1.1. Mazkur sanitariya qoidalari va normalari asbest tarkibli chiqindilarni yigʻish, tashish va koʻmib tashlashga doir asosiy talablarni belgilaydi. Bularning maqsadi ushbu chiqindilarning inson salomatligiga va atrof-muhitga zararli taʼsirining oldini olish, shuningdek, bunday chiqindilarni qoʻshimcha xomashyo manbai sifatida xoʻjalik aylanmasiga jalb etishdir.

1.2. Asbest — silikatlar sinfiga mansub tolali minerallarning umumiy nomi boʻlib, koʻpincha ikki turda uchraydi: xrizotil-asbest va amfibol-asbest. Asbest tarkibli chiqindilar asbest tarkibli materiallarni qazib olish, boyitish, qayta ishlash va ulardan foydalanish jarayonida hosil boʻladigan xomashyo, yarim tayyor mahsulotlar va boshqa buyumlarning qoldiqlaridan iborat.

1.3. Ushbu sanitariya qoidalari va normalari Oʻzbekiston sharoitida asbest tarkibli chiqindilarni yigʻish, tashish va koʻmish jarayonlarida ishtirok etadigan yoki ularni nazorat qiladigan DSENM hududiy markazlari, vazirliklar, idoralar va loyiha tashkilotlari xodimlari uchun moʻljallangan.

2.1. Asbest tarkibli chiqindilar asbestdan mustahkamlovchi material sifatida foydalaniladigan ishlab chiqarishlarda hosil boʻladi. Bular asbotsement (quvurlar, tom yopish tunukalari, plitalar) ishlab chiqarish, toʻqimachilik va qogʻoz materiallarda yonishga qarshi qoʻshimcha, ishqalanish materiallari, plastmassalarda toʻldiruvchi, ishqorga chidamli materiallar va buyumlar, kimyo, farmatsevtika va oziq-ovqat sanoatida filtrlovchi materiallar, izolyatsion va dielektrik materiallar tayyorlashda qoʻllaniladi.

2.2. Togʻ-kon boyitish korxonalarida asbest rudasini qazib olish va boyitishda ikki turdagi chiqindi hosil boʻladi: qoplovchi togʻ jinslari (qazib olish chiqindilari) va boyitish chiqindilari. Ular kimyoviy tarkibiga koʻra suvli magniy silikatlariga kiradi. Qoplovchi togʻ jinslari ishlatilgan karerlarni toʻldirish va shagʻal tayyorlash uchun ishlatiladi; boyitish chiqindilari esa qoʻshimcha ravishda sochiluvchan qurilish materiallari ishlab chiqarish va oʻz ehtiyojlari uchun — karer avtomobil va temir yoʻllari polotnosini toʻkishda foydalaniladi.

2.3. Asbest-sement ishlab chiqarishda nam, quruq, chang va boshqa chiqindilar hosil boʻladi. Nam chiqindilar qisman ishlab chiqarishga qaytariladi, qolganlari esa koʻmish joylariga olib ketiladi. Quruq chiqindilar asbest-sement buyumlarning yaroqsiz chiqishi va sinishi natijasida hosil boʻladi; changli chiqindilar esa quvur va muftalarga mexanik ishlov berish, listlarni kesish va asbest qoplarini ochish natijasida paydo boʻladi. Har ikki turdagi chiqindi ham beton devor mahsulotlari uchun toʻldiruvchi sifatida qisman qayta ishlatiladi.

2.4. Asbest togʻ-kon boyitish ishlab chiqarishi katta miqdordagi qoplovchi togʻ jinslarini qazib olish va koʻchirish bilan bogʻliq boʻlib, ularning taxminan 70 foizi agʻdarmaga chiqarib tashlanadi. Ishlab chiqarilayotgan asbestning 50 foizdan ortigʻini isteʼmol qiladigan asbest-sement ishlab chiqarish chiqindilari 2 foizdan 15,5 foizgacha; asbest-texnik ishlab chiqarish chiqindilari esa 35 foizgacha yetadi.

