Ushbu Qonunning maqsadi aholiga psixiatriya yordami koʻrsatish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.

Psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Ushbu Qonun Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga psixiatriya yordami koʻrsatishda tatbiq etiladi va Oʻzbekiston Respublikasi hududida psixiatriya yordami koʻrsatishga ixtisoslashgan yuridik shaxslarga nisbatan qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar oʻzlariga psixiatriya yordami koʻrsatilishida ushbu Qonunda belgilangan barcha huquqlardan Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolari bilan teng ravishda foydalanadilar.

Psixiatriya yordami ruhiy holati buzilgan shaxslarning ruhiy sogʻligʻini ushbu Qonunda va boshqa qonun hujjatlarida belgilangan asoslar boʻyicha va tartibda tekshiruvdan oʻtkazishni, ularni profilaktika qilishni, ularga tashxis qoʻyish, ularni davolash, parvarishlash va tibbiy-ijtimoiy jihatdan tiklashni oʻz ichiga oladi.

Ruhiy holati buzilgan shaxslarga psixiatriya yordami koʻrsatish davlat tomonidan kafolatlanadi va qonuniylik, rahm-shafqat, insonparvarlik hamda inson va fuqaro huquqlari va erkinliklariga rioya etish prinsiplari asosida amalga oshiriladi.

Davlat tomonidan quyidagilar kafolatlanadi:

shoshilinch psixiatriya yordami;

kasalxonadan tashqarida va statsionar sharoitlarda maslahat berish-tashxis qoʻyish, davolash, psixoprofilaktika, tiklash yordami;

barcha turdagi psixiatriya ekspertizasi, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlikni aniqlash;

ruhiy holati buzilgan shaxslarni ishga joylashtirishda ijtimoiy-huquqiy yordam koʻrsatish va koʻmaklashish;

vasiylik va homiylik masalalarini hal qilish;

psixiatriya muassasalarida huquqiy masalalar yuzasidan maslahatlar berish va yuridik yordamning boshqa turlari;

ruhiy holati buzilgan nogironlarni va qariyalarni ijtimoiy-maishiy joylashtirish, shuningdek ularni parvarishlash;

ruhiy holati buzilgan nogironlar va voyaga yetmaganlarni oʻqitish;

favqulodda vaziyatlar paytida psixiatriya yordami.

Ruhiy holati buzilgan shaxslarni psixiatriya yordami bilan taʼminlash va ularni ijtimoiy himoya qilish uchun davlat:

kasalxonadan tashqarida va statsionarda psixiatriya yordami koʻrsatuvchi barcha turdagi muassasalarni barpo etadi;

ruhiy holati buzilgan voyaga yetmaganlarning umumiy taʼlim va kasb-hunar taʼlimi olishini tashkil etadi;

ruhiy holati buzilgan shaxslarning, shu jumladan nogironlarning mehnat terapiyasi uchun davolash-ishlab chiqarish korxonalari, shu korxonalarda ularni yangi kasblarga oʻqitish va ishga joylashtirish, shuningdek bunday shaxslar uchun mehnat sharoitlari yengillashtirilgan maxsus ishlab chiqarishlar, sexlar yoki uchastkalarni barpo etadi;

ruhiy holati buzilgan nogiron shaxslarni ishga joylashtirish uchun turli ixtisoslashgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarda ish oʻrinlarining majburiy kvotalarini belgilaydi;

ruhiy holati buzilgan nogiron shaxslarga ish oʻrinlarini beruvchi korxonalar, muassasalar va tashkilotlar uchun iqtisodiy ragʻbatlantirish usullarini qoʻllaydi;

ruhiy holati buzilgan shaxslarni ijtimoiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash uchun zarur boʻlgan boshqa choralarni koʻradi.

Psixiatriya yordami shaxs ixtiyoriy ravishda murojaat etgan taqdirda yoki uning roziligi bilan koʻrsatiladi, ushbu Qonunda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsga, shuningdek qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga psixiatriya yordami ularning qonuniy vakillari iltimosiga binoan yoki roziligi bilan ushbu Qonunda nazarda tutilgan tartibda koʻrsatiladi.

Ruhiy holati buzilgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida nazarda tutilgan fuqarolarning barcha huquqlari va erkinliklariga egadirlar.

Ruhiy holati buzilgan shaxslar oʻzlariga psixiatriya yordami koʻrsatilayotganda quyidagi huquqlarga ega boʻladilar:

oʻzlariga nisbatan inson qadr-qimmati kamsitilishini istisno etadigan muruvvatli va insoniy muomala qilinishi;

oʻz huquqlari haqida, shuningdek ruhiy holatining xususiyati hamda qoʻllanilayotgan davolash usullari haqida oʻzlari uchun tushunarli shaklda va oʻz ruhiy holatlari hisobga olingan holda maʼlumot olish;

bunday yordamni eng kam cheklovli sharoitlarda, imkoni boricha turar joyida olish;

tibbiy zaruratga koʻra davolashning barcha turlaridan foydalanish (shu jumladan sanatoriy-kurortda davolanish);

bunday yordam sanitariya-gigiyena talablariga javob beradigan sharoitlarda koʻrsatilishi;

tibbiy vosita va usullarni sinash, ilmiy tadqiqotlar yoki oʻquv jarayoni obyekti tariqasida foydalanilishga, foto, video yoki kinosuratga olinishga oldindan rozilik berish va istalgan bosqichda undan voz kechish;

oʻzlarining talablariga binoan istalgan mutaxassisni ushbu Qonun bilan tartibga solinadigan masalalar yuzasidan tibbiy komissiyada ishlash uchun taklif etish;

qonun hujjatlarida belgilangan tartibda advokat, qonuniy vakil yoki boshqa shaxsning yordamini olish.

