«Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 5-моддаси, «Давлат солиқ хизмати тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 7-моддаси, Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси ва Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида 1999 йил 2 ноябрда 833-сон билан рўйхатга олинган Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (19-сонли БҲМС) «Инвентаризацияни ташкил этиш ва ўтказиш»га асосан Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги, Давлат Солиқ қўмитаси, Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлиги қарор қилади:

1. Инвентаризация жараёнида аниқланган мол-мулк камомади ва ортиқчасининг бухгалтерия ҳисоби ва солиққа тортиш тартиби тўғрисида низом иловага мувофиқ тасдиқлансин;

2. 2001 йил 20 июндаги Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлигининг 56-сонли, Давлат солиқ қўмитасининг 2001-38-сонли, Меҳнат ва аҳолини ижтимоий муҳофаза қилиш вазирлигининг 4/1-сонли «Инвентаризация жараёнида аниқланган мол-мулк камомади ва ортиқчасининг бухгалтерия ҳисоби ва солиққа тортиш тартиби тўғрисидаги Низом»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги қарори (2001 йил 23 июль, рўйхат рақами 1054-сон — Меъёрий ҳужжатлар ахборотномаси, 2001 й., 14-сон) ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

3. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб 10 кун ўтгандан кейин кучга киради.

Мазкур Низом «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг Қонуни (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1996 й., 9-сон, 142-модда), Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси, Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси ва Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 1999 йил 19 октябрда ЭГ/17-19-2075-сон билан тасдиқланган Бухгалтерия ҳисобининг миллий стандарти (19-сон БҲМС) «Инвентаризацияни ташкил этиш ва ўтказиш» га (1999 йил 2 ноябрь, рўйхат рақами 833-сон) мувофиқ ишлаб чиқилган ва инвентаризация жараёнида аниқланган мол-мулк камомади ва ортиқчасини бухгалтерия ҳисобида акс эттириш ва солиққа тортиш тартибини белгилайди.

1. Мазкур Низом мулкчилик шакли ва идоравий бўйсунишидан қатъи назар, барча корхона ва ташкилотларга (банклар ва кредит уюшмаларидан ташқари) татбиқ этилади.

2. Иш берувчининг мулкига етказилган зарар ҳажми, зарар учун ходимнинг моддий жавобгарлик чегаралари ва тартибини аниқлаш Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси билан тартибга солинади.

Бир ойлик ўртача иш ҳақидан ошмайдиган етказилган зарар суммасини айбдор ходимдан ундириш иш берувчининг фармойишига мувофиқ амалга оширилади. Фармойиш етказилган зарар аниқланган кундан бошлаб бир ойдан кечикмасдан чиқарилиши мумкин. Бунда зарар ҳажми инвентаризация ўтказиш даврида мазкур жойда амал қилаётган бозор баҳолари бўйича ҳисобланади.

Агар ходимдан ундирилиши лозим бўлган етказилган зарар суммаси унинг ўртача ойлик иш ҳақидан юқори ёки зарар аниқланган кундан бошлаб бир ойлик муддат ўтган бўлса, ундириш суд орқали амалга оширилади.

Иш берувчининг мулки ўғирланганда, кам чиққанда, қасддан йўқотиш ёки қасддан бузиш натижасида ҳамда бошқа ҳолларда етказилган зарар ҳажми бозор қиймати бўйича ҳисобланади.

3. Инвентаризация жараёнида аниқланган мол-мулкнинг бозор қийматини аниқлаш учун қуйидагилардан фойдаланиш мумкин:

а) ишлаб чиқарувчи ташкилотлардан ва уларнинг расмий дилерларидан, товар хом ашё биржаларидан, кўчмас мулк биржаларидан ёзма шаклда олинган худди шундай маҳсулотга доир нархлар тўғрисидаги маълумотлар;

б) Марказий банкнинг камомад (ортиқча) аниқланган санадаги ва тегишли мулкни сотиб олиш санасидаги курсларнинг нисбати шаклида аниқланган ҳисоб-китоб коэффициентини қўллаган ҳолда сотиб олиш санасидаги (тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлганда) мол-мулкларнинг эркин конвертацияланадиган валюта (ЭКВ) даги қиймати тўғрисидаги маълумотлар;

в) тегишли давлат идораларида мавжуд бўлган нархлар даражаси тўғрисидаги маълумотлар;

г) инвентаризация ўтказилаётган даврда оммавий ахборот воситалари ва махсус адабиётларда эълон қилинган нарх даражалари тўғрисидаги маълумотлар;

д) тегишли мол-мулкнинг қиймати тўғрисида баҳоловчининг эксперт хулосаси.