3.1. Oʻzbekiston Respublikasi SanQvaM № 0128-02 «Oʻzbekiston Respublikasi sharoitida zaharli sanoat chiqindilarining gigiyenik tasniflagichi»ga muvofiq, tarkibida asbest boʻlgan chiqindilar ikki sinfga — 3 va 4-sinfga boʻlinadi.

Xavflilik darajasining 3-sinfiga (oʻrtacha xavfli) asbestning oʻzi, asbest gazlamalar va tolalar, qistirma materiallar, salnikli vtulkalar kiradi.

Xavflilik darajasining 4-sinfiga (kam xavfli) quyidagilar kiradi: qogʻoz, karton va ulardan tayyorlangan buyumlar chiqindilari, tol, ruberoid va bitum shimdirilgan qogʻoz, asbotsement chiqindilari, shagʻal, presslangan asbest va rezina-asbest buyumlar, mineral tolalar, gazlamalar va iplar, asbest silliqlash changi, asbest aralashgan togʻ jinslari changi.

3.2. Tarkibida asbest boʻlgan chiqindilarni ishlab chiqaruvchi yoki egasi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasining hududiy organiga chiqindilarni hisobga olish uchun ariza va chiqindilarning har bir turi boʻyicha boshlangʻich maʼlumotlarni taqdim etadi. Bu maʼlumotlar chiqindilarning kelib chiqishi, ularning agregat holati, standartlashtirilgan tadqiqot usullari bilan aniqlangan chiqindilarning kimyoviy tarkibi va xavflilik darajasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim.

4.1. Korxonalarni loyihalashda ishlab chiqarishni rivojlantirishning prognoz qilinayotgan hajmiga muvofiq kutilayotgan sanoat chiqindilari (jumladan, tarkibida asbest mavjud boʻlgan chiqindilar) miqdori, sifati va xavflilik sinflari haqidagi maʼlumotlarni hamda atrof-muhitni sanitariya jihatidan muhofaza qilish choralari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjatlar taqdim etilishi shart (OʻzR SanQvaMning 0127-02-sonli «Sanoat chiqindilarini inventarizatsiya qilish, tasniflash, saqlash va zararsizlantirishning sanitariya qoidalari»ga qarang).

4.2. Korxonalarda asbest chiqindilari hosil boʻlishini eng samarali ishlab chiqarish texnologiyalaridan foydalanish orqali minimal darajaga tushirish lozim. Chiqindisiz texnologiyalarni yaratish imkoni boʻlmagan taqdirda, chiqindilardan ikkilamchi xom-ashyo sifatida maksimal darajada foydalanishni taʼminlaydigan chora-tadbirlar majmuasini koʻzda tutish zarur.

4.3. Mexanizmlar atrofidagi polda toʻplangan mayda qirindi va chiqindilarni chang hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaydigan usullar bilan tozalash kerak. Qoʻlda tozalash holatida nafas olish aʼzolarini shaxsiy himoya vositalari (respiratorlar) bilan himoyalash shart. Boshqa usullar bilan yigʻilgan sochiluvchi materiallarni suv oʻtkazmaydigan qoplarga (konteynerlarga) joylashtirish lozim. Idishlarni almashtirish va boʻshatishni mexanizatsiyalashtirilgan usulda amalga oshirish kerak.

4.4. Tarkibida asbest boʻlgan qattiq chiqindilar chiqarib tashlanishini kutayotganda buzilmaydigan joylarda saqlanishi shart. Sochiluvchan asbest tolalari boʻlgan qoplarni (yoki boshqa idishlarni) maxsus ajratilgan joyda maydalab yoki zich tashiladigan toylarga oʻrab chiqarib tashlash lozim. Asbestdan boʻshagan qoplarni makulatura yoki boshqa materiallar uchun idish sifatida qayta ishlatish taʼqiqlanadi. Ularni asbest-sement va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishda ikkilamchi xomashyo sifatida qoʻllash mumkin.

