa ishtirokchilari tomonidan ishlab topilgan daromadga nisbatan juda yuqori bo‘lgan tavakkalchilikning qiyosiy darajasi bilan real daromad olgan holda ssuda paketining ma’lum bir qismini saqlab qolsa, unda real daromadning bir qismi sindikatlashtirilgan kredit uchun to‘lov bilan o‘zaro munosabatda bo‘ladi.

Real daromadning tegishli qismi sindikatlashtirish tugashi bilan sindikatlashtirilgan kredit uchun to‘lovlarning bir qismi sifatida tan olinadi.

15. Abonement yig‘imlari.

San’atkorlarning chiqishlari, banketlar va boshqa alohida hollardan tushum bunday tadbirlar ro‘y berganda daromad sifatida tan olinadi. Qator tadbirlarga chiptalar (obunalar) sotilganda, to‘lov har bir tadbirda ko‘rsatilgan xizmat hajmidan kelib chiqqan asosda har bir tadbir o‘rtasida taqsimlanadi.

16. O‘qitish uchun to‘lov.

Daromad o‘qitish davri mobaynida tan olinadi.

17. Boshlang‘ich, a’zolikka qabul qilish va a’zolik badallari.

Daromadni tan olish ko‘rsatiladigan xizmatlarning tavsifiga bog‘liq. Agar badallik to‘lovlari faqat a’zolikni nazarda tutsa va barcha boshqa xizmatlar yoki mahsulotlar uchun alohida to‘lansa yoxud alohida yillik obuna bo‘lish mavjud bo‘lsa, badallar ularni olishda ahamiyatli noaniqliklar bo‘lmaganda daromad sifatida tan olinadi. Agar badallar a’zolarga turli xizmatlar ko‘rsatilishi yoki a’zolik davri mobaynida nashr qilish huquqini bersa yoxud a’zo bo‘lmaganlarga sotilayotgan tovarlar va ko‘rsatilayotgan xizmatlar uchun undiriladigan to‘lovlarga nisbatan pastroq narxlarda to‘lash huquqini bersa, ular beriladigan chegirmalarning kelib tushish vaqti, mohiyati va qiymatini aks ettirish asosida tan olinadi.

18. Franshiza uchun to‘lov.

Franshiza uchun to‘lov boshlang‘ich va keyingi xizmatlar, asbob-uskunalar va boshqa moddiy aktivlar va nou-xau ta’minotini qoplashi mumkin. Mos ravishda franshiza uchun to‘lov uning undirilish maqsadini aks ettirishi asosida daromad sifatida tan olinadi. Quyida franshiza uchun to‘lovlarning tegishli usullari keltirilgan:

(a) Asbob-uskunalar va boshqa moddiy aktivlar bilan ta’minlash.

Joriy narxlarda sotilgan aktivlarning qiymatiga asoslangan summa barcha tovar yetkazib berilganda yoki mulkka egalik huquqi berilganda daromad sifatida tan olinadi.

(v) Dastlabki va keyingi xizmatlar ko‘rsatish.

Davomiy xizmat ko‘rsatish uchun to‘lovlar, ular dastlabki to‘lovlarning bir qismi yoki alohida to‘lov sifatida tan olinishidan qat’i nazar, xizmat ko‘rsatilishiga qarab daromad sifatida tan olinadi. Agar alohida to‘lov muvofiq bo‘lgan foyda bilan birga davom ettirilayotgan xizmatni qoplamasa, davom etayotgan xizmatlar xarajatlarini qoplash va ular bo‘yicha tegishli foydani ta’minlash uchun yetarli bo‘lgan boshlang‘ich to‘lovlarning bir qismi kechiktiriladi va xizmat ko‘rsatilishiga qarab daromad sifatida tan olinadi.

Franshiza bo‘yicha kelishuv franshiza taqdim etuvchi kompaniyani boshqalarga qaraganda pastroq narxda yoki bunday sotuvlardan tegishli foyda bermaydigan narxlarda asbob-uskunalar, zaxiralar yoki boshqa moddiy aktivlar bilan ta’minlashni nazarda tutadi. Bunday hollarda boshlang‘ich to‘lovlarning baholangan xarajatlarni qoplash va ushbu sotuvlardan ma’lum daromad olish uchun yetarli bo‘lgan qismi kechiktiriladi va franshizani oluvchiga tovar sotiladigan muddat ichida tan olinadi. Boshlang‘ich to‘lovlarning qoldig‘i franshiza taqdim etuvchi shaxsdan talab qilinadigan barcha boshlang‘ich va boshqa majburiyatlarni (joyni tanlashda yordam ko‘rsatish, xodimlarni o‘qitish, moliyalash va reklama kabi) bajarish tugallanganda tan olinadi.