Ruhiy holati buzilgan shaxslar oʻzlariga psixiatriya yordami koʻrsatilayotganida qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

Ruhiy holati buzilgan shaxslarning huquqlari va erkinliklarini (faqat psixiatriya tashxisiga, dispanser kuzatuvida, psixiatriya statsionarida yoxud ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasida boʻlganiga asoslanib va hokazo) cheklashga yoʻl qoʻyilmaydi, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Bunday huquq buzilishlarda aybdor boʻlgan mansabdor shaxslar qonunga muvofiq javobgar boʻladilar.

Fuqaro ruhiy holati buzilganligi tufayli kasb bilan bogʻliq faoliyatning va oʻta xavfli manba bilan bogʻliq faoliyatning ayrim turlarini bajarishga vaqtincha (besh yildan oshmagan muddatga va keyin qayta tekshiruvdan oʻtish huquqi bilan) yaroqsiz deb topilishi mumkin. Bunday qaror sogʻliqni saqlash organi vakolat bergan tibbiy komissiya tomonidan, fuqaroning ruhiy sogʻligʻi holatini tibbiy psixiatriya moneliklari roʻyxatiga muvofiq baholash asosida qabul qilinadi va uning ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.

Kasb bilan bogʻliq faoliyatning va oʻta xavfli manba bilan bogʻliq faoliyatning ayrim turlarini amalga oshirish uchun tibbiy moneliklar roʻyxati Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi hamda toʻplangan tajriba va ilmiy yutuqlarni hisobga olgan holda vaqti-vaqti bilan (besh yilda kamida bir marta) qayta koʻrib chiqiladi.

Fuqaro oʻziga psixiatriya yordami koʻrsatilayotganda oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun oʻzi xohlagan vakilni taklif etishga haqli. Vakillikni rasmiylashtirish qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxs va qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga psixiatriya yordami koʻrsatilishida ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki boshqa qonuniy vakillari, ular boʻlmagan hollarda esa — ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasasi maʼmuriyati himoya qiladilar.

Fuqaroga psixiatriya yordami koʻrsatilishida uning huquqlari va qonuniy manfaatlarini advokat himoya qilishi mumkin. Advokatni taklif etish va uning xizmatiga xaq toʻlash tartibi qonun hujjatlari bilan belgilanadi. Psixiatriya yordamini koʻrsatayotgan muassasa maʼmuriyati advokat taklif etish imkoniyatini taʼminlaydi, ushbu Qonun 21-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshisida va 27-moddasining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Fuqaro oʻz huquqlari va erkinliklaridan foydalanayotganida uning ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etishni yoki uning shifokor psixiatr tekshiruvidan oʻtishini talab qilish taqiqlanadi, qonun hujjatlarida belgilangan hollar bundan mustasno.

Fuqaroda ruhiy holatning buzilishi borligi, u psixiatriya yordami uchun murojaat etganligi va shunday yordam koʻrsatadigan muassasada davolangani haqidagi maʼlumotlar, shuningdek ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi boshqa maʼlumotlar qonun bilan koʻriqlanadigan shifokor siri hisoblanadi. Ruhiy holati buzilgan shaxsning huquqlari va qonuniy manfaatlarini roʻyobga chiqarish uchun uning iltimosiga yoki uning qonuniy vakilining iltimosiga binoan ularga mazkur shaxsning ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisida va unga koʻrsatilgan psixiatriya yordami toʻgʻrisida tushunarli shaklda va bemorning ruhiy holatini hisobga olgan holda maʼlumotlar taqdim etilishi mumkin.

Ruhiy holatning buzilganlik tashxisi umum eʼtirof etilgan xalqaro standartlar hamda tasniflarga muvofiq qoʻyiladi va fuqaroning jamiyatda qabul qilingan axloqiy, madaniy, siyosiy va diniy qadriyatlarga qoʻshilmasligiga yoxud uning ruhiy sogʻligʻi holatiga bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa sabablarga asoslanishi mumkin emas.

Ruhiy holati buzilgan shaxsga tashxis qoʻyish va uni davolash uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ruxsat etilgan tibbiy vositalar va usullar qoʻllaniladi.

Tibbiy vositalar va usullar xastalik xususiyatiga muvofiq faqat tashxis qoʻyish va davolash maqsadlarida qoʻllaniladi hamda boshqa maqsadlarda foydalanilmasligi lozim.

