Ўзбекистон Республикаси Олий судининг Иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъати Б. Сайфуллаевнинг раислигида, ҳайъат аъзолари Р. Сагатов ва В. Сатторовадан иборат таркибда, З. Қодировнинг котиблигида, суд мажлисини видеоконференцалоқа режимида ўтказишда кўмаклашаётган Андижон вилоят судининг ходими Ғ. Амирқулов, даъвогар вакили адвокат М. Юлдашев (2023 йил 18 апрелдаги ишончнома ва 2023 йил 9 майдаги 19-сонли ордерга асосан), жавобгар вакили Д.Т. (раҳбар), «Ў» АТБ вакили бош юрисконсульт З.А. (2022 йил 23 июндаги 04-16/18-сонли ишончномага асосан)нинг иштирокида, даъвогар «Q» масъулияти чекланган жамиятининг таъсисчиси Л.Р. нинг жавобгар «Q» масъулияти чекланган жамияти таъсисчиларининг 2022 йил 22 апрелдаги 4-сонли умумий йиғилиш қарорини ва «Q» масъулияти чекланган жамияти ва «Ў» АТБ ўртасида 2022 йил 20 майда тузилган 7/1-сонли кафиллик шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги даъво аризаси бўйича қабул қилинган Избоскан туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 15 июндаги ҳал қилув қарори ва Андижон вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 16 августдаги қарори устидан «Ў» АТБ томонидан берилган кассация шикояти асосида ишни Ўзбекистон Республикаси Олий судининг биносида видеоконференцалоқа режимида бўлиб ўтган очиқ суд мажлисида кўриб чиқиб, қуйидагиларни аниқлади:

«Q» масъулияти чекланган жамиятининг таъсисчиси Л.Р. (бундан буён матнда даъвогар деб юритилади) жавобгарлар «Q» масъулияти чекланган жамияти (бундан буён матнда жавобгар ёки МЧЖ деб юритилади), «Ў» АТБ (бундан буён матнда қўшимча жавобгар ёки банк деб юритилади), «EIG» масъулияти чекланган жамиятига нисбатан судга даъво аризаси билан мурожаат қилиб, жавобгар таъсисчиларининг 2022 йил 22 апрелдаги 4-сонли умумий йиғилиш қарорини, жавобгар ва банк ўртасида 2022 йил 20 майда тузилган 7/1-сонли кафиллик шартномасини ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Суднинг 2023 йил 6 июндаги ажрими билан ишга «Q» масъулияти чекланган жамияти таъсисчи Б.Т.И. жалб қилинган.

Избоскан туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 15 июндаги ҳал қилув қарори билан даъво қисман қаноатлантирилиб, МЧЖнинг 2022 йил 22 апрелдаги 4-сонли умумий йиғилиш қарори ҳақиқий эмас деб топилиб, даъвонинг қолган қисмини қаноатлантириш рад этилган.

Андижон вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 16 августдаги қарори билан биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарори ўзгартирилган.

Иш юзасидан қабул қилинган суд қарорлари устидан қўшимча жавобгар кассация шикояти билан мурожаат қилиб, суд қарорларини бекор қилишни ва янги қарор қабул қилишни сўраган. Бунга асос қилиб шикоятда биринчи инстанция суди томонидан даъво муддатини қўллаш бўйича аризани қаноатлантиришни рад этиш ҳақида ажрим чиқарилмаганлиги, апелляция инстанция суди томонидан Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 126-моддаси нотўғри талқин қилинганлиги, кафиллик шартномаси Д.Т. томонидан имзоланишида ваколатидан четга чиққанлиги ҳолати бўйича банкда шубҳа бўлмаганлиги, апелляция инстанция суди Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 134-моддаси нормасини қўлламасдан, кафиллик шартномасини ҳақиқий эмас деб нотўғри хулосага келганлиги, даъво аризасида жавобгар сифатида «EIG» МЧЖ кўрсатилган бўлишига қарамасдан, суд харажатлари банк томонидан ундирилганлиги кўрсатилган.

