Ҳужжатга таклиф юбориш
Аудиони тинглаш
Ҳужжат элементидан ҳавола олиш«ТАСДИҚЛАНГАН»
Ўзбекистон Республикаси
Молия вазирлиги
вазир ўринбосари
Э.Ф.ГАДОЕВ
25.08.1998 й.
43-сон
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИнинг 3-сонли БҲМС«МОЛИЯВИЙ НАТИЖАЛАР ТЎҒРИСИДАги ҲИСОБОТ»
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМиллий стандарти
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 1998 йил 26 августда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 484]
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
LexUZ шарҳиМазкур стандарт Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 14 июндаги 130-сонли «Ўзбекистон Республикаси бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (1-сонли БҲМС) «Молиявий ҳисоботни тақдим этиш ва ҳисоб сиёсати»ни тасдиқлаш ҳақида»ги буйруғига (рўйхат рақами 3544, 06.08.2024 й.) асосан 2025 йил 1 январдан ўз кучини йўқотади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишУмумий қоидалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1. Мазкур Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (БҲМС) «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг Қонунига асосан ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида бухгалтерия ҳисобини норматив тартибга солиш элементи бўлиб ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишСтандартнинг мақсади
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2. Мазкур стандартнинг мақсади бўлиб барча хўжалик юритувчи субъектлар томонидан «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонунда баён қилинган умумий қоидаларга мувофиқ равишда ҳисоботни тузиш ва тақдим этишлари учун молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг моддаларини ҳамда унинг таснифини баён қилиб бериш ҳисобланади. Бу эса турли даврларга доир ҳисобот маълумотларини ва бошқа хўжалик юритувчи субъектларнинг айнан шундай ҳисоботлари билан қиёслашни таъминлайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3. Шунингдек, стандарт умумхўжалик (одатий) фаолиятдан ва фавқулодда вазиятлардан, тўхтатилган фаолиятдан олинган даромадлар ва зарарлар моддаларини, ҳамда ҳисоб баҳосидаги ўзгаришларни, ҳисоб сиёсатидаги ўзгаришларни ва молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботдаги муҳим жиддий хатоларни тузатишларни ҳам ёритиб бериш тартибини белгилайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАмал қилиш соҳаси
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш4. Мазкур БҲМС мулк шаклидан қатъи назар барча хўжалик юритувчи субъектлар томонидан молиявий натижалар тўғрисида ҳисоботни тайёрлашда қўлланилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАтамалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш5. Ушбу стандартда фойдаланиладиган атамалар:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФавқулоддаги даромад (зарар) — хўжалик юритувчи субъектнинг одатдаги фаолиятидан аниқ фарқ қиладиган, яъни тез-тез ёки мунтазам содир бўлмайдиган ҳодисалар ёки битимлар натижасида юзага келган даромадлар ёки харажатларни намоён этади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишУмумхўжалик фаолияти — одатий фаолият ҳисобланган хўжалик юритувчи субъектнинг ҳар қандай тадбиркорлик фаолияти, шунингдек хўжалик юритувчи субъектнинг келгусида ривожлантиришга, иқтисодий нафини оширишга ва мустаҳкамлашга йўналтирилган фаолиятидир.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТугатилган фаолият бу хўжалик юритувчи субъектнинг активлари, соф даромад ёки зарари ва фаолиятни, шу жумладан молиявий ҳисоботларни ажратиб олиниши мумкин бўлган ушбу хўжалик юритувчи субъект фаолиятининг алоҳида, асосий йўналишини намоён этувчи операцияни сотиш ёки бошқа шахсга бериш натижаси бўлиб ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЖиддий (муҳим) хатолар — жорий даврда аниқланган хатолар бўлиб, улар шу қадар муҳим бўладики, ўтган даврлар молиявий ҳисоботлари ишончли деб ҳисобланиши мумкин эмас.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲисоб сиёсати — бу хўжалик юритувчи субъект томонидан бухгалтерия ҳисобини юритиш ва молиявий ҳисобот тузиш учун қўллайдиган усуллари, уларнинг принцип ва асослари билан биргаликдаги жамламасидир.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЁритиб бериш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда қуйидагиларни ёритиб бериш зарур:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.1. Реализациядан соф тушум;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.2. Реализациядан ялпи молиявий натижа;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.3. Асосий фаолиятдан бошқа операцион даромадлар ва харажатлар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.4. Асосий хўжалик фаолиятининг молиявий натижалари (фойда ёки зарар);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.5. Молиявий фаолият бўйича бошқа даромадлар ва харажатлар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.6. Умумхўжалик фаолиятининг молиявий натижаси;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.7. Фавқулоддаги фойда ва зарарлар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.8. Даромад (фойда) солиғи тўлангунга қадар умумий молиявий натижа (фойда ёки зарар);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6.9. Ҳисобот даврининг соф фойдаси (зарари).