Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudlov hayʼatlari tomonidan 2020-yilning ikkinchi choragida nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzorini muhokama qilib, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 24-moddasiga muvofiq, Oliy sud Rayosati qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2020-yilning ikkinchi choragida nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzori 1-ilovaga muvofiq;

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2020-yilning ikkinchi choragida nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzori 2-ilovaga muvofiq;

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining maʼmuriy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2020-yilning ikkinchi choragida nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzori 3-ilovaga muvofiq;

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining iqtisodiy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2020-yilning ikkinchi choragida nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzori 4-ilovaga muvofiq maʼlumot uchun qabul qilinsin.

2. “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Axborotnomasi” hamda “Kuch-adolatda” gazetasi birlashgan tahririyati (Sh. Hamroyev), “Odil sudlov” — “Pravosudiye” jurnali tahririyati (K. Ubaydilloyev), Oliy sudning Matbuot xizmati (A. Abidov), Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy qilish va axborot xavfsizligini taʼminlash boshqarmasi (B. Ochilov) sud amaliyoti obzorlarini Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Axborotnomasi, “Odil sudlov” — “Pravosudiye” jurnali hamda Oliy sudning veb-saytida eʼlon qilinishini taʼminlasin.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudlov hayʼatlari (T. Meliboyev, G. Parpiyeva, A. Murodov, Q. Komilov), viloyatlar va ularga tenglashtirilgan sudlar raislari zimmasiga:

sud amaliyoti obzorlarini viloyat, tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining har bir sudyasiga reyestr orqali yetkazilishini taʼminlash;

sud amaliyoti obzorlarini barcha sudyalar ishtirokida oʻrganish maqsadida 2020-yil avgust oyida videokonferensaloka rejimida seminar mashgʻulotini oʻtkazish;

bajarilgan ishlar haqidagi batafsil axborotni Oliy sudning Plenumi va Rayosati kotibiyatiga elektron shaklda 2020-yil 31-avgustga qadar taqdim etish yuklansin.

4. Ushbu qaror Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlararo, tuman (shahar) sudlariga amaliyotda foydalanish va ishlarni koʻrishda yoʻl quyilayotgan kamchiliklarga chek qoʻyish choralarini koʻrish uchun yuborilsin.

5. Mazkur qarorning ijrosini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisining oʻrinbosarlari — sudlov hayʼatlari raislari R. Maxmudova, I. Muslimov, X. Yodgorov va B . Isakov zimmasiga yuklansin.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Sud-huquq tizimini yanada takomillashtirish va sud hokimiyati organlariga ishonchni oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2018-yil 13-iyuldagi PF-5482-sonli Farmoni ijrosini taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Rayosatining “Sud amaliyoti obzorlarini tayyorlash va eʼlon qilish toʻgʻrisida” 2018-yil 27-iyuldagi RS-44-18-sonli qarori qabul qilingan.

Mazkur qarorning 2-bandiga koʻra, Oliy sud sudlov hayʼatlari tomonidan har chorak yakunida sudlov hayʼatlarining ishlarni nazorat tartibida koʻrib chiqish boʻyicha sud amaliyoti obzorlarini tayyorlash va eʼlon qilish belgilangan.

Jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining oʻtgan davrdagi faoliyati tahlillariga koʻra, sudlov hayʼati tomonidan Oliy sudning ish rejasi va tasdiqlangan Dasturlar, Yoʻl xaritasida belgilangan vazifalar ijrosi yuzasidan muayyan ishlar amalga oshirilgan.

Joriy yilning oʻtgan ikkinchi choragi davomida jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga 4.305 ta nazorat tartibida shikoyat (protest)lar kelib tushib, shu davrda jami 5.993 ta shikoyat (protest)lar oʻrganilgan.

Ulardan 4.066 ta shikoyat sudlov hayʼatiga oʻtkazilishi rad qilingan, 265 tasi koʻrmasdan qaytarilgan, 951 tasi jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga koʻrish uchun oʻtkazilib, 711 ta shikoyat hisobot davrining oxirida qoldiqda qolgan.

Shundan 661 ta shikoyat (protest) jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatida koʻrib chiqilib, 603 ta shikoyat (protest) qanoatlantirilgan, 58 ta shikoyat (protest) rad qilingan.

Jumladan, 367 ta ish boʻyicha sud qarorlari bekor qilinib, ishlar yangidan apellatsiya va kassatsiya instansiyalarida koʻrish uchun yuborilgan, jami 236 ta ish boʻyicha sud qarorlari oʻzgartirilgan, shundan 46 ta ish boʻyicha jinoyat malakasi oʻzgartirilib, jazo chorasi kamaytirilgan, 112 ta ish boʻyicha jinoyat malakasi oʻzgartirilmay jazo chorasi kamaytirilgan, 50 ta ish boʻyicha sud qarorlari Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksi 490-moddasining beshinchi qismi va boshqa asoslarga koʻra oʻzgartirilgan hamda 28 ta ish tugatilgan.

Sud amaliyoti obzori natijalariga koʻra, birinchi, apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (bundan buyon matnda JK deb yuritiladi), Jinoyat-protsessual kodeksi (bundan buyon matnda JPK deb yuritiladi) va boshqa qonun hujjatlari, shuningdek Oliy sud Plenumining qarorlarida berilgan tushuntirishlarga rioya qilmaslik holatlariga yoʻl qoʻyilayotganligini koʻrish mumkin.

Jinoyat ishlari boʻyicha Quvasoy shahar sudining 2019-yil 27-fevraldagi hukmiga koʻra, D.M.ga JK 28, 246-moddasining ikkinchi qismi bilan JK 57-moddasi qoʻllanilgan holda 8 yil, 25, 273-moddasining beshinchi qismi bilan JK 57-moddasi qoʻllanilgan holda 8 yil, JK 59-moddasi tartibida 8 yil 6 oy ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Fargʻona viloyat sudi kassatsiya instansiyasining 2019-yil 6-avgustdagi ajrimi bilan hukm oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudning hukmiga koʻra, D.M. X.M. va jinoyat ishidan qismi ajratilgan Qirgʻiziston Respublikasi fuqarosi bilan oldindan til biriktirib, 2018-yil sentyabr oyida D.M. va X.M. Quvasoy shahri hududida “Zamir” ismli shaxs bilan koʻrishib, kontrabanda yoʻli bilan olib oʻtiladigan 1 kilogramm “gashish” giyohvandlik vositasini 4.000 AQSh dollariga sotib olishga oldindan kelishib, 2018-yil 3-oktabr kuni “Zamir” ismli shaxs “gashish” giyohvandlik vositasini Qirgʻizistondan Oʻzbekiston hududiga kontrabanda yoʻli bilan olib oʻtgach, shu kuni D.M. boshqaruvidagi davlat raqami 40 E 511 MA “Matiz” avtomashinasida X.M. bilan birga Quvasoy shahri, Polmon qishlogʻiga borib, “Zamir” bilan koʻrishib, unga 4.000 AQSh dollarini berib, 672 gramm “gashish” giyohvandlik vositasini sotib olib, X.M. “gashish” giyohvandlik vositasini yonida saqlab yoʻlovchi taksi avtomashinasida, D.M. oʻzining “Matiz” avtomashinasida X.M.ni orqasidan kuzatib, Fargʻona shahriga harakatlanib kelib, X.M. D.M.ning koʻrsatmasiga asosan yoʻlovchi taksi avtomashinasidan tushib, D.M. boshqaruvidagi avtomashinaga chiqmoqchi boʻlganida huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari tomonidan qoʻlga olinib, oʻzlariga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra, oʻz harakatlarini oxiriga yetkaza olmasdan koʻp miqdordagi 672 gramm “gashish” giyohvandlik vositasini sotishga suiqasd qilganlikda aybli deb topilgan.

Sud ish tafsilotlarini toʻgʻri aniqlab, D.M.ning aybi isbotlangani haqida xulosaga kelgan boʻlsa-da, biroq uning harakatlarini kvalifikatsiya qilishda xatolikka yoʻl qoʻygan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2014-yil 23-maydagi “Sud hukmi toʻgʻrisida”gi 07-sonli qarorining 16-bandidagi JPKning 463-moddasiga koʻra, ayblov hukmi taxminlarga asoslangan boʻlishi mumkin emasligi va faqat sudlanuvchining jinoyat sodir etishda aybli ekanligi sud muhokamasi davomida isbot qilingan taqdirdagina chiqarilishi, 24-bandida sud sudlanuvchini baholovchi kategoriyalarga tegishli belgilarga qarab aybdor deb topishda, ushbu belgining jinoiy qilmishda mavjudligini tasdiqlovchi holatlarni keltirishi shartligi haqida tushuntirishlar berilgan.

Xususan, dastlabki tergov organi va sud D.M.dan olingan giyohvandlik vositasi miqdori 672 gramm boʻlib, faqat isteʼmol qilinishini istisno etadigan miqdorda topilganidan kelib chiqib, uning giyohvandlik vositasini oʻtkazishga suiqasd qilganlikdagi aybi isbotlangani haqida asosli xulosaga kelgan boʻlsa-da, biroq uning giyohvandlik vositalarini aynan haq evaziga sotishga suiqasd qilganligi haqidagi xulosasiga asos boʻlgan biron-bir dalilni keltirmasdan taxminiy qaror qabul qilgan.

Zero, Oliy sud Plenumining “Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar bilan qonunga xilof ravishda muomala qilishga oid jinoyat ishlari boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarori 2017-yil 28-apreldagi tahririning 21-bandida JKning 273-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni qonunga xilof ravishda oʻtkazish deganda, ularni turlicha usulda haq evaziga yoki tekinga (sotish, hadya etish, almashtirish, qarzi evaziga yoki qarz sifatida va h.k.) boshqa shaxsga berish tushunilishi lozimligi, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni sotish usulida koʻp miqdorda oʻtkazish ularni oʻtkazishning eng ijtimoiy xavfli koʻrinishi hisoblanishi tufayli, mazkur qilmish JKning 273-moddasi beshinchi qismi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozimligi, mazkur vosita yoki moddalarni koʻp miqdorda boshqa barcha usullarda oʻtkazish JKning 273-moddasi boshqa tegishli qismi bilan javobgarlik kelib chiqishiga sabab boʻlishi haqida tushuntirish berilgan.

Shunga koʻra, giyohvandlik vositalari faqat isteʼmol qilinishini istisno etadigan miqdorda topilgani yoki ekspertizaning aybdor giyohvand emasligi toʻgʻrisida bergan xulosasining oʻzi aybdorni giyohvandlik vositalarini aynan haq evaziga oʻtkazishga suiqasd qilganlikda ayblash uchun yetarli dalil hisoblanmaydi.

Chunki, D.M.dan olingan 672 gramm “gashish” giyohvandlik vositasini aynan sotish haqida biron-bir shaxs bilan kelishgani yoki uning shunga qaratilgan harakatlari oʻziga bogʻliq boʻlmagan holatda toʻxtatilgani yoxud unda ushbu vositalarni aynan sotish yoʻli bilan oʻtkazish maqsadi boʻlgani aniqlanmagan va bunday dalilni bugungi kunda toʻplash va mavjud shubhani bartaraf etish imkoniyatlari tugagan.

Qayd etilganlarga koʻra, D.M.da giyohvandlik vositasini qonunga xilof ravishda sotish yoʻli bilan oʻtkazish maqsadining boʻlganligi tasdiqlanmagani bois, uning harakatlarini giyohvandlik vositasini X.M. bilan oldindan til biriktirib, koʻp miqdorda boshqa barcha usullarda oʻtkazish uchun saqlash deb baholash lozim boʻladi.

Shu sababli, sudlov hayʼatining 2020-yil 5-maydagi ajrimi bilan sud qarorlarining D.M.ga oid qismi oʻzgartirilib, uning harakatlari JK 25, 273-moddasining beshinchi qismidan shu modda uchinchi qismining “b” bandiga qayta kvalifikatsiya qilinib, shaxsi va qilmishlariga muvofiq meʼyorda jazo tayinlangan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Qoʻshrabot tuman sudining 2017-yil 22-iyundagi hukmiga koʻra, O.S. JK 169-moddasi toʻrtinchi qismining “v” bandi bilan 8 yil, 177-moddasi uchinchi qismining “b” bandi bilan 2 yil, JK 59-moddasi tartibida 8 yil 1 oy ozodlikdan mahrum qilish jazosiga sudlangan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Samarqand viloyat sudi apellatsiya instansiyasining 2017-yil 8-avgustdagi ajrimi bilan hukm oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudning hukmiga koʻra, O.S. boshqa shaxslar bilan oldindan til biriktirib, bir guruh boʻlishib, E.E. rahbarligida uyushgan jinoiy guruhga birlashib, tuzilgan jinoiy rejaga koʻra, O.S. uyushgan guruh tarkibida faoliyat yuritib, uyushgan guruh manfaatlarini koʻzlab, guruh rahbari va aʼzolari bilan hamda sud majlisida aniqlash imkoni boʻlmagan “B”, “R”, “S” va boshqa nomaʼlum shaxslar bilan birgalikda, 2015-yil noyabr oyidan 2016-yil mart oyiga qadar NKMK Janubiy kon boshqarmasiga qarashli “Zarmitan” konining yer osti shaxtasidan tarkibida oltin moddasi boʻlgan jami 25 tonna ruda toshlarini yashirin ravishda talon-toroj qilishib, ruda toshlarini Oʻ.Y.ning yashash uyidagi qoʻlbola usulda yasalgan tosh tegirmonida maydalab, ruda qumlarni yuvib, oltin moddasini ajratib olishganidan soʻng, valyuta qimmatliklari hisoblangan oltin moddasini qonunga xilof ravishda “Sanjar” ismli nomaʼlum shaxsga jami 40.000.000 soʻm evaziga oʻtkazishib, olingan daromadni jinoiy guruh aʼzolari oʻrtasida boʻlib olishgan.

Bundan tashqari, O.S. uyushgan jinoiy guruh tarkibida faoliyatini davom ettirib, uyushgan guruh rahbari va aʼzolari bilan hamda dastlabki tergov va sud majlisida aniqlash imkoni boʻlmagan “T” ismli shaxs bilan oʻzganing mulkini yashirin ravishda talon-toroj qilish maqsadida, NKMK Janubiy kon boshqarmasiga qarashli “Zarmitan” koniga gʻayriqonuniy ravishda kirishib, konning yer osti shaxtasining 885-sonli gornizontidan, tarkibida oltin moddasi boʻlgan 2.000 kg ruda toshlarini yashirin ravishda talon-toroj qilishib, ushbu ruda toshlarini dastlabki tergov va sud majlisida aniqlash imkoni boʻlmagan nomaʼlum “Ford-tranzit” rusumli avtomashina yordamida Xatirchi tumaniga olib borishib, dastlabki tergov va sud majlisida aniqlash imkoni boʻlmagan nomaʼlum shaxsga 4.000.000 soʻmga oʻtkazishib, olingan daromadni jinoiy guruh aʼzolari oʻrtasida boʻlib olishgan.

Bundan tashqari, O.S. uyushgan jinoiy guruh tarkibida faoliyatini davom ettirib, uyushgan guruh rahbari va aʼzolari bilan birga, 2016-yil 6,16,17,19-mart kunlari E.E. va J.M.ning boshqaruvlarida boʻlgan “Lasyetti” rusumli 30 A 784 VA davlat belgili hamda “Neksiya” rusumli 30 Z 491 DA davlat belgili avtomashinalaridan foydalanib, NKMK Janubiy kon boshqarmasiga qarashli “Zarmitan” koniga gʻayriqonuniy ravishda kirishib, konning yer osti shaxtasining 885-sonli gornizontidan tarkibida oltin moddasi boʻlgan 25.538.533,88 soʻm qiymatga teng boʻlgan jami 4.485 kg ruda toshlarini yashirin ravishda talon-toroj qilishib, A.Sh.ning “ISUZU” rusumli 30 R 485 GA davlat belgili avtomashinasiga ortayotgan vaqtda, Qoʻshrabot tumani IIB xodimlari tomonidan ushlanib, ushbu tarkibida oltin moddasi boʻlgan 25.538.533,88 soʻmlik ruda toshlari ashyoviy dalil sifatida hujjatlashtirib olingan.

Sud, ish tafsilotlarini toʻgʻri aniqlab, O.S.ning aybi isbotlanganligi haqida asosli xulosaga kelgan boʻlsa-da, uning valyuta qimmatliklarini qonunga xilof ravishda olish yoki oʻtkazishda ifodalangan harakatini notoʻgʻri kvalifikatsiya qilgan.

JK 177-moddasi uchinchi qismining “b” bandida uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini koʻzlab, fuqarolarning qonunga xilof ravishda ancha miqdorda valyuta qimmatliklarini olishi yoki oʻtkazishda ifodalangan harakatlar uchun jinoiy javobgarlik belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasining 2003-yil 11-dekabrdagi “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi Qonunining 3-moddasida chet el valyutasi, chet el valyutasidagi qimmatli qogʻozlar, chet el valyutasidagi toʻlov hujjatlari va sof quyma oltin valyuta boyliklari hisoblanishi koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining 2000-yil 28-apreldagi “Valyuta qimmatliklarini qonunga xilof ravishda olish yoki oʻtkazishga doir ishlar yuzasidan sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 8-sonli qarori 2-bandining “g” kichik bandida valyuta qimmatliklarining roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasining “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi 2003-yil 11-dekabrdagi Qonunining 3-moddasida belgilangan boʻlib, uning kengaytirilgan holda talqin etish mumkin emasligi, bunday qimmatliklarga sof quyma oltin kirishligi haqida rahbariy tushuntirish berilgan.

Mazkur jinoyat ishi boʻyicha oʻgʻirlangan va sotilgan jinoyat obyekti - tarkibida oltin boʻlgan ruda qumlari boʻlib, ular sof quyma oltin holatiga keltirilmagan boʻlib, yuqoridagi qonun hamda Oliy sud Plenumi qarori tushuntirishlariga muvofiq, ushbu tarkibida oltin boʻlgan ruda qumlarini valyuta qimmatliklari sifatida eʼtirof etib boʻlmaydi, shunga koʻra, ushbu ruda toshlari valyutani olish yoki oʻtkazish jinoyati tarkibini tashkil etmaydi.

Ish hujjatlariga koʻra, O.S. uyushgan guruh tarkibida faoliyat yuritib, uyushgan guruh manfaatlarini koʻzlab, guruh rahbari va boshqa aʼzolari bilan birgalikda NKMK Janubiy kon boshqarmasiga qarashli “Zarmitan” konining yer osti shaxtasidan tarkibida oltin moddasi boʻlgan jami 3 ta holatda, yaʼni 25 tonna, 2000 kg va 4.485 kg ruda toshlarini yashirin ravishda talon-toroj qilgan.

Yuqorida bayon etilganlarga asosan, jinoyat obyekti hisoblangan tarkibida oltin moddasi boʻlgan ruda qumlari valyuta qimmatliklariga kirmaydi.

Shu bois, sudlov hayʼatining 2020-yil 23-iyundagi ajrimi bilan sud qarorlarining O.S.ga oid qismi oʻzgartirilib, uning ayblovidan JK 177-moddasi uchinchi qismining “b” bandi chiqarilgan va jinoyat ishining shu qismi harakatdan tugatilgan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Yashnobod tuman sudining 2015-yil 1-maydagi hukmiga koʻra, I.B. JK 205-moddasining birinchi qismi bilan JK 45-moddasiga asosan 3 yil huquqni muhofaza qiluvchi idoralarda ishlash huquqidan mahrum qilingan holda ish haqining 20 foizini davlat daromadi hisobiga ushlab qolgan holda 2 yil, 208-moddasi bilan ish haqining20 foizini davlat daromadi hisobiga ushlab qolgan holda 2 yil axloq tuzatish ishlari, 210-moddasi ikkinchi qismining “v”, “g” bandlari bilan 5 yil ozodlikdan mahrum qilish, JK 59, 61-moddalari tartibida 3 yil huquqni muhofaza qiluvchi idoralarda ishlash huquqidan mahrum qilinib, 5 yil 6 oy ozodlikdan mahrum qilish jazosiga sudlangan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Toshkent shahar sudi kassatsiya instansiyasining 2017-yil 28-apreldagi ajrimi bilan hukmning I.B.ga oid qismi oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sud hukmiga koʻra, sudlanuvchi I.B. Toshkent shahar Bektemir tuman IIB JQ va UJQKB tezkor vakili lavozimida xizmat qilib kelib, egallab turgan lavozimiga koʻra mansabdor shaxs boʻla turib, boshqa mansabdor shaxslar bilan oʻzaro jinoiy til biriktirib, bir guruh boʻlib, Bektemir tuman IIBning navbatchilik qismida Shakl-2 kitobidan 1884-son bilan qayd etilgan, 2013-yil 17-avgust kuni soat 21:00 larda “Toshkent qishloq xoʻjalik mahsulotlari ulgurji bozori” AJ hududida A.T. rahbarligida tashkil etilgan jinoiy guruh aʼzolari bilan boshqa nomaʼlum shaxslar oʻrtasida bezorilik jinoyati jarayonida A.T. rahbarligida tashkil etilgan jinoiy guruh aʼzosi Sh.A.ning tan jarohati olganligi haqidagi xabari boʻyicha Sh.D. 2013-yil 18-avgust kuni tergovoldi tekshiruv harakatlarini oʻtkazishni profilaktika inspektori S.R.ga yuklab, oʻz navbatida S.R. noqonuniy boylik orttirish va mulkiy manfaat koʻrish maqsadida gʻarazgoʻylik niyatida, Bektemir tuman IIB JQ va UJQKB tezkor vakili I.B. bilan ushbu bezorilik jinoyati natijasida jinoiy guruh aʼzosi Sh.A.ning tan jarohati olganligi holati yuzasidan oʻtkazilayotgan tergovoldi tekshiruv harakatlari davomida jinoyat ishi qoʻzgʻatmaslikka va ishni ijobiy hal qilib, ularga nisbatan chora koʻrmaslik evaziga tamagirlik yoʻli bilan A.T.dan pora berishni talab qilishib, undan S.R. 2 marotaba 250.000 soʻmdan jami 500.000 soʻm, I.B. esa 400.000 soʻm miqdoridagi pul mablagʻlarini pora tariqasida olishib, bezorilik jinoyati boʻyicha toʻplangan hujjatlar yuzasidan 21.08.2013-yilda Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 83-moddasi 2-qismiga asosan jinoyat ishini qoʻzgʻatishni rad qilish haqida qaror qabul qilib, ushbu qarorni Bektemir tuman IIB HOOB boshligʻi Sh.D. tomonidan tasdiqlanishiga erishib, sodir etilgan jinoyat boʻyicha surishtiruv harakatlarini toʻliq amalga oshirmasdan, hokimiyat harakatsizligiga yoʻl qoʻygan.

Bundan tashqari, sudlanuvchi I.B. Bektemir tuman IIB HOOB profilaktika inspektori lavozimida ishlab kelib, mansabdor shaxs boʻla turib, mansab vakolatlarinisuiisteʼmol qilib, oʻzining jinoiy harakatlarini davom ettirib, tuman IIB Patrul post xizmati guruhining militsioneri N.Q. bilan jinoiy til biriktirib, 07.10.2011-yilda D.T.ning tan jarohati olganligi yuzasidan tergovoldi tekshirish harakatlari olib borib, mazkur jinoyatni sodir etgan Sh.A., D.A, M.M. va boshqalarni 10.10.2011-yilda Toshkent shahar IIBB Reabilitatsiya Markaziga joylashtirib, ularni Markazdan chiqarish evaziga guruh rahbari A.T.dan 100.000 soʻmlik bozorliklarni tamagirlik yoʻli bilan olib, Bektemir tuman IIB boshligʻi nomidan Toshkent shahar IIBB Reabilitatsiya Markazi boshligʻi nomiga xat tayyorlab, 12.10.2011-yilda M.M.ni, 15.10.2011-yilda Sh.A. va D.A.larni Reabilitatsiya markazidan olib chiqishgan.

Bundan tashqari, I.B. Bektemir tuman IIB JQ va UJQKB tezkor vakili lavozimida ishlab kelib, tuman IIB tezkor vakili R.G. bilan jinoiy til biriktirib, “Toshkent qishloq xoʻjalik mahsulotlari ulgurji bozori”da turli tadbirkorlardan tovlamachilik yoʻli bilan haq talab qilib kelgan A.T., F.E., Sh.A., D.A., A.M. va boshqalarning noqonuniy faoliyatini amalga oshirishda homiylik qilib, ular tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar va jinoyatlariga chora koʻrmaslik, ularni Toshkent shahar IIBB Reabilitatsiya Markaziga joylashtirmaslik, oʻtkazilishi kutilayotgan turli reydlar haqida oldindan xabardor qilish evaziga 28.12.2013-yilda guruh aʼzosi F.E. orqali 12 dona 180.000 soʻmlik tol novdasidan toʻqilgan savatlar, 12 dona 120.000 soʻmlik kokos sitrus mevasi, jami 300.000 soʻm miqdoridagi bozorliklarni tamagirlik yoʻli bilan pora tariqasida olishgan.

Bundan tashqari, sudlanuvchi I.B. 2009-yil iyun oyidan Bektemir tuman IIB HOOB profilaktika inspektori va 2012-yil iyul oyidan Bektemir tuman IIB JQ va UJQKB tezkor vakili lavozimida ishlab kelib, xizmat yuzasidan oʻziga biriktirilgan “Toshkent qishloq xoʻjalik mahsulotlari ulgurji bozori” AJda turli tadbirkorlardan tovlamachilik yoʻli bilan haq talab qilib kelgan A.T., F.E., Sh.A., D.A., A.M. va boshqalarning noqonuniy faoliyatini amalga oshirishda homiylik qilib, ular tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar va jinoyatlariga chora koʻrmaslik, ularni Toshkent shahar IIBB Reabilitatsiya Markaziga joylashtirmaslik, oʻtkazilishi kutilayotgan turli reydlar haqida oldindan xabardor qilish evaziga 2009-yil iyun oyidan 2012-yil iyul oyiga qadar A.T.dan jami 9.800.000 soʻmlik bozorliklarni pora tariqasida olib, 07.10.2011-yilda D.T.ning tan jarohati olganligi yuzasidan tergovoldi tekshirish harakatlari olib borib, mazkur holat yuzasidan jinoyat ishi qoʻzgʻash toʻgʻrisida qaror qabul qilishi lozim boʻlsa-da, hokimiyat harakatsizligiga yoʻl qoʻyib, bezorilik jinoyatini sodir etgan Sh.A.ga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 52-moddasining ikkinchi qismi bilan maʼmuriy javobgarlikka oid ish qoʻzgʻatib, sudning 15.10.2011-yildagi qarori bilan Sh.A. ushbu Kodeksning 21-moddasiga asosan ogohlantirilishiga erishgan.

JPK:

22-moddasida ish boʻyicha isbotlanishi lozim boʻlgan barcha holatlar sinchkovlik bilan, har tomonlama, toʻla va xolisona tekshirib chiqilishi kerakligi, ishda yuzaga keladigan har qanday masalani hal qilishda ayblanuvchini yoki sudlanuvchini ham fosh qiladigan, ham oqlaydigan, shuningdek uning javobgarligini ham yengillashtiradigan, ham ogʻirlashtiradigan holatlar aniqlanishi va hisobga olinishi;

23-moddasida aybdorlikka oid barcha shubhalar, basharti ularni bartaraf etish imkoniyatlari tugagan boʻlsa, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi lozimligi, qonun qoʻllanilayotganda kelib chiqadigan shubhalar ham gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi;

95-moddasida surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud ishdagi barcha holatlarni sinchkovlik bilan, toʻla, har tomonlama va xolisona koʻrib chiqishga asoslangan holda qonunga va huquqiy ongga amal qilib oʻzlarining ichki ishonchlari boʻyicha dalillarga baho berishi, har bir dalil ishga aloqadorligi, maqbulligi va ishonchliligi nuqtai nazaridan baholanishi lozimligi koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2014-yil 23-maydagi “Sud hukmi toʻgʻrisida”gi 07-sonli qarorining 16-bandida “JPKning 463-moddasiga koʻra, ayblov hukmi taxminlarga asoslangan boʻlishi mumkin emasligi va faqat sudlanuvchining jinoyat sodir etishda aybli ekanligi sud muhokamasi davomida isbot qilingan taqdirdagina chiqarilishi, ayblov hukmiga jinoyat sodir etilishini ish boʻyicha barcha mumkin boʻlgan holatlarini tekshirish, ish materiallarida maʼlum boʻlib qolgan barcha kam-koʻstni toʻldirish, yuzaga kelgan hamma shubha va qarama-qarshiliklarga barham berish natijasida yigʻilgan ishonchli dalillargina asos qilib olinishi lozimligi tushuntirilgan.