4.5. Tarkibida asbest boʻlgan suyuq chiqindilar maxsus konteynerlar, sigʻimlar yoki tindirgichlarga joylashtirilishi va muntazam ravishda boʻshatilishi kerak. Shlamning toʻkilib ketishi va qurib qolishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

4.6. Konteynerlar, qoplar yoki idishlardagi chiqarib tashlashni kutayotgan barcha asbest chiqindilari tegishli yozuvlar va belgilar bilan taʼminlanishi shart.

4.7. Chiqindilarni korxonaning sanoat maydonida yopiq yoki ochiq holda joylashtirish paytida havoga ajralib chiqishi mumkin boʻlgan zararli moddalar ish zonasi havosidagi REMning 30% dan oshmaydigan konsentratsiyada; tuproq va suv havzalariga esa — mavjud gigiyenik meʼyorlardan oshib ketmaydigan miqdorda boʻlishi ruxsat etiladi.

4.8. Asbest tarkibli chiqindilarni yigʻish va vaqtincha saqlash boʻyicha barcha tadbirlar va jarayonlarni bajarishda ishchilar tegishli himoya kiyimlari va nafas olish niqoblarini taqishlari shart.

5.1. Sanoat chiqindilarini poligonga tashish avtomobil va temir yoʻl transporti orqali amalga oshirilishi mumkin; bunda tarkibida asbest mavjud chiqindilarni transportga yuklash, tashish, tushirish va poligonda koʻmish OʻzR SanQvaM №0127-02 «Sanoat chiqindilarini xatlovdan oʻtkazish, tasniflash, saqlash va zararsizlantirishning sanitariya qoidalari»ga muvofiq korxona tomonidan ishlab chiqilgan maxsus yoʻriqnoma asosida bajarilishi lozim.

5.2. Chiqindilarni yuklash, tashish, tushirish va koʻmish bilan bogʻliq ishlar mexanizatsiyalashtirilgan boʻlishi shart; chiqindilarni tashishda yoʻlda yoʻqotishlar va atrof-muhitning ifloslanishi ehtimoli istisno etilishi kerak. Qadoqlanmagan asbestni ochiq yuk mashinalarida va temir yoʻl platformalarida tashish taqiqlanadi. Tashish paytida chiqindilar toʻkilgan hollarda, uning hajmiga mos choralarni zudlik bilan koʻrish zarur. Agar toʻkilgan chiqindilar hajmi kichik boʻlsa, ularni dastlabki idishga yigʻish, katta boʻlganda esa namlab, shaxsiy himoya vositalaridan (respiratorlardan) foydalangan holda, barcha ehtiyot choralarini koʻrib, olib tashlash lozim.

6.1. Tarkibida asbest boʻlgan chiqindilarni koʻmish qattiq maishiy chiqindilar (QMCh) va utilizatsiya qilinmagan qattiq sanoat chiqindilari poligonlarida amalga oshirilishi shart (OʻzR SanQvaM № 0127-02 «Sanoat chiqindilarini inventarizatsiya qilish, tasniflash, saqlash va zararsizlantirishning sanitariya qoidalari» hamda OʻzR SanQvaM № «Oʻzbekiston sharoitida maxsus poligonlarda qattiq maishiy chiqindilarni saqlash va zararsizlantirishga qoʻyiladigan sanitariya talablari»ga qarang).

6.2. QMCh poligonlariga tarkibida asbest boʻlgan 4-xavflilik sinfiga mansub chiqindilar miqdoriy jihatdan cheklanmagan holda qabul qilinadi. 3-xavflilik sinfiga mansub chiqindilar esa cheklangan miqdorda (QMCh massasining 30 foizidan oshmaydigan miqdorda) qabul qilinib, maishiy chiqindilar bilan birgalikda joylashtiriladi. Bunday chiqindilar roʻyxati DSENM hududiy markazlari bilan kelishiladi.