Ruhiy holati buzilgan shaxsni davolash uning yozma roziligi olinganidan keyin oʻtkaziladi, ushbu moddaning toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Shifokor ruhiy holati buzilgan shaxsga ruhiy holatining xususiyati, tavsiya etilayotgan davolashning maqsadlari, usullari, shu jumladan muqobil usullari va davom etish muddati haqida, shuningdek ehtimol tutilgan xavf, salbiy taʼsirlar va kutilayotgan natijalar toʻgʻrisida tushunarli shaklda va uning ruhiy holatini hisobga olgan holda maʼlumotlar taqdim etishi shart. Maʼlumot taqdim etilgani toʻgʻrisida tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyiladi.

Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsni, shuningdek qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsni davolash uchun rozilik ularning qonuniy vakillari tomonidan, ushbu moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan maʼlumotlar ularga maʼlum qilinganidan keyin, beriladi.

Faqat qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilayotganda, shuningdek ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha gʻayriixtiyoriy tartibda statsionarga yotqizilayotganda davolash choralari ruhiy holati buzilgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining roziligisiz oʻtkazilishi mumkin. Bunday shaxslarga nisbatan ruhiy holat buzilishlarini davolash uchun jarrohlik usullarini hamda asl holiga qaytarib boʻlmaydigan oqibatlarni keltirib chiqaradigan boshqa usullarni qoʻllanishga, shuningdek ularda tibbiy vositalar va usullarning sinovlarini oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Ruhiy holati buzilgan shaxs yoki uning qonuniy vakili taklif etilayotgan davolanishni rad qilish yoki uni toʻxtatish huquqiga ega, ushbu Qonun 13-moddasining toʻrtinchi qismida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Davolanishni rad etayotgan shaxsga yoki uning qonuniy vakiliga davolanishni toʻxtatish qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligini tushuntirish lozim. Davolanishni rad etish olib kelishi mumkin boʻlgan oqibatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar tibbiy hujjatda koʻrsatilgan holda yozib qoʻyilishi va davolanishni rad etayotgan shaxsning yoki uning qonuniy vakilining, shuningdek shifokor psixiatrning imzo qoʻyishi orqali rasmiylashtiriladi.

Ruhiy holati buzilgan, ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etgan shaxslarga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qonun hujjatlarida belgilangan asoslar boʻyicha va tartibda sudning qaroriga binoan qoʻllaniladi.

Tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari sogʻliqni saqlash organlarining psixiatriya muassasalarida, alkogolizm, giyohvandlik yoki toksikomaniyaga duchor boʻlgan yoxud aqli rasolikni istisno etmaydigan ruhiy holati buzilgan shaxslarga nisbatan esa — jazoni ijro etish muassasalarida ham amalga oshiriladi. Sudning tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanish toʻgʻrisidagi qaroriga binoan psixiatriya statsionariga joylashtirilgan shaxslar psixiatriya statsionarida boʻladigan butun davrda mehnatga layoqatsiz deb topiladilar va, shifokor psixiatr huzurida ambulatoriya majburiy kuzatuvida va davolanishida turgan shaxslar singari, davlat ijtimoiy sugʻurtasi boʻyicha nafaqa olish yoki umumiy asoslarda pensiya olish huquqiga egadirlar.

Psixiatriya yordami koʻrsatish faoliyati bilan shugʻullanish huquqiga oliy maxsus tibbiy maʼlumotga ega boʻlgan shaxslar egadirlar.

Psixiatriya yordami koʻrsatishda qatnashuvchi tibbiy psixolog, boshqa mutaxassislar va tibbiy xodimlar ruhiy holati buzilgan shaxslar bilan ishlashga ijozat olish uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari kerak.

Psixiatriya yordami koʻrsatish faoliyati bilan shugʻullanish uchun yuridik shaxslarga litsenziyalar berish tartibi qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

Psixiatriya yordami koʻrsatishga ixtisoslashgan yuridik shaxslar koʻrsatadigan psixiatriya yordami turlari ustav hujjatlarida yoki litsenziya talablari va shartlarida koʻrsatiladi. Ular toʻgʻrisidagi axborot hamma uchun ochiq boʻlishi kerak.

Shifokor psixiatr, boshqa mutaxassislar va tibbiyot xodimlarining psixiatriya yordami koʻrsatayotgan paytdagi kasbiy huquqlari va majburiyatlari qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

Ruhiy xastalik tashxisini belgilash, gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya yordami koʻrsatish toʻgʻrisida qaror qabul qilish yoki bu masalani koʻrib chiqish uchun xulosa berish shifokor psixiatr yoki shifokor psixiatrlar komissiyasining mutlaq huquqi hisoblanadi.

Boshqa ixtisoslikdagi shifokorning shaxsning ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi xulosasi birlamchi xususiyatga ega boʻladi hamda shaxsning huquqlari va qonuniy manfaatlarini cheklash toʻgʻrisidagi masalani hal etish uchun, shuningdek ruhiy holati buzilgan shaxslar uchun qonunda nazarda tutilgan imtiyozlarni unga berish uchun asos boʻlmaydi.

Psixiatriya yordami koʻrsatish paytida shifokor psixiatr oʻzi mustaqil qarorlarga keladi va faqat shifokorlik burchiga hamda qonunga amal qiladi.

Tibbiy komissiya qaroriga oʻz fikri mos kelmagan shifokor psixiatr oʻz xulosasini berishga haqli boʻlib, u tibbiy hujjatlarga qoʻshib qoʻyiladi.

Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi shifokor psixiatrlar, boshqa mutaxassislar, tibbiyot xodimlari va boshqa xodimlar alohida mehnat sharoitidagi faoliyat bilan shugʻullanuvchi shaxslar uchun qonun hujjatlarida belgilangan imtiyozlarni olish huquqiga egadirlar, shuningdek ular xizmat vazifalarini bajarish paytida sogʻligʻiga zarar yetkazilishi yoki vafot etishi hollaridan davlat tomonidan majburiy sugʻurtalanishlari kerak.

Psixiatriya yordami koʻrsatishda ishtirok etuvchi shaxsning sogʻligʻiga zarar yetkazilib, bu hol uning mehnat qobiliyati vaqtincha yoʻqotilishiga olib kelgan taqdirda, shuningdek nogironlik yuz berganda unga, u vafot etgan taqdirda esa — uning boqimandalariga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda zarar qoplanadi.

Ruhiy holati buzilganligini, psixiatriya yordami zarurligini aniqlash, shuningdek bunday yordam turi haqidagi masalani hal etish uchun shaxs psixiatriya tekshiruvidan oʻtkaziladi.

Psixiatriya tekshiruvi, shuningdek profilaktika koʻriklari: tekshiriluvchining iltimosiga koʻra yoki uning roziligi bilan; oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsga nisbatan — uning ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakilining iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan; qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsga nisbatan — uning qonuniy vakilining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan oʻtkaziladi. Ota-onadan biri eʼtiroz bildirsa yoxud ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakili boʻlmasa, voyaga yetmagan shaxs vasiylik va homiylik organining qaroriga binoan tekshiruvdan oʻtkaziladi, bunday qaror ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.

Psixiatriya tekshiruvini oʻtkazayotgan shifokor tekshiriluvchiga va uning qonuniy vakiliga oʻzini psixiatr deb tanishtirishi shart, ushbu Qonun 21-moddasi birinchi qismining ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Shaxs mavjud maʼlumotlarga koʻra oʻzida ogʻir ruhiy holatning buzilishi bor deb taxmin qilish uchun asos beruvchi harakatlarni sodir etsa, u oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazilishi mumkin boʻlib, bu quyidagilar bilan bogʻliqdir:

uning oʻzi uchun yoki atrofidagilar uchun bevosita xavf tugʻdirishi;

uning nochorligi, yaʼni asosiy hayotiy ehtiyojlarini mustaqil ravishda qondirishga layoqatsizligi;

agar shaxs psixiatriya yordamisiz qoldirilgudek boʻlsa, ruhiy holati yomonlashuvi oqibatida uning sogʻligʻiga jiddiy zarar yetkazilishi.

Agar shaxs ushbu Qonunning 25-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha dispanser kuzatuvi ostida boʻlsa, u oʻzining yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazilishi mumkin.

Psixiatriya tekshiruvi maʼlumotlari va tekshiriluvchining ruhiy sogʻligʻi holati toʻgʻrisidagi xulosa tibbiy hujjatlarda qayd etilib, unda shifokor psixiatrga murojaat etish sabablari va tibbiy tavsiyalar ham koʻrsatiladi.

Ushbu moddaning birinchi va ikkinchi qismlarida nazarda tutilgan hollarda shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror shifokor psixiatr tomonidan mustaqil ravishda yoki sud ajrimiga koʻra qabul qilinadi.

Shaxsni oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror, ushbu Qonunning 25-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, shunday tekshiruv uchun ushbu Qonunning 21-moddasi birinchi qismida sanab oʻtilgan asoslar mavjudligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan arizaga binoan shifokor psixiatr tomonidan qabul qilinadi. Ariza psixiatriya tekshiruvidan oʻtkazilishi lozim boʻlgan shaxsning qarindoshlari, har qanday ixtisoslikdagi shifokor tomonidan berilishi mumkin.

Shaxs oʻzi uchun yoki atrofidagilar uchun bevosita xavf tugʻdirgan kechiktirib boʻlmaydigan hollarda ariza ogʻzaki boʻlishi mumkin. Psixiatriya tekshiruvi oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror shifokor psixiatr tomonidan darhol qabul qilinadi va tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyish orqali rasmiylashtiriladi.

Shaxs oʻzi uchun yoki atrofidagilar uchun bevosita xavf tugʻdirmasa, psixiatriya tekshiruvi oʻtkazish toʻgʻrisidagi ariza yozma ravishda boʻlishi, shunday tekshiruvning zarurligini asoslovchi batafsil maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlishi va shaxs yoki uning qonuniy vakili shifokor psixiatrga murojaat etishni rad etganligi koʻrsatib oʻtilishi lozim. Shifokor psixiatr qaror qabul qilish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha maʼlumotlarni talab qilib olishga haqli. Agar arizada ushbu Qonun 21-moddasi birinchi qismining uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan holatlar mavjudligidan dalolat beruvchi maʼlumotlar boʻlmasa, shifokor psixiatr psixiatriya tekshiruvi oʻtkazishni yozma ravishda asoslantirib rad etadi.

Ruhiy holati buzilgan shaxsga ambulatoriya psixiatriya yordami tibbiy koʻrsatuvlarga qarab maslahat berish-davolash muolajasi yoki dispanser kuzatuvi tarzida koʻrsatiladi.