Biroq, ish boʻyicha qayd etilgan Qonun talablari va Oliy sud Plenumi qarori tushuntirishlariga rioya etilmagan.

Sud hukmida garchand sudlanuvchi I.B. oʻz qilmishiga iqror emasligini bildirgan boʻlsa-da, uning aybi sudda soʻroq qilingan guvoh D.T., A.T., F.E., Sh.A., D.A. va boshqa guvohlarning koʻrsatuvlari, shuningdek, jinoyat ishi hujjatlarida toʻplangan boshqa dalillar bilan isbotlanganligi bayon qilingan.

Vaholanki, birinchi instansiya sudida guvoh tariqasida soʻroq qilingan A.T., Sh.A., D.A., F.E. va boshqalar sudlanuvchi I.B. va boshqalarga moddiy qimmatliklar bermaganligi, tergovda bergan koʻrsatuvlarini umuman tasdiqlamasligi, ularni tazyiq ostida berganligini, suddagi koʻrsatmalarini toʻgʻri berayotganligini bildirishgan.

Bundan tashqari, ushbu ish boʻyicha sudlangan Sh.D., N.Q., R.G.lar ham oʻzlariga qoʻyilgan I.B. va boshqalarga oid ayblovga iqrorlik bildirmasdan koʻrsatuvlar berishgan.

Sudlov hayʼatida soʻroq qilingan I.B. 2009-yil iyun oyidan 2012-yil iyul oyiga qadar Bektemir tuman IIB HOOB profilaktika inspektori, 2012-yil iyul oyidan 2014-yil 2-mayga qadar JQ va UJQKB tekzor vakili lavozimida ishlab kelganligini, xizmat faoliyati davomida “Toshkent qishloq xoʻjalik mahsulotlari ulgurji bozori” hududi biriktirilganligini, bozor hududida A.T. va uning sheriklarini 2013-yil yoz oylarida koʻrganligini, lekin ular bilan umuman yaqin aloqada boʻlmaganligini, 2011-yil 7-oktabrda D.T.ning tan jarohati olganligi holati yuzasidan tekshirish oʻtkazib, D.T.dan tushuntirish xati olgan uni Sh.A. urib tan jarohati yetkazganligini bilganligini, D.T.ni sud-tibbiyot ekspertizasidan oʻtkazganida “yengil” tan jarohati yetkazilganligi haqida xulosa berganligi, material boʻyicha IIB TB boshligʻiga axborot berib, Sh.A.ga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 52-moddasining ikkinchi qismi bilan maʼmuriy hujjatlarni rasmiylashtirganligini, tuman prokurorining oʻrinbosari hujjatlarni asosli deb topganligi sababli, mazmunan koʻrish uchun jinoyat ishlari boʻyicha Bektemir tuman sudiga yuborganligi, A.T. va uning sheriklaridan umuman bozorliklar olmaganligini, D.T.ning arizasi yuzasidan gumonlanuvchilar D.A., Sh.A. va M.M.larni propiska masalasida Toshkent shahar IIBB Reabilitatsiya markaziga joylashtirganligini, D.T.ga tayinlangan sud-tibbiy ekspertizasi xulosasi tayyor boʻlganidan soʻng Bektemir tuman IIB Navbatchilik qismining xatiga asosan N.Q. ularni olib chiqib, jinoyat ishlari boʻyicha Bektemir tuman sudiga olib borganligini, N.Q. bilan jinoiy til biriktirib, A.T. va uning sheriklaridan moddiy manfaat koʻrmaganligini, dastlabki tergov davomida A.T. va boshqalar bilan yuzlashtirish tergov harakati oʻtkazilmaganligini, 2013-yil 17-avgustda “Toshkent qishloq xoʻjalik mahsulotlari ulgurji bozori” hududida boʻlgan janjal natijasida Sh.A. tan jarohati olganligidan umuman xabari boʻlmaganligini, 2013-yil avgust oyida Bektemir tuman IIB JQ va UJQKBda tezkor vakil boʻlib ishlaganligini, S.R. bilan oʻzaro jinoiy til biriktirmaganligini, A.T. unga tegishli “Nexia” rusumli avtomashinasiga 400.000 soʻm miqdorida pul olib kelib bermaganligini, dastlabki tergov davomida S.R.ning qarori bekor qilinib, jinoyat ishi qoʻzgʻatilganligi haqida eshitganligini, 2013-yil 27-dekabr kuni rahabriyatdan ruxsat olib Namangan viloyatiga otasining tugʻilgan kunini nishonlash maqsadida ketganligini va 30-dekabr kuni qaytib kelganligini, shu sababli, F.E.dan 2013-yil 28-dekabr kuni 12 dona 180.000 soʻmlik tol novdasidan toʻqilgan savat va 13 dona 130.000 soʻmlik kokos mevalari olmaganligini, dastlabki tergov davomida bergan koʻrsatmalarini UYa 64/TH-1-sonli tergov hibsxonasida “laxmach”lar, yaʼni muqaddam ogʻir va oʻta ogʻir jinoyatlar uchun sudlanib, jazo oʻtayotgan shaxslar tomonidan oʻtkazilgan tazyiq ostida yozib berganligini, ular tomonidan unga nisbatan jismoniy azob berilganligi haqida koʻrsatuv bergan.

Sudda N.Q. 2011-yil aprel oyidan 2012-yil noyabr oyiga qadar Bektemir tuman IIB Patrul post xizmati guruhining militsioneri, 2012-yil noyabr oyidan 2014-yil 2-may kuniga qadar Toshkent shahar IIBB PPX brigadasi 4-batalon 3-otryadining militsioner-haydovchi lavozimida ishlaganligini, A.T. va boshqalarning qamoqqa olinib, ulardan ruhiy va jismoniy tazyiqlar ostida “laxmach”lar yordamida olingan koʻrsatuvlari asosida ayblanganligi, Bektemir tuman IIB profilaktika inspektori I.B. bilan oʻzaro jinoiy til biriktirib, bir guruh boʻlib, fuqaro A.T.dan 100.000 soʻmlik bozorliklarni qilib berishni talab qilmaganligini bayon qilgan.

Sudda R.G., IIB rahbariyatining koʻrsatmasiga asosan 3-hudud “Nurafshon” mahallasi va “Qoʻyliq” bozoriga hududiy tezkor vakil boʻlib xizmat olib borish vazifasi topshirilganligini, 2014-yil 1-may kuni 24 soatlik xizmatdan soʻng tushlik vaqtiga yaqin uyga kelganligi, bir ozdan soʻng “Neksiya”avtomashinasida ikki nafar xodim kelib va hujjat koʻrsatib, GUVDga olib kelishganligini, u yerda u bilan birga Bektemir tumanidan tezkor vakillar I.B. va A.Q., profilaktika inspektorlari S.R., Z.U., N.M. va PPX xodimi N.Q.larni ham koʻrganligini, shu tariqa jinoyat ishi qoʻzgʻatilib, dastlabki tergov jarayonida ruxiy va jismoniy tazyiqlar ostida soʻroq qilinib, asossiz ayblovlar bilan jinoiy javobgarlikka tortilganligi,tezkor vakil I.B. orqali A.T. va boshqalardan 12 dona 180.000 soʻmlik “tol” daraxti novdasidan toʻqilgan savatlar va 12 dona har birini bahosi 10.000 soʻmdan jami 120.000 soʻmlik sitrus kokos mevasini jami 300.000 soʻm miqdordagi bozorliklarni pora tariqasida olmaganligi, sudda guvoh tariqasida soʻroq qilingan F.E. ham, uning togʻasi A.T. ham haqiqatni aytib, unga hech qanday meva-cheva, kokos yoki tol novdasidan toʻqilgan savatlar olib bermaganligini, tergovdagi koʻrsatuvlari unga turli jismoniy qiynoqlar qoʻllagan holda olinganligini, qiynoqlarga chiday olmay shunday koʻrsatuvlarni tasdiqlab berishganlarini aytib koʻrsatuvlar berishsa-da, inobatga olinmasdan asossiz sudlanganligini bildirgan.

Sudda Sh.D., Bektemir tuman IIB HOOB boshligʻi lavozimida ishlab kelganligini, “Qoʻyliq” bozorida faoliyat yuritib kelgan Surxondaryolik shaxslarning qamoqqa olinib, tazyiqlar ositada bergan majburiy koʻrsatuvlari asosida Bektemir tuman IIBning bir qancha xodimlariga jinoyat ishi qoʻzgʻatilib, qamoqqa olinib, MXXning nazorati ostida olib borilgan tergov harakatlari davomida ruxiy va jismoniy qiynoqlarga solinib, unga nisbatan iqrorlik koʻrsatuvlari olishib, shu asosida u ham qamoqqa olinganligi, shu tariqa uni ham qiynoqlarga solishib, IIB boshliqlari, prokuror, sudya va boshqalarga qancha pora berganligi haqida yozib berishini talab qilib, hech kimga pul bermaganligini bayon qilishiga qarmasdan, qattiq qiynoqlarga solinganligi, sudda bergan koʻrsatuvlari eʼtiborga olinmasdan asossiz sudlanganligi haqida koʻrsatuv bergan.

Sudlov hayʼatida soʻroq qilingan A.T., I.B.ni tanigani, lekin uni moddiy manfaatdor qilib turmagani, bozorliklar qilib bermagani, unga nisbatan jinoyat ishi qoʻzgʻatilib, qamoqqa olinganidan soʻng turli qiynoqlarga solinib, “Bektemir tuman ichki ishlar xodimlariga pul va bozorliklarni pora tariqasida berganmiz” deb koʻrsatuv berishga bir necha kunlab majbur qilishgani, ularga nisbatan oʻtkazilgan kuchli jismoniy va ruhiy tazyiqlar (tirnoqlarini sugʻurish, kipyatilnik bosish, metall quvurlar bilan urish va boshqa shu kabilar)ga chiday olmasdan “loxmachlar” tomonidan yozib berilgan “ariza”larga imzo qoʻyganligini va sud jarayonida esa, bu holatlarni barchasi notoʻgʻriligini, ular tergovdagi koʻrsatmalarini kuchli bosim va majburlikdan imzo qoʻyganini aytib, ichki ishlar xodimlariga qarshi bergan koʻrsatmalari yolgʻon ekanligi haqida koʻrsatuv bergan.

Ish birinchi instansiya sudida koʻrilgan vaqtda amalda boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2004-yil 24-sentabrdagi “Dalillar maqbulligiga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 12-sonli qarorining:

1-bandida surishtiruv organlari, dastlabki tergov va sudning dalillarni toʻplash, tekshirish va baholashdagi faoliyatida qonuniylik prinsipining rioya etilishi majburiyligi, qonunni aniq bajarishdan va unga rioya qilishdan har qanday chekinish, u qanday sababga koʻra yuz berganligidan qatʼiy nazar, shu yoʻl bilan olingan dalillarning nomaqbul (yaroqsiz) deb topilishiga olib kelishi, nomaqbul dalillar yuridik kuchga ega boʻlmay, ulardan Jinoyat-protsessual kodeksining 82-84-moddalarida nazarda tutilgan holatlarni isbotlash uchun foydalanish hamda ularni ayblov asosiga qoʻyish mumkin emasligi;

3-bandining “v” kichik bandida koʻrsatuvlarning, shu jumladan, aybiga iqrorlik toʻgʻrisidagi koʻrsatuvlarning qiynoqqa solish, zoʻrlik ishlatish hamda insonga nisbatan boshqa shafqatsiz yoki uning shaʼni, qadr-qimmatini kamsituvchi munosabatda boʻlish, shuningdek, aldash va qonunga xilof boshqa yoʻllar orqali olinishi dalillarni nomaqbul deb topishga asos boʻlishi tushuntirilgan.

Birinchi instansiya sudi, ish yuzasidan pora beruvchi A.T. va boshqa shaxslar oʻsha vaqtda ariza bilan huquqni muhofaza qiluvchi organga murojaat qilmaganliklari, keyinchalik MXX xodimlari va boshqa shaxslarning tazyiqi ostida qamoqqa olingan vaqtida ariza berganliklari, shuningdek, ular sudda bergan koʻrsatuvlarida dastlabki tergovdagi koʻrsatuvlari ihtiyoriy emasliklari hamda notoʻgʻri ekanligini bayon qilishganliklari jinoyat ishida toʻplangan hujjatlarga mos kelishini muhokama qilmasdan holatga aniqlik kiritmagan.

Shuningdek, jinoyat ishida I.B.ning aybini tasdiqlovchi dalillar topilmagan, jumladan u pora olish vaqtida ushlanmagan, ish boʻyicha pora predmeti boʻlgan pul mablagʻlari olinmagan, ish boʻyicha uning boshqa shaxs bilan pora olish yoki berish haqidagi soʻzlashuvlarining audio yoki videoyozuvlari ham mavjud emas.

Bundan tashqari, jinoyat ishlari boʻyicha Toshkent shahar sudi kassatsiya instansiyasining 2019-yil 5-sentabrdagi hamda 2019-yil 7-noyabrdagi ajrimlariga koʻra, mazkur hukmning Sh.D., S.R., Z.U., N.Q., R.G. va N.M.larga nisbatan qismi bekor qilinib, ularning qilmishida jinoyat tarkibi mavjud boʻlmaganligi sababli JPK 83-moddasining 1 va 2-bandlariga asosan reabilitatsiya qilinib oqlangan.

Shu sababli sudlov hayʼatining 2020-yil 18-iyundagi ajrimi bilan I.B.ning qilmishlarida jinoyat tarkibi boʻlmaganligi sababli sud qarorlarining uni JK 210-moddasi ikkinchi qismining “v”, “g” bandlari, 205-moddasining birinchi qismi va 208-moddasi bilan aybli deb topish qismi bekor qilingan hamda jinoyat ishining shu qismi JPK 83-moddasining 1 va 2-bandlariga asosan tugatilgan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Surxondaryo viloyat sudining 2010-yil 12-oktabrdagi hukmiga koʻra, B.Q. JK 205-moddasi ikkinchi qismining “v” bandi bilan 2 yil mansabdorlik vazifalarida ishlash huquqidan mahrum qilingan holda 3 yil, 210-moddasi uchinchi qismining “b” bandi bilan 10 yil 6 oy, JK 59-moddasi tartibida 2 yil mansabdorlik vazifalarida ishlash huquqidan mahrum qilingan holda 11 yil ozodlikdan mahrum qilish jazosiga sudlangan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Surxondaryo viloyat sudi apellatsiya instansiyasining 2011-yil 12-yanvardagi ajrimi bilan hukm oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudning hukmiga koʻra, B.Q.:

2009-yilda tanishi N.A. orqali F.F.dan Oltinsoy tuman mehnatni muhofaza qilish boʻlimi boshligʻi etib tayinlash uchun 1.000 AQSh dollarini, S.R.dan Muzrabot tuman mehnatni muhofaza qilish boʻlimi boshligʻi etib tayinlash uchun 1.500 AQSh dollarini;

2009-yil oktyabr, noyabr oylarida J.Y.dan Qiziriq tumani mehnatni muhofaza qilish boʻlimi boshligʻi etib tayinlash uchun 400.000 soʻmni;

2009-yil fevral oyida Sh.T. orqali K.J.dan Termiz shahar boʻlimida egallab turgan vazifasida ishlayotganligi uchun 1.000 AQSh dollarini;

2007-yil yoz faslida Muzrabot tumani mehnatni muhofaza qilish boʻlimi boshligʻi X.Sh. orqali U.X.dan unitar boʻlimi boshligʻi etib tayinlash uchun 400.000 soʻmni;

2009-yilda Sh.T. orqali Termiz shahar mehnatni muhofaza qilish boʻlimi boshligʻi B.X.dan 150 AQSh dollarini, shu yilning may oyida 400 AQSh dollarini;

2009-yil iyun oyida Sh.T. orqali B.X.dan 300 AQSh dollari, shu yilning iyul oyi boshlarida 500.000 soʻm, iyul oyi oxirlarida 300.000 soʻm, avgust oyining oʻrtalarida 160.000 soʻm, avgust oyining oxirida 277.000 soʻm pulni;

Muzrabot tumani mehnatni muhofaza qilish boʻlimi boshligʻi X.Sh.dan 2006-yilda 45.000 soʻmlik bir dona gilamni, 2008-yilning iyul, avgust oylarida 100.000 soʻm, 2009-yilning mart, aprel, may, iyun oylarida qizining toʻyi uchun 1 tadan qoʻyni pora tariqasida olgan.

Bundan tashqari, B.Q. Surxondaryo viloyati mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmasi boshligʻi lavozimida ishlab kelib, masʼul mansabdor shaxs boʻla turib, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligidan 1995-yil 20-sentabrda 177-son bilan roʻyxatdan oʻtgan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 1995-yil 8-sentabrdagi “Budjet muassasalari va tashkilotlar xodimlarini moddiy ragʻbatlantirish maxsus fondi toʻgʻrisida”gi Nizomning 3.2 va 3.3-bandlarida nazarda tutilgan, yaʼni budjet korxonalarining rahbarlari yuqori turuvchi idorasining buyrugʻi bilan ragʻbatlantirilishi haqidagi talablarni buzib, yuqori turuvchi vazirlikning buyrugʻi yoki ruxsatini olmasdan oʻz mansab vakolatini suiisteʼmol qilib, mansabidan qasddan foydalanib, oʻzining buyrugʻi bilan 2006-yil iyun-dekabr oylarida 163.000 soʻm, 2007-yil yanvar-dekabr oylarida 577.300 soʻm, 2008-yil yanvar-dekabr oylarida 1.002.300 soʻm, 2009-yil yanvar-fevral oylarida 120.800 soʻm, umumiy hisobda 3.540.500 soʻm mukofot pulini olishga hamda olgan mukofotlari hisobidan pensiya jamgʻarmasiga 858.900 soʻm mablagʻ ajratilib toʻlanishiga, natijada davlat budjetiga jami 4.399.400 soʻmlik moddiy zarar yetkazilishiga sababchi boʻlgan.

JK 9-moddasida shaxs qonunda belgilangan tartibda aybi isbotlangan ijtimoiy xavfli qilmishi uchungina javobgar boʻlishi belgilangan.

JPK 22-moddasida ish boʻyicha isbotlanishi lozim boʻlgan barcha holatlar toʻla va xolisona tekshirib chiqilishi, sudlanuvchini ham fosh qiladigan, ham oqlaydigan, shuningdek uning javobgarligini ham yengillashtiradigan, ham ogʻirlashtiradigan holatlar aniqlanishi va hisobga olinishi lozimligi qayd etilgan.

Ish birinchi instansiya sudida koʻrilgan vaqtda amalda boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1997-yil 2-maydagi “Sud hukmi toʻgʻrisida”gi 2-sonli qarorining 3-bandi, keyinchalik yangi tahrirda 2014-yil 23-mayda qabul qilingan “Sud hukmi toʻgʻrisida”gi 07-sonli qarorining:

5-bandida JPK 22-moddasiga binoan ish boʻyicha haqiqatni aniqlash uchun faqat qonunda nazarda tutilgan tartibda toʻplangan, tekshirilgan va baholangan maʼlumotlardan foydalanish mumkinligi, bunda JPK 26 va 455-moddalari talabiga binoan, hukm faqat sud majlisida tekshirilgan va sud majlisi bayonnomasida oʻz aksini topgan dalillarga asoslantirilgan boʻlishi lozimligi;

ushbu qarorlarning 6-bandida ishda toʻplangan dalillarning yetarli emasligi, dalillar qonunga zid ravishda olinganligi sababli ular dalil sifatida tanilmaganligi yoki qoʻyilgan ayblovda sudlanuvchining aybdorligi toʻgʻrisidagi shubhani bartaraf qilishning imkoni yoʻqligi haqidagi sudning asoslantirilgan xulosasi oqlov hukmi chiqarish uchun asos boʻlishi haqida tushuntirishlar berilgan.

Biroq, ish boʻyicha qayd etilgan Qonun talablari va Oliy sud Plenumi qarorlari tushuntirishlariga rioya etilmagan.

Ish hujjatlaridan koʻrinishicha, dastlabki tergov va sud B.Q. Surxondaryo viloyat mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmasi boshligʻi lavozimida ishlab kelib, mansab vakolatlarini suisteʼmol qilib, 2006 — 2009-yillar davomida bir necha shaxsdan pora olganlikda aybli deb topilgan.

B.Q. sudda, Surxondaryo viloyati mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmasi boshligʻi lavozimida ishlab kelishi davomida hech kimdan pora olmaganligi, pora olganligi toʻgʻrisida unga nisbatan tuxmat uyushtirilganligi, haqiqatdan 2007-yilda aprel oyida X.Sh. tugʻilgan kuni munosabati bilan bir dona gilamni sovgʻa tariqasida, bundan tashqari, 2009-yil iyun oyida qizining nikoh toʻyini oʻtkazganida ham bir dona qoʻyni toʻyona sifatida olib kelganligi, biroq X.Sh.ga ushbu narsalarni olib kelishi haqida aytmaganligi, ularni biror ishni bajarib berish uchun pora tariqasida olmaganligi, Surxondaryo viloyati mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmasi boshligʻi lavozimiga tayinlangan vaqtdaga buyruqda unga ish haqidagi 30 foiz ustama belgilanishi koʻrsatilgani hamda xodim sifatida moddiy ragʻbatlantirish olishi mumkin boʻlgani, shuning uchun koʻpchilik uchun chiqarilgan moddiy ragʻbatlantirish toʻgʻrisidagi buyruqlarga oʻzini ham qoʻshib xatolikka yoʻl qoʻygan boʻlishi mumkinligi, ammo buni qasddan va gʻaraz maqsadlarda sodir etmagani haqida koʻrsatuvlar bergan.

Jabrlanuvchi K.J. sudda, 2008-yil 31-martdan 2009-yil avgust oyiga qadar Termiz shahar bandlikka koʻmaklashish markazi direktori lavozimida ishlaganligi, markaz direktori lavozimiga tayinlanishi uchun B.Q.ga 1.000 AQSh dollari pora bermaganligi, dastlabki tergov davrida unga nisbatan notoʻgʻri koʻrsatuv bergani haqida;

jabrlanuvchi J.Y. sudda, 2009-yil 22-oktabrdan Qiziriq tumani ijtimoiy taʼminot boʻlimi boshligʻi lavozimida ishlay boshlagani, shu yili paxta mavsumida Qiziriq tumaniga kelgan B.Q. sogʻligʻi yaxshi emasligini aytib, undan 500.000 soʻm soʻraganligi, shunda unga 400.000 soʻm berganligi, keyinchalik tergov davrida tergovchiga ishga oʻtganidan soʻng B.Q.ga 400.000 soʻm pora berganligini aytib, ariza yozib bergani, tergovdan chiqqqanidan soʻng vijdoni qiynalganligi sababli qilgan ishi toʻgʻrisida B.Q.ga maʼlum qilib, MXX viloyat boshqarmasi boshligʻi nomiga B.Q. undan pora talab qilib olmagani toʻgʻrisida ariza yozib pochta bilan yuborgani, B.Q.ga nisbatan daʼvosi yoʻqligi haqida;

jabrlanuvchi B.H. sudda, Termiz shahar ijtimoiy taʼminot boʻlimi boshligʻi oʻrinbosari va boshligʻi lavozimlarida ishlagani, B.Q.ga pora bermaganligi, dastlabki tergovda Sh.T. orqali unga pora berganligi haqida notoʻgʻri koʻrsatuv berishga majbur boʻlganligi haqida;

jabrlanuvchi Sh.T. sudda, Surxondaryo viloyati Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmasida ishlab kelganligi, 2010-yil fevral oyida MXX viloyat boshqarmasiga chaqirtirilib, K.J. va B.Haydarov unga nisbatan ariza yozganligini aytishganligi, keyin N.A. ham B.Q.ga pora berishda vositachilik qilganlikda ayblanib qamoqqa olinganidan qoʻrqib ketib, K.J. va B.H. tomonidan berilgan porani B.Q.ga berganligi haqida notoʻgʻri koʻrsatuv berishga majbur boʻlganligi haqida;

jabrlanuvchi S.R. sudda, Muzrabot tuman ijtimoiy taʼminot boʻlimi boshligʻi lavozimiga tayinlanishi uchun N.A. orqali B.Q.ga 1.500 AQSh dollari pora bermaganligi, dastlabki tergovda bu haqda notoʻgʻri koʻrsatuv berishga majbur boʻlganligi haqida;

jabrlanuvchi U.X. sudda, 2007-yilda Muzrabot tuman ijtimoiy taʼminot boʻlimiga qarashli shoʻba boshligʻi lavozimiga tayinlanishi uchun boʻlim boshligʻi X.Sh.ga 400.000 soʻmni B.Q.ga yetkazishi uchun bergani, B.Q. undan pul talab qilmagani yoki uning oʻziga shaxsan pul bermaganligi haqida;

jabrlanuvchi X.Sh. sudda, Muzrabot tuman ijtimoiy taʼminot boʻlimi boshligʻi lavozimida ishlaganligi, B.Q.ning tugʻilgan kunida bir dona gilamni uning haydovchisiga bergani, B.Q.ning talabi bilan bir dona qoʻy olib borib bergani, 2009-yil aprel oyida bir dona soʻyilgan qoʻyni B.Q.ning qizini toʻyiga oʻz ixtiyori bilan toʻyona sifatida olib borib bergani, Toshkent shahriga yetayotgan B.Q.ning qoʻliga 100.000 soʻm pul begani, 2007-yil yoz faslida U.X.ni ishga olish uchun undan 400.000 soʻm olib, bu pulni B.Q.ga berganligi haqida;

guvoh S.Q. sudda, Surxondaryo viloyati mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmasida B.Q.ning haydovchisi boʻlib ishlaganligi, 2006 yoki 2007-yilda X.Sh. oldiga kelib, boshliqning tugʻilgan kuni ekan deb, iltimos bilan bir dona gilamni avtomashinasiga solib ketgani, B.Q.ning biror shaxsdan pora olganligini koʻrmaganligi yoki eshitmaganligi, dastlabki tergovda yozilgan koʻrsatuvlarini oʻqimasdan imzo qoʻyib bergani haqida koʻrsatuvlar bergan.

Shunday holda, jabrlanuvchi tariqasida eʼtirof etilganlar K.J., J.Y., B.H., Sh.T., S.R. sud majlisida B.Q.ga pora bermaganliklari, U.X. ishga kirish uchun 400.000 soʻm pulni X.Sh.ga berganligi, guvoh S.Q. B.Q. biror shaxsdan pora olganligini eshitmaganligi yoki koʻrmaganligi, B.Q. esa haqiqatda X.Sh.dan tugʻilgan kunida bir dona gilamni sovgʻa, qizining toʻyida bir dona qoʻyni toʻyona tariqasida olganligini inkor etmagan holda, bundan boshqa hech kimdan pora olmaganligi toʻgʻrisida koʻrsatuvlar bergan boʻlsada, birinchi instansiya sudiishning ushbu holatlariga, ularning dastlabki tergovda B.Q.ga pora berganligi toʻgʻrisida koʻrsatuv berishga majbur boʻlganliklari haqidagi bayonotlariga hamda ishda pora predmeti tariqasida olingan ashyoviy dalillar, pochta-telegraf va elektron joʻnatmalar, audio yoki videoyozuvlar, aynan pora olish fakti bilan bogʻliq telefon yoki boshqa moslamalar orqali amalga oshirilgan soʻzlashuvlar kabi dalillar mavjud emasligiga yetarlicha eʼtibor qaratmasdan, faqat ularning dastlabki tergovda bergan va X.Sh.ning boshqa bironta dalil bilan tasdiqlanmagan koʻrsatuvlarini asos qilib olib, B.Q.ni pora olish jinoyatini sodir etishda aybdor deb topish haqida notoʻgʻri xulosaga kelgan.