Суд мажлисида қўшимча жавобгар вакили шикоятда келтирилган важларни такрорлаб, суд қарорларини бекор қилишни ва янги қарор қабул қилишни сўради.

Даъвогар вакили кассация шикоятига эътироз билдириб, кассация шикоятни қаноатлантиришни рад этишни сўради.

Жавобгар вакили кассация шикоятига эътироз билдириб, умумий йиғилиш ўтказилмаганлиги, шошиб кетаётган вақтда ҳужжатларни ўқимасдан, имзолаб юборганлиги, қандай ҳужжатларга имзо қўйганлигини билмаслиги, шу билан бирга унга қарздор томонидан икки ярим миллиард сўмга кафиллик беришни сўраганлигини маълум қилди.

Суд муҳокамасининг вақти ва жойи тўғрисида тегишли тартибда хабардор қилинган бўлса-да, «EIG» масъулияти чекланган жамияти суд мажлисида ўз вакили иштирокини таъминламади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади) 297-моддасининг тўртинчи қисмига кўра, кассация инстанцияси судининг суд мажлисига суд муҳокамасини ўтказиш вақти ва жойи ҳақида тегишли тарзда хабардор қилинган, кассация шикоятини (протестини) берган шахснинг ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг келмаганлиги ишни уларнинг иштирокисиз кўришга тўсқинлик қилмайди.

Ушбу ҳуқуқ нормасидан келиб чиқиб, судлов ҳайъати ишни «EIG» масъулияти чекланган жамияти вакилининг иштирокисиз кўриб чиқишни лозим топди.

Судлов ҳайъати ишда иштирок этувчи шахслар вакилларининг тушунтиришларини тинглаб, шикоятда келтирилган важларни иш ҳужжатлари билан бирга муҳокама қилиб, қуйидагиларга асосан кассация шикоятини қисман қаноатлантиришни, Андижон вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 16 августдаги қарорини бекор қилишни, Избоскан туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 15 июндаги ҳал қилув қарорини кучида қолдиришни лозим топади.

Иш ҳужжатларига кўра, жавобгарнинг таъсис ҳужжатларига кўра, жамият устав фонди 449 828 000 сўмни ташкил этган ва таъсисчилар ўртасида қуйидагича тақсимланган.

1. Т.Д. — 138 660 000 сўм, яъни устав фондининг 30,83 фоизи;

2. Р.Л. — 305 834 000 сўм, яъни устав фондининг 67,99 фоизи;

3. Б.Т. — 5 333 000 сўм, яъни устав фондининг 1,19 фоизи ҳисобланади.

Жамият уставининг 14.1-бандида жамиятнинг олий бошқарув органи бўлиб, жамият иштирокчиларининг умумий йиғилиши ҳисобланиши, уставнинг 14.2-бандида жамиятнинг ҳар бир иштирокчиси жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишида жамият устав фондидаги ўз улушларига мутаносиб равишда овозлар сонига эга эканлиги қайд этилган.

Бироқ, жамият таъсисчилари Л.Р. ва Т.Б. тегишли тартибда хабардор қилинмасдан ва уларнинг иштирокисиз жамият иштирокчиларнинг 2022 йил 22 апрелдаги 4-сонли умумий йиғилиши ўтказилиб, ушбу йиғилиш қарори билан банк томонидан «EIG» МЧЖга ажратилаётган 18 ой муддатга 10 000 000 000 сўм кредит маблағининг таъминоти учун 12 500 000 000 сўмга кафил бўлишга розилик билдирилган.

«Масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни (бундан буён матнда Қонун деб юритилади)нинг 33-моддасига асосан, жамият иштирокчиларининг умумий йиғилишини чақирувчи орган ёки шахслар уни ўтказишдан камида ўттиз кун олдин бу ҳақда жамиятнинг ҳар бир иштирокчисини жамият иштирокчиларининг рўйхатида кўрсатилган манзил бўйича буюртма хат билан ёки жамиятнинг уставида назарда тутилган бошқа усулда хабардор қилиши шарт.