Maslahat berish-davolash muolajasi shifokor psixiatr tomonidan ruhiy holati buzilgan shaxsning iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan, oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsga esa — ota-onasining yoxud boshqa qonuniy vakilining iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan koʻrsatiladi.

Dispanser kuzatuvi ogʻir barqaror yoki tez-tez zoʻrayib turuvchi dardchillik koʻrinishlari boʻlgan surunkali va uzoq choʻziladigan ruhiy holatning buzilishiga chalingan shaxsning, shuningdek uning qonuniy vakilining roziligidan qatʼi nazar oʻrnatilishi mumkin.

Dispanser kuzatuvini oʻrnatish zarurligi va uni toʻxtatish toʻgʻrisidagi masalaga doir qaror ambulatoriya psixiatriya yordamini koʻrsatayotgan psixiatriya muassasasining maʼmuriyati tayinlaydigan shifokor psixiatrlar komissiyasi yoki sogʻliqni saqlash organi tayinlaydigan shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan qabul qilinadi. Agar davolash-profilaktika muassasasi xizmat koʻrsatadigan hududda psixiatriya yordami bitta shifokor psixiatr tomonidan koʻrsatilsa, bunday qarorni u mustaqil ravishda uch oydan oshmagan muddatga qabul qiladi. Shu muddat ichida masala shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan koʻrib chiqilishi kerak.

Shifokor psixiatrlar komissiyasining asoslantirilgan qarori tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyilgan holda rasmiylashtiriladi. Dispanser kuzatuvini oʻrnatish yoki toʻxtatish toʻgʻrisidagi qaror ustidan ushbu Qonunning 42-moddasida nazarda tutilgan tartibda shikoyat qilish mumkin.

Dispanser kuzatuvi shaxs sogʻayib ketganda yoki uning ruhiy holati ancha va barqaror yaxshilanganda toʻxtatiladi. Dispanser kuzatuvi toʻxtatilganidan keyin ambulatoriya psixiatriya yordami shaxsning yoki uning qonuniy vakilining iltimosiga koʻra yoki roziligi bilan maslahat berish-davolash muolajasi tarzida koʻrsatiladi. Ruhiy holati oʻzgargan taqdirda, ruhiy holati buzilgan shaxs oʻzining yoki qonuniy vakilining roziligisiz ushbu Qonunning 21 va 22-moddalarida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha va tartibda tekshiruvdan oʻtkazilishi mumkin. Dispanser kuzatuvi, bunday hollarda, shifokor psixiatrlar komissiyasining qaroriga binoan tiklanishi mumkin.

Shaxsda ruhiy holatning buzilishi borligi va statsionar sharoitida tekshiruvdan oʻtkazish yoki davolash toʻgʻrisidagi shifokor psixiatrning qarori yoxud sudning qarori psixiatriya statsionariga yotqizish uchun asos boʻlib hisoblanadi.

Qonun hujjatlarida belgilangan hollarda va tartibda psixiatriya ekspertizasini oʻtkazish zarurati ham psixiatriya statsionariga joylashtirish uchun asos boʻlishi mumkin.

Shaxsni psixiatriya statsionariga joylashtirish, ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan hollarni istisno etganda, ixtiyoriy tartibda uning iltimosiga binoan yoki roziligi bilan amalga oshiriladi.

Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxs uning ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakilining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga joylashtiriladi. Ota-onadan biri eʼtiroz bildirsa yoxud ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakili boʻlmasa, voyaga yetmagan shaxsni psixiatriya statsionariga joylashtirish vasiylik va homiylik organining qaroriga binoan amalga oshiriladi, bu qaror ustidan sudga shikoyat qilish mumkin.

Qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs uning qonuniy vakilining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga yotqiziladi.

Statsionarga yotqizishga rozilik tibbiy hujjatlarga yozish orqali va shaxsning yoki uning qonuniy vakilining, shuningdek shifokor psixiatrning imzosi qoʻyilib rasmiylashtiriladi.

Agar ruhiy holati buzilgan shaxsni faqat statsionar sharoitida tekshiruvdan oʻtkazish yoki davolash mumkin boʻlsa, ruhiy holatning buzilishi esa ogʻir va quyidagilar bilan bogʻliq boʻlsa, bu shaxs oʻzining roziligisiz yoki qonuniy vakilining roziligisiz sud qarori chiqarilmasidanoq statsionarga yotqizilishi mumkin:

uning oʻzi uchun yoki atrofidagilar uchun bevosita xavf tugʻdirishi;

uning nochorligi, yaʼni asosiy hayotiy ehtiyojlarini mustaqil ravishda qondirishga layoqatsizligi;

agar shaxs psixiatriya yordamisiz qoldirilgudek boʻlsa, ruhiy holati yomonlashuvi oqibatida uning sogʻligʻiga jiddiy zarar yetkazilishi.

Ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha psixiatriya statsionariga joylashtirilgan shaxs psixiatriya muassasasining shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan 48 soatdan oshmagan muddatda majburiy tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim boʻlib, komissiya statsionarga yotqizilganlik qay darajada asosliligi toʻgʻrisida qaror qabul qiladi. Yotqizish asossiz deb topilgan va yotqizilgan shaxs psixiatriya statsionarida qolish istagini bildirmagan hollarda, u darhol statsionardan chiqarilishi kerak.