Nazorat instansiyasida soʻroq qilingan U.X., Muzrabot tuman ijtimoiy taʼminot boʻlimiga qarashli shoʻba boshligʻi lavozimiga tayinlanishi uchun boʻlim boshligʻi X.Sh.ga yoki u orqali B.Q.ga 400.000 soʻm pora bermaganligini, B.Q.ga nisbatan ish qoʻzgʻatilgan vaqtda uni huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari chaqirib, pul berganligini bilishlarini aytishib, agar pul berganligini aytmasa qamalib ketishi mumkinligini maʼlum qilishganligi uchun qoʻrqqanidan pora berganligi toʻgʻrisida tergov va sudda notoʻgʻri koʻrsatuvlar berganini, aslida pora evaziga ishga kirmaganligini;

X.Sh. Muzrabot tuman ijtimoiy taʼminot boʻlimi boshligʻi lavozimida ishlab kelishi jarayonida B.Q.ga biron ishni hal qilish yoki qoʻllab turishi uchun pora bermaganini, U.X.dan ham ishga kirishi uchun pora olib B.Q.ga yetkazmaganini, B.Q.ga nisbatan ish qoʻzgʻatilgan vaqtda huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari B.Q.ga moddiy qimmatliklar va pul berganligidan xabarlari borligini, agar unga pul berganligini aytmasa qamalib ketishinibildirishganligi sababli oʻzidan qoʻrqib, B.Q.ga pora bergani toʻgʻrisida tergov va sudda yolgʻon koʻrsatuvlar berganini bayon qildi.

Shuningdek, nazorat instansiyasida K.J., B.H., J.Y., S.R. va Sh.T., birinchi instansiya sudida bergan koʻrsatuvlarini tasdiqlab, B.Q.ga pora bermaganliklari, dastlabki tergovda qoʻrqqanlaridan pora berishganligi haqida aytishga majbur boʻlishgan boʻlsada, keyin birinchi instansiya sudida haqiqiy holatni maʼlum qilishganligi, biror holatda B.Q.ga pora berishmaganligi haqida koʻrsatuvlar berishgan.

Shu bilan birga guvohlar F.F., N.A., B.U., D.Sh., X.X. va T.A. nazorat instansiyasiga B.Q.ga pora bermaganliklari, B.Q. nohaqdan javobgarlikka tortilganligi haqida arizalarni taqdim etishdi.

Qayd etilgan holatlar, jumladan U.X. va X.Sh.ning oʻzlari nazorat instansiyasida inkor etgan dastlabki tergov hamda birinchi bosqich sudida berilgan koʻrsatuvlardan tashqari, B.Q.ning aybdorligi biron-bir boshqa dalil bilan tasdiqlanmaganligi, ish boʻyicha jabrlanuvchi deb topilgan shaxslarning B.Q.ga pora berishgani haqida dastlabki tergovda koʻrsatuv berishga majbur boʻlishganligi toʻgʻrisidagi vajlari hamda ishda mavjud boʻlgan shubhalar sudda tekshirilmaganligi va baho berilmaganligi, hozirda B.Q.ning pora olganligi holatlari bilan bogʻliq shubhalarni bartaraf etish imkoniyatlari tugagan deb topishga asos boʻladi.

JPK 95¹-moddasiga muvofiq, agar faktik maʼlumotlar jabrlanuvchi va guvohning surishtiruvdagi, dastlabki tergovdagi sudda dalillar majmui bilan oʻz tasdigʻini topmagan koʻrsatuvlaridan olingan boʻlsa, ular dalil sifatida maqbul emas deb topiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2018-yil 24-avgustdagi “Dalillar maqbulligiga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 24-sonli qarorining 9-bandida dalil jabrlanuvchi, guvohning faraz, taxmin, mish-mishlarga asoslangan koʻrsatuvlari, shuningdek, jabrlanuvchi, guvoh oʻzining xabardorligi manbasini aytib bera olmagan yoki aytishni xohlamagan hollarda maqbul emas deb topilishi haqida tushuntirishlar berilgan.

Sud hayʼati B.Q.ning ayblash uchun bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan, taxminlar va sudda tekshirilgan dalillar yigʻindisi bilan tasdiqlanmagan hamda ish birinchi bosqich sudida koʻrilgan vaqtda qisman, nazorat instansiyasida esa toʻliq oʻzlari tomonidan inkor etilayotgan shaxslarning koʻrsatuvlaridan iborat maqbul boʻlmagan dalillar asos qilib olinganligini, bundan boshqa jinoyat sodir etilganligidan dalolat beruvchi holatlar mavjud emasligini, hozirda dalillar toʻplash imkoniyati tugaganligini inobatga olib, ish boʻyicha B.Q.ning pora olish jinoyatidagi aybi isbotlanmagan, deb hisoblagan.

Bulardan tashqari, sud qarorlariga qaraganda, B.Q. maʼsul mansabdor shaxs boʻlgani holda mansab vakolatini suiisteʼmol qilib, ish faoliyati davomida belgilangan tartibga rioya etmasdan oʻziga mukofot puli berilishi toʻgʻrisida buyruqlar chiqarib, 2006-yil iyun oyidan 2009-yil fevral oyiga qadar 3.540.500 soʻm mukofot puli olishga hamda olgan mukofotlari hisobidan pensiya jamgʻarmasiga 858.900 soʻm mablagʻ ajratilib, davlat manfaatlariga jami 4.399.400 soʻm moddiy zarar yetkazilishiga sababchi boʻlganlikda ham ayblangan.

Nazorat instansiyasida guvoh F.M., Surxondaryo viloyati mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish bosh boshqarmasida hamkasbi B.M. bilan birga tekshirish oʻtkazishgani, tekshirishda B.Q. bosh boshqarma boshligʻi lavozimida ishlagan faoliyati davomida boshqa xodimlar qatori oʻziga ham moddiy ragʻbatlantirish pullari toʻlanishi haqida buyruqlar chiqargani, ushbu holatda B.Q. moddiy ragʻbatlantirishni bosh boshqarmaning yuqori turuvchi idorasi, yaʼni vazirlik buyrugʻi bilan olishi lozimligi toʻgʻrisidagi qoidalar buzilgani, natijada B.Q.ga budjetdan 3.454.000 soʻm, uning hisobidan pensiya jamgʻarmasiga 858.000 soʻm ajratmalar Nizom talablariga zid ravishda toʻlanganligi aniqlangani, ushbu holatda hujjatlar soxtalashtirilmaganligi, faqat tartib buzilganligi haqida koʻrsatuv bergan.

Muhokama etilayotgan mazkur qilmish sodir etilgan vaqtda amalda boʻlgan JK (eski tahrirdagi) 205-moddasiga muvofiq, hokimiyat va mansab vakolatini suiisteʼmol qilish, yaʼni mansabdor shaxsning oʻz mansab vakolatidan qasddan foydalanishi fuqarolarning huquqlari yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkazilishiga sabab boʻlganligi uchun javobgarlik nazarda tutilgan.

Mansabdor shaxsning harakatini JK (eski tahrirdagi) 205-moddasining birinchi qismi bilan malakalash uchun aybdorning qasddan mansab vakolatini suiisteʼmol qilishdan iborat qilmishi oqibatida davlat yoki jamoat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkazilishi, JK (eski tahrirdagi) 205-moddasi ikkinchi qismining “v” bandi bilan malakalash uchun davlat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkazgan holda mansab vakolatini suiisteʼmol qilish masʼul mansabdor shaxs tomonidan sodir etilishi lozim.

Qonun mazmuniga koʻra, JK 205-moddasining ikkinchi qismidagi ziyon yoki zarar miqdori bilan bogʻliq holatdan tashqari jinoyatni malakalovchi boshqa belgilar bilan aybdor deb topish uchun ham shaxsning qilmishida shu moddaning birinchi qismida belgilangan koʻp miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkazilishining mavjud boʻlishi asosiy mezon hisoblanadi.

Ish birinchi instansiya sudida koʻrilgan vaqtda amalda boʻlgan JKga koʻra, eng kam oylik ish haqining yuz baravaridan uch yuz baravarigacha boʻlgan miqdor — koʻp miqdor ekanligi belgilanib, bunda jinoyat oqibatida yetkazilgan moddiy zarar eng kam oylik ish haqining yuz baravari va undan koʻproq miqdorda boʻlishi nazarda tutilgan.

B.Q. tomonidan sodir etilgan jinoyat oqibatida yetkazilgan 4.399.400 soʻm moddiy zarar esa hukm chiqarilgan kundagi eng kam oylik ish haqining (45.215 soʻm) 97 baravariga teng boʻlib, bu koʻp miqdorni tashkil etmagan.

Shunday holda, sud ishni koʻrish vaqtida B.Q. tomonidan mansab vakolatini suiisteʼmol qilish oqibatida yetkazilgan hamda ayblovda qayd etilgan moddiy zarar miqdori jinoyat tarkibini keltirib chiqarmasligi holatiga eʼtibor qaratmagan boʻlsa, ishni apellatsiya instansiyasida koʻrib chiqilishida birinchi instansiya sudining mazkur xatosi ham bartaraf etilmasdan qolgan.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasining 2015-yil 20-avgustdagi “Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga xususiy mulkni, tadbirkorlik subyektlarini ishonchli himoya qilishni yanada kuchaytirishga, ularni jadal rivojlantirish yoʻlidagi toʻsiqlarni bartaraf etishga qaratilgan oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi OʻRQ 391-sonli Qonuni bilan JK sakkizinchi boʻlimiga kiritilgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlarga koʻra, mansabdor shaxs – doimiy, vaqtincha yoki maxsus vakolat boʻyicha tayinlanadigan yoki saylanadigan, hokimiyat vakili vazifalarini bajaradigan yoxud davlat organlarida, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlarida, mulk shaklidan qatʼi nazar, korxonalarda, muassasalarda, tashkilotlarda tashkiliy-boshqaruv, maʼmuriy-xoʻjalik vazifalarini amalga oshiradigan va yuridik ahamiyatga ega harakatlarni sodir etishga vakolat berilgan shaxs, xuddi shuningdek xalqaro tashkilotda yoxud chet davlatning qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, maʼmuriy yoki sud organida mazkur vazifalarni amalga oshiruvchi shaxs ekanligi belgilandi.

Ushbu Qonun bilan JK 205-moddasi dispozitsiyasi yangi tahrirda bayon etilib, ushbu moddadan masʼul mansabdor shaxsning jinoyat sodir etganligi uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi kvalifikatsiya belgisi chiqarilgan.

JPK 83-moddasida ish qoʻzgʻatilgan va tergov harakatlari yoki sud muhokamasi oʻtkazilgan ish boʻyicha jinoiy hodisa yuz bermagan boʻlsa, uning qilmishida jinoyat tarkibi boʻlmasa sudlanuvchi aybsiz deb topilishi va reabilitatsiya etilishi lozimligi belgilangan.

Shunga koʻra, sudlov hayʼatining 2020-yil 19-iyundagi ajrimi bilan B.Q.ga nisbatan chiqarilgan sud qarorlari bekor qilinib, unga qoʻyilgan ayblov oʻz tasdigʻini topmagani sababli jinoiy hodisa yuz bermaganligi va uning qilmishida jinoyat tarkibi mavjud emasligi toʻgʻrisida yakuniy toʻxtamga kelingan holda u aybsiz deb topilib, reabilitatsiya etilgan.

Jinoyat ishlari boʻyicha Samarqand tuman sudining 2019-yil 28-iyundagi hukmiga koʻra, A.U.ga JK 210-moddasi ikkinchi qismining “a”, “v” bandlari bilan JK 45-moddasi qoʻllanib, 2 yil muddatga mansabdorlik va moddiy javobgarlik yuklatilgan lavozimlarda ishlash huquqidan marhum qilinib, 5 yil, 209-moddasining birinchi qismi bilan 1 yil, JK 59, 61-moddalari tartibida 2 yil muddatga mansabdorlik va moddiy javobgarlik yuklatilgan lavozimlarda ishlash huquqidan marhum qilinib, 5 yil 6 oy ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan.

Jinoyat ishlariboʻyicha Samarqand viloyat sudi kassatsiya instansiyasining 2019-yil 30-sentabrdagi ajrimi bilan hukm oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sud hukmiga koʻra, 2019-yil 20-fevral kuni fuqaro B.B. A.U.ning oldiga kelib, “Badal” mahallasi hududidan uy-joy sotib olmoqchi ekanligi, biroq sotib olmoqchi boʻlayotgan uy-joyning kadastr hujjatlari mavjud emasligi, ushbu uy-joyning kadastr hujjatlarini rasmiylashtirish uchun maʼlumotnoma rasmiylashtirib berishini soʻraganida, A.U. fuqaro B.B.ga mahalla tomonidan beriladigan maʼlumotnoma, yaʼni oʻzini-oʻzi boshqarish organi mansabdor shaxsi sifatida rasmiylashtirib berishi lozim boʻlgan hujjat evaziga sotib olayotgan uy-joy summasining 5 foizi miqdorida, yaʼni 600 AQSh dollari miqdorida toʻlovi borligini bildirib, qonunga xilof ekanligini bilgani holda ushbu pul mablagʻlarini B.B.dan tamagirlik yoʻli bilan talab qilib, oʻzi tomonidan sodir etilayotgan jinoiy harakatlariga qonuniy tus berish va kelgusida oʻzining jinoiy qilmishlari fosh boʻlgan taqdirda muqarrar jinoiy javobgarlikdan qutulish maqsadida, goʻyoki “Badal” mahallasi hududidan noqonuniy qurilgan uy-joylarni kadastr hujjatlarini rasmiylashtirish uchun beriladigan maʼlumotnomalarga 500.000 soʻmdan, mahalla hududidagi koʻchmas mulklar yuzasidan rasmiylashtirilgan oldi-sotdi shartnomasi umumiy summasining besh foizi miqdorida mahallaga toʻlov undirish haqida oʻzining nomidan mahalla raisi sifatida qaror rasmiylashtirib, ushbu qarorni B.B.ga koʻrsatib, bu harakatlari bilan B.B.ga goʻyoki qonuniy toʻlovlarni toʻlashini talab qilayotgandek namoyish qilib, oʻzi tomonidan olinayotgan pora miqdorini oʻzaro kelishuvga koʻra 400 AQSh dollari boʻlishini belgilagan va ushbu kuni Samarqand tuman prokuraturasi, Bosh prokuratura huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish Departamenti tuman boʻlimi hamda IIB xodimlari tomonidan oʻtkazilgan tezkor tadbirda, A.U. “Badal” MFYning maʼmuriy binosidagi xizmat xonasida B.B.dan tegishli tartibda maʼlumotnoma rasmiylashtirib berish evaziga oldindan kelishilgan 400 AQSh dollari miqdoridagi mablagʻlarni pora tariqasida olgan vaqtda ashyoviy dalillar bilan ushlangan.

Shu kabi, A.U.ning “Badal” mahallasi hududidan noqonuniy qurilgan uy-joylarni kadastr hujjatlarini rasmiylashtirish uchun beriladigan maʼlumotnomalarga 500.000 soʻmdan pul mablagʻlari talab qilayotganligi haqida eshitgan fuqaro A.I. 2019-yil 20-fevral kuni A.U. bilan uchrashib, “Badal” mahallasida yashashini, yashash uyining kadastr hujjatlarini rasmiylashtirish yuzasidan Davlat xizmatlari agentligiga taqdim etish uchun maʼlumotnoma berishini soʻraganida, A.U. mansab mavqeyidan foydalanib, egallab turgan lavozimiga koʻra rasmiylashtirib berishi lozim boʻlgan maʼlumotnoma evaziga 500.000 soʻm pullar berishi lozimligini uqtirib, oʻzi tomonidan tamagirlik yoʻli bilan talab qilinib, olinayotgan porani goʻyoki obodonlashtirish ishlari uchun taqdim qilayotganligini koʻrsatish maqsadida oʻzi tomonidan tayyorlangan qarorni A.I.ga koʻrsatib, oʻzining jinoiy harakatlariga qonuniy tus berishga uringan, A.I.ning Samarqand tuman IIBga bergan arizasi yuzasidan 2019-yil 20-fevral kuni oʻtkazilgan tezkor tadbirda, A.U. “Badal” MFYning maʼmuriy binosidagi xizmat xonasida A.I.dan oldindan kelishilgan 500.000 soʻm pullarni rasmiylashtirib berishi lozim boʻlgan maʼlumotnoma evaziga takroran, tamagirlik yoʻli bilan pora tariqasida olgan vaqtda ashyoviy dalillar bilan ushlangan.

Shundan soʻng, A.U. oʻzini oʻzi boshqarish organi mansabdor shaxsi boʻla turib, A.I.dan moddiy manfaatdor boʻlganidan soʻng fuqaro A.I. “Badal” mahallasida yashamasligini anglagani holda, gʻarazgoʻylik maqsadlarni koʻzlab, rasmiy hujjat hisoblangan oila aʼzolari hamda yer uchastkasida egalik qilgan va imorat qurilgan vaqt toʻgʻrisidagi maʼlumotnomaga garchand A.I. “Badal” mahallasida yashamasa-da, uning ushbu mahallada joylashgan imoratda yashayotganligi haqidagi soxta maʼlumotlarni kiritib, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirib, soxta maʼlumotlar kiritilgan rasmiy hujjatni A.I.ga taqdim etib, bu bilan davlat va jamoat manfaatlariga jumladan oʻzi boshqarish organlarining aholi oldidagi obroʻsiga putur yetkazish va obroʻysizlantirishda ifodalangan jiddiy zarar yetkazgan.

Samarqand viloyat IIB EKBning 2019-yil 5-martdagi ekspertiza xulosasiga koʻra, 400 AQSh dollari va 500 ming soʻm boʻlgan pullarda kimyoviy kukun izlari mavjudligi, ushbu pullarda “pora” soʻzlari taqdim qilingan maxsus kimyoviy qalam bilan yozilganligi, A.U.ning oʻng va chap qoʻllari kaft barmoqlaridan surtmalar olingan paxta tamponlarida maxsus kimyoviy kukun izlari mavjud boʻlib, ularni kimyoviy tarkibi, nurlanish rangi boʻyicha pullarda aniqlangan maxsus kimyoviy kukun bilan oʻxshashligi qayd etilgan.

JPK:

22-moddasida sud jinoyat yuz berganligi, uning sodir etilishida kim aybdorligi, shuningdek u bilan bogʻliq barcha holatlarni aniqlashi shartligi, ish boʻyicha isbotlanishi lozim boʻlgan barcha holatlar sinchkovlik bilan, har tomonlama, toʻla va xolisona tekshirib chiqilishi, ishda yuzaga keladigan har qanday masalani hal qilishda sudlanuvchini ham fosh qiladigan, ham oqlaydigan, shuningdek uning javobgarligini ham yengillashtiradigan, ham ogʻirlashtiradigan holatlar aniqlanishi va hisobga olinishi;

23-moddasida aybdorlikka oid barcha shubhalar, basharti ularni bartaraf etish imkoniyatlari tugagan boʻlsa, sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi;

463-moddasida ayblov hukmi taxminlarga asoslangan boʻlishi mumkin emasligi va faqat sudlanuvchining jinoyat sodir etishda aybli ekanligi sud muhokamasi davomida isbot qilingan taqdirdagina chiqarilishi, ayblov hukmiga jinoyat sodir etilishining ish boʻyicha barcha mumkin boʻlgan holatlarini tekshirish, ish materiallarida maʼlum boʻlib qolgan barcha kam-koʻstni toʻldirish, yuzaga kelgan hamma shubha va qarama-qarshiliklarga barham berish natijasida yigʻilgan ishonchli dalillargina asos qilib olinishi;

467-moddasida hukmda sudning har bir sudlanuvchiga nisbatan xulosalariga asos boʻlgan dalillar va sudning boshqa dalillarni rad etish sabablari yozilishi lozimligi belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2014-yil 23-maydagi “Sud hukmi toʻgʻrisida”gi 07-sonli qarorining:

16-bandida JPKning 463-moddasiga koʻra, ayblov hukmi taxminlarga asoslangan boʻlishi mumkin emasligi va faqat sudlanuvchining jinoyat sodir etishda aybli ekanligi sud muhokamasi davomida isbot qilingan taqdirdagina chiqarilishi;

21-bandida (JPKning 467-moddasi) ayblov hukmining tavsif qismida, sudlanuvchining eʼlon qilingan ayblovga munosabati yoritilishi, oʻzini himoya qilish uchun keltirgan vajlariga baho berilishi kerakligi, 24-bandida, sud sudlanuvchini baholovchi kategoriyalarga tegishli belgilarga qarab aybdor deb topishda, ushbu belgining jinoiy qilmishda mavjudligini tasdiqlovchi holatlarni keltirishi shartligi haqida tushuntirishlar berilgan.

Biroq, sudlar tomonidan ish boʻyicha qayd etilgan Qonun talablari va Oliy sud Plenumi qarori tushuntirishlariga rioya qilinmagan.

Xususan, dastlabki tergov organi va sud oʻzboshimchalik bilan qurilgan imoratga nisbatan mulk huquqini olish uchun imorat joylashgan hududdagi Davlat xizmatlari markazi orqali tuman (shahar) hokimining nomiga yoziladigan arizaga fuqaro tomonidan ilova qilinib berilishi lozim boʻlgan hujjatlardan biri murojaat etuvchining oila aʼzolari haqida hamda yer uchastkasiga egalik qilgan muddatlari va imorat qurilgan vaqt toʻgʻrisida fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlarining maʼlumotnomalari ilova qilinishi belgilanganidan kelib chiqib, A.U. MFY raisi sifatida maʼlumotnomalarni rasmiylashtirib berish evaziga B.B. va A.I.dan 400 AQSh dollari va 500.000 soʻm pullarni olgan deb hamda unioʻz xizmat mavqeyidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki mumkin boʻlgan muayyan harakatni pora berayotgan shaxsning manfaatlarini koʻzlab bajargan deb topib, taxminiy qaror qabul qilgan.

Jinoyat ishi hujjatlariga koʻra, A.U. 2019-yil 20-yanvar kuni MFYning kengash majlisi davomida oʻzlashtirib olingan yer uchastkalarini oldi-sotdi qilinishida, fuqarolardan 500.000 soʻm miqdorida bir martalik yigʻim toʻlatish, shundan soʻng kadastr hujjatlari rasmiylashtirishni amalga oshirish, taqdim qilingan summani mahallani obodonlashtirishga yoʻnaltirish boʻyicha qaror chiqarilishiga erishib, oʻzini ushbu qarorni ijrosini taʼminlayotgandek, koʻrsatib, B.B.dan 400 AQSh dollari hamda A.I.dan 500.000 soʻm pul mablagʻlarini qoʻlga kiritayotganida ushlangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2017-yil 11-oktabrdagi “Firibgarlikka oid ishlar boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 35-sonli qarorining:

21-bandida xizmat mavqeyidan foydalanib firibgarlik sodir etganlik (JK 168-moddasi uchinchi qismi “v” bandi) uchun javobgarlik mansabdor shaxs oʻz xizmat mavqeyidan faqat aldash yoki ishonchni suiisteʼmol qilish uchun foydalanib, oʻzganing mulkini yoki unga boʻlgan huquqni qoʻlga kiritish maqsadida oʻz xizmat vakolatlari doirasiga kirmaydigan harakatlarni (harakatsizlikni) amalga oshirgan hollardagina vujudga kelishi;

8-bandida, agar shaxs oʻzganing mulkini yoki unga boʻlgan huquqni mazkur mulk yoki huquq unga berilishi sharti bilan bogʻliq majburiyatlarni bajarmaslik niyatida olgan yoki egallagan boʻlsa, qilmish aybdorda oʻzganing mulkini yoki unga boʻlgan huquqni qoʻlga kiritishga nisbatan qasd faqat oʻzganing mulki yoki unga boʻlgan huquq qoʻlga kiritilgunga qadar paydo boʻlgan holdagina firibgarlik sifatida kvalifikatsiya qilinishi lozimligi nazarda tutilgan.

Sudlar yuqoridagi Oliy sud Plenumi qarori talablariga koʻra, A.U.ning MFY raisi sifatida yer oldi-sotdisi jarayonida yigʻiladigan kadastr hujjatlarini rasmiylashtirish vaqtida hech qanday vakolati boʻlmasa-da, 2019-yil 20-yanvar kuni MFYning kengash majlisi qarorida fuqarolar oʻzlashtirib olingan yer uchastkalarini oldi-sotdi qilish oldidan yigʻiladigan kadastr hujjatlari rasmiylashtirish jarayonida 500.000 soʻmdan yigʻim olishni belgilab, firibgarlik yoʻli bilan fuqarolarni mulkini qoʻlga kiritish maqsadida oʻziga sharoit yaratgan holda harakat qilganlik holatiga hamda mahalla tomonidan beriladigan maʼlumotnomafaqat maʼlum bir shaxsning shu hududda yashashligini bildirib, kadastr hujjatlari rasmiylashtirilishi jarayonida huquqiy oqibatga ega emasligiga huquqiy baho bermagan.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, sudlov hayʼatining 2020-yil 29-iyundagi ajrimi bilan sud qarorlari oʻzgartirilib, A.U.ning harakatlari JK 210-moddasi ikkinchi qismining “a”, “v” bandlaridan ushbu Kodeks 25, 168-moddasi uchinchi qismining “v” bandiga qayta kvalifikatsiya qilinib, unga shaxsi va qilmishlariga muvofiq meʼyorda jazo tayinlangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Rayosatining 2018-yil 27-iyuldagi “Sud amaliyoti obzorlarini tayyorlash va eʼlon qilish toʻgʻrisida” RS-44-18-sonli qarorining 2-bandi ijrosini taʼminlash maqsadida fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2020-yilning ikkinchi choragida nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzori tayyorlandi.

2020-yilning birinchi yarmida sudlov hayʼati tomonidan Oliy sudning ish rejasi va tasdiqlangan Dasturlar, Yoʻl xaritasida belgilangan vazifalar ijrosi yuzasidan muayyan ishlar amalga oshirilgan.

Hisobot davrida viloyat va unga tenglashtirilgan sudlarning apellatsiya instansiyasida 1989 ta, kassatsiya instansiyasida esa 2597 ta fuqarolik ishi koʻrilgan.

Tumanlararo (va viloyat) sudlari tomonidan chiqarilgan hal qiluv qarorlarining:

238 (2019-yilning birinchi yarmida 361) tasi yoki 0,3 foizi apellatsiya instansiyasida;

kassatsiya instansiyasida 257 (2019-yilning birinchi yarmida 520) tasi yoki 0,3 foizi;

nazorat instansiyasida 99 (2019-yilning birinchi yarmida 189) tasi yoki 0,1 foiz ishlar boʻyicha hal qiluv qarorlari bekor qilingan.

Viloyat va unga tenglashtirilgan sudlar hamda tumanlararo sudlarida birinchi instansiyada tamomlangan ishlardan barcha sud instansiyalarida jami 594 ta yoki 0,8 foiz sud qarorlari bekor qilingan.

Hal qiluv qarorlarining bekor qilinishi koʻrilgan ishlarga nisbatan olganda respublika koʻrsatkichi 0,8 foiz boʻlgan holda Surxondaryo viloyatida 1,2 foiz (yoki 56 ta), Sirdaryo (yoki 27 ta), Toshkent viloyatlarida (yoki 75 ta), Qoraqalpogʻiston Respublikasida (yoki 28 ta) va Toshkent shahrida (yoki 128 ta) 1 foizni tashkil etgan.