6.3. Hududdagi DSENM markazi poligonlarning qurilishi va ulardan foydalanilishi ustidan davlat sanitariya nazoratini olib boradi.

6.4. Poligonlarni suv manbalari va mineral suvlar sanitariya muhofazasi zonalari hududida, kurortlarning barcha muhofaza zonalarida, yoriq togʻ jinslarining yer yuzasiga chiqish joylarida, suv qatlamlari yuzaga chiqadigan joylarda, shuningdek aholining ommaviy dam olish maskanlari va sogʻlomlashtirish muassasalari hududlarida joylashtirish taqiqlanadi.

6.5. Poligonlar aholi punktlariga nisbatan ustunlik qiluvchi shamol yoʻnalishiga qarshi tomondan joylashtirilishi lozim; daryolar oqimi boʻyicha xoʻjalik-ichimlik suv taʼminoti uchun suv olish joylaridan pastroqda, baliqlarning ommaviy koʻpayish va oʻsish hududlaridan quyi oqimda, xoʻjalik-ichimlik maqsadlarida foydalaniladigan ochiq suv havzalari suv yigʻish maydonlari chegarasidan tashqarida boʻlishi kerak.

6.6. Poligonlar yer osti suvlari 20 metrdan chuqurroqda joylashgan va filtratsiya koeffitsiyenti sutkasiga 10ʼ6 metrdan oshmaydigan kam oʻtkazuvchan jinslar bilan qoplangan joylarda joylashtirilishi lozim. Koʻmish joylari tubining asosi yer osti suvlari sathining eng yuqori mavsumiy koʻrsatkichidan 4 metrdan koʻp boʻlmagan masofada boʻlishi kerak.

6.7. Poligonlarning sanitariya-muhofaza zonasi oʻlchami amaldagi sanitariya-epidemiologiya qoidalari va meʼyorlariga muvofiq belgilanadi; sanitariya-muhofaza zonasi hududi obodonlashtirilgan va koʻkalamzorlashtirilgan boʻlishi shart.

6.8. Poligonlar qishloq xoʻjaligi yerlari va tranzit magistral yoʻllardan kamida 200 metr, dam olish maqsadlarida foydalanish uchun moʻljallanmagan oʻrmon massivlari va daraxtzorlardan kamida 50 metr masofada joylashtirilishi kerak. Poligon hududining sanoat korxonalari, qishloq xoʻjaligi ekinzorlari, oʻrmonzorlar va boshqa obyektlar tomon qiyaligi 1,5 foizdan oshmasligi lozim.

6.9. Jarliklarda, balkalarda, choʻkuvchan gruntli uchastkalarda, shuningdek karst jarayonlari rivojlangan hududlarda; turar joy qurilishi, sanoat korxonalarini kengaytirish, sogʻlomlashtirish muassasalarini qurish va tashkil etish uchun zaxiraga olingan hududlarda hamda aholining dam olish joylarida poligonlar barpo etishga yoʻl qoʻyilmaydi.

6.10. Poligon hududi perimetri boʻylab hududni suv bosishdan himoya qilish maqsadida chuqur yer osti suvlarini drenajlash va atmosfera yomgʻir hamda qor suvlarini ushlab qolish uchun halqasimon kanal bilan oʻraladi.

Poligon hududi butun ichki perimetri boʻylab balandligi 1,5 — 1,7 m, kengligi 3,0 — 3,5 m boʻlgan tuproq koʻtarma bilan oʻraladi.

7.1. Poligonga olib chiqiladigan barcha chiqindilar uchun chiqindilar tarkibining texnik tavsifi va poligonda ular bilan xavfsiz ishlash choralari qisqacha bayon etilgan Pasport tuzilishi shart.

7.2. Xavflilik darajasi 4-sinfga mansub qattiq chiqindilar poligonda qatlam-qatlam qilib joylashtiriladi, har bir qatlam tekislanib, zichlanishi lozim.

