“Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 16-maydagi “2005-yil boshoqli don ekinlari hosilini yigʻishtirib olishga doir tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-76-son qarori va 2006-yil 17-maydagi “2006-yil boshoqli don ekinlari hosilini yigʻishtirib olishga doir tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-351-son qarorining 4-bandi talablari bajarilishini taʼminlash maqsadida qaror qilamiz:

1. “Boshoqli don ekinlari somonini yoqib yuborilishi natijasida yetkaziladigan zararni aniqlash hamda ushbu holatlarni sodir etgan yuridik va jismoniy shaxslarga nisbatan jarimalar qoʻllash boʻyicha nizom” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kundan soʻng kuchga kiradi.

Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2005-yil 16-maydagi “2005-yil boshoqli don ekinlari hosilini yigʻishtirib olishga doir tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-76-son va 2006-yil 17-maydagi “2006-yil boshoqli don ekinlari hosilini yigʻishtirib olishga doir tashkiliy chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PQ-351-son qarorlarining 4-bandlariga muvofiq, boshoqli don ekinlari somonini yoqib yuborilishi natijasida yetkaziladigan zararni aniqlash hamda ushbu holatlarni sodir etgan yuridik va jismoniy shaxslarga nisbatan jarimalar qoʻllash tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Nizom asosida boshoqli don ekinlari somonini yoqib yuborilishi natijasida tuproqqa yetkaziladigan zarar aniqlanadi va yetkaziladigan zarar tabiatni muhofaza qilish davlat organlari tomonidan qonunchilikka muvofiq, jismoniy va yuridik shaxslardan undiriladi.

2. Boshoqli don ekinlari somonini yoqib yuborilishi natijasida oʻsimliklarga yetkaziladigan zararni aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 27-iyuldagi “Oʻzbekiston Respublikasi oʻsimlik dunyosiga yetkazilgan zarar uchun undiriladigan jarima miqdorlarini hisoblash taksalarini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 293-son qarori asosida amalga oshiriladi.

3. Boshoqli don ekinlari somonini yoqib yuborilishi natijasida atmosfera havosini ifloslantirganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 88-moddasiga muvofiq chora koʻriladi.

4. Mazkur Nizomda unumdor tuproqlar qishloq xoʻjalik mahsulotlarini yetishtirish vositasi sifatida qaralib, ularning miqdori tuproq ball boniteti va boshoqli don ekinlari hosildorligi bilan belgilanadi.

5. Somonni yoqib yuborish natijasida tuproq unumdorligiga yetkaziladigan zarar miqdorini aniqlashda unga yetkaziladigan zarar darajasi va tuproqning biosferadagi mahsuldorligi mezonlar sifatida qaraladi. Tuproq unumdorligiga yetkazilgan zarar, somon yonishi taʼsirida tuproq unumdorligini belgilovchi uning tarkibidagi asosiy elementlar boʻlgan gumus va azotning yoʻqotilgan miqdoridan kelib chiqib aniqlanadi.

6. Tuproq unumdorligiga yetkaziladigan zarar quyidagi tartibda aniqlanadi:

Hisob-kitob uchun tuproqning unumdorligi pasayishida gumusning yoʻqolishi 12 foiz, azotning yoʻqolishi 7,5 foiz miqdorida qabul qilinadi.

Somon yoqilishi sababli ushbu yerdagi tuproqda boʻlgan gumus va azotning yoʻqolishi natijasida tuproq unumdorligining kamayish bali quyidagi formulada aniqlanadi:

Bunda: Tukb — tuproq unumdorligining kamayish bali;

Tubb — tuproqning umumiy ball bonitenti;

12% — gumusni yoʻqolishi;

7,5% — azotni yoʻqolishi;

Tuproq unumdorligining kamayishi natijasida yoʻqotilgan hosil quyidagicha aniqlanadi:

Bunda: Yh — tuproq unumdorligi kamayishi natijasida yoʻqotiladigan hosil;

Oʻh — joriy yilda ushbu yerdan olingan oʻrtacha hosildorlik;

Tubb — tuproqning umumiy ball bonitenti;

Tukb — tuproq unumdorligi kamayish bali

Hosil yoʻqolishi natijasida bir gektar maydonda koʻrilgan zarar, bir gektar yerda yoʻqotilgan hosil miqdorini 5-sinf qattiq va yumshoq bugʻdoy uchun belgilangan davlat xarid narxiga koʻpaytirib, topilgan natijani umumiy yoqilgan maydonga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.

Boshoqli ekinlar donining xarid narxlari har yili joriy yil hosili uchun Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlanadi.