Hisobot davrida Oliy sudning fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatiga jami nazorat tartibida kelib tushgan shikoyatlardan 828 tasi boʻyicha ishlar chaqirtirilib hal qilingan.

Oʻrganilgan 828 ta fuqarolik ishining 371 tasi yoki 44,8 foizi sudlov hayʼatida koʻrilgan boʻlib, shundan 179 ta ish boʻyicha sud qarorlari bekor qilingan, 27 tasi boʻyicha oʻzgartirilgan, 165 tasi boʻyicha sud qarorlari oʻzgarishsiz qoldirilgan.

2020-yilning birinchi yarmida Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatida bekor qilingan jami 179 ta ishdan:

14 tasi yangidan koʻrish uchun birinchi instansiyaga, 25 tasi apellatsiya va 29 tasi kassatsiya instansiyalariga yuborilgan;

73 ta ish boʻyicha yangi hal qiluv qarori chiqarilgan;

27 ta ish boʻyicha apellatsiya va kassatsiya instansiyasi ajrimlari bekor qilinib, birinchi instansiya sudi qarorlari kuchida qoldirilgan;

10 ta ish boʻyicha sud qarorlari bekor qilinib, fuqarolik ishlari ish yuritishdan tugatilgan;

1 ta ish boʻyicha daʼvo arizasi koʻrmasdan qoldirilgan.

Tahlillardan koʻrinishicha, apellatsiya, kassatsiya instansiyalari ayrim hollarda birinchi instansiya sudlari tomonidan yoʻl qoʻyilgan xatoliklarni tuzatish oʻrniga, mazmunan toʻgʻri boʻlgan sud qarorining bekor qilinishiga yoʻl qoʻygan boʻlib, shundan Xorazm viloyatiga — 7 ta, Toshkent shahriga — 4 ta, Fargʻona, Toshkent viloyatlari va Qoraqalpogʻiston Respublikasiga 3 tadan, Sirdaryo va Surxondaryo viloyatlariga — 2 tadan toʻgʻri kelgan.

Hisobot davrida nazorat instansiyasida 99 ta ish boʻyicha birinchi instansiya sudi qarorlari bekor qilinib, shundan 73 tasi yoki 73,7 foizi boʻyicha yangi hal qiluv qarori chiqarilgan, 14 tasi yoki 14,1 foizi boʻyicha taraflar ishga jalb etilishi lozimligi sababli ishlar yangidan koʻrish uchun yuborilgan.

Sudlov hayʼatida koʻrilgan ishlar boʻyicha quyi sudlar tomonidan ishlarni koʻrishda yoʻl qoʻyilgan qoʻpol qonun buzilishi holatlari yuzasidan 3 ta xususiy ajrim chiqarilgan.

Bekor qilingan sud qarorlarining tahlili shuni koʻrsatadiki, sudlar tomonidan zarar undirish, bitimlar, uy-joy, yer va mehnat bilan bogʻliq nizolar yuzasidan fuqarolik ishlarini koʻrishda moddiy va protsessual huquq normalarini buzish yoki notoʻgʻri qoʻllash natijasida xato-kamchiliklarga yoʻl qoʻyilmoqda.

Sud amaliyoti obzori natijalariga koʻra, birinchi, apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan ishlarni koʻrishda amaldagi qonun hujjatlari, shuningdek Oliy sud Plenumining qarorlarida berilgan tushuntirishlarga rioya qilmaslik holatlariga yoʻl qoʻyilayotganligini koʻrish mumkin.

Daʼvogar S. Nurmatova javobgar V. Asanovga nisbatan sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilib, unda 2013-yil 30-aprelda tugʻilgan farzandining moddiy taʼminoti uchun aliment undirib berishni soʻragan.

Tumanlararo sudining 2020-yil 9-yanvardagi hal qiluv qarori bilan A. Utegenovaning daʼvosi qisman qanoatlantirilib, javobgar V. Asanovdan daʼvogar S. Nurmatovaning foydasiga 2019-yil 6-dekabrdan boshlab 2013-yil 30-aprelda tugʻilgan farzandining moddiy taʼminoti uchun javobgarning oylik ish haqi va boshqa daromadlarining 1/6 qismi miqdorida aliment undirish belgilangan.

Apellatsiya instansiyasining 2020-yil 25-fevraldagi ajrimi bilan hal qiluv qarori “Har bir bola uchun undiriladigan aliment miqdori qonun hujjatlari bilan belgilangan mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining 26,5 foizidan kam boʻlmasligi kerak”ligi haqida oʻzgartirilgan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 25-maydagi ajrimi bilan sud qarorlarining aliment undirishga oid qismi oʻzgartirilib, aliment miqdori 1/4 qism etib belgilangan.

Aniqlanishicha, taraflar S. Nurmatova va V. Asanov 2000-yil 24-noyabrda qonuniy nikohdan oʻtib turmush qurishgan va birgalikdagi turmushidan uch nafar farzandli boʻlishgan.

Taraflar oilaviy kelishmovchiliklar sababli tumanlararo sudining 2016-yil 26-oktabrdagi hal qiluv qarori bilan nikohdan ajratilgan.

Viloyat sudining 2019-yil 2-oktabrdagi hal qiluv qarori bilan S. Nurmatovaning foydasiga V. Asanovdan 2013-yil 30-aprelda tugʻilgan farzandi moddiy taʼminoti uchun 2019-yil 1-oktabrdan boshlab V. Asanovning ish haqi va barcha daromadlarining 1/6 qismi miqdorida aliment undirish belgilangan.

S. Nurmatovaning aliment olishdan voz kechish haqidagi arizasi tumanlararo sudining 2019-yil 25-noyabrdagi ajrimi bilan qabul qilingan va shu asosida ijro ish yurituvi tugatilgan.

Ammo, ota-ona oʻrtasida voyaga yetmagan farzandiga taʼminot berish borasida oʻzaro kelishuvga erisha olishmaganligi bois daʼvogar S. Nurmatova sudga yangidan ushbu talab bilan murojaat etgan.

Sudlar ish holatlari va Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 96-moddasiga binoan, aliment undirish haqida xulosaga kelgan boʻlsa-da, ammo uning miqdorini belgilashda yuqorida qayd etilgan qonuniy kuchda boʻlgan viloyat sudining 2019-yil 2-oktabrdagi hal qiluv qarorida aliment 1/6 qism miqdorida undirish belgilanganligini asos qilgan.

Oliy sud Plenumining 2016-yil 29-iyuldagi “Sudlar tomonidan voyaga yetmagan va voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz bolalar taʼminoti uchun aliment undirishga oid ishlar boʻyicha qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 11-sonli qarorining 23-bandida holat oʻzgarganda, daʼvogarning aliment undirish toʻgʻrisidagi talab bilan sudga qayta murojaat qilishi istisno etilmasligi haqida sudlarga tushuntirish berilgan.

Biroq, sudlar S. Nurmatova aliment olishdan voz kechishi bilan aliment undirish haqidagi sud qarori huquqiy kuchini yoʻqotganligi, aliment davriy toʻlov boʻlganligi bois yangi talab bilan murojaat etganligi va bunda Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 99-moddasiga koʻra aliment bir bola uchun 1/4 qismi miqdorida undirilishi lozimligini eʼtiborga olmasdan xatolikka yoʻl qoʻygan.

2. Moddiy huquq normasining notoʻgʻri talqin qilinganligi sud qarorlarini bekor qilishga olib keladi.

Daʼvogar A. Abrorov javobgar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasiga nisbatan sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilib, unda 2013-yil 15-yanvardan 22-avgustga qadar va 2019-yil aprel oyidan boshlab ish haqi va maʼnaviy zarar undirishni soʻragan.

Tumanlararo sudining 2019-yil 9-dekabrdagi hal qiluv qarori bilan A.Abrorovning daʼvosi qanoatlantirilib, A.Abrorovning foydasiga Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasidan 50.544.505 soʻm ish haqi undirish belgilangan.

Apellatsiya instansiyasining 2020-yil 11-fevraldagi ajrimi bilan hal qiluv qarori oʻzgartirilib, daʼvogar A.Abrorovning foydasiga Oʻzbekiston Respublikasi Davlat Bojxona qoʻmitasidan 23.298.672 soʻm, viloyat Moliya boshqarmasidan 3.202.700 soʻm undirish belgilangan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 1-iyundagi ajrimi bilan sud qarorlari bekor qilinib, daʼvoni rad qilish haqida yangi qaror chiqarilgan.

Aniqlanishicha, daʼvogar A. Abrorov 2007-yildan boshlab viloyat bojxona boshqarmasida katta inspektor lavozimida ishlab kelgan.

A. Abrorovga nisbatan xizmat vazifasini bajarish jarayoni bilan jinoyat ishi qoʻzgʻatilgan.

Shu asosida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasi raisining 2013-yil 15-yanvardagi buyrugʻi bilan A. Abrorov lavozimidan ozod etilib, qoʻmita ixtiyoriga qoldirilgan.

Jinoyat ishlari boʻyicha tuman sudining 2013-yil 2-apreldagi hukmi bilan A. Abrorov Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 207-moddasi uchinchi qismining b-bandi bilan aybdor deb topilib, u amnistiya akti asosida jazodan ozod etilgan.

Daʼvogar A. Abrorov Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasi raisining 2013-yil 22-avgustdag buyrugʻi bilan 2013-yil 13-apreldan boshlab lavozimidan boʻshatilgan, buyruq chiqarishga sudning ayblov hukmi va boshqarmaning xulosasi asos boʻlgan.

Daʼvogar A.Asanovga 2013-yil 15-yanvardan 2013-yil 22-avgustga qadar boʻlgan davri uchun 3.885.748 soʻm toʻlab berilgan.

Keyinchalik apellatsiya instansiyasining 2018-yil 10-dekabrdagi ajrimi bilan jinoyat ishlari boʻyicha tuman sudining 2013-yil 2-apreldagi hukmi bekor qilinib, A.Abrorovga nisbatan oqlov hukmi chiqarilgan.

Daʼvogar A.Abrorovning reabilitatsiya oqibatlarini qoʻllash haqidagi murojaati Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasining 2018-yil 27-dekabrdagi xati bilan uni ishga tiklash maqsadga muvofiq emas deb topilgan va unga bu haqda sudga murojaat qilish huquqi tushuntirilgan.

Apellatsiya instansiyasining 2019-yil 14-martdagi ajrimi bilan oʻzgarishsiz qoldirilgan jinoyat ishlari boʻyicha tuman sudining 2019-yil 4-fevraldagi ajrimi bilan daʼvogar A.Abrorovning arizasi qanoatlantirilib, u avvalgi yoki unga tenglashtirilgan lavozimga qayta tiklanishi, A.Abrorovning 2013-yil 13-apreldan boshlab umumiy mehnat staji tiklanishi va ushbu muddat uning mehnat stajiga qoʻshib hisoblanishi belgilangan.

Sudlarning ushbu qarorlari Oliy sud jinoyat ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2019-yil 10-iyuldagi ajrimi bilan bekor qilinib, A.Abrorovning arizasi ish yuritishdan tugatilgan.

Tumanlararo sudining 2019-yil 3-oktabrdagi hal qiluv qarori bilan A.Abrorovning daʼvosi qanoatlantirilib, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasining 2013-yil 15-yanvardagi va 2013-yil 22-avgustdagi buyruqlarining A.Abrorovga tegishli bandlari bekor qilinib, u avvalgi yoki unga tenglashtirilgan lavozimga 2013-yil 22-avgustdan boshlab ishga qayta tiklanishi belgilangan.

Mazkur sud qarori asosida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasining 2019-yil 5-dekabrdagi buyrugʻi bilan daʼvogar A.Abrorov bojxona organlari xizmatiga tiklangan.

A.Abrorovning ushbu daʼvo talabi reabilitatsiya etilgan shaxs sifatida mulkiy huquqni tiklashdan iborat boʻlib, bunga qadar fuqarolik ishlari boʻyicha viloyat sudi apellatsiya instansiyasining 2019-yil 4-iyundagi ajrimi bilan A.Abrorovning foydasiga viloyat moliya boshqarmasidan 2013-yil 22-avgustdan 2019-yil 25-martga qadar boʻlgan davr va 2019-yil fevral-mart oylari uchun jami 201.834.760 soʻm ish haqi hamda 5.000.000 soʻm maʼnaviy zarar, jami boʻlib 209.220.260 soʻm undirish belgilangan.

Sudlar ushbu fuqarolik huquqiy munosabatga Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining 302-moddasi va Fuqarolik kodeksining 991-moddasini kengaytirilgan holda notoʻgʻri talqin etib, daʼvogar A.Abrorovning huquqi reabilitatsiya etilgunga qadar boʻlgan davrdagi mulkiy zarar va boshqa huquqlari tiklanishini qamrab olishi hamda bu davr uchun toʻlovlar sud qarorlari bilan tiklanganligini, keyingi munosabat esa reabilitatsiya etilgan shaxsning huquqlarini tiklashni nazarda tutmasligini inobatga olmasdan daʼvoni qanoatlantirish haqida barvaqt xulosaga kelgan.

3. Sudlar daʼvogarning manfaatiga zid ravishda uning arz qilgan talabi doirasidan chetga chiqqanligi sud hujjatlarini bekor qilishga asos boʻladi.

Daʼvogar D.Roʻziyeva javobgar B.Roʻziyevga nisbatan sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilib, uy-joydan hissasini ajratib olishni soʻragan.

Tumanlararo sudining 2019-yil 23-iyuldagi hal qiluv qarori bilan daʼvo qanoatlantirilib, uy-joy D.Roʻziyeva va B.Roʻziyevning umumiy mulki deb topilgan, D.Roʻziyevadan B.Roʻziyevning foydasiga ushbu uydagi ulushi hisobiga 43.030.660 soʻm undirish, uy-joyni D.Roʻziyevaning egaligida qoldirish belgilangan.

Kassatsiya instansiyasining 2019-yil 25-dekabrdagi ajrimi bilan hal qiluv qarori daʼvogar D.Roʻziyeva tomonidan uyning kompensatsiya summasi javobgar B.Roʻziyevga toʻlab berilganidan soʻng javobgarning ushbu uy-joyga boʻlgan mulk huquqi tugatilishi haqidagi jumla bilan toʻldirilib, sud qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 13-maydagi ajrimi bilan sud qarorlarining ulushni pul shaklida ajratish, kompensatsiya puli undirish va javobgarning ulushini tugatish haqidagi qismlari bekor qilinib, D.Roʻziyeva va B.Roʻziyevning nizoli uy-joyda har birining ulushi 1/2 qismdan iborat deb belgilanib, hal qiluv qarorining qolgan qismi oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Aniqlanishicha, B.Roʻziyev va D.Roʻziyeva 2013-yil 20-sentabrda qonuniy nikohdan oʻtib turmush qurishgan va ushbu turmushdan bir nafar farzandli boʻlishgan.

Taraflarning nikohlari davomida javobgar B.Roʻziyevning nomiga 2018-yil 19-iyundagi notarial tasdiqlangan oldi-sotdi shartnomasiga asosan nizoli uy-joy olingan.

Ular oʻzaro kelishmovchilik bois tumanlararo sudining 2019-yil 5-yanvardagi hal qiluv qarori bilan nikohdan ajratilgan.

Ekspertiza xulosasiga koʻra, nizoli uy-joyni ½ qismga teng yoki chekingan holda boʻlish imkoniyati mavjud emas.

Javobgar B.Roʻziyev sudda ulushini pul shaklida ajratib, uy-joyni oʻzining egaligida qoldirish haqida qarshi daʼvo arizasi bilan murojaat qilmagan.

Sudlar nizoli uy-joyni taraflarning umumiy mulki deb topish asosida qonuniy toʻxtamga kelish bilan birga daʼvogar ulushini pul shaklida ajratib, uy-joyni oʻzining egaligida qoldirish haqidagi talabni ilgari surmagan boʻlsa-da, daʼvo talabidan chetga chiqib protsessual huquq normasining buzilishiga yoʻl qoʻygan.

Daʼvogar D.Gadoyeva javobgar T.Gadoyevga nisbatan aliment undirish haqidagi daʼvo arizasi bilan sudga murojaat qilgan.

Kassatsiya instansiyasining 2019-yil avgustdagi ajrimi bilan oʻzgarishsiz qoldirilgan tuman sudining 2019-yil iyundagi hal qiluv qaroriga koʻra, daʼvo talabi qisman qanoatlantirilib, javobgar T.Gadoyevdan daʼvogar D.Gadoyevaning foydasiga 2019-yil 21-maydan boshlab jami daromadining 1/4 qismi miqdorida aliment undirish, davlat foydasiga davlat boji undirish belgilangan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 1-iyundagi ajrimi bilan sud qarorlarini aliment undirishga oid qismi oʻzgartirilib, aliment miqdori har oyda mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining 15 foizi deb belgilanib, hal qiluv qarorining qolgan qismi oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Aniqlanishicha, 1987-yil 21-sentabrda tugʻilgan T.Gadoyevning onasi daʼvogar D.Gadoyeva hisoblanadi.

T.Gadoyev onasi D.Gadoyevaga moddiy yordam koʻrsatmayotganligi sababli u aliment undirish toʻgʻrisida sudga murojaat qilgan.

D.Gadoyeva qizlari unga moddiy yordam koʻrsatayotganligi, shuningdek qizlarining uyida yashayotganligi sababli alimentni faqat oʻgʻli T.Gadoyevdan undirishni soʻragan.

Oʻzbekiston Respublikaasi Oila kodeksi 110-moddasining toʻrtinchi qismiga muvofiq, voyaga yetgan, mehnatga layoqatli bolalardan undirilayotgan aliment miqdori qonun hujjatlarida belgilangan mehnatga haq toʻlash eng kam miqdorining 11,75 foizidan kam boʻlmasligi kerak.

Sudlar aliment undirish haqida toʻgʻri xulosaga kelgan boʻlsa-da, ammo uning miqdorini belgilashda moddiy huquq normasini notoʻgʻri qoʻllagan.

Daʼvogar N.Nizomov javobgarlar A.Sharipov va Sh.Sharipovaga nisbatan ikki nafar farzandlarini oʻz tarbiyasiga olib berish hakida daʼvo qilgan.

Tumanlararo sudining 2019-yil noyabrdagi hal qiluv qarori bilan daʼvo rad qilingan.

Kassatsiya instansiyasining 2020-yil yanvardagi ajrimi bilan sud qarori bekor qilinib, daʼvo talabi qanoatlantirilgan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 2-iyundagi ajrimi bilan kassatsiya instansiyasining ajrimi bekor qilinib, birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Aniqlanishicha, N.Nizomov Ch.Sharipova bilan 2014-yilda qonuniy nikohdan oʻtib turmush qurgan va bundan ikki nafar, yaʼni 2016-yilda tugʻilgan qiz va 2017-yilda tugʻilgan oʻgʻil farzandli boʻlishgan.

Oʻzaro munosabatlari buzilib, taraflar 2017-yildan buyon alohida yashab kelishgan. Bu vaqt davomida Ch.Sharipova farzandlari bilan ota-onasining uyida yashab kelgan. Ikkinchi farzandi ota-onasining uyida yashab turgan vaqtida tugʻilgan.

Davlat ijrochisining 2019-yil 16-noyabrdagi xatiga koʻra, N.Nizomovning aliment toʻlovidan 9.000.000 soʻm qarzdorligi mavjud.

Ch.Sharipova 2019-yil mayda kasallik tufayli vafot etgan.

N.Nizomov va Ch.Sharipovaning ikki nafar farzandlari javobgarlarning tarbiyasida qolgan.

Oliy sud Plenumining 1998-yil 11-sentabrdagi “Bolalar tarbiyasi bilan bogʻliq boʻlgan nizolarni hal qilishda sudlar tomonidan qonunlarni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 23-sonli qarorining 5-bandida tushuntirilishicha, Oila kodeksining 73-moddasiga muvofiq, ota-onalar boshqa shaxslar oldida bolalarini shaxsan tarbiya qilishda ustun huquqqa egadirlar va bolalarini qonunga asoslanmagan holda ushlab turgan har qanday shaxsdan qaytarilishini talab qilishga haqlidirlar.

Bu talabni koʻrishda sud bolani ota-onasiga qaytarish uning manfaatlariga zid degan xulosaga kelsa, bolaning fikrini hisobga olgan holda ota-onaning daʼvosini rad qilishga haqli.

Shu boisdan birinchi instansiya sudi Ch.Sharipova ikkinchi farzandiga ikki oylik homilador boʻlganida ota-onasining uyiga kelib, shundan soʻng kelin boʻlib tushgan uyiga umuman qaytib bormaganligini, ikkinchi farzandi otasini tanimasligini, daʼvogar farzandlarining tarbiyasi va taʼminotida qatnashmaganligini inobatga olib, qonuniy, asosli va adolatli xulosaga kelgan boʻlsa-da, kassatsiya instansiyasi daʼvoni qanoatlantirish haqida notoʻgʻri xulosaga kelgan.

Daʼvogar E.Ashurov javobgarlar Majburiy ijro byurosi, “Oʻztransgaz” AK filialiga nisbatan moddiy va maʼnaviy zararlarni undirish haqidagi daʼvo arizasi bilan sudga murojaat qilgan.

Tumanlararo sudining 2019-yil 8-fevraldagi hal qiluv qaroriga koʻra, daʼvo talabi qisman qanoatlantirilib, javobgar “Oʻztransgaz” AJning filialidan daʼvogarning foydasiga moddiy zarar va sud xarajatlarini undirish belgilangan.

Daʼvo talabining Majburiy ijro byurosiga nisbatan moddiy va maʼnaviy zararlarni undirish hamda “Oʻztransgaz” AK filialiga nisbatan maʼnaviy zarar undirish qismlari rad qilingan.

Kassatsiya instansiyasining 2019-yil 3-oktabrdagi ajrimi bilan sud qarori qisman bekor qilinib, bekor qilingan qismi boʻyicha daʼvogarning moddiy zarar undirish haqidagi daʼvo talabi boʻyicha ish yuritish tugatilgan.

Daʼvogarga sud hujjatining qaytarma ijro toʻgʻrisida birinchi instansiya sudiga ariza berish huquqi tushuntirilgan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 29-iyundagi ajrimi bilan kassatsiya instansiyasining ajrimi bekor qilinib, birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Aniqlanishicha, tumanlararo sudining 2011-yildagi sud buyrugʻi bilan undiruvchi “Oʻztransgaz” AK filiali foydasiga E.Ashurovdan 2.489.392 soʻm qarzdorlik undirish belgilangan.

Tumanlararo sudining 2015-yil 5-martdagi ajrimi bilan ushbu sud buyrugʻi bekor qilingan.

Shuningdek, tumanlararo sudining 2012-yildagi sud buyrugʻi bilan undiruvchi “Oʻztransgaz” AK filiali foydasiga E.Ashurovdan 3.205.454 soʻm qarzdorlik undirish belgilangan.

Mazkur sud buyrugʻi ham tumanlararo sudining 2017-yil 25-oktabrdagi ajrimi bilan bekor qilingan.

Shundan soʻng undiruvchi tomonidan qarzdorlikni undirish masalasida sudga murojaat qilinmagan.

Yuqoridagi sud buyruqlari bekor qilingunga qadar Majburiy ijro byurosi tomonidan daʼvogarning uyidagi mol-mulklar xatlanib, savdoga qoʻyilgan va sotuvdan tushgan pullar “Oʻztransgaz” AK filialiga oʻtkazib berilgan.

Bundan tashqari, daʼvogarning pensiyasidan mablagʻlari ushlab qolinib, “Oʻztransgaz” AJ filiali hisobiga oʻtkazib berilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining 458, 459-moddalariga koʻra, ijro etilgan sud hujjati bekor qilingan va ish yangidan koʻrib chiqilganidan keyin talablarni qanoatlantirishni toʻliq yoki qisman rad etish toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qilingan yoxud ish yuritishni tugatish toʻgʻrisida yoki arizani koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisida ajrim chiqarilgan taqdirdagina, qaytarma ijro masalasi hal etilishi belgilangan.

Shu boisdan birinchi instansiya sudi E.Ashurovdan gaz taʼminoti uchun qarzdorlikni undirish toʻgʻrisidagi sud buyruqlari bekor qilinganidan soʻng, mazkur fuqarolik ishi koʻrilguniga qadar undiruvchi tomonidan qarzdorlikni undirish masalasida sudga murojaat qilmaganligi va bu talab sudda qoʻrilmaganligini eʼtiborga olib daʼvoni qisman qanoatlantirish haqida qonuniy va asosli toʻxtamga kelgan boʻlsa-da, kassatsiya instansiyasi daʼvoni moddiy zarar undirish haqidagi qismini ish yuritishdan tugatish toʻgʻrisida notoʻgʻri xulosaga kelgan.

Daʼvogar M.Toshmatov javobgar “Agrobank” ATB tuman filialiga nisbatan ishga tiklash haqidagi daʼvo bilan sudga murojaat qilgan.

Tumanlararo sudining 2019-yil noyabrdagi hal qiluv qarori bilan daʼvo rad qilingan.

Kassatsiya instansiyasining 2020-yil fevraldagi ajrimi bilan sud qarori bekor qilinib, daʼvoni qanoatlantirish haqida yangi hal qiluv qarori qabul qilingan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 10-iyundagi ajrimi bilan kassatsiya instansiyasining ajrimi bekor qilinib, birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Aniqlanishicha, daʼvogar M.Toshmatov “Agrobank” ATB tuman filiali Boshqaruvchisi oʻrinbosari — Ofis boshligʻi lavozimida ishlab kelgan.

M.Toshmatovning arizasiga muvofiq “Agrobank” ATB tuman filiali boshqaruvchisining buyrugʻiga koʻra, u bilan tuzilgan mehnat shartnomasi Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi 97-moddasining 1-bandiga asosan bekor qilingan.

Daʼvogar M.Toshmatov talabining asosi sifatida bankning viloyat boshqarmasi tomonidan unga tazyiq va bosim oʻtkazilib ariza yozdirilganligini koʻrsatgan.

“Bank” Boshqaruvining qarori bilan tasdiqlangan “Tizimida mehnatga oid munosabatlarni tartibga solish toʻgʻrisida”gi Nizom talabiga koʻra “Bank” filiali Ofis boshligʻi lavozimi bilan mehnat shartnomasi filial boshqaruvchisi bilan tuziladi va bekor qilinadi.

Birinchi instansiya sudi daʼvogar M.Toshmatovning arizani tazyiq va bosim oʻtkazilganligi oqibatida yozganligi haqidagi vaji isbotlanmaganligi, ushbu holatni isbotlash daʼvogarga yuklatilganligi, unga bosim oʻtkazilganligi oʻz tasdigʻini topmaganligi, bu esa mehnat shartnomasini bekor qilish toʻgʻrisida kelishuv kuchda qolgan deb hisoblashga asos boʻlishini, majburlashning mavjudligiga oid dalillar boʻlmagan holda buyruqni gʻayriqonuniy deb topish mumkin emasligini eʼtiborga olib daʼvoni rad qilish haqida qonuniy va asosli toʻxtamga kelgan boʻlsa-da, kassatsiya instansiyasi daʼvoni qanoatlantirish haqida notoʻgʻri xulosaga kelgan.

Daʼvogar A.Aripova javobgar T.Zaripovga nisbatan turmush oʻrtogʻi B.Aripovdan olgan qarz summasini undirib berish haqidagi daʼvo bilan sudga murojaat qilgan.

Apellatsiya instansiyasining 2019-yil 19-noyabrdagi ajrimi bilan oʻzgarishsiz qoldirilgan tumanlararo sudining 2019-yil 4-oktabrdagi hal qiluv qarori bilan daʼvo qanoatlantirilib, javobgar T.Zaripovdan daʼvogar A.Aripovaning foydasiga 85.023.000 soʻm qarz summasi va 3.329.120 soʻm sud xarajatlari uchun toʻlangan pul undirish belgilangan.