Хабарномада жамият иштирокчиларининг умумий йиғилиши ўтказиладиган вақт ва жой, шунингдек таклиф қилинаётган кун тартиби кўрсатилиши керак.

Шунингдек, Қонуннинг 35-моддасида иштирокчилар умумий йиғилишининг баённомасида қуйидагилар кўрсатилади:

иштирокчилар умумий йиғилиши ўтказиладиган вақт ва жой;

йиғилишда қатнашаётган иштирок этувчилар эга бўлган овозларнинг умумий сони;

йиғилишнинг раиси (раёсати) ва котиби, йиғилишнинг кун тартиби.

Иштирокчилар умумий йиғилишининг баённомасида маърузаларнинг асосий қоидалари, овозга қўйилган масалалар ва улар бўйича овоз бериш якунлари, йиғилишда қабул қилинган қарорлар акс эттирилган бўлиши шарт.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Иқтисодий судлар томонидан корпоратив низоларни ҳал этишнинг айрим масалалари тўғрисида» 2014 йил 20 июндаги 262-сонли Қарорининг 20.1-бандида жамият иштирокчилари умумий йиғилиши қарори у қонун ҳужжатларига зид бўлган ва (ёки) умумий йиғилиш қонун ҳужжатлари ва жамият уставида белгиланган тартибга риоя этилмаган ҳолда ўтказилган ҳоллардагина ҳақиқий эмас деб топилиши мумкинлиги ҳақида тушунтириш берилган.

Жавобгар иштирокчиларнинг 2022 йил 22 апрелдаги 4-сонли умумий йиғилиши жамият таъсисчилари Л.Р. ва Т.Б.лар тегишли тартибда хабардор қилинмасдан ва уларнинг иштирокисиз ўтказилган ҳамда мазкур умумий йиғилиш қарори юқоридаги Қонуннинг 35-моддаси талаблари асосида расмийлаштирилмаган.

Шунга кўра, биринчи инстанция суди жавобгар таъсисчиларининг 2022 йил 22 апрелдаги 4-сонли умумий йиғилиш қарори ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги асосли тўхтамга келган.

Бундан ташқари, судлов ҳайъати биринчи инстанция суди томонидан банкнинг даъво муддатини қўллаш юзасидан берган илтимосномаси билан қўшила олмаганлигини асосли деб ҳисоблайди.

ИПК 44-моддасининг биринчи ва иккинчи қисмига кўра, даъво бир неча даъвогар (шерик даъвогарлар) томонидан биргаликда ёки бир неча жавобгарга (шерик жавобгарларга) нисбатан тақдим этилиши мумкин. Даъвогарлар ва жавобгарларнинг ҳар бири бошқа тарафга нисбатан суд процессида мустақил иштирок этади.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 153-моддасининг иккинчи қисмига кўра, даъво муддати суд томонидан фақат низодаги тарафнинг қарор чиқарилгунигача берган аризасига мувофиқ қўлланилади.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Иқтисодий судлар томонидан фуқаролик қонун ҳужжатларининг даъво муддатига оид нормаларини қўллашнинг айрим масалалари ҳақида» 2015 йил 19 июндаги 282-сонли Қарорининг 8.2-бандида даъво муддатини қўллаш ҳақидаги аризани беришга жавобгар ҳақлилиги, агар бундай ариза ишда иштирок этувчи бошқа шахслар томонидан берилган бўлса, у инобатга олинмаслиги кераклиги, 8.3-бандида эса агар ишда бир нечта жавобгар иштирок этаётган бўлиб, улардан қайси бири даъво муддатини қўллаш ҳақида ариза берса, даъво муддати фақат ўша шахсга нисбатан қўлланилиши ҳақида тушунтиришлар берилган.

Даъвогарнинг жавобгар таъсисчиларининг 2022 йил 22 апрелдаги 4-сонли умумий йиғилиш қарорини ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисидаги талаби корпоратив низодан келиб чиққан бўлиб, ушбу талаб бўйича тараф (жавобгар) банк эмас, балки «Q» масъулияти чекланган жамияти ҳисобланган. ФК 153-моддасига кўра, ушбу даъво талаби бўйича даъво муддатини қўллаш ҳақидаги ариза билан мурожаат қилишга жавобгар ҳақли бўлган.