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲисобот даврининг соф даромади ёки зарари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш7. Муайян даврда тан олинган даромадлар ва харажатларнинг барча моддалари, агар Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандартларида (БХМС) бошқача ёндашув назарда тутилмаган бўлса, ҳисобот даврининг соф даромади ёки зарарни аниқлашда ҳисобга олиниши шарт.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8. Ҳисобот даврининг соф даромади ёки зарари қуйидаги элементлар асосида аниқланади ва уларнинг ҳар бири молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда ёритиб берилиши лозим:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8.1. Умумхўжалик фаолиятидан олинган даромад ёки зарарлар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8.2. Фавқулоддаги даромадлар (зарарлар);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8.3. Даромад (фойда) солиғи тўлангунга қадар умумий молиявий натижа (фойда ёки зарар);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8.4. Даромад (фойда) солиғидан ташқари соф фойда.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФавқулоддаги моддалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш9. Фавқулоддаги моддалардан юзага келадиган даромад ёки зарар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида кўрсатилиши лозим. Ҳар бир фавқулоддаги моддаларнинг моҳияти ва қийматини тушунтириш қисмида ёритиб берилиши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишУмумхўжалик (одатий) фаолиятдан даромадлар ёки зарарлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10. Умумхўжалик (одатий) фаолиятдан даромадлар ва харажатлар моддалари муайян миқдорга етса ва хўжалик юритувчи субъект фаолиятининг операциялари мазмуни жуда муҳим бўлса, бу моддаларнинг моҳияти ва суммалари ёритилиши керак.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТушунтиришларда ёритиб беришни талаб қилувчи муҳим хўжалик операциялари:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10.1. Сотишнинг соф қийматигача ТМЗни арзонлаштириш ёки қайта тиклаш қийматигача асосий воситаларни арзонлаштириш, шунингдек бундай арзонлаштиришни бекор қилиш.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10.2. Хўжалик юритувчи субъект фаолиятини таркибий жиҳатдан ўзгартириш, шунингдек таркибий жиҳатдан ўзгартириш харажатлари бўйича ҳар қандай захираларни бекор қилиш;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10.3. Узоқ муддатли инвестицияларни тугатиш;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10.4. Фаолиятни тугатиш;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10.5. Суд жараёнларини тартиблаштириш;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10.6. Захираларни бекор қилиш.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФаолиятнинг тугатилиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш11. Тугатилган фаолиятнинг натижалари одатда умумхўжалик (одатий) фаолиятнинг даромади ва зарарига киритилади, бундан умумхўжалик (одатий) фаолиятидан аниқ фарқ қиладиган ёки бу фаолиятда содир бўлмайдиган ҳодисалар натижасида бу фаолиятнинг тугатилиши мустасно. Бундай ҳолларда фаолиятни тугатишдан даромад ёки зарарлар фавқулодда модда сифатида тасниф қилиниши мумкин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12. Тугатилган операцияларнинг ҳар бири тушунтиришларда ёритилиши ва уларда қуйидагилар акс эттирилиши лозим:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12.1. Тугатилган фаолиятнинг моҳияти;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12.2. Молиявий ҳисоботни тузишда тугатилган фаолият тегишли бўлган тармоқ ва унинг географик жойлашган жойи;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12.3. Бухгалтерия ҳисоби мақсадларида фаолиятни тугатиш кучга кирган сана;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12.4. Фаолиятни тугатиш усули (сотиш, бошқа шахсга бериш ва шу кабилар);
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12.5. Фаолиятни тугатишдан даромадлар ва зарарлар ҳамда ушбу даромад ёки зарарларни ўлчаш учун фойдаланиладиган ҳисоб тури;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12.6. Ҳар бир тақдим этилган давр учун суммаси билан биргаликда товарларни (иш, хизматларни) сотишдан тушум ва ҳисобот давридаги умумхўжалик (одатий) фаолият бўйича операциялардан даромад ёки зарарлар.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲисоб баҳоларидаги ўзгаришлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш13. Ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришларнинг натижалари соф даромад ва зарарни аниқлашга қуйидагича киритилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш13.1. Ҳисобот даврида, агар бу ўзгаришлар фақат мазкур даврга таъсир этган бўлса;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш13.2. Ўзгаришлар юз берган давр ҳисобот даврида ва кейинги ҳисобот даврларида, агар ўзгаришлар уларга ҳам таъсир ўтказса.