Quyidagi asoslarga koʻra, Oliy sud fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 26-maydagi ajrimi bilan sud qarorlari bekor qilinib, daʼvoni qanoatlantirish haqida yangi hal qiluv qarori qabul qilingan.

Aniqlanishicha, T.Zaripov va B.Aripov oʻzaro ogʻzaki kelishuv asosida tovar oldi-sotdisi bilan shugʻullanib, T.Zaripov B.Aripovdan dastlab 5.000 AQSh dollari, keyin 4.000 AQSh dollari, jami 9.000 AQSh dollari miqdorda pul olgan.

Sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Oila kodeksining 23-moddasi va Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 228-moddasini qoʻllab, T.Zaripovning B.Aripovdan qarz olganligi va qaytarishini bildirib ichki ishlar organiga yozgan tushuntirish xati, T.Zaripovning boshqa koʻrsatmalari, uchinchi shaxs hamda guvohlarning tushuntirishlari bilan asoslab, daʼvoni qanoatlantirgan.

Biroq, sudlar Aripovlar er-xotin boʻlsa-da, pul oldi-berdisi haqidagi kelishuv T.Zaripov va B.Aripov oʻrtasida boʻlganligi, A.Aripova unda ishtirok etmaganligi, B.Aripov xotiniga ishonchnoma bermaganligi bois, A.Aripova mazkur talab bilan arz qilishga daxldor daʼvogar boʻla olmasligini inobatga olmasdan, daʼvoni qanoatlantirish haqida notoʻgʻri xulosaga kelgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Rayosatining “Sud amaliyoti obzorlarini tayyorlash va eʼlon qilish toʻgʻrisida” 2018-yil 27-iyuldagi RS-44-18-sonli qarori 2-bandining ijrosini taʼminlash maqsadida maʼmuriy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2020-yilning ikkinchi choragi davomida nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzori tayyorlandi.

Maʼmuriy ishlar boʻyicha sudlov hayʼatining oʻtgan davrdagi faoliyati tahlillariga koʻra, sudlov hayʼati tomonidan Oliy sudning ish rejasi va tasdiqlangan Dasturlar, Yoʻl xaritalarida belgilangan vazifalar ijrosi yuzasidan muayyan ishlar amalga oshirilgan.

Statistik maʼlumotlar 2020-yilning birinchi yarmi, yaʼni olti oylik davr boʻyicha keltiriladi. Statistik tahlillar shuni koʻrsatmoqdaki, maʼmuriy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2020-yilning birinchi yarmida kelib tushgan 1 806 ta shikoyat va protestlar oʻrganilgan. Oʻrganilgan shikoyatlarning 248 tasi qaytarilgan, 89 tasini qabul qilish rad etilgan, 523 tasini sudlov hayʼatiga oʻtkazish rad qilingan, 266 tasi boʻyicha tushuntirishlar berilgan, 67 tasi tegishliligi boʻyicha yuborilgan, 265 tasi boʻyicha Oliy sud raisining oʻrinbosari tomonidan rad javobi berilgan.

Shuningdek, 336 ta ish boʻyicha nazorat tartibidagi shikoyatlar va protestlar sudlov hayʼatida koʻrib chiqilgan. Mazkur ishlarning 237 tasini ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqqan nizolar, 99 tasini maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlar tashkil etgan.

Ushbu davrda sudlov hayʼati tomonidan koʻrilgan ishlar boʻyicha qabul qilingan 69 ta sud qarorlari bekor qilinib, birinchi instansiya sudiga ishlar yangidan koʻrish uchun yuborilgan boʻlsa, 24 tasi boʻyicha chiqarilgan sud hujjatlari bekor qilinib, 20 ta ish yangidan kassatsiya instansiyasi sudiga, 4 ta ish apellatsiya instansiyasi sudiga koʻrish uchun yuborilgan, 56 tasi boʻyicha sud qarorlari bekor qilinib, yangi qaror qabul qilingan, 19 tasi boʻyicha apellatsiya (kassatsiya) instansiyasi sudining qarorlari bekor qilinib, birinchi instansiya sudining qarorlari oʻz kuchida qoldirilgan. 28 ta ish boʻyicha esa, sud qarorlari oʻzgartirilgan, 15 ta ish boʻyicha ish yuritish tugatilgan, 1 ta ish boʻyicha sud qarorlari bekor qilinib, ariza (shikoyat) koʻrmasdan qoldirilgan, 110 ta ish boʻyicha sud hujjatlari oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudlov hayʼatida koʻrib chiqilgan 336 ta ishning 63 tasini Toshkent shahar, 36 tasini Toshkent viloyati, 35 tasini Xorazm viloyati, 31 tasini Fargʻona viloyati, 28 tasini Samarqand viloyati, 21 tasini Surxondaryo viloyati, 23 tasini Qashqadaryo viloyati, 19 tasini Navoiy viloyati, 16 tadan Andijon va Jizzax viloyatlari, 15 tadan Namangan va Buxoro viloyatlari, 12 tasini Sirdaryo viloyati, 6 tasini Qoraqalpogʻiston Respublikasi maʼmuriy sudlarining sud hujjatlari ustidan berilgan nazorat shikoyatlari va protestlariga asosan koʻrilgan ishlar tashkil etadi.

Sudlov hayʼatida nazorat tartibida koʻrilgan Qashqadaryo viloyati maʼmuriy sudlarining 86,9 foiz, Toshkent viloyati maʼmuriy sudlarining 83,3 foiz, Toshkent shahar maʼmuriy sudlarining 79,3 foiz, Andijon viloyati maʼmuriy sudlarining 75 foiz, Fargʻona viloyati maʼmuriy sudlarining 74,2 foiz sud hujjatlari oʻzgartirilgan yoki bekor qilingan.

Mazkur davrda sudlov hayʼati tomonidan:

“Maʼmuriy sudlar tomonidan 2018-2019-yillarda mulk huquqi bilan bogʻliq koʻrilgan maʼmuriy ishlar (ommaviy huquqiy munosabatlardan kelib chiqqan nizolar) boʻyicha sud amaliyoti”;

“Maʼmuriy sudlar tomonidan 2019-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining XXIV bobida (maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish yuzasidan chiqarilgan qaror xususida shikoyat berish va protest bildirish) nazarda tutilgan moddalarda belgilangan normalarni amaliyotda qoʻllanilishi bilan bogʻliq sud amaliyoti”;

“Maʼmuriy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati tomonidan 2019-yilda nazorat tartibida kelib tushgan shikoyatlarni oʻrganish va sudlov hayʼatiga oʻtkazish uchun asoslar mavjud emasligi toʻgʻrisida chiqarilgan ajrimlar samaradorligi masalasi”;

“Maʼmuriy sudning qonuniy kuchga kirgan sud hujjatini yangi ochilgan holatlar boʻyicha qayta koʻrish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti” umumlashtirilib, ularning natijalari yuzasidan Oliy sud Rayosatining tegishli qarorlari qabul qilingan.

Shuningdek, joriy yilning yanvar-mart oylarida sudlov hayʼati tomonidan nazorat tartibida koʻrilgan ishlar boʻyicha sud amaliyoti obzori tayyorlanib, Oliy sud Rayosatida muhokama qilingan va qaror qabul qilingan.

Sud amaliyoti obzori natijalariga koʻra, birinchi, apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksi (bundan buyon matnda MSIYutK deb yuritiladi), Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi (bundan buyon matnda MJtK deb yuritiladi) va boshqa qonun hujjatlari, shuningdek Oliy sud Plenumining qarorlarida berilgan tushuntirishlarga rioya qilmaslik holatlariga yoʻl qoʻyilayotganligini koʻrish mumkin.

Fuqaro R.B. 2019-yil 13-sentabr kuni soat 12:00larda oʻzining boshqaruvidagi davlat raqami 10 S 222 AB boʻlgan “Neksiya” rusumli avtomashinada Gulzor koʻchasi boʻylab harakatlanib ketayotganida “R” MChJga tegishli “Damas” rusumli avtotransport vositasini orqa qismiga kelib urilib toʻqnashuv sodir qilgan.

Birinchi instansiya sudining qarori bilan huquqbuzar R.B. MJtK 133-moddasi bilan aybli deb topilib, unga nisbatan ikki yil muddatga transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilish jazosi tayinlangan va huquqbuzar R.B.dan “R” MChJga 9 550 000 soʻm zarar undirish belgilangan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan birinchi instansiya sudining qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudlov hayʼati birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlari qarorlarini oʻzgartirib, sud qarorlarining huquqbuzar R.B.ga nisbatan tayinlangan ikki yil muddatga transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilish jazosini bir yilga keltirgan. Shuningdek, sudlov hayʼati sud qarorlarining huquqbuzar R.B.dan “R” MChJga 9 550 000 soʻm zarar undirish qismini bekor qilishni va manfaatdor shaxslarga zararni undirish masalasini fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida hal etish huquqi mavjudligini tushuntirishni lozim topgan.

Sudlov hayʼati bunday xulosaga kelishda quyi sudlar tomonidan undirilishi belgilangan zarar summasidan huquqbuzar norozi ekanligiga, yetkazilgan zarar qiymatini aniqlash uchun uch marta ekspertiza oʻtkazilib, ekspertiza xulosalarida zarar qiymati turlicha koʻrsatilganligiga asoslangan.

Oliy sud Plenumining “Sudlar tomonidan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishni tartibga soluvchi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida” 2018-yil 30-noyabrdagi 35-sonli qarori 27-bandining uchinchi xatboshisiga koʻra, agar sud maʼmuriy huquqbuzarlik oqibatida yetkazilgan zarar miqdori toʻgʻrisidagi masalani toʻgʻri hal etish uchun asoslar yetarli emasligi haqida xulosaga kelsa, manfaatdor shaxslarga ushbu masalalarni fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida hal etish tushuntiriladi.

Shu sababli, sudlov hayʼati maʼmuriy huquqbuzarlik oqibatida yetkazilgan zarar miqdori toʻgʻrisidagi masalani toʻgʻri hal etish uchun asoslar yetarli boʻlmagan boʻlsa-da, quyi sudlar zarar undirish toʻgʻrisida qaror qabul qilib xatolikka yoʻl qoʻygan deb hisoblab, sud qarorlarining ushbu qismini bekor qilgan va manfaatdor shaxslarga zararni undirish masalasini fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida hal etish huquqi mavjudligini tushuntirgan.

Fuqaro R.D. 2019-yil 12-oktabr kuni oʻzining boshqaruvidagi davlat raqami 70 Q 333 GV boʻlgan “Matiz” rusumli avtomashinani tuman yoʻnalishidan shahar yoʻnalishiga harakatlanish vaqtincha taqiqlangan yoʻldan harakatlanib, ushbu yoʻlning burilish joyida fuqaro J.Sh. boshqarib kelayotgan “Neksiya” rusumli avtomashina bilan toʻqnashuv sodir etgan.

Birinchi instansiya sudining qarori bilan huquqbuzar R.D. MJtK 133-moddasi bilan aybli deb topilib, unga nisbatan eng kam oylik ish haqining besh baravari miqdorida 1 115 000 soʻm miqdorda jarima solingan. J.Sh.ga nisbatan maʼmuriy ish MJtK 271-moddasining 1-bandiga asosan tugatilgan.

R.D.ning kassatsiya shikoyatiga asosan kassatsiya instansiyasi sudi maʼmuriy ishni koʻrib chiqib, birinchi instansiya sudi qarorining R.D.ga oid qismini oʻzgarishsiz qoldirgan.

Sudlov hayʼati kassatsiya instansiyasi sudining qarorini bekor qilib, ishni yangidan koʻrish uchun kassatsiya instansiyasi sudiga yuborishni lozim topgan.

Sudlov hayʼati bunday xulosaga kelishda mutaxassis sifatida soʻralgan surishtiruv organi xodimining koʻrsatuviga va kassatsiya shikoyatida keltirgan vajlarga asoslangan.

Mutaxassisning fikriga koʻra, huquqbuzar R.D. xavfni koʻrgan vaqtida yoʻl- transport hodisasi oldini olish imkoniga ega boʻlmaganligi, chunki u harakatlanib kelgan yoʻnalishda taʼmirlash ishlari olib borilayotganligi sababli vaqtincha yoʻl yopilganligi va shu sababli tegishli yoʻl belgilari oʻrnatilgan boʻlib, yoʻldan harakatlanish mumkin boʻlmaganligi haqida bayon qilgan.

Huquqbuzar R.D.ning kassatsiya shikoyatida esa J.Sh. oʻzining boshqaruvidagi “Neksiya” avtomashinasini taqiqlangan yoʻldan boshqarib, uning yoʻliga chiqqanligi natijasida toʻqnashuv sodir etilganligi haqida vajlar keltirilgan.

Biroq, kassatsiya instansiyasi sudi mutaxassisning bergan koʻrsatuvi va R.D.ning kassatsiya shikoyatida keltirgan vajlariga huquqiy baho bermasdan, birinchi instansiya sudining qarorini oʻzgarishsiz qoldirgan.

Vaholanki, MJtK 307-moddasida maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishni koʻrib chiqish vaqtida tegishli organ (mansabdor shaxs) maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etilgan-etilmaganligini, huquqbuzarlik sodir etilgan vaqt va joyni, mazkur shaxs uni sodir etishda aybdor-aybdor emasligini, uning maʼmuriy javobgarlikka tortilish-tortilmasligini, javobgarlikni yengillashtiruvchi yoki ogʻirlashtiruvchi holatlar bor-yoʻqligini, mulkiy zarar yetkazilgan-yetkazilmaganligini, shuningdek ishni toʻgʻri hal etishda ahamiyatga molik boshqa holatlarni aniqlashi shartligi koʻrsatilgan.

Tuman DSI boshligʻining 2019-yil 6-avgustdagi 333-sonli buyrugʻiga asosan “D” MChJga qarashli avtomobillarga metan gazi quyish shoxobchasida qisqa muddatli tekshirish oʻtkazilgan. Tekshirishda “D” MChJda usta vazifasida ishlovchi, shu kuni operator vazifasini bajarayotgan fuqaro D.J. xaridor Z.X.ga 26 000 soʻmga xarid qilingan metan gazi uchun xarid chekini bermaganligi, shuningdek 320 000 soʻm savdo pullari nazorat-kassa mashinasining xotirasiga kirim qilinmaganligi aniqlangan.

Birinchi instansiya sudining qarori bilan huquqbuzar D.J. MJtK 164-moddasining birinchi qismi bilan aybli deb topilib, unga eng kam ish haqining bir baravari miqdorida 202 730 soʻm jarima solingan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan birinchi instansiya sudining qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudlov hayʼati sud qarorlarini bekor qilib, huquqbuzar D.J.ga nisbatan yuritilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishni uning harakatlarida maʼmuriy huquqbuzarlik alomatlari yoʻqligi sababli, MJtK 271-moddasining 1-bandiga asosan tugatishni lozim topgan.

Sudlov hayʼati bunday xulosaga kelishda quyidagilarga asoslangan.

Birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlari D.J.ni MJtK 164-moddasining birinchi qismi bilan aybli deb topishda huquqbuzarga qoʻyilayotgan ayb hujjatlar bilan oʻz tasdigʻini topmaganligiga, tekshirishni oʻtkazgan DSI xodimlari A.R., E.X., R.O. va K.E. tekshirish paytida bir qator qonun hujjatlari talablarini buzganliklari uchun ularga nisbatan tuman maʼmuriy sudi tomonidan maʼmuriy choralar koʻllanilganligiga, shuningdek ushbu tekshirish natijalari boʻyicha tumanlararo iqtisodiy sudiga “D” MChJdan moliyaviy jarima undirish toʻgʻrisida kiritilgan ariza tekshirish noqonuniy oʻtkazilganligi asosi bilan rad etilganligiga eʼtibor bermagan.

Fuqaro K.L. 2019-yil 11-aprel kuni soat 10:20larda oʻzining boshqaruvida boʻlgan davlat raqami 75 R 111 AA boʻlgan “Lasyetti” rusumli avtomashinada Mustaqillik koʻchasi boʻylab Pedagogika kolleji tomonidan harakatlanib kelib, Mustaqillik va Navoiy koʻchalari kesishgan chorrahada Yoʻl harakati qoidalarining 98-bandini qoʻpol ravishda buzib, chorrahada svetofor ishlamasdan taʼmirlanayotgan vaqtda “Yoʻl bering” yoʻl belgisiga amal qilmasdan, chorrahaga asosiy yoʻldan harakatlanib kelgan fuqaro O.L. boshqaruvidagi davlat raqami 75 K 222 AV boʻlgan “Spark” rusumli avtomashinani oʻng tomoniga borib urilgan. Yoʻl-transport hodisasi natijasida “Spark” rusumli avtomashinaga 3 450 000 soʻm moddiy zarar yetgan.

Birinchi instansiya sudining qarori bilan huquqbuzar K.L. MJtK 133-moddasi bilan aybli deb topilib, unga nisbatan ikki yil muddatga transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilish jazosi tayinlangan va jabrlanuvchi O.L. foydasiga 3 450 000 soʻm moddiy zarar undirish belgilangan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan birinchi instansiya sudining qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudlov hayʼati birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlari qarorlarining huquqbuzarni maʼmuriy javobgarlikka tortish qismini bekor qilib, unga nisbatan MJtK 133-moddasi bilan yuritilgan maʼmuriy ishni MJtK 271-moddasining 7-bandiga asosan ish yuritishdan tugatishni va manfaatdor shaxslarga zararni undirish masalasini fuqarolik sud ishlarini yuritish tartibida hal etish huquqini tushuntirishni lozim topgan.

Sudlov hayʼati bunday xulosaga kelishda birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlari ishni koʻrishda MJtK 36-moddasida belgilangan muddatlarga rioya qilinmaganligiga asoslangan.

Vaholanki, MJtK 36-moddasida maʼmuriy jazo huquqbuzarlik sodir etilgan kundan boshlab, davom etayotgan huquqbuzarliklar uchun esa, huquqbuzarlik aniqlangan kundan boshlab bir yildan kechiktirmay qoʻllanilishi mumkinligi, jinoyat ishini qoʻzgʻatish rad etilgan yoki jinoyat ishi tugatilgan boʻlsa-yu, lekin huquqbuzarning harakatlarida maʼmuriy huquqbuzarlik alomatlari mavjud boʻlsa, maʼmuriy jazo chorasi jinoyat ishi qoʻzgʻatishni rad etish yoki jinoyat ishini tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan kundan boshlab bir oydan kechiktirmay qoʻllanilishi mumkinligi belgilangan.

Mazkur holatda esa, huquqbuzarlik boʻyicha surishtiruv organining jinoyat ishi qoʻzgʻatishni rad qilish toʻgʻrisidagi qarori 2019-yil 5-may kuni chiqarilgan boʻlsa-da, maʼmuriy ish tuman sudiga koʻrish uchun 2019-yil 24-iyun kuni yuborilgan.

Birinchi instansiya sudi huquqbuzarga nisbatan maʼmuriy ishni 2019-yil 28-iyun kuni, yaʼni jinoyat ishi qoʻzgʻatishni rad etish toʻgʻrisidagi qaror qabul qilinganidan keyin 1 oy 23 kun oʻtgach koʻrib xatolikka yoʻl qoʻygan.

1. Sudning hal qiluv qarori ustidan kassatsiya shikoyati berish muddati oʻtkazib yuborilgan boʻlib, shikoyat qiluvchi muddat oʻtkazib yuborilganligining uzrli sabablarini koʻrsatgan holda kassatsiya shikoyati berish muddatini tiklash toʻgʻrisidagi iltimsonoma bilan murojaat qilganda, sud iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimda, albatta, iltimosnomada keltirilgan shikoyat berish muddati oʻtkazib yuborilganligining sabablarini uzrli deb topib boʻlmasligini asoslashi kerak. Aks holda, mazkur ajrim yuqori instansiya sudi tomonidan bekor qilinishi mumkin.

Shahar prokuraturasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligining viloyat boshqarmasi manfaatida sudga ariza bilan murojaat qilib, javobgar Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi viloyat boshqarmasining 1996-yil 14-yanvardagi 111-sonli va 1998-yil 26-martdagi 222-sonli buyrugʻini, shuningdek Davlat mulki qoʻmitasi viloyat boshqarmasining 1996-yil 23-yanvardagi 333-sonli mulkiy huquqni tasdiqlovchi davlat orderini haqiqiy emas deb topishni soʻragan.

Shahar maʼmuriy sudining 2019-yil 15-noyabrdagi hal qiluv qarori bilan arz qilingan talablar toʻliq qanoatlantirilgan.

Hal qiluv qaroridan norozi boʻlib ish boʻyicha uchinchi shaxs hisoblangan “X” MChJ 2020-yil 16-yanvarda kassatsiya shikoyati bilan murojaat qilib, unga kassatsiya shikoyati berish muddatini tiklash haqidagi iltimosnoma ilova qilingan.

Viloyat maʼmuriy sudi sudyasining 2020-yil 20-yanvardagi ajrimi bilan iltimosnomani qanoatlantirish rad etilgan va kassatsiya shikoyati unga ilova qilingan hujjatlar bilan birga qaytarilgan.

“X” MChJ mazkur ajrimdan norozi boʻlib nazorat shikoyati bilan murojaat qilgan va kassatsiya instansiyasi sudi sudyasining ajrimini bekor qilib, ishni kassatsiya instansiyasiga mazmunan koʻrish uchun yuborishni soʻragan.

Sudlov hayʼati kassatsiya instansiyasi sudi sudyasining 2020-yil 20-yanvardagi ajrimini bekor qilib, 2019-yil 15-noyabrdagi hal qiluv qarori ustidan berilgan kassatsiya shikoyatini mazmunan koʻrish uchun kassatsiya instansiyasi sudiga yuborgan.

Sudlov hayʼati quyidagilarga koʻra bunday xulosaga kelgan.

Aniqlanishicha, ish boʻyicha uchinchi shaxs hisoblangan “X” MChJning vakili birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori eʼlon qilingan sud majlisida qatnashganligi va hal qiluv qaroridan koʻchirma nusxa olganligi haqida maʼlumot ishda mavjud emas.

“X” MChJ hal qiluv qarori ustidan kassatsiya shikoyati berish muddatini bir oz oʻtkazib yuborganligi sababli, unga kassatsiya shikoyatini berish muddatini tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnomani ilova qilgan. Mazkur iltimosnomada muddatni oʻtkazib yuborilishiga hal qiluv qarorini oʻz vaqtida olmaganligi, shuningdek “X” MChJning moliyaviy ahvoli ogʻirligi sababli davlat bojini oʻz vaqtida toʻlash va oʻz huquqlarini sudda himoya qilish uchun huquqiy maslahat olish imkoniyati boʻlmaganligi bayon qilingan.

Biroq, viloyat sudining sudyasi muddatni tiklash haqidagi iltimosnomani koʻrib chiqib, unda koʻrsatilgan asoslar kassatsiya shikoyati berish muddatini tiklashga yetarli emas degan xulosaga kelgan. Ammo, sudya iltimosnomada keltirilgan kassatsiya shikoyatini berish muddatining oʻtkazib yuborilganligi sabablarini nima uchun uzrli deb topib boʻlmasligini oʻz ajrimida asoslamagan.

MSIYutK 227-moddasiga koʻra, kassatsiya shikoyati (protesti) sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin bir oy ichida berilishi mumkin.

Kassatsiya shikoyati (protesti) berishning oʻtkazib yuborilgan muddati shikoyat (protest) bergan shaxsning iltimosnomasi boʻyicha kassatsiya instansiyasi sudi tomonidan, agar iltimosnoma hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran olti oy ichida berilgan va kassatsiya shikoyatini (protestini) berish muddati oʻtkazib yuborilishining sabablari sud tomonidan uzrli deb topilgan boʻlsa, tiklanishi mumkin.

Mazkur holatda sudlov hayʼati “X” MChJning kassatsiya shikoyati va unga ilova qilingan kassatsiya shikoyati berish muddatini tiklash toʻgʻrisidagi iltimosnoma hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran olti oy ichida berilganligi, ishni kassatsiya instansiyasida koʻrilmasligi uni keyingi harakatlanishiga toʻsiq boʻlishi, kassatsiya shikoyati berish muddati esa, arizachiga bogʻliq boʻlmagan uzrli sabablarga koʻra oʻtkazib yuborilganligi sababli, kassatsiya instansiyasi sudining 2020-yil 20-yanvardagi ajrimini bekor qilib, kassatsiya shikoyatini mazmunan koʻrish uchun kassatsiya instansiyasi sudiga yuborishni lozim topgan.

“A” MChJ 2016-yil 12-oktabrda Moldova davlati rezidenti “L” kompaniyasi bilan 111-sonli import shartnomasiga asosan qiymati 250 500 AQSh dollari boʻlgan dori vositalari, 2017-yil 23-martda Moldova davlati rezidenti “R” kompaniyasi bilan 222-sonli import shartnomasiga asosan qiymati 300 200 AQSh dollari boʻlgan dori vositalari, 2017-yil 22-oktabrda Moldova davlati rezidenti “R” kompaniyasi bilan 223-sonli import shartnomasiga asosan qiymati 150 300 AQSh dollari boʻlgan dori vositalari va Rossiya davlati rezidenti “S” MChJ bilan 2017-yil 11-mayda tuzilgan 333–sonli import shartnomasiga asosan 350 500 AQSh dollari boʻlgan dori vositalarini import qilib, bojxona yuk deklaratsiyalari rasmiylashtirilgan va tovarlar erkin muomalaga chiqarilgan. Bunda Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi davlatlari oʻrtasida 2011-yil 18-oktabrda tuzilgan “Erkin savdo zonasi toʻgʻrisida”gi shartnoma hamda Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi qonun hujjatlariga asosan erkin muomalaga chiqarilgan tovarlar uchun bojxona toʻlovlariga QQS boʻyicha imtiyoz qoʻllanilgan.

Shahar bojxona boshqarmasi tomonidan oʻtkazilgan monitoring natijasida yuqorida qayd etilgan import shartnomalariga oʻzgartirishlar kiritilgan boʻlib, shartnomalar boʻyicha hamkorlar “B” kompaniyasiga oʻzgartirilganligi aniqlangan va imtiyozlar notoʻgʻri qoʻllanilgan degan xulosaga kelinib, arizachi “A” MChJga barcha yuqorida qayd etilgan import shartnomalari boʻyicha qoʻshimcha hisoblangan boj toʻlovlarini toʻlash toʻgʻrisida talabnomalar yuborilgan.

Shu sababli, “A” MChJ sudga ariza bilan murojaat qilib, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona qoʻmitasi shahar boshqarmasining qoʻshimcha hisoblangan boj toʻlovlarini toʻlash toʻgʻrisidagi talabnomalarini haqiqiy emas deb topishni soʻragan.

Tuman maʼmuriy sudining hal qiluv qarori bilan arizani qanoatlantirish rad etilgan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan bilan birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudlov hayʼati birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlarining qarorlarini bekor qilib, ish yuritishni tugatishni lozim topgan.

Sudlov hayʼati bunday xulosaga kelishda birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlari talabnoma arizachiga bojxona toʻlovlarini toʻlash boʻyicha ogohlantirish sifatida berilganligini inobatga olmasdan, talabnomalarni haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi arizani mazmunan koʻrib xatolikka yoʻl qoʻygan. Chunki, mazkur talabnomalar xoʻjalik yurituvchi subyektga bojxona toʻlovini ixtiyoriy ravishda amalga oshirish lozimligi toʻgʻrisidagi ogohlantiruvchi xat boʻlib, uni bajarmaslik arizachi uchun hech qanday huquqiy oqibat keltirib chiqarmaydi.

MSIYutK 27-moddasi birinchi qismining 2-bandiga koʻra, maʼmuriy sud davlat boshqaruvi organlarining, maʼmuriy-huquqiy faoliyatni amalga oshirishga vakolatli boʻlgan boshqa organlarning, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining va ular mansabdor shaxslarining qonun hujjatlariga mos kelmaydigan hamda fuqarolar yoki yuridik shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzadigan qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi ishlarni hal qiladi.