Agar yotqizish asosli deb topilsa, shifokor psixiatrlar komissiyasining xulosasi shaxsning u yerda bundan buyon boʻlishi toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun 24 soat ichida psixiatriya muassasasi joylashgan yerdagi sudga yuboriladi.

Ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha shaxsni gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish toʻgʻrisidagi masala psixiatriya muassasasi joylashgan yerdagi sudda hal qilinadi.

Shaxsni gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish toʻgʻrisidagi ariza sudga shaxs yotgan psixiatriya muassasasi tomonidan beriladi.

Gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish uchun qonunda nazarda tutilgan asoslar koʻrsatilishi lozim boʻlgan arizaga shifokor psixiatrlar komissiyasining shaxsning psixiatriya statsionarida bundan buyon boʻlishi zarurligi toʻgʻrisidagi asoslantirilgan xulosasi ilova qilinadi.

Sud arizani qabul qilish bilan bir paytda arizani sudda koʻrib chiqish uchun zarur boʻlgan muddatda shaxsning psixiatriya statsionarida boʻlib turishi masalasini hal etadi.

Shaxsni gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizish toʻgʻrisidagi ariza sud tomonidan qonunda belgilangan tartibda koʻrib chiqiladi.

Sudning arizani qanoatlantirish toʻgʻrisidagi qarori shaxsni psixiatriya statsionariga yotqizish va bundan buyon saqlab turish uchun asos hisoblanadi.

Sud qarori ustidan psixiatriya statsionariga joylashtirilgan shaxs, uning qonuniy vakili, psixiatriya muassasasi rahbari yoki prokuror qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda shikoyat qilishi mumkin.

Shaxsning gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionarida boʻlishi statsionarda yotishni uzaytirishga sabab boʻlgan asoslar saqlanib turgan vaqt mobaynidagina davom etadi.

Gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga joylashtirilgan shaxs dastlabki olti oy mobaynida har oyda kamida bir marta psixiatriya muassasasining shifokor psixiatrlari komissiyasi tomonidan statsionarda yotishni uzaytirish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak.

Shaxs gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga joylashtirilgan paytdan eʼtiboran olti oy oʻtgandan keyin shifokor psixiatrlarning statsionarda ana shunday yotishni uzaytirish zarurligi toʻgʻrisidagi xulosasi psixiatriya statsionari maʼmuriyati tomonidan psixiatriya muassasasi joylashgan yerdagi sudga yuboriladi. Sud statsionarda yotishni ushbu Qonunning 29—30-moddalarida nazarda tutilgan tartibda uzaytirishi mumkin.

Shaxsning psixiatriya statsionarida yotishi olti oydan ortiq uzaytirilganda shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan tekshiruvlar olti oyda kamida bir marta oʻtkaziladi.

Statsionarda psixiatriya yordami statsionarga yotqizilgan shaxsning va boshqa shaxslarning xavfsizligini taʼminlaydigan sharoitlarda, tibbiy xodimlar tomonidan uning huquqlari va qonuniy manfaatlariga rioya etilgan holda amalga oshiriladi.

Gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizilganda va bu yerda boʻlinganda jismoniy siquvga olish va ajratib qoʻyish choralari, shifokor psixiatrning fikriga koʻra, shaxsning oʻzi yoki boshqa shaxslar uchun xavf tugʻdiruvchi harakatlarini oʻzga usullar bilan bartaraf etish mumkin boʻlmagan hollarda, shakllarda va davrda qoʻllaniladi va tibbiy xodimlarning doimiy nazoratida amalga oshiriladi. Jismoniy siquvga olish yoki ajratib qoʻyish choralarining shakllari va vaqti haqida tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyiladi.

Ichki ishlar organlarining xodimlari gʻayriixtiyoriy ravishda statsionarga yotqizishni amalga oshirishda tibbiy xodimlarga yordam koʻrsatishlari va yotqizilayotgan shaxs bilan muloqotda boʻlish va uni koʻzdan kechirish uchun xavfsiz sharoitni taʼminlashlari shart. Yotqizilayotgan shaxsning atrofidagilar hayoti va sogʻligʻiga xavf soluvchi harakatlarini bartaraf etish zarur boʻlgan hollarda, shuningdek yotqizilishi kerak boʻlgan shaxsni qidirish va ushlash zarurati boʻlganda ichki ishlar organlarining xodimlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda harakat qiladilar.

Qonuniy vakillarining iltimosiga binoan yoki roziligi bilan psixiatriya statsionariga joylashtirilgan oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxs va qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs psixiatriya muassasasi shifokor psixiatrlarining komissiyasi tomonidan ushbu Qonun 28-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan tartibda majburiy tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak. Bu shaxslar dastlabki olti oy mobaynida shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan har oyda kamida bir marta statsionarda boʻlishini uzaytirish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tekshiruvdan oʻtkazilishlari lozim. Statsionarda boʻlish olti oydan ortiq uzaytirilganda shifokor psixiatrlar komissiyasi tomonidan tekshiruv olti oyda kamida bir marta oʻtkaziladi.