Mintaqaviy franshizaga nisbatan kelishuv bo‘yicha qabul qilingan boshlang‘ich xizmatlar va boshqa majburiyatlar ushbu joylarda joylashgan qator ayrim korxonalarga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ushbu holda ushbu xizmatlarga tegishli to‘lov dastlabki ko‘rsatilgan xizmatlar asosiy hajmining savdo korxonalarining soniga mutanosib ravishda daromad sifatida tan olinadi.

Agar boshlang‘ich to‘lov uzoq muddat davomida undirilsa va to‘liq undirilishi bo‘yicha ahamiyatli bo‘lgan noaniqlik bo‘lsa, unda to‘lov (daromad) pul mablag‘larini qisman kelib tushishiga qarab tan olinadi.

(c) Franshizani uzaytirganlik uchun to‘lov.

Kelishuv amalda bo‘lgan davrda taqdim etilgan kelishuv bilan ta’minlangan uzaytirish huquqidan foydalanganlik uchun yoki boshqa xizmatlar uchun undiriladigan to‘lov xizmat ko‘rsatilishiga yoki huquqdan foydalanishga qarab daromad sifatida tan olinadi.

(d) Vakillik shartnomasi bo‘yicha amalga oshiriladigan operatsiyalar.

Operatsiyalar franshiza taqdim etuvchi kompaniya va oluvchi kompaniya o‘rtasida sodir bo‘lishi mumkin. Unda franshiza taqdim etuvchi kompaniya mohiyatiga ko‘ra oluvchi kompaniya uchun vakil sifatida ishtirok etadi. Masalan, franshiza taqdim etuvchi kompaniya kanselyariya mollarini buyurishi va ularni oluvchi kompaniyaga o‘zi uchun hech qanday foydasiz yetkazib berishni tashkil etishi mumkin. Bunday bitim daromad olishga olib kelmaydi.

19. Iste’mol dasturiy ta’minotini takomillashtirish uchun to‘lov.

Iste’mol dasturiy ta’minotini ishlab chiqqanlik uchun to‘lov dasturiy ta’minot yetkazib berilgandan so‘ng unga texnik xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lgan xizmatlarni tugallash bosqichi va ishlab chiqishni tugallash bosqichi ko‘rsatgan holda daromad sifatida tan olinadi.

20. Litsenziya va royalti uchun to‘lov.

Subyektning aktivlaridan (savdo markalari, patentlar, dasturiy ta’minot, musiqa asarlari, yozuvlarning asli va badiiy filmlarga mualliflik huquqi kabi) foydalanganlik uchun to‘lanadigan litsenziya va royalti uchun to‘lov odatda bitimning mazmuni va shartlariga muvofiq tan olinadi. Amaliyot nuqtai nazaridan uni bitim amalda bo‘lgan muddat mobaynida, masalan, litsenziya egasi ma’lum bir texnologiyadan ma’lum davr mobaynida foydalanish huquqiga ega bo‘lganda, to‘g‘ri chiziqli usul bo‘yicha amalga oshirish mumkin.

Qat’iy to‘lov yoki litsenziarga mazkur huquqlardan erkin foydalanish imkonini beradigan, litsenziat esa bajarilmagan hech qanday majburiyatga ega bo‘lmagan, lekin, bekor qilinmagan shartnoma bo‘yicha qoplanmagan kafolat uchun huquqni berish mohiyatan sotish hisoblanadi. Litsenziya taqdim etuvchida yetkazib berish amalga oshirilgandan so‘ng hech qanday majburiyat bo‘lmaganda dasturiy ta’minotdan foydalanish uchun litsenziya bitimi bunga misol bo‘la oladi. Boshqa misol — badiiy filmni bozorlarda namoyish etish huquqining berilishi, unda litsenziat distribyutorlarni nazorat qilolmaydi va keyingi kassa daromadlari olishni kutmaydi. Bunday holda daromad sotish paytida tan olinadi.

Ba’zi bir hollarda litsenziya yoki royalti to‘lovlarini olish yoki olmaslik kelgusida bo‘ladigan hodisalarga bog‘liq bo‘ladi. Bunday hollarda daromad to‘lovlar yoki royaltini olish imkoniyati bo‘lganda, odatda hodisa sodir bo‘lgandan keyin tan olinadi.