Shu sababli, sudlov hayʼati arizadagi haqiqiy emas deb topilishi soʻralgan bojxona organining talabnomalari huquqiy oqibat keltirib chiqaruvchi hujjat hisoblanmasligi va ular arizachining huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini buzmasligidan kelib chiqib, sud qarorlarini bekor qilib, MSIYutK 108-moddasining 1-bandiga asosan ish boʻyicha ish yuritishni tugatishni lozim topgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil chet el fuqarosi boʻlgan “M” qoʻshma korxona taʼsischisi R.O.ning manfaatini koʻzlab maʼmuriy sudga murojaat qilib, tuman Davlat xizmatlari markazi xodimlarining harakatlarini qonunga xilof deb topishni, tuman Davlat xizmatlari markazining 2017-yil 22-maydagi 111-sonli va 2018-yil 12-yanvardagi 222-sonli tugatish toʻgʻrisidagi hujjatlarini haqiqiy emas deb topishni, tuman Davlat xizmatlari markaziga “M” qoʻshma korxonasini davlat reyestriga tiklash majburiyatini yuklashni soʻragan.

Tuman maʼmuriy sudining hal qiluv qarori bilan arz qilingan talablar qanoatlantirilgan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori oʻzgartirilib, tuman Davlat xizmatlari markazining 2017-yil 22-maydagi 111-sonli va 2018-yil 12-yanvardagi 222-sonli tugatish toʻgʻrisidagi hujjatlarini haqiqiy emas deb topish haqidagi talablarni qanoatlantirish rad etilgan, hal qiluv qarorining qolgan qismi oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sudlov hayʼati kassatsiya instansiyasi sudi qarorining tuman Davlat xizmatlari markazining 2017-yil 22-maydagi 111-sonli va 2018-yil 12-yanvardagi 222-sonli tugatish toʻgʻrisidagi hujjatlarini haqiqiy emas deb topish haqidagi talablarni qanoatlantirishni rad etish qismini bekor qilib, ushbu talablar boʻyicha ish yuritishni tugatishni lozim topgan.

Sudlov hayʼati bunday xulosaga kelishda tuman Davlat xizmatlari markazining 2017-yil 22-maydagi 111-sonli va 2018-yil 12-yanvardagi 222-sonli tugatish toʻgʻrisidagi hujjatlari xat koʻrinishidagi muayyan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjat boʻlib, sud xatlarni haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqmasligiga asoslangan.

Vaholanki, MSIYutK 27-moddasining 2-bandiga muvofiq, maʼmuriy sudga maʼmuriy organlarning qonun hujjatlariga mos kelmaydigan hamda fuqarolar yoki yuridik shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzadigan qarorlari yuzasidan nizolashish toʻgʻrisidagi ishlar talluqlidir.

Oliy sud Plenumining “Maʼmuriy organlar va ular mansabdor shaxslarining qarorlari, harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyat qilish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqish boʻyicha sud amaliyoti haqida” 2019-yil 24-dekabrdagi 24-sonli qarorining 5-bandiga koʻra, maʼmuriy organning qarori deganda, maʼmuriy organ yoki uning mansabdor shaxsi tomonidan yakka yoki kollegial tarzda qabul qilingan va muayyan huquqiy oqibat tugʻdiruvchi hujjat tushuniladi.

Arizachi A.R. sudga ariza bilan murojaat etib, tuman hokimligi zimmasiga tuman hokimligi huzuridagi tashkil etilgan komissiyaning 2019-yil 28-martdagi 111-sonli bayonnomasining 4-bandini haqiqiy emas deb topib, unga tegishli boʻlgan uy-joy joylashgan yer maydoni davlat ehtiyojlari uchun olib qoʻyilganligi munosabati bilan uning oila aʼzolariga yashash uchun boshqa uy-joy ajratish majburiyatini yuklashni soʻragan.

Tuman maʼmuriy sudining hal qiluv qarori bilan arz qilingan talabni qanoatlantirish rad etilgan.

Arizachi birinchi instansiya sudining hal qiluv qaroridan norozi boʻlib, kassatsiya shikoyati bilan murojaat qilgan.

Kassatsiya instansiyasi sudi kassatsiya shikoyati shikoyat berish huquqiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan berilgan degan vaj bilan kassatsiya shikoyatini qabul qilishni rad etish toʻgʻrisida ajrim chiqargan. Kassatsiya instansiyasi sudi bunda shikoyat uni imzolash vakolatiga ega boʻlmagan “M” advokatlik hayʼatining advokati K.K. tomonidan imzolanganligiga asoslangan.

Sudlov hayʼati kassatsiya instansiyasi sudining ajrimini bekor qilib, kassatsiya shikoyatini koʻrib chiqish uchun kassatsiya instansiya sudiga yuborishni lozim topgan.

Sudlov hayʼati bunday xulosaga kelishda kassatsiya instansiyasi sudi kassatsiya shikoyati nafaqat “M” advokatlik hayʼatining advokati K.K. tomonidan, balki arizachi A.R.ning oʻzi tomonidan ham imzolanganligiga eʼtibor bermaganligiga asoslangan. Vaholanki, A.R. ish boʻyicha arizachi hisoblanib kassatsiya shikoyatini imzolashga vakolatli boʻlganligi uchun kassatsiya instansiyasi sudi shikoyatni qabul qilishni rad etmasdan, balki uni ish yuritishga qabul qilib, ishni mazmunan koʻrib chiqishi lozim edi, deb hisoblagan.

MSIYutK 233-moddasi birinchi qismining 1-bandiga koʻra, kassatsiya instansiyasi sudi kassatsiya shikoyati (protesti) hal qiluv qarori ustidan shikoyat qilish (protest keltirish) huquqiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan berilgan boʻlsa kassatsiya shikoyatini (protestini) ish yuritishga qabul qilishni rad etadi.

Iqtisodiy ishlar boʻyicha sudlov hayʼatining 2020-yil 1-yarmidagi ish faoliyati tahlillariga koʻra, sudlov hayʼati tomonidan Oliy sudning ish rejasi va tasdiqlangan Dasturlar, Yoʻl xaritasida belgilangan vazifalar ijrosi yuzasidan muayyan ishlar amalga oshirilgan, shu jumladan qonuniy kuchga kirgan sud hujjatlari nazorat tartibida qayta koʻrilgan.

2020-yilning birinchi yarmi davomida iqtisodiy ishlar boʻyicha sudlov hayʼatida hisobot davrining boshiga qoldiqdagi nazorat shikoyatlari soni 146 tani tashkil etib, hisobot davrida jami 750 ta nazorat shikoyati (protesti) kelib tushgan.

Ulardan: 208 ta shikoyat qaytarilgan, 82 ta shikoyatni qabul qilish rad etilgan, 193 ta shikoyat boʻyicha ularni koʻrib chiqish uchun sudlov hayʼatiga oʻtkazish rad etilgan, shundan 15 ta ajrim bekor qilingan, 258 ta shikoyat (protest) ish yurituvga qabul qilingan.

301 ta shikoyat (protest) koʻrib chiqilgan. Shulardan: 118 tasi boʻyicha sud qarorlari oʻzgarishsiz qoldirilgan, 35 ta sud qarori oʻzgartirilgan, 147 ta sud qarori esa bekor qilingan.

Jumladan, 38 ta ish boʻyicha qabul qilingan sud hujjatlari bekor qilinib, ish yangidan koʻrish uchun yuborilgan, 68 tasi boʻyicha yangi qaror qabul qilingan, 26 tasi boʻyicha avval qabul qilingan sud hujjati oʻz kuchida qoldirilgan, 2 tasi boʻyicha daʼvo koʻrmasdan qoldirilgan, 13 tasi boʻyicha ish yuritish tugatilgan, 111 ta shikoyat hisobot davrining oxiriga qoldiqda qolgan.

Sudlov hayʼati sudyalari tomonidan jami 8-marta huquqiy targʻibot ishlari amalga oshirilgan. 7 ta normativ-huquqiy hujjatlar (5 ta qonun va 2 ta qonunosti hujjatlari), 2 ta Oliy sud Plenumi qarorlarining loyihalarining ishlab chiqilishida ishtirok etilgan. Sud amaliyoti yuzasidan 3 ta umumlashtirish va 2 ta obzor oʻtkazilib, Oliy sud Rayosatining muhokamasiga kiritilgan.

Shuningdek, Navoiy viloyati iqtisodiy sudlarining odil sudlovni amalga oshirish boʻyicha 2018-2019-yillardagi faoliyati amaliy yordam koʻrsatish yoʻli bilan oʻrganilib, natijalari Oliy sud Rayosatining muhokamasiga kiritilgan.

Sud amaliyoti obzori natijalariga koʻra, birinchi, apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudlari tomonidan ayrim ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi), Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi) va boshqa qonun hujjatlari, shuningdek Oliy sud Plenumining qarorlarida berilgan tushuntirishlarga rioya qilmaslik holatlariga yoʻl qoʻyilayotganligini koʻrish mumkin.

“N” qoʻriqlash boshqarmasi (bundan buyon matnda javobgar deb yuritiladi) “Oʻzbektelekom” AJ viloyat filiali tasarrufidagi telekommunikatsiya bogʻlanmalarining avtomat telefon stansiyasi binolaridan foydalanganligi uchun ijara haqi va foydalanilgan elektr energiyasi haqini “Oʻzbektelekom” AJ viloyat filialiga toʻlashi lozimligi haqidagi asos bilan Savdo-sanoat palatasi viloyat hududiy boshqarmasi mazkur filial manfaatida iqtisodiy sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilib, javobgardan 45 232 838 soʻm undirishni soʻragan.

Sudning ajrimi bilan “Oʻzbektelekom” AJ daʼvogar sifatida, viloyat moliya va gʻaznachilik boshqarmalari esa, nizoning predmetiga mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs sifatida ishga jalb qilingan.

Tumanlararo iqtisodiy sudining hal qiluv qarori bilan daʼvo qisman qanoatlantirilib, javobgardan “Oʻzbektelekom” AJ foydasiga 26 367 082 soʻm foydalanilgan elektr energiyasi uchun qarzdorlik undirilgan. Daʼvo talabining qolgan qismini qanoatlantirish rad etilgan. “Oʻzbektelekom” AJ viloyat filialiga nisbatan ish yuritish tugatilgan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan hal qiluv qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

Sud qarorlari ustidan berilgan nazorat protestida iqtisodiy sudlar yuridik shaxslar oʻrtasidagi nizolarni koʻrishi, FK 47-moddasining uchinchi qismiga koʻra, filial yuridik shaxs hisoblanmasligi, IPKda ishga boshqa daʼvogarni jalb qilish nazarda tutilmagan boʻlsa-da, birinchi instansiya sudi “Oʻzbektelekom” AJni daʼvogar sifatida ishga jalb qilganligi, kassatsiya instansiyasi sudi ishni koʻrish bilan bogʻliq davlat bojini ham notoʻgʻri undirganligi bayon qilingan va sud qarorlarini bekor qilib, ish yuritishni tugatish soʻralgan.

Ish hujjatlariga koʻra, Savdo-sanoat palatasi viloyat hududiy boshqarmasining daʼvo arizasida daʼvogar sifatida “Oʻzbektelekom” AJ viloyat filiali koʻrsatilib, javobgardan 45 232 838 soʻmni ushbu filial foydasiga undirish soʻralgan.

IPK 25-moddasi birinchi qismining 1-bandiga koʻra, iqtisodiy sudga iqtisodiyot sohasida yuridik shaxslar hamda yuridik shaxs tashkil etmagan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan va yakka tartibdagi tadbirkor maqomini qonunda belgilangan tartibda olgan fuqarolar, shuningdek korporativ nizolar boʻyicha ishlar koʻrilayotganda taraflar boʻlgan fuqarolar oʻrtasidagi fuqaroviy, maʼmuriy va boshqa huquqiy munosabatlardan yuzaga keladigan nizolarga doir ishlar taalluqlidir.

FK 47-moddasining uchinchi qismida agar qonunda boshqacha tartib belgilangan boʻlmasa, vakolatxona va filiallar yuridik shaxs hisoblanmasligi, ular oʻzlarini tashkil etgan yuridik shaxs tomonidan mol-mulk bilan taʼminlanishlari hamda u tasdiqlagan nizomlar asosida ish olib borishlari, vakolatxona va filiallarning rahbarlari yuridik shaxs tomonidan tayinlanishi hamda uning ishonchnomasi asosida ish olib borishi belgilangan.

IPKda ishga qoʻshimcha daʼvogarni jalb qilish, daʼvogarni almashtirish mumkinligi nazarda tutilgan boʻlmasa-da, birinchi instansiya sudi ajrim bilan “Oʻzbektelekom” AJni ishga daʼvogar sifatida jalb qilgan. Bu bilan protsessual huquq normasining buzilishiga yoʻl qoʻyilgan.

IPK 110-moddasining 1-bandida ish sudga taalluqli boʻlmasa, sud ish yuritishni tugatishi belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Birinchi instansiya sudi tomonidan iqtisodiy protsessual qonun normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida” 2019-yil 24-maydagi 13-sonli qarori 10-bandining uchinchi xatboshisida yuridik shaxsning alohida boʻlinmasi (filiali, vakolatxonasi) yuridik shaxs maqomiga ega emasligi va ishonchnoma asosida yuridik shaxsning nomidan harakat qilishini nazarda tutish kerakligi, agar yuridik shaxsning alohida boʻlinmasi (filiali, vakolatxonasi) Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi yoxud uning hududiy boshqarmasi aʼzosi boʻlgan boʻlsa, alohida boʻlinma emas, balki uning yuridik shaxsi palata aʼzosi hisoblanishini, shuning uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi yoki uning hududiy boshqarmasi tomonidan kiritiladigan daʼvo arizasida daʼvogar sifatida yuridik shaxs koʻrsatilishi shartligi, ushbu talabga rioya qilmaslik IPK 154-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan daʼvo arizasini qabul qilishni rad etishga asos boʻlishi, agar bu holat daʼvo arizasi ish yuritishga qabul qilinganidan keyin aniqlansa, IPK 110-moddasi birinchi qismining 1-bandiga asosan ish yuritish tugatilishi haqida tushuntirish berilgan.

Qayd etilganlardan koʻrinadiki, birinchi instansiya sudi protsessual hukuq normasini buzgan holda “Oʻzbektelekom” AJni ishga daʼvogar sifatida jalb qilgan. Kassatsiya instansiyasi sudi ham Savdo-sanoat palatasi viloyat hududiy boshqarmasining kassatsiya shikoyatini koʻrishda ushbu holatlarga eʼtibor bermagan va hal qiluv qarorini kuchida qoldirgan.

Qayd etilganlarga koʻra, sudlov hayʼati nazorat protestini qanoatlantirishni, ish yuzasidan qabul qilingan birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini hamda kassatsiya instansiyasi sudining qarorini bekor qilishni, ish yuritishni tugatishni lozim topgan.

“A” MChJning (bundan buyon matnda javobgar deb yuritiladi) faoliyati yil yakuni boʻyicha davlat soliq inspeksiyasiga taqdim qilgan moliyaviy va soliq hisobotlari, soliq organlari axborotlar bazasidagi hamda tashqi manba maʼlumotlari asosida oʻrganilib, kameral nazoratdan oʻtkazilgan.

Oʻtkazilgan tahlillar natijasida taqdim etilgan moliyaviy va soliq hisobotlarida bir qator tafovut va xatoliklar mavjudligi haqida xulosaga kelinib, soliq va boshqa majburiy toʻlovlar hisoblanmasdan qolganligi yuzasidan tuzatilgan qayta hisobot taqdim qilish toʻgʻrisida viloyat davlat soliq boshqarmasi (bundan buyon matnda daʼvogar deb yuritiladi) tomonidan javobgarga talabnoma yuborilgan. Talabnomaga javobgar tomonidan javob berilgan.

Javobgar tomonidan taqdim qilingan asoslarning ishonchliligini aniqlash maqsadida viloyat davlat soliq boshqarmasining buyrugʻiga asosan javobgarda oʻtkazilgan mavzuli ekspress-oʻrganish natijalari yuzasidan javobgarga hisobot yili yagona soliq toʻlovi uchun 2 681 300 soʻm, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻiga 32 752 500 soʻm, dividend soligʻiga 417 000 soʻm va keyingi yil ikkinchi choragi uchun qoʻshilgan qiymat soligʻi uchun 460 802 300 soʻm, jami 496 473 100 soʻm budjetga qoʻshimcha toʻlov hisoblash tavsiya qilingan.

Javobgar tomonidan soliq toʻlovlari amalga oshirilmaganligi sababli daʼvogar javobgarga nisbatan sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilib, mavzuga oid va ekspress-oʻrganishlar natijasida aniqlangan holatlar yuzasidan jamiyat tomonidan hisobotlar taqdim qilinishini va javobgardan yagona soliq toʻlovi uchun 2 681 300 soʻm, jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻiga (1 724 000+30 848 500)=32 572 500 soʻm, dividend tarzida olingan daromad boʻyicha 417 000 soʻm hamda qoʻshilgan qiymat soligʻi uchun 460 802 300 soʻm, jami 496 473 100 soʻm qoʻshimcha hisoblangan soliq summasini undirishni soʻragan.

Birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori bilan daʼvo talabi qisman qanoatlantirilib, javobgardan jami 9 055 290 soʻm soliq qarzi undirilgan. Daʼvo talabining qolgan qismini qanoatlantirish rad etilgan.

Apellatsiya instansiyasi sudining qarori bilan hal qiluv qarori oʻzgartirilgan. Hal qiluv qarorining “Javobgar “A” MChJ hisobidan 9 055 290 soʻm soliq qarzi undirilsin” qismi “Javobgar “A” MChJ hisobidan 10 900 740 soʻm soliq qarzi undirilsin” deb, oʻzgartirilgan.

Ish yuzasidan qabul qilingan sud hujjatlariga nisbatan daʼvogarning nazorat shikoyatida javobgar tomonidan taqdim qilingan hujjatlar oʻrganilganda, tafovut va xatoliklar aniqlanganligi, javobgar hisobot yil yakuni boʻyicha yagona soliq toʻlovi hisobotini 177 765 449 soʻmga taqdim qilganligi, keyinchalik 2 681 300 soʻm miqdorida kamaytirib qayta hisobotlar taqdim qilganligi, kamaytirilgan summaga qayta hisobot taqdim qilmaganligi, shuningdek jamiyat tomonidan 15 nafar jismoniy shaxslardan kafillik shartnomasiga asosan kredit toʻloviga 7 662 000 soʻm oʻtkazilganligi, hisobot yili davomida jamiyatning ulgurji savdo faoliyati va zaruriy xarajatlari uchun korporativ plastik kartalari orqali jami 1 661 060 100 soʻm pul mablagʻlari boshqa tashkilot va korxonalarga oʻtkazilgan boʻlib, shundan savdo faoliyati va jamiyat xarajatlari uchun jami 1 523 955 700 soʻmlik tovar-moddiy boyliklar olinganligi, qolgan 137 104 400 soʻmlik mablagʻlarning hujjatlari oʻrganishga taqdim etilmaganligi sababli, ushbu mablagʻ jamiyat rahbarining shaxsiy extiyojlariga ishlatilganligi uchun eski tahrirdagi Soliq kodeksining 177-moddasiga asosan uning moddiy naf tarzidagi daromadi sifatida eʼtirof etilib, budjetga 30 848 500 soʻm (137 104 400 x 22,5 %) jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi hisoblanganligi, sudlar tomonidan ushbu talab ham asossiz rad etilganligi, jamiyatga keyingi yil 2-choragi uchun 460 802 300 soʻm qoʻshilgan qiymat soligʻi hisoblash masalasi sudda koʻrilganda, jamiyatning bayonnomasiga asosan 2 703 671 500 soʻmlik, shundan jamiyat taʼsischilari “B”ga 115 000 000 soʻmlik va “M”ga 2 588 671 500 soʻmlik tovar-moddiy boyliklar ularning ustav fondi hisobidan chiqim qilinganligi, Soliq kodeksi 209-moddasi birinchi qismining 7-bandida yuridik shaxslarning ustav fondidagi ulushlarni realizatsiya qilish qoʻshilgan qiymat soligʻidan ozod qilinadigan moliyaviy xizmatlar jumlasiga kirishi belgilanganligi, sud tomonidan ushbu modda asosida hisoblangan soliq summasini undirish haqidagi talabni qanoatlantirish asossiz rad etilganligi koʻrsatilib, sud qarorlarini bekor qilib, daʼvo talabini toʻliq qanoatlantirish toʻgʻrisida qaror qabul qilish soʻralgan.

IPK 153-moddasining birinchi qismiga koʻra, sudya ushbu Kodeksda nazarda tutilgan talablarga rioya etgan holda berilgan daʼvo arizasini ish yuritishga qabul qilishi va ish qoʻzgʻatishi shart.

Aniqlanishicha, daʼvogarning javobgarga nisbatan sudga bergan daʼvo arizasida mavzuga oid va ekspress-oʻrganishlar natijasida aniqlangan holatlar yuzasidan jamiyat tomonidan hisobotlar taqdim qilish va javobgardan 496 473 100 soʻm qoʻshimcha hisoblangan soliq toʻlovini undirish soʻralgan.

Birinchi instansiya sudi tomonidan daʼvogarning daʼvo arizasida bildirgan faqatgina bitta, yaʼni javobgardan 496 473 100 soʻm qoʻshimcha hisoblangan soliq toʻlovini undirish haqidagi talabi ish yurtitishga qabul qilingan. Daʼvo arizasida bildirilgan birinchi, yaʼni mavzuga oid va ekspress-oʻrganishlar natijasida aniqlangan holatlar yuzasidan jamiyat tomonidan hisobot taqdim qilinishi haqidagi talab ish yuritishga qabul qilinmagan.

Ushbu talab boʻyicha qaror ham qabul qilinmagan. Vaholanki, IPK 179-moddasining oltinchi qismida hal qiluv qarorining xulosa qismida bildirilgan talablardan har birini toʻliq yoki qisman qanoatlantirish haqidagi yoki qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisidagi xulosalar boʻlishi kerakligi belgilangan.

Qayd etilgan holatlar protsessual huquq normasining buzilishi hisoblanadi.

Apellatsiya instansiyasi sudi ham ushbu holatga, yaʼni daʼvo arizasida bildirilgan talab birinchi instansiya sudi tomonidan ish yuritishga qabul qilinmaganligi va ushbu talab boʻyicha qaror ham qabul qilinmaganligiga eʼtibor bermagan va hal qiluv qarorini oʻzgartirish bilan cheklanib qolgan.

IPK 322-moddasining birinchi qismiga binoan sud hujjatining noqonuniyligi yoki asossizligi hal qiluv qarorini, qarorni nazorat tartibida oʻzgartirish yoki bekor qilish uchun asos boʻladi.

IPK 321-moddasining 2-bandiga koʻra, sud ishni nazorat tartibida koʻrib chiqqanda ushbu Kodeks 302-moddasi toʻrtinchi qismining 4 va 7-bandlarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlganda hal qiluv qarorini, qarorni toʻliq yoki qisman bekor qilishga va ishni yangidan koʻrish uchun yuborishga haqli.

IPK 302-moddasi toʻrtinchi qismining 7-bandida bildirilgan talab boʻyicha sud hal qiluv qarori qabul qilmaganligi birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini har qanday holda bekor qilish uchun asos boʻlishi belgilangan.

Bunday holatda sudlov hayʼati nazorat shikoyatini qisman qanoatlantirish, ish yuzasidan qabul qilingan sud hujjatlarini bekor qilib, ishni esa yangidan koʻrish uchun birinchi instansiya sudiga yuborish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan.

Davlat soliq inspeksiyasining (bundan buyon matnda DSI deb yuritiladi) “D” bozori MChJga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (bundan buyon matnda Soliq kodeksi deb yuritiladi) 114-moddasining uchinchi qismiga asosan 8790 soʻm va 119-moddasining ikkinchi qismiga asosan eng kam ish haqining 100 baravari 14 977 500 soʻm miqdorida moliyaviy sanksiya qoʻllash toʻgʻrisidagi arizasi tumanlararo iqtisodiy sudining hal qiluv qarori bilan qanoatlantirilib, javobgarga nisbatan Soliq kodeksining 114-moddasi uchinchi qismiga asosan mazkur Kodeksning 112-moddasi toʻrtinchi qismini qoʻllagan holda 8790 soʻm, Soliq kodeksining 119-moddasi ikkinchi qismiga asosan ushbu Kodeksning 112-moddasi toʻrtinchi qismini qoʻllagan holda 5 500 000 soʻm moliyaviy sanksiya tayinlanib, Soliq kodeksi 108-moddasining sakkizinchi qismiga asosan tayinlangan sanksiyalarni toʻliq qoʻshish orqali javobgarga nisbatan uzil-kesil 5 508 790 soʻm moliyaviy sanksiya qoʻllanilgan.

Viloyat iqtisodiy sudining ajrimi bilan kassatsiya protestini ish yuritishga qabul qilish rad etilgan.

Nazorat protestida sud javobgar muqaddam huddi shu turdagi huquqbuzarliklarni sodir etganligi uchun DSIning qarori bilan unga nisbatan Soliq kodeksi 114-moddasining uchinchi qismi va 119-moddasining ikkinchi qismiga asosan 11 233 905 soʻm moliyaviy sanksiya qoʻllanilib, shundan 9 771 700 soʻmi toʻlanganligiga huquqiy baho bermasdan, moliyaviy sanksiya miqdorini asossiz ravishda kamaytirganligi, shuningdek javobgarning sud majlisiga kelmagani va javobgarlikni yengillashtiruvchi holatlarni isbotlovchi dalillar sudga taqdim etilmaganligi, biroq birinchi instansiya sudi mazkur holatga baho bermasdan, asossiz xulosaga kelganligi bayon qilingan va sud hujjatini bekor qilib, daʼvo talabini qisman qanoatlantirish soʻralgan.

Aniqlanishicha, bozorlar va savdo komplekslari faoliyatini nazorat qilish bosh boshqarmasi viloyat boʻlimining buyruqlariga asosan javobgarga qarashli markaziy dehqon bozori va 10-kichik tuman dehqon bozorlari hududlarida joylashgan avtoturargohlarida soliq qonunchiligiga rioya etilishi yuzasidan oʻtkazilgan tekshirish natijalari yuzasidan dalolatnoma tuzilib, qonunda belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan. Tekshirish oʻtkazish uchun asos boʻlgan hujjatlar javobgar vakiliga imzolatilib, topshirilgan va unga qonunda belgilangan huquq hamda majburiyatlari tushuntirilgan.

Tekshirishda javobgar vakili tomonidan xaridorga amalga oshirgan xaridi uchun 48000 soʻmga xarid cheki bermaganligi, nazorat-kassa mashinasiga kirim qilinmagan jami 43950 soʻmlik kunlik savdodan tushgan pullar mavjudligi aniqlangan.

Tekshirish jarayonida aniqlangan soliqqa oid qonunbuzarliklar tekshirish dalolatnomasi va uning ilovalari bilan toʻliq oʻz isbotini topgan va tekshirish materiallari imzolangan.

Tekshirish natijalari davlat soliq inspeksiyasi tomonidan koʻrib chiqilib, soliqqa oid qonunbuzarliklarni bartaraf etish toʻgʻrisidagi qaror bilan javobgarga Soliq kodeksi 114-moddasining uchinchi qismiga asosan 8790 soʻm, 119-moddasining ikkinchi qismiga asosan 14 977 500 soʻm moliyaviy sanksiya qoʻllanilgan.

Qoʻllanilgan moliyaviy sanksiyani 30 kun muddat ichida toʻlanishi belgilanib, qaror nusxasi javobgarga topshirilgan. Qarorda koʻrsatilgan muddat mobaynida javobgar tomonidan belgilangan moliyaviy sanksiya ixtiyoriy tartibda toʻlab berilmaganligi sababli arizachi sudga murojaat qilgan.

