ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МОЛИЯ ВАЗИРИНИНГ
буйруғи
Ўзбекистон Республикасининг АУДИТОРЛИК ФАОЛИЯТИ МИЛЛИЙ СТАНДАРТИ (50-СОН АФМС) «АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИ»НИ ТАСДИҚЛАШ ТЎҒРИСИДА
[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2002 йил 18 апрелда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 1128]
Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2021 йил 2 июлдаги 43-сонли «Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан қабул қилинган айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида»ги буйруғига (рўйхат рақами 3316, 30.07.2021 й.) асосан ўз кучини йўқотган.
Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги томонидан 2002 йил 3 апрелда 48-сон билан
«ТАСДИҚЛАНГАН»
«ТАСДИҚЛАНГАН»
Аудиторлик фаолиятининг миллий стандарти
50-сонли АФМС
50-сонли АФМС
Аудиторлик далиллари
Мазкур Аудиторлик фаолиятининг миллий стандарти (АФМС) Ўзбекистон Республикасининг «Аудиторлик фаолияти тўғрисида»ги Қонунининг (Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 2000 й., 5-6-сон, 149-модда) 21-моддасига, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 22 сентябрдаги 365-сон «Аудиторлик фаолиятини такомиллаштириш ва аудиторлик текширувларининг аҳамиятини ошириш тўғрисида»ги қарорининг (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2000 й., 20-сон) 3-бандига асосан ишлаб чиқилган ва Ўзбекистон Республикасида аудиторлик фаолиятини норматив тартибга солиш элементи ҳисобланади.
I. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР
1. Ушбу стандартнинг мақсади аудиторлик текшируви пайтида олинадиган аудиторлик далилларининг миқдорига ва сифатига нисбатан, шунингдек, аудиторлик далилларини олиш мақсадида бажариладиган тартиб-таомилларга нисбатан талабларни белгилашдан иборат.
2. Ушбу стандартнинг талаблари аудиторлик текширувини ўтказишда барча аудиторлик ташкилотлари учун мажбурий ҳисобланади.
II. АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИ
3. Аудиторлик далиллари ― аудиторлик ташкилоти томонидан аудиторлик текшируви вақтида йиғилган ва аудиторлик хулосасини асословчи маълумотлардир.
4. Аудиторлик далилларини олиш учун молиявий ҳисоботнинг асоси ҳисобланган бошланғич ҳужжатлар ва бухгалтерлик ёзувларидан, шунингдек бошқа манбалардан олинган тасдиқловчи маълумотлардан фойдаланилади.
5. Аудиторлик далиллари етарли даражада ва монанд бўлиши керак.
III. АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИНИНГ ЕТАРЛИЛИГИ ВА МОНАНДЛИГИ
6. Аудиторлик далилларининг етарлилиги аудиторлик ташкилотига фикр билдириш учун зарур бўлган аудиторлик далилларининг миқдорий ўлчамини ифодалайди.
7. Аудиторлик далилларининг монандлиги аудиторлик ташкилотининг фикр билдиришида аудиторлик далилларининг ишончлилиги ва аҳамиятини билдирувчи аудиторлик далилларининг сифат меъёрларини ифодалайди.
8. Аудиторлик ташкилоти етарли даражадаги ва монанд аудиторлик далилларини олиш мақсадида қуйидаги омилларни ҳисобга олиши керак:
хўжалик юритувчи субъектнинг бухгалтерия ҳисоби ва ички назорат тизими хусусиятини, шунингдек ажралмас ва назорат рискларини баҳолаш;
аудиторлик ташкилоти томонидан бажариладиган тартиб-таомиллар ҳажми;
мавжуд маълумотнинг манбаси ва ишончлилиги.
IV. АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИНИНГ ИШОНЧЛИЛИГИ
9. Аудиторлик далиллари, агарда улар ҳужжатлар ҳамда активлар ва мажбуриятларнинг ҳақиқий ҳолати билан тасдиқланганда, ишончли ҳисобланади.
10. Аудиторлик ташкилоти аудиторлик далилларининг ишончлилигини баҳолашда қуйидаги умумий қоидаларга амал килиши зарур:
а) ташқи манбалардан олинган аудиторлик далиллари (масалан, учинчи шахсдан олинган тасдиқ) одатда ички манбалардан олинган далиллардан кўра ишончлироқ ҳисобланади;
б) агар бухгалтерия ҳисоби ва ички назоратнинг мавжуд тизимлари самарали ишласа, ички манбалардан олинган аудиторлик далиллари ишончли ҳисобланади;
в) аудиторлик ташкилоти томонидан бевосита йиғилган аудиторлик далиллари одатда хўжалик юритувчи субъектдан олинган аудиторлик далилларидан кўра ишончлироқ ҳисобланади;
г) ёзма шаклда олинган аудиторлик далиллари оғзаки шаклда олинган далиллардан кўра ишончлироқ ҳисобланади.
11. Турли манбалардан йиғилган ҳоллардаги аудиторлик далиллари бир-бирига зид бўлмаса, ишончли ҳисобланади.
12. Агар битта манбадан олинган аудиторлик далиллари изчил бўлмаса ёки турли манбалардан олинган аудиторлик далиллари бир-бирига тўғри келмаса ёки зид бўлса, аудиторлик ташкилоти қўшимча, аниқ далиллар олиш имконини берувчи тартиб-таомилларни амалга ишириши зарур.