4. Инвентаризация жараёнида аниқланган асосий воситаларнинг камомади бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) кам чиққан асосий воситанинг бошланғич қиймати ҳисобдан чиқарилганда:

дебет 9210 «Асосий воситаларнинг чиқиб кетиши» счёти;

кредит асосий воситаларни ҳисобга олувчи счётлар (0100);

б) кам чиққан асосий воситага ҳисобланган амортизация суммаси ҳисобдан чиқарилганда:

дебет асосий воситаларнинг эскиришини ҳисобга олувчи счётлар (0200);

кредит 9210 «Асосий воситаларнинг чиқиб кетиши» счёти;

в) резерв капиталини ҳисобга олувчи счётларда қайд қилинган кам чиққан асосий воситанинг қайта баҳолаш натижаси (қолдиқ) суммасига:

дебет 8510 «Мулкни қайта баҳолаш бўйича тузатишлар» счёти;

кредит 9210 «Асосий воситаларнинг чиқиб кетиши» счёти;

д) кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасига:

дебет 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

кредит 9210 «Асосий воситаларнинг чиқиб кетиши» счёти.

5. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан асосий воситанинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарардан юқори бўлса, даромад суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан асосий воситанинг бозор қийматига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасига;

кредит 9310 «Асосий воситаларнинг чиқиб кетишидан фойда» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан асосий воситанинг бозор қиймати ва кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси ўртасидаги фарқига.

Асосий воситаларнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

6. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан асосий воситанинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарардан паст бўлса, зарар суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан асосий воситанинг бозор қийматига;

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан асосий воситанинг бозор қиймати ва кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси ўртасидаги фарқига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасига.

Асосий воситаларнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

7. Камомаднинг аниқ айбдори топилмаган ёки моддий жавобгар шахслардан ундириб олиш имкони бўлмаган ҳолларда, кам чиққан асосий воситанинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар молиявий натижаларга олиб борилади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти.

Асосий воситаларнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

8. Инвентаризация жараёнида аниқланган ҳисобга олинмаган асосий воситалар, ортиқча чиқиш аниқланган санадаги айнан шунга ўхшаш асосий воситаларнинг бозор қиймати бўйича уларнинг ҳақиқий аҳволини ҳисобга олган ҳолда баҳоланади (ортиқча чиқиш сабаблари ва айбдор шахслар кейинчалик аниқланади) ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет асосий воситаларни ҳисобга олувчи счётлар (0100);

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» счёти.

Инвентаризация жараёнида аниқланган асосий воситалар бўйича даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

Ҳисобга олинмаган асосий воситалар бўйича амортизация ажратмасини ҳисоблаш ушбу асосий восита, асосий воситалар таркибига қўшилган ойдан кейинги ойнинг биринчи санасидан бошланади ва ушбу асосий воситанинг амортизация қилинадиган қиймати қоплангунча ёки ушбу асосий восита балансдан чиқарилганга қадар амалга оширилади.

9. Инвентаризация жараёнида аниқланган ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг камомади бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналар баланс қиймати бўйича ҳисобдан чиқарилганда:

дебет 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти;

кредит ўрнатиладиган асбоб-ускуналарни ҳисобга олувчи счётлар (0700);

б) резерв капиталини ҳисобга олувчи счётларда қайд қилинган кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг қайта баҳолаш натижаси (қолдиқ) суммасига:

дебет 8510 «Мулкни қайта баҳолаш бўйича тузатишлар» счёти;

кредит 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти;

в) кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасига:

дебет 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

кредит 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти.

10. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарардан юқори бўлса, даромад суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг бозор қийматига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасига;

кредит 9320 «Бошқа активларнинг чиқиб кетишидан фойда» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг бозор қиймати ва кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси ўртасидаги фарқига.

Ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

11. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарардан паст бўлса, зарар суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг бозор қийматига;

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг бозор қиймати ва кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси ўртасидаги фарқига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммасига.

Ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

12. Камомаднинг аниқ айбдори топилмаган ёки моддий жавобгар шахслардан ундириб олиш имкони бўлмаган ҳолларда, кам чиққан ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар молиявий натижаларга олиб борилади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

Ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

13. Инвентаризация жараёнида аниқланган ҳисобга олинмаган ўрнатиладиган асбоб-ускуналар, ортиқча чиқиш аниқланган санадаги айнан шунга ўхшаш ўрнатиладиган асбоб-ускуналарнинг бозор қиймати бўйича баҳоланади (ортиқча чиқиш сабаблари ва айбдор шахслар кейинчалик аниқланади) ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет ўрнатиладиган асбоб-ускуналарни ҳисобга олувчи счётлар (0700);

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» счёти.

Инвентаризация жараёнида аниқланган ўрнатиладиган асбоб-ускуналар бўйича даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

14. Инвентаризация жараёнида аниқланган номоддий активларнинг камомади бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) кам чиққан номоддий активнинг бошланғич қиймати ҳисобдан чиқарилганда:

дебет 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти;

кредит номоддий активларни ҳисобга олувчи счётлар (0400);

б) кам чиққан номоддий активга ҳисобланган амортизация суммаси ҳисобдан чиқарилганда:

дебет номоддий активлар амортизациясини ҳисобга олувчи счётлар (0500);

кредит 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти;

в) кам чиққан номоддий активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар (қолдиқ қиймати) суммасига:

дебет 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

кредит 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти.

15. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан номоддий активнинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан номоддий активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар (қолдиқ қиймати) дан юқори бўлса даромад суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан номоддий активнинг бозор қийматига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан номоддий активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар (қолдиқ қиймати) суммасига;

кредит 9320 «Бошқа активларнинг чиқиб кетишидан фойда» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан номоддий активнинг бозор қиймати ва кам чиққан номоддий активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар (қолдиқ қиймати) суммаси ўртасидаги фарқига.

Номоддий активларнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

16. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан номоддий активнинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан номоддий активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар (қолдиқ қиймати) дан паст бўлса зарар суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан номоддий активнинг бозор қийматига;

кредит 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан номоддий активнинг бозор қиймати ва кам чиққан номоддий активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар (қолдиқ қиймати) суммаси ўртасидаги фарқига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан номоддий активнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар (қолдиқ қиймати) суммасига.

Номоддий активларнинг камомади ёки бузилишлари натижасида чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

17. Камомаднинг аниқ айбдори топилмаган ёки моддий жавобгар шахслардан ундириб олиш имкони бўлмаган ҳолларда, кам чиққан номоддий активларнинг чиқиб кетишидан кўрилган зарар молиявий натижаларга олиб борилади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

Номоддий активларнинг камомади ёки йўқотиш натижасида чиқиб кетишидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

18. Инвентаризация жараёнида аниқланган ҳисобга олинмаган номоддий активлар ортиқча чиқиш аниқланган санадаги айнан шунга ўхшаш номоддий активларнинг бозор қиймати бўйича уларнинг фойдали фойдаланиш муддатини ҳисобга олган ҳолда баҳоланади (ортиқча чиқиш сабаблари ва айбдор шахслар кейинчалик аниқланади) ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет номоддий активларни ҳисобга олувчи счётлар (0400);

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар».

Инвентаризация жараёнида аниқланган номоддий активлар бўйича даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

Ҳисобга олинмаган номоддий активлар бўйича амортизация ажратмасини ҳисоблаш, ушбу номоддий актив, номоддий активлар таркибига қўшилган ойдан кейинги ойнинг биринчи санасидан бошланади ва ушбу номоддий активнинг амортизация қилинадиган қиймати қоплангунча ёки ушбу номоддий актив балансдан чиқарилгунга қадар амалга оширилади.