Birinchi instansiya sudi tomonidan arz qilingan talab qanoatlantirilib, javobgarga nisbatan Soliq kodeksi 114-moddasining uchinchi qismi va 119-moddasining ikkinchi qismiga asosan mazkur Kodeksning 112-moddasi toʻrtinchi qismini qoʻllagan holda moliyaviy sanksiya tayinlanib, Soliq kodeksi 108-moddasining sakkizinchi qismiga asosan tayinlangan sanksiyalarni toʻliq qoʻshish orqali javobgarga nisbatan uzil-kesil moliyaviy sanksiya qoʻllanilgan holda moddiy huquq normasi notoʻgʻri qoʻllangan. Yaʼni, sud javobgarning muqaddam xuddi shu turdagi huquqbuzarlikni sodir etganligiga, shuning uchun DSIning qarori bilan unga nisbatan Soliq kodeksining 114-moddasi va 119-moddasi ikkinchi qismiga asosan 11 233 905 soʻm moliyaviy sanksiya qoʻllanilib, shundan 9 711 700 soʻmi toʻlab berilganligiga huquqiy baho bermasdan, moliyaviy sanksiya miqdorini asossiz kamaytirgan.

Shuningdek, protestda qayd etilganidek, mazkur holatda sud javobgarning sud majlisiga kelmaganligiga va javobgarlikni yengillashtiruvchi, yaʼni ogʻir shaxsiy yoki oilaviy sharoitlar kechishi oqibatida, shuningdek tahdid yoki majburlash taʼsirida yoxud moddiy, xizmat yoki boshqa jihatdan qaramlik sababi huquqbuzarlik sodir etganligini isbotlovchi dalillarni taqdim etmaganligiga baho bermagan.

Sud hujjatini qabul qilish paytida amalda boʻlgan Soliq kodeksi 114-moddasining uchinchi qismiga koʻra, tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan tushgan tushumni yashirish (kamaytirib koʻrsatish) - tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizatsiya qilishdan tushgan tushum yashirilgan (kamaytirib koʻrsatilgan) summasining 20 foizi miqdorida sanksiya qoʻllashga sabab boʻladi.

Sud hujjatini qabul qilish paytida amalda boʻlgan Soliq kodeksi 119-moddasining birinchi qismiga asosan fiskal xotirali nazorat-kassa mashinalarini va (yoki) toʻlovlarni plastik kartochkalar asosida qabul qilish boʻyicha hisob-kitob terminallarini ishlatish majburiy boʻlgani holda ularni ishlatmasdan savdoni amalga oshirganlik va xizmatlar koʻrsatganlik, xuddi shuningdek sotib oluvchiga kvitansiyalar yozib berish, talonlar, cheklar yoki ularga tenglashtirilgan boshqa hujjatlarni berish majburiy boʻlgani holda bunday hujjatlarni bermasdan tovarlarni realizatsiya qilganlik va xizmatlar koʻrsatganlik - eng kam ish haqining oʻttiz baravaridan ellik baravarigacha miqdorda sanksiya qoʻllashga sabab boʻladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining “Iqtisodiy sudning hal qiluv qarori toʻgʻrisida” 2007-yil 15-iyundagi 161-sonli qarorining 1-bandida, sud tomonidan qabul qilingan qaror moddiy va protsessual huquq normalari bilan toʻliq mos kelishi, ish hujjatlari va sud aniqlagan holatlarga muvofiq boʻlishi kerakligi toʻgʻrisida tushuntirish berilgan.

Sudlov hayʼati javobgarning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganiga bir yildan ortiq vaqt oʻtganligi, ish apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudida koʻrilmaganligi sababli IPK talabiga koʻra nazorat protesti ish yuritishga notoʻgʻri qabul qilinganligi haqidagi vajlarini asossiz deb hisoblaydi. Chunki, IPK 2018-yil 1-apreldan eʼtiboran kuchga kirgan. Yaʼni, hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan paytda (2018-yil 7-fevral) Xoʻjalik protsessual kodeksi amalda boʻlgan. Ushbu Kodeksda esa, nazorat tartibida protest keltirish toʻgʻrisida ariza berish muddati hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran uch yil deb belgilangan (XPK 1921-moddasining toʻrtinchi qismi). Bundan tashqari, Xoʻjalik protsessual kodeksida nazorat tartibida protest keltirish uchun ish apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudida koʻrilgan boʻlishi shartligi belgilanmagan.

Javobgar tomonidan sodir etilgan huquqbuzarlik ish hujjatlari bilan toʻliq tasdiqlanganligi sababli, sudlov hayʼati DSIning talabini asosli deb hisoblab, hal qiluv qarorini bekor qilish, ariza talabini qanoatlantirish haqida yangi qaror qabul qilgan.

Savdo-sanoat palatasi hududiy boshqarmasining (bundan buyon matnda palata deb yuritiladi) AT banki (bundan buyon matnda bank yoki daʼvogar deb yuritiladi) manfaatida javobgar “X” MChJdan (bundan buyon matnda javobgar deb yuritiladi) 10 926 198 018 soʻm va 304769,64 yevro undirish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasi tumanlararo iqtisodiy sudining hal qiluv qarori bilan qanoatlantirishdan rad etilgan.

Apellatsiya instansiyasi sudining qarori bilan birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori bekor qilinib, javobgardan bank foydasiga qoplanmagan komissiyalar 179845,26 yevro, ijrochi bank tomonidan savdoni moliyalashtirilish uzaytirilmaganligi uchun 78400 yevro, akkreditivga xizmat koʻrsatilgani uchun uning valyutada qoplanmagan qismiga hisoblangan, biroq soʻndirilmagan 816 294 198,38 soʻm, savdoni moliyalashtirilish muddati uzaytirilganligi uchun undirilmagan komissiya 450000 soʻm, chet el valyutasini sotib olish uchun bankdagi hisob-varaq oʻz vaqtida toʻldirilmaganligi uchun qoʻshimcha milliy valyutada rezerv qilinishi lozim boʻlgan 7 444 437 006 soʻm, shartnoma talablarini bajarmaganligi uchun hisoblangan penya 46524,38 yevro, 2 665 016 813,62 soʻm, jami 304769,64 yevro va 10 926 198 018 soʻm qarzdorlik hamda 17840 soʻm pochta xarajatlari undirilgan.

FK 8 va 234-moddalariga koʻra, majburiyatlar shartnomadan, ziyon yetkazish natijasida hamda ushbu Kodeksda koʻrsatilgan boshqa asoslardan kelib chiqadi.

Mazkur holatda taraflarning majburiyatlari kafillik va hisob-kitob xizmatlari koʻrsatish shartnomasidan kelib chiqqan.

FK 796-moddasining birinchi qismiga koʻra, akkreditiv boʻyicha hisob-kitob qilinganida mijozning (toʻlovchining) topshirigʻi bilan va uning koʻrsatmalariga muvofiq akkreditiv ochgan bank (bank-emitent) mablagʻlarni oluvchi yoki u koʻrsatgan shaxs hujjatlarni taqdim etgan va akkreditivda nazarda tutilgan boshqa shartlarni bajargan taqdirda toʻlovni amalga oshirish majburiyatini oladi.

Ish hujjatlaridan aniqlanishicha, bank va javobgar oʻrtasida akkreditivlar boʻyicha hisob-kafolat xizmatini koʻrsatish toʻgʻrisida shartnomalar tuzilgan.

Ushbu 1-sonli shartnomaga asosan bank oʻz zimmasiga oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha 904150 yevroga hamda 2-sonli shartnomaga asosan oldi-sotdi shartnomasi boʻyicha 176000 yevroga 180 kunlik muddatga akkreditiv ochish majburiyatini olgan, bunda bankning akkreditiv boʻyicha barcha xarajatlarini qoplashni javobgar oʻz zimmasiga olishga kelishilgan.

Mazkur shartnomalarga muvofiq javobgarning arizalariga asosan bank tomonidan ijrochi RBI AG (Xorijiy davlat) bankining savdoni moliyalashtirilish (post finansirovaniye) taqdim qilingan holda 904150 yevroga hamda 176000 yevroga qoplanmagan akkreditiv ochilgan.

Taraflar oʻrtasida tuzilgan shartnomalarning 3.2.1-bandiga asosan javobgar oʻz zimmasiga har oy yakunida bank bosh ofisidagi hisobvaraqni Oʻzbekiston Respublikasi valyuta birjasidagi chet el valyutasi kursidan kelib chiqib toʻldirish hamda chet el valyutasini sotib olish bilan bogʻliq xarajatlarni qoplash majburiyatini olgan.

Javobgar tomonidan ushbu shartnomalarga asosan chet el valyutasida ochilgan akkreditivlarni qoplash maqsadida ushbu miqdorlardagi chet el valyutasi (yevro)ni Oʻzbekiston Respublikasi valyuta birjasida sotib olish uchun buyurtmanoma taqdim qilingan boʻlib, 2019-yil 15-aprel holatiga mijozning daʼvogar bank bosh ofisida ochilgan blok hisobvaragʻidagi mablagʻi 2 923 922 844 soʻmni tashkil qilgan.

Birinchi instansiya sudi FK 333, 335-moddalariga asoslangan holda, yaʼni, mijozning blok hisobvaragʻida mavjud boʻlgan 2 923 922 844 soʻm pul mablagʻi 1 080 150 yevroni oʻz vaqtida shakllantirish uchun yetarli ekanligi, biroq bankning harakatsizligi tufayli mablagʻ yevroga konvertatsiya qilinmaganligi, mazkur holatlar Markaziy bank Ekspert kengashining xulosasi bilan tasdiqlanganligiga asoslanib, daʼvo talabini qanoatlantirishni rad etish haqida ish holatlariga muvofiq asosli xulosaga kelgan.

Binobarin, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Ekspert kengashining xulosasiga koʻra, AT bank tomonidan 2015-yil 1-apreldan 2017-yil 4-sentabrga qadar, Oʻzbekiston Respublikasi valyuta birjasida savdo sessiyalarida soʻm pul mablagʻlarini yevroga konvertatsiya qilish uchun 1212 dona, jami 188 954 743,39 yevroga teng buyurtmanoma taqdim etilgan. Shundan 136 534 366,8 yevro miqdoridagi qismi birja savdolarida qanoatlantirilgan.

Bank tomonidan taqdim etilgan 52 420 376,59 yevro miqdoridagi 164 ta buyurtmanomalar konvertatsiya qilinmagan. Shundan, 11 022 068,96 yevro miqdoridagi 85 ta buyurtmanoma mijozning arizasiga asosan qaytarilgan boʻlib, 39 158 585,79 yevro miqdoridagi 76 ta buyurtmanoma 2017-yil 5-sentabrdan boshlab 2018-yil 1-mayga qadar valyuta birja savdo sessiyalarida faqatgina AQSh dollarida buyurtmanomalar qabul qilinganligi sababli qaytarilgan.

Shuningdek, 2017-yil 5-sentabrdan valyuta kurslarini erkinlashtirish natijasida xorijiy valyuta kurslari oshganligi va buyurtmada koʻrsatib oʻtilgan xorijiy valyutani sotib olish uchun soʻm mablagʻlari yetarli boʻlmagan mijozlarning 2 239 721,84 yevro miqdoridagi 3 ta buyurtmanomalari birja savdolariga qoʻyilmagan.

Markaziy bank Ekspert kengashining xulosasiga koʻra, banklararo savdo sessiyasiga bank boshqaruvi tomonidan imzolangan maʼlumotda xorijiy valyutaning jami pul mablagʻlari va ulardan foydalanish maqsadlari koʻrsatiladi, yaʼni mijoz sifatida tijorat banki valyuta sotib olishda oʻz nomidan ishtirok etadi.

Daʼvogar tomonidan taqdim etilgan hujjatlarga koʻra, bank buyurtmanoma bilan birja savdolarida qatnashgan. AT bank tomonidan mijoz sifatida 2015-yil 1-apreldan 2017-yil 4-sentabrga qadar 136 534 366,8 yevro valyuta birjasida konvertatsiya qilingan boʻlsa-da, bank javobgarning 1 080 150 yevro boʻyicha buyurtmanomasi qaytarilganligi, shuningdek aynan javobgarga tegishli soʻmdagi mablagʻlarni konvertatsiya qilish uchun birjaga buyurtmanomalar berganligi isbotlab berilmadi. Vaholanki, IPK 68-moddasining birinchi qismiga koʻra, ishda ishtirok etuvchi har bir shaxs oʻz talablari va eʼtirozlariga asos qilib keltirayotgan holatlarni isbotlashi kerak.

Apellatsiya instansiyasi sudi esa ish hujjatlarida mavjud dalillar va ekspert xulosasiga huquqiy baho bermasdan, 1 va 2-sonli shartnomalar boʻyicha jami 1 080 150 yevroning (904150+176000) soʻmdagi qiymatini aniqlashda, Oʻzbekiston Respublikasi valyuta birjasida 2019-yil 15-aprel holatiga valyuta kursi 9599 soʻm ekanligidan kelib chiqib, 1 080 150 yevroning soʻmdagi qiymati 10 368 359 850 soʻmni (1 080 150x9599=10 368 359 850) tashkil qilishi, bundan kelib chiqib esa, javobgarning ochilgan akkreditivlarni qoplash boʻyicha daʼvogar oldidagi qarzi 7 444 437 006 soʻmni tashkil qilishi haqida asossiz xulosaga kelgan.

Sud oʻz qarorida bank va javobgar oʻrtasida tuzilgan shartnomalarning 3.2.4-bandiga tayangan holda, yaʼni javobgar bank emitentga benefitsiar toʻlashi lozim boʻlgan komissiya va xorijiy bankning akkreditiv boʻyicha boshqa xarajatlarini, agarda ushbu mablagʻlar ijrochi bankning talabiga koʻra, bank-emitent tomonidan toʻlangan boʻlsa ham, qoplab berishi lozimligi bilan baholagan.

Xususan, sudlov hayʼati akkreditivlarga xizmat koʻrsatish boshlangan davrdan boshlab 2019-yil 15-aprelga qadar akkreditivlar boʻyicha ijrochi xorijiy bank (RBI AG) tomonidan bankdan jami undirib olingan va qoplanmagan komissiyalar 179845,26 yevroni tashkil qilgan.

Shuningdek, apellatsiya instansiyasi sudi RBI AG (xorijiy) bank tomonidan 78400 yevro miqdordagi savdoni moliyalashtirish (post finansirovaniye) muddati uzaytirilmagan va 2019-yil 25-yanvarda bankning vakillik hisobvaragʻidan echib olinganligi holatiga huquqiy baho bergan boʻlsa-da, qaysi hujjat asosida pul mablagʻlari echib olinganligi bank tomonidan isbotlab berilmaganligiga huquqiy baho bermagan.

Bundan tashqari, mazkur pul mablagʻlarini echib olinishi daʼvogarga yetkazilgan zarar sifatida baholanishi lozimligi apellatsiya instansiyasi sudining eʼtiboridan chetda qolgan.

FK 335-moddasiga muvofiq, agar kreditor qasddan yoki ehtiyotsizlik tufayli majburiyatni bajarish mumkin boʻlmasligi yuz berishiga yoki bajarmaslik tufayli yetkazilgan zarar miqdorining koʻpayishiga koʻmaklashgan boʻlsa, shuningdek kreditor majburiyatni bajarmaslikdan yetkazilgan zararni kamaytirish choralarini qasddan yoki ehtiyotsizlik tufayli koʻrmagan boʻlsa, sud ishning holatlariga qarab toʻlanadigan haq miqdorini kamaytirishga yoki kreditorga haq toʻlashni batamom rad etishga haqli.

FK 337-moddasining uchinchi qismiga koʻra, agar kreditor qarzdor tomonidan taklif qilingan lozim darajadagi ijroni qabul qilishdan bosh tortgan boʻlsa yoki oʻzi amalga oshirishi kerak boʻlgan va amalga oshirilgunicha qarzdor oʻz majburiyatini bajara olmagan harakatlarni qilgan boʻlmasa, kreditor muddatni kechiktirib yuborgan hisoblanadi.

FK 339-moddasiga asosan, agar kreditor ijroning kechiktirib yuborilishi qonunga muvofiq yoki kreditorning topshirigʻi bilan ijroni qabul qilish vazifasi yuklatilgan shaxslar qasddan ish tutganligi yoki ehtiyotsizligi tufayli kelib chiqqanligini isbotlasa, u ijroning kechiktirib yuborilganligi uchun javobgarlikdan ozod qilinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining “Majburiyatlarni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun mulkiy javobgarlik toʻgʻrisidagi fuqarolik qonun hujjatlarini qoʻllashning ayrim masalalari haqida” 2007-yil 15-iyundagi 163-sonli qarorining 17-bandida agar kreditor qarzdor tomonidan taklif qilingan lozim darajadagi ijroni qabul qilishdan bosh tortgan boʻlsa yoki oʻzi amalga oshirishi kerak boʻlgan va amalga oshirilgunicha qarzdor oʻz majburiyatini bajara olmagan harakatlarni bajarmagan boʻlsa (mablagʻlar oʻtkazilishi lozim boʻlgan hisob raqami haqidagi maʼlumotlarni xabar qilmagan boʻlsa va h.k.), kreditorning oʻzi muddatni kechiktirib yuborgan hisoblanadi va FK 338-moddasining ikkinchi qismiga asosan, qarzdor pul majburiyati boʻyicha kreditor kechiktirgan vaqt uchun foiz toʻlashga majbur emas.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 10-iyuldagi 294-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Birjadan tashqari valyuta bozorida xorijiy valyutani xarid qilish va sotish operatsiyalarini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning (bundan buyon matnda Nizom deb yuritiladi) 8-bandiga asosan Oʻzbekiston Respublikasining tijorat banklari va Markaziy bank banklararo valyuta bozori qatnashchilari hisoblanadi.

Ushbu Nizomning 9-bandiga koʻra, tijorat banklarining mijozlari banklararo valyuta bozori bitishuvlarida faqat oʻzlari mijozi hisoblangan tijorat banklari orqali qatnashishi mumkin. Ushbu holda tijorat banki bozorda mijozning topshirigʻiga koʻra oʻz nomidan ish koʻradi

Ushbu Nizomning 13-bandiga koʻra, savdo qatnashchilari banklararo savdo sessiyasi boshlanishidan bir kun oldin xorijiy valyutani xarid qilish yoki sotishga oldindan buyurtmanomalar berishlari shart. Bunda qatnashchilarning buyurtmanomalariga bank boshqaruvi raisi tomonidan imzolangan xorijiy valyutaning manbalari va ulardan foydalanish maqsadlari toʻgʻrisidagi axborot ilova qilinadi.

Shartnomalarning 1.2-bandlarida bank tomonidan ochilgan akkreditivlar boʻyicha majburiyat taʼminoti sifatida bank Bosh ofisining maxsus hisob raqamida Oʻzbekiston Respublikasi valyuta birjasining savdo sessiyasida chet el valyutasini sotib olish uchun ochilgan akkreditivning summasi ekvivalentidagi soʻmdagi mablagʻlar qabul qilinadi.

Shartnomalarning 3.3.3-bandlariga koʻra, bank oʻz tashabbusi bilan istagan vaqtida shartnoma amal qilish muddati ichida mijozning barcha valyuta va soʻmdagi hisob raqamlaridan akseptsiz hisobdan chiqarishga haqliligi belgilangan boʻlsa-da, bank oʻzining ushbu huquqini amalga oshirmagan.

Ekspert xulosasida qayd etilganidek, shartnomalarning muddatini uzaytirish bir tomonlama boʻlib, bank va javobgar oʻrtasida bunday kelishuvlar tuzilmaganligi, blok schetdagi pul mablagʻlari daʼvogarda saqlanayotganligi, 2015-yil 1-apreldan 2017-yil 4-sentabrga qadar jami 188 954 743,39 yevroga teng buyurtma taqdim etilib, bundan 136 534 366,8 yevro qismi birja sadolarida qanoatlantirilgan. Yaʼni, bunday holatda bankda javobgarning buyurtmasini qanoatlantirish imkoniyati mavjud boʻlgan.

Shunga koʻra, bank akkreditivlarning muddati uzaytirilgan vaqtida moliyalashtirilganligi uchun komissiya toʻlovini olishga haqli emas.

Shartnoma boʻyicha majburiyatlari bajarmaganligida javobgarning aybi mavjud emas. Yaʼni, javobgar shartnoma boʻyicha oʻz majburiyatini bajargan. Yuqorida qayd etilganidek, 2019-yil 15-aprel holatiga mijozning daʼvogar bank Bosh ofisida ochilgan blok hisobvaragʻidagi mablagʻi 2 923 922 844 soʻmni tashkil qilgan. Qolaversa, shartnomalar amal qilgan vaqtida banklararo valyuta savdosida chet el valyutasini banklararo savdo sessiyasida xarid qilish bankning vakolatiga kiritilgan.

Sudlov hayʼati daʼvogarning javobgardan shartnomalar boʻyicha 179845,26 yevro miqdoridagi komissiya toʻlovini hamda 78400 yevroni zarar sifatida undirish haqidagi talab bilan sudga murojaat etishi mumkinligi sababli, xizmat koʻrsatganligi uchun 816 294 198,38 soʻm, savdoni moliyalishtirish uchun 450000 soʻm, qoʻshimcha rezerv qilinishi lozim boʻlgan 7 444 437 003 soʻm, qarzdorlik kechiktirilganligi uchun 46524,38 yevro va 2 665 016 813,62 soʻm penyani undirish talabi esa asossizligi sababli birinchi instansiya sudi daʼvo talablarini qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisida asosli xulosaga kelgan deb hisoblaydi.

Apellatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini bekor qilib, palataning daʼvo talablari asosli va oʻz isbotini topgan deb hisoblab, ushbu daʼvo talablarini toʻliq qanoatlantirilish haqida asossiz xulosaga kelgan.

Birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori moddiy va protsessual huquq normalari toʻgʻri qoʻllangan holda sudda aniqlangan ish holatlarini tasdiqlovchi ishdagi mavjud hujjatlarga toʻliq mos holda qabul qilingan.

Ushbu holatda birinchi instansiya sudi qayd etilgan holatlarni, jumladan, shartnomalarning muddatini uzaytirish bir tomonlama boʻlib, bank va javobgar oʻrtasida bunday kelishuvlar tuzilmaganligi, blok schetdagi pul mablagʻlar bankda saqlanayotganligi, 2015-yil 1-apreldan 2017-yil 4-sentabrga qadar jami 188 954 743,39 yevroga teng buyurtma taqdim etilib, bundan 136 534 366,8 yevro qismi birja savdolarida qanoatlantirilganligi, bankning aybi tufayli qarzdorlik oshib ketganligini inobatga olib, daʼvo talabini qanoatlantirishni rad etish haqida toʻgʻri asoslantirilgan xulosaga kelgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining “Sudning hal qiluv qarori haqida” 2007-yil 15-iyundagi 161-sonli qarorining 1-bandida qarorning odil sudlovning konstitutsiyaviy asoslarini amalga oshiradigan va Oʻzbekiston Respublikasi nomidan qabul qilinadigan hujjat sifatida qonuniy va asoslantirilgan boʻlishi haqidagi Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksining 18-bobi talablariga soʻzsiz va qatiy rioya etilishi shartligi, sud tomonidan qabul qilingan qaror moddiy va protsessual qonunchilik normalari bilan toʻliq mos kelishi, ish hujjatlari va sud aniqlagan holatlarga muvofiq boʻlishi kerakligi, qayd etilgan talablarga rioya etmaslik IPKning 279, 302 va 322-moddalariga muvofiq qarorning bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishi uchun asos boʻlishi mumkinligi, IPKning 177-moddasida nazarda tutilgan barcha masalalarni hal etmaydigan, yuzaki, asoslantirilmagan qarorlarning qabul qilinishi mumkin emasligi haqida tushuntirish berilgan.

Bunday holatda, sudlov hayʼati shikoyatni qanoatlantirish, apellatsiya instansiyasi sudining qarorini bekor qilish va birinchi instansiya sudining hal qiluv qarorini oʻzgarishsiz qoldirish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan.

Yer uchastkalari bilan bogʻliq bitimlar davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi kerak. Yerdan ijara asosida foydalanuvchida unga egalik huquqi shartnoma davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi.

“K” fermer xoʻjaligining (bundan buyon matnda daʼvogar deb yuritiladi) unga ajratilgan yer maydonining 8 gektar qismidan “P” fermer xoʻjaligi (bundan buyon matnda javobgar deb yuritiladi) oʻzboshimchalik bilan foydalanib kelganligi, ushbu yer maydoniga gʻalla ekib, gʻallani oʻz hisobiga oʻzlashtirganligi, natijada u (daʼvogar) 46 652 800 soʻm zarar koʻrganligini asos qilib, ushbu summani javobgardan undirish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasi birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori bilan qisman qanoatlantirilib, javobgardan daʼvogar foydasiga 23 326 400 soʻm zarar undirilgan. Daʼvo talabining qolgan qismini qanoatlantirish rad etilgan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan hal qiluv qarori bekor qilinib, daʼvogarning daʼvo talablarini qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisida yangi qaror qabul qilingan.

Ish hujjatlariga koʻra, tuman hokimining qarorida daʼvogar “K” fermer xoʻjaligiga “N” SIU hududidagi 240-k konturdan 50 gektar yer maydoni ajratilishi belgilangan boʻlsa-da, fermer xoʻjaligi hamda tuman hokimligi oʻrtasida yer ijara shartnomasi keyingi yilda tuzilgan va davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan. Yaʼni, daʼvogarda javobgar tomonidan egallab olingan deb koʻrsatilayotgan yer maydoniga boʻlgan huquq shartnoma davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan vaqtdan boshlab vujudga kelgan. Chunki, FK 111-moddasining birinchi qismida yer uchastkalari va boshqa koʻchmas mol-mulk bilan bogʻliq bitimlar (boshqa shaxsga berish, ipoteka, uzoq muddatli ijara, merosni qabul qilib olish va boshqalar) davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi kerakligi, ushbu Kodeks 185-moddasining ikkinchi qismida agar mol-mulkni boshqa shaxsga berish haqidagi shartnoma davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi yoki notarial tasdiqlanishi kerak boʻlsa, mol-mulkni oluvchida mulk huquqi shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilgan yoki tasdiqlangan paytdan boshlab, shartnomani ham notarial tasdiqlash, ham davlat roʻyxatidan oʻtkazish zarur boʻlganida esa - roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan boshlab vujudga kelishi belgilangan.

Shuning uchun birinchi instansiya sudi daʼvogar shartnoma davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan vaqtdan oldingi yil uchun oʻziga yetkazilgan zararni undirishni talab qilish huquqiga ega emasligi haqida asosli xulosaga kelgan boʻlsa-da, unga yetkazilgan zarar miqdori 23 326 400 soʻmni tashkil qilganligini hal qiluv qarorida asoslantirib bermagan. Daʼvogar tomonidan ikki yil uchun hisoblangan zarar (boy berilgan) summaning ellik foizini undirish bilan cheklangan xolos.

Daʼvogar oʻz vajini asoslash uchun daʼvo arizasida bir gektar yer maydonidan 1,5-2 tonna arpa, 100-150 ta siqilgan somon (press) yigʻib olish mumkinligini, 1,75 tonna arpa (1 kg 1500 soʻmdan) 2 625 000 soʻmni tashkil qilishini, 125 ta siqilgan somon (press) qiymati (1 donasi 6000 soʻmdan) 750 000 soʻmni tashkil qilishini, shundan 1 gektar yer maydonidan 3 375 000 soʻmlik, 8 gektar yer maydonidan olinadigan arpa qiymati 27 000 000 soʻmni, ikki yillik boy berilgan foyda qiymati 54 000 000 soʻmni tashkil qilishini bildirib, ushbu summadan 8 gektar yer maydonidan hosil olish uchun qilinadigan xarajatlar summasini (7 347 200 soʻm) chegirib, javobgardan 46 652 800 soʻm zararni undirishni soʻragan.