Boshoqli don ekinlarining somoni yoqib yuborilishi natijasida tuproq unumdorligiga keltirilgan zararni yuqorida qayd qilingan tartibda aniqlashning namunaviy hisob-kitobi ilova qilinadi.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi va uning hududiy qoʻmitalari (inspeksiyalari), yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer ijarachilari va boshqa fuqarolar somonning yoqilishi natijasida tuproq unumdorligiga yetkazilgan zararni yetkazganlardan qoplashni talab qilishi mumkin.

8. Mazkur Nizomning 7-bandida qayd qilingan shaxslar tomonidan boshoqli don ekinlari yer maydonida oʻrim-yigʻim mavsumida yoki mavsumdan soʻng somonni yoqib yuborganlik holatlari aniqlanganda, tuproq unumdorligiga yetkazilgan zarar summalari hududiy Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi davlat inspektorlari mazkur Nizomning II-boʻlimida qayd qilingan tartibda hisoblab, qonun buzilish holatlarini sodir etgan yuridik va jismoniy shaxslardan qonunchilikda belgilangan tartibda yetkazilgan zararni undirish choralarini koʻradi.

9. Tuproq unumdorligiga yetkazilgan zararning undirilgan summasining 50 foizi davlat budjetiga oʻtkaziladi, qolgan qismi 100 foiz deb olinib, ushbu summa, somonni yoqib yuborish:

a) yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer ijarachilari tomonidan sodir etilgan boʻlsa, belgilangan tartibda toʻligʻicha Tabiatni muhofaza qilish mahalliy jamgʻarmalariga;

b) boshqa yuridik yoki jismoniy shaxslar tomonidan sodir etilgan boʻlsa, 50 foizi yer egasi (foydalanuvchi yoki ijarachiga) foydasiga, qolgan 50 foizi esa Tabiatni muhofaza qilish mahalliy jamgʻarmalari hisoblariga undiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi huzuridagi Tabiatni muhofaza qilish Respublika jamgʻarmasiga hamda Tabiatni muhofaza qilish mahalliy jamgʻarmalariga tushgan mablagʻlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993-yil 24-mayda 246-son qarori bilan tasdiqlangan “Tabiatni muhofaza qilish jamgʻarmalari toʻgʻrisidagi nizom”ga asosan ishlatiladi.

10. Taraflar oʻrtasida vujudga keladigan nizolar belgilangan tartibda sud tomonidan hal etiladi.

11. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat kadastri davlat qoʻmitasi, Oʻzbekiston Fermer xoʻjaliklari uyushmasi va Oʻzbekiston Respublikasi Monopoliyadan chiqarish, raqobat va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi bilan kelishilgan.

Misol uchun, Qoraqalpogʻiston Respublikasida tuproqning oʻrtacha boniteti 41 ballga teng, boshoqli donning oʻrtacha hosildorligi 2005-yilda gektaridan 24 sentnerni tashkil etdi.

1. Tuproq unumdorligiga yetkaziladigan zarar quyidagi tartibda hisoblanadi:

1.1 Hisob-kitob uchun tuproqning unumdorligi pasayishida gumusning yoʻqolishi 12 foiz, azotning yoʻqolishi 7,5 foiz miqdorida qabul qilinadi. (Ushbu miqdor koʻp yillik tajriba natijasiga asoslanib aniqlangan.)

1.2 Somon yoqilishi sababli ushbu yerdagi tuproqda boʻlgan gumus va azotning yoʻqolishi natijasida tuproq unumdorligining kamayish bali quyidagi formulada aniqlanadi:

Bunda: Tukb — tuproq unumdorligining kamayish bali;

Tubb — tuproqning umumiy ball bonitenti;

1.3 Tuproq unumdorligining kamayishi natijasida yoʻqotilgan hosil quyidagicha aniqlanadi:

Bunda: Yh — tuproq unumdorligi kamayishi natijasida yoʻqotiladigan hosil;

Oʻh — joriy yilda ushbu yerdan olingan oʻrtacha hosildorlik;

Tubb — tuproqning umumiy ball bonitenti;

Tukb — tuproq unumdorligi kamayish bali

1.4 Hosil yoʻqolishi natijasida bir gektar maydonda koʻrilgan zarar, bir gektar yerda yoʻqotilgan hosil miqdorini 5-sinf qattiq va yumshoq bugʻdoy uchun belgilangan davlat xarid narxiga koʻpaytirib, topilgan natijani umumiy yoqilgan maydonga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.

4,68 s/ga x 6783 soʻm/s = 31744 soʻm/ga zarar koʻriladi.

Bunda — 6783 soʻm 1 sentner 5-sinf qattiq va yumshoq bugʻdoyning 2005-yil xarid narxi.