19. Инвентаризация жараёнида аниқланган узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомади бухгалтерия ҳисобида қуйидаги тартибда акс эттирилади:

а) кам чиққан узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларни номинал (баланс) қиймати бўйича ҳисобдан чиқарилганда:

дебет 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти;

кредит узоқ муддатли инвестицияларни ҳисобга олувчи счётлар (0600);

кредит қисқа муддатли инвестицияларни ҳисобга олувчи счётлар (5800);

б) узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган зарар суммасига:

дебет 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

кредит 9220 «Бошқа активларнинг чиқиб кетиши» счёти.

20. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомади бўйича кўрилган зарардан юқори бўлса, даромад суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг бозор қийматига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган зарар суммасига;

кредит 9320 «Бошқа активларнинг чиқиб кетишидан фойда» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг бозор қиймати ва узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган зарар суммаси ўртасидаги фарқига.

Узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

21. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг бозор қиймати (ундириладиган сумма) узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомади бўйича кўрилган зарардан паст бўлса, зарар суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг бозор қийматига;

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг бозор қиймати ва узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган зарар суммаси ўртасидаги фарқига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган зарар суммасига.

Узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

22. Камомаднинг аниқ айбдори топилмаган ёки моддий жавобгар шахслардан ундириб олиш имкони бўлмаган ҳолларда, узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган зарар молиявий натижаларга олиб борилади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти.

Узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг камомадидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

23. Инвентаризация жараёнида аниқланган ҳисобга олинмаган узоқ ва қисқа муддатли инвестициялар, ортиқча чиқиш аниқланган санадаги айнан шунга ўхшаш узоқ ва қисқа муддатли инвестицияларнинг номинал қиймати бўйича баҳоланади (ортиқча чиқиш сабаблари ва айбдор шахслар кейинчалик аниқланади) ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет узоқ муддатли инвестицияларни ҳисобга олувчи счётлар (0600);

дебет қисқа муддатли инвестицияларни ҳисобга олувчи счётлар (5800);

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» счёти.

Инвентаризация жараёнида аниқланган узоқ ва қисқа муддатли инвестициялар бўйича даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

24. Инвентаризация жараёнида аниқланган товар-материал захираларининг камомади ҳақиқий (баланс) қиймати бўйича ҳисобдан чиқарилади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти;

кредит товар-материал захираларини ҳисобга олувчи счётлар (1000-2900).

25. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан товар-материал захираларининг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан товар-материал захираларининг ҳақиқий (баланс) қийматидан юқори бўлса, даромад суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан товар-материал захираларининг бозор қийматига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан товар-материал захираларининг ҳақиқий (баланс) қийматига;

кредит 9320 «Бошқа активларнинг чиқиб кетишидан фойда» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан товар-материал захираларининг бозор қиймати ва кам чиққан товар-материал захираларининг ҳақиқий (баланс) қиймати ўртасидаги фарқига.

Товар-материал захираларининг камомадидан кўрилган даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

26. Моддий жавобгар шахс (ёки бошқа ходим) айбдор деб тан олинган ҳолларда ва агар баҳолаш натижасида кам чиққан товар-материал захираларининг бозор қиймати (ундириладиган сумма) кам чиққан товар-материал захираларининг ҳақиқий (баланс) қийматидан паст бўлса, кўрилган зарар суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан товар-материал захираларининг бозор қийматига;

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти — айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан ундирилиши лозим бўлган кам чиққан товар-материал захираларининг бозор қиймати ва кам чиққан товар-материал захираларининг ҳақиқий (баланс) қиймати ўртасидаги фарқига;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти — кам чиққан товар-материал захираларининг ҳақиқий (баланс) қийматига.

Товар-материал захираларининг камомадидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

27. Камомаднинг аниқ айбдори топилмаган ёки моддий жавобгар шахслардан ундириб олиш имкони бўлмаган ҳолларда, кам чиққан товар-материал захираларининг камомадидан кўрилган зарар молиявий натижаларга олиб борилади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» счёти;

кредит 5910 «Камомадлар ва қийматликларнинг бузилишидан йўқотишлар» счёти.