Biroq, ish hujjatlarida bir gektar yer maydonidan 100-150 ta siqilgan somon olish mumkinligini tasdiqlovchi hujjat mavjud emas. Bundan tashqari, ish hujjatlarida tuman hokimi oʻrinbosari, qishloq va suv xoʻjaligi boʻlimi boshligʻi tomonidan imzolangan maʼlumotnomada 1 gektar lalmi maydonda oʻrtacha yalpi hosildorlik 10-12 sentnerni tashkil qilishi koʻrsatilgan. Bu 1-1,2 tonnani tashkil qiladi. Daʼvogar esa zararni hisoblashda bir gektar yer maydonidan olinadigan hosilni 1,5-2 tonna deb koʻrsatgan. Birinchi instansiya sudi ushbu holatlarga eʼtibor bermagan. Kassatsiya instansiyasi sudi esa, daʼvogar chorvachilikka ixtisoslashganligi, oʻziga yetkazilgan zarar summasini gʻalla hosili qiymatidan hisoblashi mumkin emasligi haqida asossiz xulosaga kelgan. Chunki, birinchidan daʼvogar garchi chorvachilikka ixtisoslashgan boʻlsa-da, tuman hokimligi bilan tuzilgan yer ijara shartnomasiga koʻra u oʻziga ajratilgan yer maydonining 4 gektar qismiga arpa, 4 gektar qismiga esa bugʻdoy ekishi lozim boʻlgan. Ikkinchidan, kassatsiya instansiyasi sudi oʻz xulosasini moddiy huquq normasi bilan asoslantirib bermagan. Shuning uchun birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlari qarorlarini bekor qilib, daʼvoni qisman qanoatlantirish lozim boʻladi.

FK 14-moddasiga koʻra, agar qonun yoki shartnomada zararni kamroq miqdorda toʻlash nazarda tutilmagan boʻlsa, huquqi buzilgan shaxs oʻziga yetkazilgan zararning toʻla qoplanishini talab qilishi mumkin.

Zarar deganda, huquqi buzilgan shaxsning buzilgan huquqini tiklash uchun qilgan yoki qilishi lozim boʻlgan xarajatlari, uning mol-mulki yoʻqolishi yoki shikastlanishi (haqiqiy zarar), shuningdek bu shaxs oʻz huquqlari buzilmaganida odatdagi fuqarolik muomalasi sharoitida olishi mumkin boʻlgan, lekin ololmay qolgan daromadlari (boy berilgan foyda) tushuniladi.

Agar huquqni buzgan shaxs buning natijasida daromad olgan boʻlsa, huquqi buzilgan shaxs boshqa zarar bilan bir qatorda boy berilgan foyda bunday daromaddan kam boʻlmagan miqdorda toʻlanishini talab qilishga haqli.

Sudlov hayʼati javobgar haqiqatan ham daʼvogarga ajratilgan yer maydonidan foydalanib kelganligini, ushbu holat ishdagi hujjatlar, shu jumladan, tuman prokuraturasining xati, Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri davlat qoʻmitasi mansabdor shaxsi tomonidan imzolangan yer qonunchiligini buzganligi uchun maʼmuriy javobgarlikka tortish toʻgʻrisida (ishlab chiqarishda yer qonunchiligi buzilganligi boʻyicha ishlarni toʻxtatib qoʻyish haqida)gi qarori bilan tasdiqlanishini, qolaversa, javobgar rahbari ham daʼvogarga tegishli yer maydonidan foydalanganligini sud majlisida inkor qilmaganligini inobatga olib, daʼvogar bir yil uchun javobgardan oʻziga yetkazilgan zararni, yaʼni 8 gektar yer maydonidan olishi lozim boʻlgan boy berilgan foydani undirish huquqiga ega deb hisoblaydi.

Yuqorida qayd etilganidek, tuman qishloq va suv xoʻjaligi boʻlimi boshligʻi tomonidan imzolangan maʼlumotnomada 1 gektar lalmi maydonda oʻrtacha yalpi hosildorlik 10-12 sentnerni, 1 gektar yerga qilinishi lozim boʻlgan xarajat esa 459200 soʻmni tashkil qilishi koʻrsatilgan. Tuman dehkon bozori tomonidan berilgan maʼlumotnomada esa 1 kg arpa donining bahosi 2000 soʻmni tashkil qilishi koʻrsatilgan.

Sudlov hayʼati sudga taqdim etilgan ushbu hujjatlarni muhokama qilib, daʼvogarning sakkiz gektar yerdan olishi mumkin boʻlgan daromad qiymati oʻrtacha 17 600 000 (1100 kg x 8 gektar = 8 800 kg x 2000 soʻm ) soʻmni tashkil qilishi mumkinligi, ushbu summadan sakkiz gektar yerga qilinishi kerak boʻlgan 3 673 600 (459 200 soʻm x 8 gektar) soʻm xarajat summasini chegirganda, daʼvogar javobgardan 13 926 400 soʻm boy berilgan foydani talab qilish huquqiga ega ekanligi haqida xulosaga kelgan.

Qayd etilganlarga koʻra, sudlov hayʼati nazorat shikoyatini qisman qanoatlantirish, birinchi va kassatsiya instansiyasi sudlarining qarorlarini bekor qilib, daʼvoni qisman qanoatlantirish haqida yangi qaror qabul qilishni, javobgardan daʼvogar foydasiga 13 926 400 soʻm boy berilgan foydani undirishni, daʼvo talabining qolgan qismini qanoatlantirishni rad etishni lozim topgan.

Soliq toʻlovchi soliq davri tugaganidan keyin besh yil ichida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning ortiqcha toʻlangan summalarini hisobga olishni yoki qaytarishni talab qilishga haqli.

Tuman davlat soliq inspeksiyasining (bundan buyon matnda DSI deb yuritiladi) “B” MChJning (bundan buyon matnda javobgar deb yuritiladi) soliq va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha 48 175 382,91 soʻm soliq qarzi undiruvini uning mol-mulkiga qaratish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasi birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori bilan toʻliq qanoatlantirilgan.

Kassatsiya instansiyasi sudining qarori bilan hal qiluv qarori oʻzgarishsiz qoldirilgan.

2020-yil 1-yanvariga qadar amalda boʻlgan Soliq kodeksi 59-moddasining ikkinchi qismiga binoan soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash majburiyatlari bajarilishini taʼminlash choralari jumlasiga yuridik shaxslar, shuningdek tadbirkorlik faoliyatiga doir qism boʻyicha yakka tartibdagi tadbirkorlar uchun - soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni toʻlash muddati tugaganidan keyin uch ish kunidan kechiktirmasdan davlat soliq xizmati organi tomonidan ularga yuboriladigan soliq qarzini toʻlash toʻgʻrisidagi talabnoma kiradi.

Soliq kodeksi 61-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, yuridik shaxs, shuningdek tadbirkorlik faoliyatiga doir qism boʻyicha yakka tartibdagi tadbirkor soliq qarzini uzish toʻgʻrisidagi talabnomani olgan kundan eʼtiboran oʻttiz kun ichida soliq qarzini uzmagan taqdirda va agar ushbu moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan choralarni qoʻllash natijasida mol-mulkka qaratish uchun, qonun hujjatlarida belgilangan eng kam miqdordan koʻp boʻlgan summadagi soliq qarzi uzilmay qolsa, davlat soliq xizmati organlari undiruvni ushbu Kodeksning 65-moddasida belgilangan tartibda soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratadi.

Soliq kodeksi 65-moddasining ikkinchi qismiga binoan, undiruvni soliq toʻlovchining mol-mulkiga qaratish toʻgʻrisidagi daʼvo arizasi yozma shaklda, shu jumladan elektron shaklda rasmiylashtiriladi, unda soliq qarzdorligi hosil boʻlgan soliq davri koʻrsatiladi va soliq toʻlovchi soliq hisobiga qoʻyilgan joydagi davlat soliq xizmati organining rahbari yoki rahbar oʻrinbosari tomonidan imzolanadi. Daʼvo arizasiga quyidagi hujjatlar ilova qilinadi:

soliq qarzi borligi toʻgʻrisida soliq toʻlovchining mavjud shaxsiy kartochkalaridan koʻchirma;

toʻlov topshiriqnomalari, toʻlov talabnomalari va inkasso topshiriqnomalari mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma.

Biroq, DSI daʼvo arizasiga soliq qarzini soliq toʻlovchining bankdagi hisobvaraqlaridan soʻzsiz undirish choralarini koʻrganligini tasdiqlovchi dalillar, yaʼni toʻlov topshiriqnomalari, toʻlov talabnomalari yoki inkasso topshiriqnomalari ilova qilinmagan.

Bundan koʻrinadiki, DSI sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilgunga qadar Soliq kodeksi 62-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan soliq qarzini majburiy undirish, yaʼni soliq qarzini soliq toʻlovchining bankdagi hisobvaraqlaridan soʻzsiz undirish chorasini koʻrmagan.

Shuningdek, Soliq kodeksining 38-moddasiga koʻra, davlat soliq xizmati organi soliq davri tugaganidan keyin besh yil ichida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni hisoblashi yoki ularning hisoblangan summasini qayta koʻrib chiqishi mumkin.

Soliq toʻlovchi soliq davri tugaganidan keyin besh yil ichida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning ortiqcha toʻlangan summalarini hisobga olishni yoki qaytarishni talab qilishga haqli.

Soliq majburiyati boʻyicha daʼvo qilish muddatining oʻtishi fuqarolik qonun hujjatlariga muvofiq toʻxtatib turiladi, uziladi va tiklanadi.

2020-yilning 1-yanvaridan amalga kiritilgan yangi tahrirdagi Soliq kodeksi 88-moddasining birinchi, ikkinchi va toʻrtinchi qismlariga binoan, soliq organi yoki boshqa vakolatli organ soliq tekshiruvini oʻtkazishga, tekshiruv natijalari boʻyicha soliq toʻlovchiga soliq qarzini uzish toʻgʻrisida talabnoma yuborishga yoki soliq toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga muvofiq toʻlanishi lozim boʻlgan soliqlar miqdorini qayta koʻrib chiqishga haqli boʻlgan muddat soliq majburiyati boʻyicha daʼvo qilish muddati hisoblanadi.

Agar ushbu Kodeksda boshqacha qoida belgilanmagan boʻlsa, soliq majburiyati boʻyicha daʼvo qilish muddati, natijalariga koʻra soliq majburiyati aniqlanadigan soliq davri tugaganidan keyin besh yilni tashkil etadi. Agar soliq majburiyatining yuzaga kelishi muayyan voqea yoki harakat bilan bogʻliq boʻlsa, agar ushbu Kodeksda boshqacha qoida belgilanmagan boʻlsa, soliq majburiyati boʻyicha daʼvo qilish muddati shu voqea yoki harakat sodir boʻlgan paytdan eʼtiboran besh yilni tashkil etadi.

Soliq majburiyati boʻyicha daʼvo qilish muddatining oʻtishi fuqarolik qonun hujjatlariga muvofiq toʻxtatib turiladi, uziladi va qayta tiklanadi.

Birinchi instansiya sudi tomonidan nizo yuzasidan hal qiluv qarori qabul qilish paytida amalda boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining “Iqtisodiy sudlar tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi Umumiy qismini qoʻllashning ayrim masalalari haqida” 2010-yil 18-iyundagi 210-sonli qarori 7-bandining uchinchi xatboshisida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha daʼvo muddatini qoʻllash fuqarolik huquqiy munosabatlarida qoʻllaniladigan daʼvo muddatidan farqlanishi, shuning uchun soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha daʼvo muddatini qoʻllashda tarafning bu haqdagi arizasi talab etilmasligi, ammo Soliq kodeksi 38-moddasining uchinchi qismiga koʻra soliq majburiyati boʻyicha daʼvo muddatining oʻtishi fuqarolik qonun hujjatlariga muvofiq toʻxtatib turilishi, uzilishi va tiklanishi mumkinligi haqida tushuntirish berilgan.

Ish hujjatlaridan koʻrinishicha, DSIning daʼvo arizasida undiruv mol-mulkka qaratish soʻralgan 48 175 382,91 soʻm (shundan, 41 839 598,32 soʻm - neft mahsulotlari oʻrtasidagi farq, 4 183 959,83 soʻm – SORJga undiriladigan 10 % penya) qarzdorlik Adliya vazirligida 2012-yil 25-iyulda 2381-son bilan roʻyxatga olingan “Avtomobillarga yonilgʻi quyish shoxobchalari tomonidan mahalliy budjetga neft mahsulotlarining chakana narxi bilan belgilangan cheklangan ustamadan ortiq boʻlgan xarid narxi oʻrtasidagi tafovutni hisoblab chiqish va toʻlash tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom asosida 2012-yilning 1-avgustiga qadar vujudga kelgan boʻlib, bu haqda 2012-yil 1-avgust kuni DSI va javobgar oʻrtasida solishtirma-dalolatnoma imzolangan.

Biroq, ushbu mablagʻlar belgilangan muddatda ixtiyoriy toʻlab berilmagan, DSI esa 2013-yilning yanvar oyidan boshlab 2019-yilning sentyabr oyiga qadar majburiy undiruv choralarini koʻrmagan va faqat 2019-yil 16-sentabrda, yaʼni 6 yildan ortiq vaqt (5 yillik daʼvo muddati) oʻtgach, javobgarga soliq qarzini uzish toʻgʻrisida talabnoma yuborgan.

Shuning uchun, yaʼni DSI tomonidan majburiy undirish choralari koʻrilmaganligi hamda daʼvo muddati oʻtganligi sababli birinchi instansiya sudi DSIning daʼvo talabini qanoatlantirishni rad etishi lozim edi.

Bundan koʻrinadiki, birinchi instansiya sudi tomonidan moddiy huquq normasi notoʻgʻri qoʻllanilgan va bu esa noqonuniy qaror qabul qilishga sabab boʻlgan. Kassatsiya instansiyasi sudi birinchi instansiya sudi tomonidan yoʻl qoʻyilgan xatolikni tuzatmasdan, asossiz hal qiluv qarorini oʻzgarishsiz qoldirgan.

Bunday holatda, sudlov hayʼati nazorat shikoyatini qanoatlantirish, ish yuzasidan qabul qilgan birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori va kassatsiya instansiyasi sudining qarorini bekor qilish va DSIning daʼvo arizasini qanoatlantirishni rad etish toʻgʻrisida yangi qaror qabul qilgan.

2003-yilda “Sariosiyo dehqon (oziq-ovqat) bozori” MChJ (bundan buyon matnda MChJ deb yuritiladi) tashkil qilingan va uning taʼsis hujjatlari viloyat hokimligi Adliya boshqarmasining 2003-yil 27-noyabrdagi 4990-sonli qarori bilan roʻyxatga olingan. MChJning taʼsis hujjatlariga koʻra, jamiyat ustav fondi 9 891 000 soʻmni tashkil qilgan va quyidagicha taqsimlangan:

Sariosiyo tuman hokimligi – 5 044 000 soʻm (yoki 51 %);

“Matlubotsavdo” XAK – 3 462 000 soʻm (yoki 35 %);

fuqaro A.Voxidov – 1 385 000 soʻm (yoki 14 %).

2009-yilda MChJning taʼsischilari (ishtirokchilari) tarkibi oʻzgarganligi sababli jamiyat taʼsis hujjatlariga oʻzgartirishlar kiritilgan va MChJning taʼsis hujjatlari viloyat hokimligi Adliya boshqarmasi tomonidan 2009-yil 7-may kuni 499-G-son reyestr raqam bilan qayta roʻyxatga olingan. MChJning ushbu taʼsis hujjatlariga koʻra, jamiyat ustav fondi 9 891 000 soʻmni tashkil qilgan va quyidagicha taqsimlangan:

Sariosiyo tuman hokimligi – 5 044 000 soʻm (yoki 51 %);

fuqaro M.Maxkamova – 1 385 000 soʻm (yoki 14 %);

fuqaro S.Jabborov – 1 978 300 soʻm (yoki 20 %);

fuqaro M.Saidova – 1 483 700 soʻm (yoki 15 %).

2019-yil 14-iyun kuni jamiyatning 2018-yildagi faoliyati yakuni boʻyicha taʼsischilarning umumiy yigʻilishi boʻlib oʻtgan va yigʻilish kun tartibiga 10 ta masala, yaʼni kuzatuv kengashining hisoboti (1-masala), boshqaruv raisining hisoboti (2-masala), taftish komissiyasining hisoboti (3-masala), audit xulosasini tasdiqlash (4-masala), jamiyat boshqaruv raisi K.Isoyevning vakolat muddatini 1 (bir) yilga uzaytirish (5-masala), kuzatuv kengashi aʼzolarini saylash (6-masala), taftish komissiyasini qayta saylash (7-masala), sof foyda va dividend taqsimotini tasdiqlash (8-masala), jamiyatning 2019-yilgi biznes rejasini tasdiqlash (9-masala) va boshqa har xil masalalar (supermarket qurilish sababli buzilgan inshootlarni tiklash haqida)gi (10-masala) masalalar kiritilgan.

Taʼsischilar umumiy yigʻilishining 2-sonli bayoniga koʻra, kun tartibidagi oʻninchi masaladan tashqari barcha masalalar boʻyicha quyidagi qaror qabul qilingan:

kuzatuv kengashining 2018-yil faoliyati qoniqarli deb topilib, kuzatuv kengashi raisligiga E.Xasanov nomzodi saylangan (1-band);

jamiyat boshqaruv raisining 2018-yil moliyaviy xoʻjalik faoliyati natijalari qoniqarli deb topilgan (2-band);

2018-yil yakuni boʻyicha buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar, (daromad) ulush hajmi va toʻlov muddati tasdiqlangan (3-band);

taftish komissiyasining hisoboti qoniqarli deb topilib, taklif qilingan nomzodlar saylangan (4-band);

jamiyatning 2018-yil yakuni boʻyicha moliyaviy faoliyati toʻgʻrisidagi auditor xulosasi tasdiqlangan va 2019-yil faoliyatini tahlil qilish boʻyicha “Termiz Audit” MChJ auditorlik kompaniyasi bilan shartnoma tuzish belgilangan (5-band);

jamiyatning ijroiya organiga boshqaruv raisi lavozimiga Komiljon Isoyev saylangan (6-band);

jamiyat faoliyatining 2019-yilga moʻljallangan biznes rejasi tasdiqlangan (7-band);

bosh savdo majmuasida MChJga yetkazilgan ziyonni hamda bino va inshootlarini qayta tiklatish yoki yetkazilgan ziyonni javobgar hisobidan qoplatish jamiyat maslahatchisi va huquqshunos zimmasiga yuklatilgan (8-band).

MChJ taʼsischisi (ishtirokchisi) S.Jabborov (bundan buyon matnda daʼvogar deb yuritiladi) MChJga nisbatan tumanlararo iqtisodiy sudiga daʼvo arizasi bilan murojaat qilib, MChJ taʼsischilarining 2019-yil 14-iyundagi 2-sonli navbatdagi umumiy yigʻilish bayonini haqiqiy emas deb topishni soʻragan. Bunga asos qilib daʼvo arizasida kun tartibidagi 5-masala, yaʼni jamiyat boshqaruv raisi vakolat muddatini 1 yilga uzaytirish masalasi boʻyicha taʼsischilar bir ovozdan qarshilik bildirib, yangi rahbar tayinlash masalasi muhokama qilingan boʻlsa-da, yigʻilish bayonnomasida yigʻilishda aytib oʻtilgan fikrlarga mutlaqo teskari holat bayon etilganligi, yigʻilishda taʼsischilar bilan birga faqat tuman hokimligi vakili E.Xasanov ishtirok etgan boʻlsa-da, bayonnomada kuzatuv kengashi aʼzolari B.Jumayev, A.Roʻziyev, hokimiyat vakili M.Shomurodov va J.Maʼmurovlar MChJ taʼsischilarning umumiy yigʻilishida ishtirok etgan deb koʻrsatilganligi, kun tartibidagi 10 ta masala boʻyicha taʼsischilar oʻz fikrlarini bildirgan boʻlsa-da, yigʻilish bayonida barcha koʻrilgan masalalarga taʼsischilar tomonidan biron-bir qarshiliklar boʻlmagan deb qayd etilganligini koʻrsatgan.

Sudning ajrimi bilan tuman hokimligi nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs sifatida ishga jalb qilingan.

Birinchi instansiya sudining hal qiluv qarori bilan daʼvo qisman qanoatlantirilib, jamiyat ishtirokchilarining 2019-yil 14-iyundagi 2-sonli navbatdagi umumiy yigʻilish bayonining boshqaruv raisi lavozimiga K.Isoyevni saylash haqidagi 6-bandi haqiqiy emas deb topilgan.

Apellatsiya instansiyasi sudining qarori bilan hal qiluv qarori bekor qilinib, daʼvoni qanoatlantirishni rad etish haqida yangi qaror qabul qilingan.

“Masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni (bundan buyon matnda Qonun deb yuritiladi) 33-moddasining birinchi va ikkinchi qismlariga koʻra, jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishini chaqiruvchi organ yoki shaxslar uni oʻtkazishdan kamida oʻttiz kun oldin bu haqda jamiyatning har bir ishtirokchisini jamiyat ishtirokchilarining roʻyxatida koʻrsatilgan manzil boʻyicha buyurtma xat bilan yoki jamiyatning ustavida nazarda tutilgan boshqa usulda xabardor qilishi shart.

Xabarnomada jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishi oʻtkaziladigan vaqt va joy, shuningdek taklif qilinayotgan kun tartibi koʻrsatilishi kerak.

MChJ Nizomining 6.18 va 6.19-bandlarida ham shunday tartib belgilangan.

Qonun 33-moddasining oltinchi va yettinchi qismlariga binoan jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishiga tayyorgarlik koʻrish chogʻida jamiyat ishtirokchilariga taqdim etilishi lozim boʻlgan axborot va materiallar jumlasiga quyidagilar kiradi:

jamiyatning yillik hisoboti;

jamiyatning yillik hisobotlari va yillik buxgalteriya balanslarini tekshirish natijalari boʻyicha jamiyat taftish komissiyasining (taftishchisining) xulosasi;

moliyaviy hisobotlarning toʻgʻriligi va buxgalteriya hisobini yuritish tartibi belgilangan talablarga muvofiqligi toʻgʻrisidagi auditorlik xulosasi;

jamiyatning ijro etuvchi organlariga, jamiyatning kuzatuv kengashiga va jamiyatning taftish komissiyasiga (taftishchiligiga) nomzod (nomzodlar) toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

jamiyatning ustavida nazarda tutilgan boshqa axborot (materiallar).

Agar jamiyat ustavida jamiyatning ishtirokchilarini axborot va materiallar bilan tanishtirishning boshqacha tartibi nazarda tutilgan boʻlmasa, jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishini chaqiruvchi organ yoki shaxslar ularga axborot va materiallarni jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishini oʻtkazish toʻgʻrisidagi xabarnoma bilan birgalikda yuborishi shart, kun tartibi oʻzgartirilgan taqdirda, tegishli axborot va materiallar ana shunday oʻzgartish toʻgʻrisidagi xabarnoma bilan birgalikda yuboriladi.

MChJ Nizomining 6.23-bandiga koʻra, ushbu Nizomning 6.22-bandida koʻrsatilgan axborot va materiallar jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishi oʻtkazilishidan oldin 10 kun mobaynida jamiyat binosida tanishish uchun jamiyatning barcha ishtirokchilariga taqdim etilishi belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining “Aksiyadorlik va boshqa xoʻjalik jamiyatlari tomonidan ular haqidagi axborotni oshkor qilishning belgilangan tartibi buzilgan holda amalga oshirilgan (qabul qilingan) bitimlarni (qarorlarni) haqiqiy emas deb topishning ayrim masalalari toʻgʻrisida” 2015-yil 27-noyabrdagi 290-sonli qarorining 7-bandida axborotni oshkor qilishning belgilangan tartibining buzilganligi sababi bilan umumiy yigʻilishning qarorini haqiqiy emas deb topish uchun umumiy yigʻilish oʻtkazish sanasi, vaqti va joyi toʻgʻrisida aksiyadorlarga, jamiyat ishtirokchilariga xabar berish tartibini buzish asos boʻlishi mumkinligi haqida tushuntirish berilgan.

Ushbu Plenum qarori 7.2-bandi birinchi xatboshisining “b” kichik bandiga koʻra, umumiy yigʻilish oʻtkazish sanasi, vaqti va joyi toʻgʻrisida masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar ishtirokchilariga xabar berish tartibini buzish deganda:

jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishini oʻtkazishdan kamida oʻttiz kun oldin jamiyatning har bir ishtirokchisi jamiyat ishtirokchilarining roʻyxatida koʻrsatilgan manzil boʻyicha buyurtma xat bilan yoki jamiyatning ustavida nazarda tutilgan boshqa usulda xabardor qilinmaganligi;

xabarnomada jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishi oʻtkaziladigan vaqt va joy, shuningdek taklif qilinayotgan kun tartibi koʻrsatilmaganligi;

jamiyat ishtirokchilarining taklifiga binoan jamiyat ishtirokchilari umumiy yigʻilishining dastlabki kun tartibiga oʻzgartishlar kiritilgan boʻlsa, jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishini chaqiruvchi organ yoki shaxslar umumiy yigʻilish oʻtkaziladigan kundan kamida oʻn kun oldin kun tartibiga kiritilgan oʻzgartishlar haqida jamiyatning barcha ishtirokchilari xabardor qilinmaganligi tushunilishi lozim.

Javobgar tomonidan 2019-yil 14-iyun kuni boʻlib oʻtishi lozim boʻlgan jamiyat ishtirokchilarining umumiy yigʻilishini chaqirishda bayon etilgan qoidalarga rioya qilinmagan. Jumladan, ish hujjatlaridan koʻrinishicha, jamiyat (javobgar) daʼvogarga 2019-yil 11-mayda yuborilgan 113-sonli xati bilan jamiyat ishtirokchilari (taʼsischilari)ning 2018-yil yakuni boʻyicha umumiy yigʻilishi 2019-yil 14-iyun soat 10-00da jamiyat maʼmuriy binosida boʻlib oʻtishi haqida xabar qilingan. Biroq, ushbu xatni daʼvogarga umumiy yigʻilish oʻtkazishdan kamida oʻttiz kun oldin topshirilganligi yoki buyurtma xat bilan yuborilganligi haqida dalil ishda mavjud emas.

Bundan tashqari, javobgarning xatida umumiy yigʻilishga taklif qilinayotgan kun tartibi koʻrsatilmagan va Qonun 33-moddasining oltinchi qismida koʻrsatilgan hujjatlar ilova qilinmagan.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining “Iqtisodiy sudlar tomonidan korporativ nizolarni hal etishning ayrim masalalari toʻgʻrisida qarori” 2014-yil 20-iyundagi 262-sonli qarorining 20.1-bandida jamiyat ishtirokchilari umumiy yigʻilishi qarori u qonun hujjatlariga zid boʻlgan va (yoki) umumiy yigʻilish qonun hujjatlari va jamiyat ustavida belgilangan tartibga rioya etilmagan holda oʻtkazilgan hollardagina, haqiqiy emas deb topilishi mumkinligi haqida tushuntirish berilgan.

Biroq, sudlar nizo yuzasidan qaror qabul qilishda Qonun va MChJ nizomi talablariga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining 2014-yil 20-iyundagi 262-sonli va 2015-yil 27-noyabrdagi 290-sonli qarorlarining koʻrsatmalariga rioya qilmagan, ish uchun ahamiyatli holatlarni aniqlamagan, bu esa ish yuzasidan noqonuniy qaror qabul qilinishiga olib kelgan.

Bunday holatda sudlov hayʼati daʼvogarning nazorat shikoyatini qanoatlantirish, ish yuzasidan qabul qilingan sud hujjatlarini bekor qilib, daʼvoni qanoatlantirish haqida yangi qaror qabul qilgan.