Oʻn toʻrt yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan shaxsni yoki belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsni statsionarga yotqizishda shifokor psixiatrlar komissiyasi yoki psixiatriya statsionari maʼmuriyati yoʻl qoʻyilgan suiisteʼmolliklarni aniqlagan taqdirda, psixiatriya statsionari maʼmuriyati bu haqda vasiylikdagi shaxsning turar joyidagi vasiylik va homiylik organiga xabar qiladi.

Davolanuvchiga uni psixiatriya statsionariga joylashtirish asoslari va maqsadlari, uning huquqlari va statsionarda oʻrnatilgan qoidalar tushuntirilishi kerak. Bu haqda tibbiy hujjatlarga yozib qoʻyiladi.

Psixiatriya statsionarida davolanayotgan yoki tekshiruvdan oʻtayotgan davolanuvchilar:

davolash, tekshiruvdan oʻtkazish, psixiatriya statsionaridan chiqarish va ushbu Qonun bilan berilgan huquqlarga rioya etish masalalari yuzasidan bevosita bosh shifokorga yoki boʻlim mudiriga murojaat etishga;

davlat hokimiyati va boshqaruvi organlariga shikoyatlar va arizalar berishga;

advokat va ruhoniy bilan yolgʻiz uchrashishga;

tibbiy moneliklar boʻlmasa diniy urf-odatlarni bajo etishga;

gazeta va jurnallarga obuna boʻlishga;

agar davolanuvchi oʻn sakkiz yoshga toʻlmagan boʻlsa umumiy taʼlim maktabi yoki intellektual rivojlanishi buzilgan bolalar maxsus maktabi dasturi boʻyicha taʼlim olishga;

agar davolanuvchi foydali mehnatda ishtirok etayotgan boʻlsa mehnati uchun uning miqdori va sifatiga muvofiq boshqa fuqarolar bilan teng ravishda haq olishga;

xatlar yozish va olishga, posilkalar, banderollar va pul joʻnatmalari olish va joʻnatishga, telefondan foydalanishga, keluvchilarni qabul qilishga, eng zaruriy narsalarga ega boʻlish va ularni olishga, oʻz kiyim-kechagidan foydalanishga haqli. Bu huquqlar davolanuvchi va boshqa shaxslarning sogʻligʻi yoki xavfsizligi manfaatlarini koʻzlab shifokorning tavsiyasiga koʻra cheklanishi mumkin.

Gazeta va jurnallarga yakka tartibda obuna boʻlish, telefonda soʻzlashuvlar va boshqa pulli xizmatlar davolanuvchilarning mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.

Psixiatriya statsionarida davolanayotgan yoki tekshiruvdan oʻtayotgan davolanuvchilar qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

Psixiatriya statsionarining maʼmuriyati va tibbiy xodimlari davolanuvchilarning va ularning qonuniy vakillarining ushbu Qonunda nazarda tutilgan huquqlarini amalga oshirish uchun shart-sharoit yaratishlari, shu jumladan:

psixiatriya statsionaridagi davolanuvchilarni zarur tibbiy yordam bilan taʼminlashlari;

ushbu Qonun matni, mazkur psixiatriya statsionarining ichki tartib qoidalari bilan, davolanuvchilarning huquqlari buzilgan taqdirda murojaat etishlari mumkin boʻlgan davlat va jamoat organlari, muassasalar, tashkilotlar va mansabdor shaxslarning manzillari va telefonlari bilan tanishish imkoniyatini berishlari;

davolanuvchilarning xat yozishi va olishi, davlat hokimiyati va boshqaruvi organlariga shikoyat va arizalar yoʻllashi uchun shart-sharoit yaratishlari;

davolanuvchi gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga tushgan paytdan eʼtiboran 24 soat ichida uning qonuniy vakili, qarindoshlari yoki u koʻrsatgan boshqa shaxsni xabardor qilish choralarini koʻrishlari;

davolanuvchining sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlar va u bilan bogʻliq favqulodda hodisalar haqida uning qonuniy vakili yoki qarindoshlarini, shuningdek u koʻrsatgan boshqa shaxsni xabardor qilishlari;

statsionardagi davolanuvchilarning xavfsizligini taʼminlashlari, posilkalar va unga olib kelingan narsalarning tarkibini nazorat qilishlari;

qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan, ammo qonuniy vakilga ega boʻlmagan davolanuvchilarning qonuniy vakili vazifasini bajarishlari;

qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlarni bajarishlari shart.

Davolanuvchini psixiatriya statsionaridan chiqarish u sogʻayib ketgan yoki uning ruhiy holati yaxshilanib, bundan buyon statsionarda davolanish talab qilinmagan hollarda, shuningdek statsionarga joylashtirish uchun asos boʻlgan tekshiruv yoki ekspertiza nihoyasiga yetkazilganidan keyin amalga oshiriladi.

Psixiatriya statsionarida ixtiyoriy ravishda turgan davolanuvchini chiqarish uning shaxsiy arizasiga, uning qonuniy vakilining arizasiga yoki davolovchi shifokorning qaroriga binoan amalga oshiriladi.