Xavflilik darajasi 3-sinfga mansub qattiq changli va changsimon chiqindilarni koʻmish oʻlchamlari meʼyorlanmaydigan kotlovanlarda amalga oshirilishi kerak. Chiqindilarni kotlovanlarga toʻkish ularni qatlamma-qatlam zichlagan holda olib borilishi lozim. Kotlovanlardagi chiqindilarning eng yuqori sathi hududning kotlovanlarga tutashgan rejalashtirilgan belgisidan kamida 2 m past boʻlishi shart.

7.3. Changsimon chiqindilarni koʻmish kotlovanlarda, chiqindilarning tarqalishini oldini oladigan choralar koʻrilgan holda amalga oshirilishi lozim.

Ushbu chiqindilarni transportdan tushirish paytida shamol bilan tarqalishini oldini olish uchun namlash usulidan foydalanish yoki paketlarda yoxud qogʻoz qoplarda tashish lozim. Changsimon chiqindilar har safar kotlovanga yuklangandan soʻng, ular tuproq bilan qoplanishi shart.

7.4. Quduqlar va shaxtalardan faqat tarkibida asbest boʻlgan boʻlakli chiqindilarni saqlash uchun foydalanish mumkin.

7.5. Kotlovan loyihada koʻrsatilgan chegaraviy sathgacha chiqindilar bilan toʻldirilgandan soʻng, ular 0,25 metr qalinlikdagi zichlangan tuproq qatlami bilan qoplanishi lozim. Poligondan foydalanish tugagandan soʻng, atrof-muhitning tabiiy holatini tiklash boʻyicha chora-tadbirlar (rekultivatsiya, koʻkalamzorlashtirish, daraxtlar ekish) koʻzda tutilishi zarur.

8.1. Poligondan foydalanish jarayonida korxona laboratoriya xizmati tomonidan chiqindilar tarkibiga kiruvchi zaharli moddalarning yer osti suvlarida, poligonga tutash hudud tuprogʻida, poligon atrofidagi oʻsimliklarda, shuningdek, atmosfera havosidagi miqdori Oʻzbekiston Respublikasi SanQvaMning «Oʻzbekiston sharoitida maxsus poligonlarda qattiq maishiy chiqindilarni saqlash va zararsizlantirishga qoʻyiladigan sanitariya talablari»ga muvofiq muntazam ravishda nazorat qilinishi shart.

8.2. Poligon pasporti, namunalar olish chastotasi, namunalar olish nuqtalari va yer osti suvlari, tuproq, oʻsimliklar hamda havo namunalarini tahlil qilish jadvallari korxonaning bosh muhandisi tomonidan DSENM hududiy markazlari bilan kelishilgan holda tasdiqlanadi.

8.3. Tekshirilayotgan muhitlarda fonga nisbatan zararli moddalar miqdori oshganligi aniqlansa, darhol buning sababini oʻrganish va zararli moddalarning atrof-muhitga kirib borishini bartaraf etish boʻyicha maxsus chora-tadbirlar koʻrish lozim.

8.4. Chiqindilarni yigʻish, saqlash, tashish va poligonga qabul qilish bilan shugʻullanuvchi xodimlar korxonalar tomonidan ishlab chiqilgan hamda ularning rahbarlari tomonidan tasdiqlangan texnika xavfsizligi, yongʻinga qarshi xavfsizlik va sanoat sanitariyasi qoidalari bilan tanishtirilishi shart. Rahbarlar ushbu qoidalarning amaldagi talablarga muvofiqligi uchun shaxsan javobgar hisoblanadi.

8.5. Poligon xodimlari ehtimoliy zaharlanish alomatlari va birinchi yordam koʻrsatish usullari haqida xabardor qilinishi, shuningdek, mavsumga mos ravishda maxsus kiyim va shaxsiy himoya vositalari bilan taʼminlanishi lozim.