Ўзбекистон Республикаси Олий хўжалик суди Пленумининг «Иқтисодий судлар томонидан корпоратив низоларни ҳал этишнинг айрим масалалари тўғрисида» 2014 йил 20 июндаги 262-сонли Қарори 20.2-бандининг иккинчи қисмида «Масъулияти чекланган ҳамда қўшимча масъулиятли жамиятлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 41-моддасида белгиланган икки ойлик муддат махсус даъво муддати ҳисобланиши ва у суд томонидан фақат низодаги тарафнинг суднинг ҳал қилув қарори қабул қилингунга қадар берган аризасига мувофиқ қўлланилиши ҳақида тушунтириш берилган.

Бундан ташқари, даъвогар даъво талабида банк, «EIG» МЧЖ ҳамда жавобгар ўртасида 2022 йил 20 май куни тузилган 7/1-сонли кафиллик шартномасини ҳам ҳақиқий эмас деб топишни сўраган.

Биринчи инстанция суди даъво талабини қаноатлантиришни рад этиш тўғрисида қонуний тўхтамга келган.

Бироқ апелляция инстанция суди моддий ҳуқуқ нормасини нотўғри қўллаб, ҳал қилув қарорини ўзгартириб, даъво талабининг кафиллик шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш ҳақидаги қисмини қаноатлантиришни рад этиш ҳақида нотўғри хулосага келган.

Жумладан, ФКнинг 126-моддасига кўра, агар шахснинг битим тузиш ваколатлари шартнома билан ёки юридик шахс ваколатлари унинг таъсис ҳужжатлари билан ишончномада, қонунда белгилаб қўйилганига нисбатан ёинки битим тузилаётган вазиятдан аниқ кўриниб турган деб ҳисобланиши мумкин бўлган ваколатларига нисбатан чеклаб қўйилган бўлса ва битимни тузиш пайтида бундай шахс ёки орган ана шу чеклашлар доирасидан чиқиб кетган бўлсалар, битимдаги иккинчи тараф мазкур чеклашларни билган ёки олдиндан билиши лозим бўлганлиги исботланган ҳоллардагина битим чеклаш белгиланишидан манфаатдор бўлган шахснинг даъвоси бўйича суд томонидан ҳақиқий эмас деб топилиши мумкин.

Банк ва «EIG» масъулияти чекланган жамияти (қарз олувчи) ўртасида 2022 йил 20 май куни 7-сонли кредит шартномаси тузилган. Ушбу шартномага мувофиқ, банк қарз олувчига кўп қаватли уй қуриш учун қурилиш материаллари сотиб олишга дастлабки 6 ой имтиёзли давр билан 18 ой муддатга 26 фоиз ставкада 10 000 000 000 сўм кредит ажратиш мажбуриятини олган.

Кредит қайтарилишининг таъминоти сифатида банк, «EIG» масъулияти чекланган жамияти (қарз олувчи) ва жавобгар ўртасида 2022 йил 20 май куни 7/1-сонли кафиллик шартномаси тузилган.

Банк томонидан 2021 йил 6 августдаги 95/3-сонли қарор билан тасдиқланган банк тизимида кредитлаш ва унга тенглаштирилган операцияларни амалга ошириш тартибининг 17-бандида кўрсатилган ҳужжатлар талаб қилиб олинган. Яъни, кафил корхона таъсисчиларининг кафиллик тақдим этиш бўйича розилиги ҳамда кафиллик шартномасини имзолашга ваколатли шахснинг ваколатини тасдиқловчи ҳужжатлар талаб қилиб олинган. Бундан ташқари, банкка кафиллик шартномасига илова сифатида жавобгар ҳуқуқшуноси У.М.Д.нинг 2022 йил 20 майдаги юридик хулосаси ҳам тақдим этилган.