Gʻayriixtiyoriy tartibda psixiatriya statsionariga yotqizilgan davolanuvchini chiqarish shifokor psixiatrlar komissiyasining xulosasiga yoki sudning bunday yotishni uzaytirishni rad qilish toʻgʻrisidagi qaroriga binoan amalga oshiriladi.

Sud qaroriga binoan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralari qoʻllanilgan davolanuvchini statsionardan chiqarish faqat sud qarori bilan amalga oshiriladi.

Ixtiyoriy ravishda psixiatriya statsionariga yotgan davolanuvchini, agar psixiatriya muassasasining shifokor psixiatrlari komissiyasi tomonidan gʻayriixtiyoriy tartibda yotqizish uchun ushbu Qonunning 27-moddasida nazarda tutilgan asoslar aniqlansa, uni chiqarish rad etilishi mumkin. Bu holda psixiatriya statsionarida boʻlish, yotishni uzaytirish va statsionardan chiqarish masalalari ushbu Qonunning 28—31-moddalarida, shuningdek ushbu moddaning uchinchi qismida belgilangan tartibda hal etiladi.

Ijtimoiy taʼminot psixiatriya muassasasiga joylashtirish uchun ruhiy holati buzilgan shaxsning shaxsiy arizasi va shifokor psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning xulosasi, oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxs yoki qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs uchun esa — shifokor psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning xulosasi asosida vasiylik va homiylik organi qabul qilgan qaror asos hisoblanadi. Xulosa shaxsda uning ixtisoslashmagan ijtimoiy taʼminot muassasasida boʻlish imkoniyatidan mahrum etadigan ruhiy holatning buzilishi borligi haqidagi, muomalaga layoqatli shaxsga nisbatan esa — shuningdek uni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi masalani sud oldiga qoʻyish uchun asoslar yoʻqligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlishi kerak.

Vasiylik va homiylik organi ijtimoiy taʼminot psixiatriya muassasasiga joylashtirilgan shaxslarning mulkiy manfaatlarini muhofaza qilish choralarini koʻrishi shart.

Oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan, ruhiy holati buzilgan shaxslarni maxsus taʼlim psixiatriya muassasasiga joylashtirish uchun uning ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakilining arizasi va psixolog, pedagog va shifokor psixiatrdan iborat tarkibdagi komissiyaning majburiy xulosasi asos hisoblanadi. Xulosa voyaga yetmagan shaxsni intellektual rivojlanishi buzilgan bolalar maxsus maktabi sharoitida oʻqitish zarurligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan boʻlishi kerak.

Ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasalarida yashayotgan shaxslar ushbu Qonunning 34-moddasida nazarda tutilgan huquqlardan foydalanadilar.

Ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasasi maʼmuriyati va xodimlarining u yerda yashovchi shaxslarning huquqlarini roʻyobga chiqarish uchun shart-sharoit yaratishga doir majburiyatlari ushbu Qonunning 35-moddasi hamda boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

Ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasasining maʼmuriyati bir yilda kamida bir marta u yerda yashovchi shaxslarni bu muassasada bundan buyon saqlab turish toʻgʻrisidagi, shuningdek ularning muomalaga layoqatliligi haqidagi qarorni qayta koʻrib chiqish mumkinligi toʻgʻrisidagi masalani hal etish maqsadida ularni shifokor psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiya tomonidan tekshiruvdan oʻtkazishi shart.

Shaxsni ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasasidan umumiy tipdagi shunday muassasaga oʻtkazish uchun shifokor psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning ixtisoslashtirilgan psixiatriya muassasasida yashashi yoki taʼlim olishi uchun tibbiy zarurat yoʻqligi haqidagi xulosasi asos hisoblanadi.

Ijtimoiy taʼminot yoki maxsus taʼlim psixiatriya muassasasidan chiqarish:

shifokor psixiatr ishtirokidagi tibbiy komissiyaning shaxs sogʻligʻi holatiga koʻra mustaqil ravishda yashashga layoqatliligi toʻgʻrisidagi xulosasi boʻlsa, shaxsning shaxsiy arizasiga binoan;

chiqarilayotgan shaxsning ota-onasi yoki boshqa qonuniy vakilining, oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan shaxsni yoki qonunda belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsni parvarishlash majburiyatini zimmasiga olayotgan qarindoshlarining arizasiga binoan amalga oshiriladi.

Psixiatriya muassasalari va psixiatriya yordami koʻrsatuvchi shaxslarning faoliyati ustidan nazoratni Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, boshqa davlat organlari, shuningdek mahalliy davlat hokimiyati organlari oʻz vakolatlari doirasida amalga oshiradilar.

Psixiatriya muassasalari, shuningdek psixiatriya yordami koʻrsatuvchi shaxslar faoliyati ustidan jamoatchilik nazorati jamoat birlashmalari tomonidan oʻz ustavlariga muvofiq amalga oshirilishi mumkin.

Tibbiyot xodimlari, boshqa mutaxassislar, ijtimoiy taʼminot va taʼlim xodimlari, tibbiy komissiyalar va boshqa shaxslarning fuqarolarga psixiatriya yordami koʻrsatishda ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini kamsituvchi harakatlari ustidan boʻysunuviga koʻra yuqori turuvchi organga yoki bevosita sudga shikoyat qilish mumkin.

Psixiatriya yordami toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarining buzilishida aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.