13. Агар аудиторлик ташкилоти молиявий ҳисобот тўғрисида фикр билдириш учун етарли даражадаги далилларни ололмаса, у ҳолда аудиторлик хулосасини тузишдан бош тортиши керак.
14. Хўжалик юритувчи субъект (буюртмачи) аудиторлик ташкилотининг аудиторлик далилларини олиши учун зарур бўлган тартиб-таомилларни бажаришига тўсқинлик қилувчи ҳаракатларни ёки ҳаракатсизлик қилишга ҳақли эмас.
15. Хўжалик юритувчи субъект вакиллари ёки учинчи шахслар аудиторлик ташкилотининг аудиторлик далилларини олиш мақсадида тартиб-таомилларни бажаришига тўсқинлик қилувчи ҳаракатларни ёки ҳаракатсизликларни амалга оширган ҳолларда аудиторлик ташкилоти аудиторлик текширувини ўтказишдан бош тортишга ҳақли.
V. АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИНИ ОЛИШ
16. Аудиторлик далилларини хўжалик юритувчи субъектнинг ички назорат тизимини тестдан ўтказиш ва моҳияти бўйича текшириш тартиб-таомилларини ўтказиш йўллари билан олиш мумкин.
VI. ИЧКИ НАЗОРАТ ТИЗИМИНИНГ ТЕСТЛАРИ
17. Ички назорат тизимининг тестлари аудиторлик ташкилоти томонидан хўжалик юритувчи субъектнинг бухгалтерия ҳисоби ва ички назорат тизимининг ҳолатини баҳолаш учун аудиторлик далилларини олиш мақсадида бажариладиган тартиб-таомилларни ифодалайди.
18. Аудиторлик далиллари олиниши керак бўлган хўжалик юритувчи субъектнинг бухгалтерия ҳисоби ва ички назорат тизимининг асосий жиҳатлари қуйидагилар ҳисобланади:
тузилма (бухгалтерия ҳисоби ва ички назорат тизими. бузиб кўрсатишларнинг олдини олишга, аниқлашга ва тўғрилашга қаратилган тегишли тузилмага эга эканлиги);
амал қилаётганлиги (бухгалтерия ҳисоби ва ички назорат тизимлари самарали ишлаётганлиги).
VII. МОҲИЯТИ БЎЙИЧА ТЕКШИРИШНИНГ ТАРТИБ-ТАОМИЛЛАРИ
19. Моҳияти бўйича текширишнинг тартиб-таомиллари аудиторлик ташкилотининг молиявий ҳисоботда муҳим бузилишлар мавжуд ёки мавжуд эмаслигига бўйича аудиторлик далилларини олиш мақсадида бажарадиган тартиб-таомилларни ифодалайди.
20. Моҳияти бўйича текширишнинг тартиб-таомилларини бажаришда қуйидаги саволлар ўрганиб чиқилади:
ҳисобот даври якунланган санада активлар ва мажбуриятларнинг мавжудлиги;
молиявий ҳисоботда активлар, мажбуриятлар, хўжалик операциялари ва ҳодисаларнинг тўлиқ акс эттирилганлиги;
активлар ва мажбуриятларнинг тегишли қийматларда акс эттирилганлиги;
молиявий ҳисоботда хўжалик операциялари ва ҳодисалар суммаларининг аниқ акс эттирилганлиги;
даромад ва харажатларни тегишли даврларга олиб борилганлиги.
VIII. АУДИТОРЛИК ДАЛИЛЛАРИНИ ОЛИШНИНГ ТАРТИБ-ТАОМИЛЛАРИ
21. Аудиторлик ташкилоти аудиторлик далилларини қуйидаги аудиторлик тартиб-таомилларининг бир ёки бир нечтасини бажариш йўли билан олади:
а) назорат қилиш ― ёзувлар, ҳужжатлар ва моддий активларни текширишни ифодалайди;
б) кузатиш ― бошқа шахслар томонидан бажариладиган жараён ва тартиб-таомилларни ўрганишни ифодалайди. Масалан, аудиторлик ташкилотининг хўжалик юритувчи субъект ходимлари томонидан амалга ошириладиган товар-моддий захиралари инвентаризациясини кузатиш;
в) сўровнома — хўжалик юритувчи субъектннг ичида ёки ташқарисидаги хабардор шахслардан маълумот излашни ифодалайди;
г) санаш ― бошланғич ҳужжатлар ва бухгалтерия ёзувларидаги арифметик ҳисоб-китобларнинг тўғрилигини текширишни ифодалайди;
д) таҳлилий тартиб-таомиллар ― аудиторлик ташкилоти томонидан олинган маълумотни таҳлил қилиш ва баҳолаш, текширилаётган хўжалик юритувчи субъектнинг бухгалтерия ҳисобида хўжалик фаолиятидаги ғайриоддий ёки нотўғри акс эттирилган фактларни топиш, ҳамда бузиб кўрсатишлар сабабларини аниқлаш мақсадларида, муҳим молиявий ва иқтисодий кўрсаткичларни ўрганишни ифодалайди.
(Ўзбекистон Республикаси вазирликлари, давлат қўмиталари ва идораларининг меъёрий ҳужжатлари ахборотномаси, 2002 й., 8-сон)