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш14. Ҳисоб баҳолари ўзгартирилган турли даврлардаги молиявий ҳисоботларни бир-бирига қиёслашни таъминлаш мақсадида улар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг илгари баҳолаш учун фойдаланилган таснифланган моддаларига киритилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш15. Жорий даврга жиддий таъсир қиладиган ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришларнинг моҳияти ва қиймати ёки бу ўзгаришлар кейинги даврларда муҳим ўзгаришларга олиб келадиган бўлса, уларнинг моҳияти ва қиймати ёритиб берилиши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар натижаларни ва ўзгаришларни қиймат жиҳатидан аниқлашнинг имкони бўлмаса, уларни ҳам ёритиб бериш талаб қилинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАсосий (жиддий) хатолар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш16. Олдинги даврлардаги молиявий ҳисоботларни тайёрлаш чоғида йўл қўйилган хатоларга киритилган тузатиш миқдори (қиймати) ҳисобот давридаги соф даромад ёки зарарга қўшилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17. Олдинги даврда йўл қўйилган муҳим хатоларни тўғрилаш миқдори:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17.1. Йил бошигача тақсимланган фойда сальдосини ўзгартириш йўли билан ҳисоботда акс эттирилади;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17.2. Ўтган йилнинг шу даврига оид маълумотлар ўзгартирилади, агар хатолар арзимайдиган даражада бўлса, улар истисно қилинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХўжалик юритувчи субъектнинг балансидаги йил бошида тақсимланмаган фойданинг сальдосида муҳим хатоларни акс эттириш қуйидаги ахборотни очиб бериши керак:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17.2.1. Муҳим хатоларнинг моҳияти;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17.2.2. Жорий даврдаги ва ҳисобот тақдим этилган ҳар бир даврдаги тузатишлар миқдори;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17.2.3. Олдинги йилларнинг маълумотларига киритилган дастлабки даврларга оид тузатишлар миқдори;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17.2.4. Қайта ҳисобланган қиёсий маълумотлар ёки қайта ҳисоблаш мумкин бўлмаслиги сабаблари.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЖорий даврдаги соф даромад ёки зарарга қўшиш йўли билан олдинги даврлардаги хатоларни тўғрилаш чоғида олдинги йилларга оид қиёсий ахборот олдинги давр учун тузилган молиявий ҳисобда кам кўрсатилиши керак, лекин жорий даврдаги ёки олдинги ҳар қандай даврдаги соф даромад ёки зарарни кўрсатиш учун (агар муҳим хатолар шу даврлар давомида тузатилган бўлса) алоҳида устунда қўшимча ахборот келтирилиши лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишХўжалик юритувчи субъект ўзгартиш киритиш билан бир вақтнинг ўзида қуйидаги ахборотни ёритиб бериши лозим:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) жиддий (муҳим) хатонинг моҳиятини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) жорий даврдаги даромад ёки зарар деб эътироф этилган ўзгартишлар суммасини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) қўшимча маълумотлар тақдим этилган ҳар бир даврга оид ўзгартишлар суммаси ҳамда шу даврдан олдинги даврларга оид қўшимча маълумотларга киритилган даврларга тааллуқли ўзгартиришлар суммаси. Агар амалиётда қўшимча маълумотлар келтириш қўлланилмаса, у ҳолда бунинг сабаблари ёритиб берилиши керак.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲисоб сиёсатидаги ўзгартишлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш18. Ҳисоб сиёсатидаги ўзгартишлар белгиланган тартибда кўзда тутилган ҳоллардагина ёки ўзгартишлар хўжалик юритувчи субъектнинг молиявий ҳисоботларида ахборотни янада ишончлироқ тақдим этишга кўмаклашсагина ўтказилиши мумкин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш19. Ҳисоб сиёсатидаги ўзгартишлар натижасида юз берган ўзгаришлар суммаси қуйидагича амалга оширилиши керак:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш19.1. Йил бошидаги тақсимланмаган фойда сальдосини ўзгартириш йўли билан бухгалтерия балансига ёзиб қўйиш;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш19.2. Ҳисобот давридаги соф даромад ёки зарарни аниқлашга киритиш.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20. Ҳисоб сиёсатидаги ўзгартишлар молиявий ҳисоботни тақдим этишнинг олдинги даврига нисбатан ҳисобот даврига муҳим таъсир ўтказса ёки келгуси ҳисобот даврларига таъсир ўтказадиган бўлса, хўжалик юритувчи субъект тушунтиришларда қуйидаги ахборотларни ёритиб бериши керак:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20.1. Ўзгартишлар сабабларини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20.2. Ҳисобот давридаги ва тақдим этилган олдинги даврлардаги тузатишлар суммасини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20.3. Жорий даврдаги соф даромад ёки зарарда ҳисобга олинган тузатиш суммасини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20.4. Қиёсий маълумотларга киритилган ҳисобот давридан олдинги даврлардаги тузатишлар суммасини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20.5. Қўшимча маълумотлар келтирилган ҳар бир ҳисобот даврига киритилган тузатишлар суммасини ва молиявий ҳисоботларга киритилган даврлардан олдинги даврлар билан боғлиқ тузатишлар суммасини. Агар қиёсий ахборот киритилган бўлса ёки қўшимча маълумот тақдим этиш имконияти бўлмаса, бу ҳолат ёритиб берилиши керак;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20.6. Қайта ҳисобланган қиёсий маълумотларни ёки уларни қайта ҳисоблаш мақсадга мувофиқ эмаслигининг сабабларини.