Товар-материал захираларининг камомадидан кўрилган зарар суммаси даромад (фойда) солиғини ҳисоблашда умумий белгиланган тартибда солиқ солиш базасини кўпайтиради.

28. Инвентаризация жараёнида аниқланган ҳисобга олинмаган товар-материал захиралари ортиқча чиқиш аниқланган санадаги айнан шунга ўхшаш товар-материал захираларининг бозор қиймати бўйича баҳоланади (ортиқча чиқиш сабаблари ва айбдор шахслар кейинчалик аниқланади) ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет товар-материал захираларини ҳисобга олувчи счётлар (1000-2900);

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» счёти.

Инвентаризация жараёнида аниқланган товар-материал захиралар бўйича даромад суммаси умумий белгиланган тартибда солиққа тортилади.

29. Айбдор шахс ёки моддий жавобгар шахсдан камомад суммасини ундириш бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет пул маблағларини ҳисобга олувчи счётлар (5000, 5100, 5200, 5500, 5600, 5700) ёки меҳнат ҳақи бўйича ходим билан ҳисоблашишларни ҳисобга олувчи счётлар (6700) ёки бошқа активларни ҳисобга олувчи счётлар;

кредит 4730 «Моддий зарарни қоплаш бўйича ходимларнинг қарзи» счёти.

30. Инвентаризация жараёнида аниқланган ортиқча мол-мулкни кирим қилиш:

а) асосий воситалар:

дебет «Асосий воситалар» счёти;

кредит «Асосий воситалар фонди» счёти;

б) асбоб-ускуналар ва қурилиш материаллари:

дебет «Асбоб-ускуналар, қурилиш материаллари ва илмий тадқиқот учун материаллар» счёти;

кредит «Муассасани сақлаш учун ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш» счёти ёки «Муассаса харажатларини ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

в) материаллар ва озиқ-овқат маҳсулотлари:

дебет «Материаллар ва озиқ-овқат маҳсулотлари» счёти;

кредит «Муассасани сақлаш учун ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш» счёти ёки «Муассаса харажатларини ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

г) арзон ва тез эскирувчи буюмлар:

дебет «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар» счёти;

кредит «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар фонди» счёти;

31. Инвентаризация жараёнида аниқланган ва бюджет ташкилоти ҳисобига қабул қилинган камомадни ҳисобдан чиқариш:

а) асосий воситалар:

дебет «Асосий воситалар фонди», «Асосий воситаларнинг эскириши» счётлари;

кредит «Асосий воситалар» счёти;

б) арзон ва тез эскирувчи буюмлар:

дебет «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар фонди» счёти;

Кредит «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар» счёти.

32. Материалларнинг белгиланган меъёрлар чегарасидаги йўқолишини, шунингдек бюджет ташкилоти ҳисобига қабул қилинган камомад ва йўқотишларни ҳисобдан чиқариш:

а) материаллар ва озиқ-овқат маҳсулотлари:

дебет «Бюджет бўйича харажатлар» счёти — агар бюджет маблағлари ҳисобига харид қилинган бўлса;

дебет «Бошқа харажатлар» счёти — агар бюджетдан ташқари маблағлар ҳисобига харид қилинган бўлса;

кредит «Материаллар ва озиқ-овқат маҳсулотлари» счёти;

б) асбоб-ускуналар ва қурилиш материаллари:

дебет «Муассасани сақлаш учун ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш» счёти ёки «Муассаса харажатларини ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Асбоб-ускуналар, қурилиш материаллари ва илмий тадқиқотлар учун материаллар» счёти;

в) арзон ва тез эскирувчи буюмлар:

дебет «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар фонди» счёти;

кредит «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар» счёти.

33. Инвентаризация жараёнида аниқланиб айбдор шахс ҳисобига олиб борилган ва бюджет даромадига ўтказилган асосий воситаларнинг камомадини ҳисобдан чиқариш:

а) асосий воситаларнинг балансда ҳисобда турган суммасига:

дебет «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Асосий воситалар» счёти.

Бир вақтнинг ўзида иккинчи ёзув амалга оширилади:

дебет «Асосий воситалар фонди» ва «Асосий воситаларнинг эскириши» счётлари ;

кредит «Бюджетга тўловлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

б) суднинг қарори билан бюджетнинг даромадига ўтказиладиган асосий воситаларнинг баланс қиймати ва айбдор шахсдан ундириладиган бозор қиймати ўртасидаги фарқ суммасига:

дебет «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Бюджетга тўловлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

в) айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилот кассасига киритилганда:

дебет «Касса» счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

г) агар асосий воситалар бюджетдан ташқари манбалари ҳисобига харид қилинган бўлса — айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилотнинг депозит счётига кирим қилинади:

дебет «Ташкилотнинг депозит счёти» ёки «Ташкилотнинг бюджетдан ташқари маблағлари бўйича депозит счёти» счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

д) агар асосий воситалар бюджетдан ташқари манбалар ҳисобига харид қилинган бўлса — айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилотнинг депозит счётига ўтказилиши:

дебет «Бюджетга тўловлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Ташкилотнинг депозит счёти» ёки «Ташкилотнинг бюджетдан ташқари маблағлари бўйича депозит счёти» счёти;

34. Инвентаризация жараёнида аниқланиб айбдор шахс ҳисобига олиб борилган ва бюджет даромадига ўтказилган арзон ва тез эскирувчи буюмлар камомадини ҳисобдан чиқариш:

а) арзон ва тез эскирувчи буюмларнинг балансда ҳисобда турган суммасига:

дебет «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар» счёти.

Бир вақтнинг ўзида иккинчи ёзув амалга оширилади:

дебет «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар фонди» счёти;

кредит «Бюджетга тўловлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

б) суднинг қарори билан бюджетнинг даромадига ўтказиладиган арзон ва тез эскирувчи буюмларнинг баланс қиймати ва айбдор шахсдан ундириладиган бозор қиймати ўртасидаги фарқ суммасига:

дебет «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Бюджетга тўловлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

в) айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилот кассасига киритилганда:

дебет «Касса» счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

г) айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилотнинг депозит счётига киритилганда:

дебет «Ташкилотнинг депозит счёти» счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

д) айбдор шахсдан ундирилган сумма бюджетга ўтказилганда:

дебет «Бюджетга тўловлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Ташкилотнинг депозит счёти» (асосий ёки бюджетдан ташқари) счёти.

35. Инвентаризация жараёнида аниқланиб айбдор шахс ҳисобига олиб борилган ва ташкилот ихтиёрида қолдирилган асосий воситаларнинг камомадини ҳисобдан чиқариш:

а) асосий воситаларнинг балансда ҳисобда турган суммасига:

дебет «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Асосий воситалар» счёти.

Бир вақтнинг ўзида иккинчи ёзув амалга оширилади:

дебет «Асосий воситалар фонди» ва «Асосий воситаларнинг эскириши» счётлари;

кредит «Муассасани сақлаш учун ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш» счёти ёки «Муассаса харажатларини ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

б) айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилот кассасига киритилганда:

дебет «Касса» счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

в) айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилотнинг депозит счётига киритилганда:

дебет «Ташкилотнинг депозит счёти» (асосий ёки бюджетдан ташқари) счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти.

36. Инвентаризация жараёнида аниқланиб айбдор шахс ҳисобига олиб борилган ва ташкилот ихтиёрида қолдирилган арзон ва тез эскирувчи буюмларнинг камомадини ҳисобдан чиқариш:

а) арзон ва тез эскирувчи буюмларнинг балансда ҳисобда турган суммасига:

дебет «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

кредит «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар» счёти.

Бир вақтнинг ўзида иккинчи ёзув амалга оширилади:

дебет «Арзон ва тез эскирувчи буюмлар фонди» счёти;

кредит «Муассасани сақлаш учун ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш» счёти ёки «Муассаса харажатларини ва бошқа тадбирларни бюджетдан молиялаштириш бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

б) айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилот кассасига киритилганда:

дебет «Касса» счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти;

в) айбдор шахс томонидан камомад суммаси ташкилотнинг депозит счётига киритилганда:

дебет «Ташкилотнинг депозит счёти» (асосий ёки бюджетдан ташқари) счёти;

кредит «Камомадлар бўйича ҳисоб-китоблар» счёти.