Бундан кўринадики, банк жавобгарнинг кафиллик шартномаси тузишга бўлган ваколати чекланганлигини билмаган ёки олдиндан билиши лозим бўлмаган. Яъни, мазкур ҳолатда МЧЖ таъсисчиларининг умумий йиғилиш қарори ҳақиқий эмас деб топилиши, кафиллик шартномасини ҳақиқий эмас деб топиш учун асос бўла олмайди.

Шу боис, биринчи инстанция суди моддий ва процессуал қонун нормаларини тўғри қўллаган ҳолда асослантирилган ва қонуний қарор қабул қилган. Апелляция инстанцияси суди эса моддий ҳуқуқ нормаларини нотўғри қўллаган ҳолда ҳал қилув қарорини асоссиз ўзгартирган.

ИПК 302-моддаси биринчи қисмининг 4-бандига кўра, моддий ва (ёки) процессуал ҳуқуқ нормаларининг бузилганлиги ёхуд нотўғри қўлланилганлиги биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини, апелляция инстанцияси судининг қарорини ўзгартириш ёки бекор қилиш учун асос бўлади.

ИПК 301-моддасининг 6-бандига кўра, кассация инстанцияси суди кассация шикоятини (протестини) кўриш натижалари бўйича айрим суд ҳужжатларини бекор қилиш ва иш бўйича илгари қабул қилинган суд ҳужжатларидан бирини ўз кучида қолдиришга ҳақли.

Баён этилганларга асосан, судлов ҳайъати кассация шикоятини қисман қаноатлантиришни, апелляция инстанцияси судининг қарорини бекор қилишни ва биринчи инстанция судининг ҳал қилув қарорини ўз кучида қолдиришни лозим топади.

ИПКнинг 118-моддасига асосан биринчи инстанция учун олдиндан тўланган 3 300 000 сўм давлат божини даъвогарнинг зиммасида қолдирилади ва жавобгардан даъвогар фойдасига 3 300 000 сўм давлат божи, 33 000 сўм почта харажати ундирилади, апелляция инстанция учун даъвогар томонидан олдиндан 1 650 000 сўм давлат божи, 33 000 сўм почта харажатлари унинг зиммасида қолдирилади, кассация инстанцияси учун олдиндан тўланган 1 650 000 сўм давлат божи ва 33 000 сўм почта харажати даъвогардан банк фойдасига ундирилади. Кассация шикояти қисман қаноатлантирилганлигини инобатга олиб, кассация инстанцияси учун банкдан Республика бюджетига 1 650 000 сўм давлат божи ундирилади. Ишни видеоконференцалоқа режимида кўриш билан боғлиқ суд харажатлари даъвогар зиммасига юклатилади. Шунингдек, ИПКнинг 343-моддасига асосан апелляция инстанцияси судининг қарори бўйича ундирув бекор қилинади.

Юқоридагиларга асосан ва Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодексининг 118, 301 — 303 ва 343-моддаларини қўллаб, судлов ҳайъати қарор қилди:

«Ў» АТБнинг кассация шикояти қисман қаноатлантирилсин.

Андижон вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 16 августдаги қарори бекор қилинсин.

Избоскан туманлараро иқтисодий судининг 2023 йил 15 июндаги ҳал қилув қарори ўз кучида қолдирилсин.

«Q» масъулияти чекланган жамиятидан Р.Л. фойдасига 3 300 000 сўм давлат божи ва 33 000 сўм почта харажати ундирилсин.

«Q» масъулияти чекланган жамиятининг таъсисчиси Р.Л.дан «Ў» АТБ фойдасига 1 650 000 сўм давлат божи ва 33 000 сўм почта харажати ундирилсин.

«Ў» АТБдан Республика бюджетига 1 650 000 сўм давлат божи ундирилсин.

«Q» масъулияти чекланган жамиятининг таъсисчиси Р.Л.дан Олий суд депозит ҳисоб рақамига 82 500 сўм видеоконференцалоқа режими харажати ундирилсин.

Ижро варақалари берилсин.

«Q» масъулияти чекланган жамиятининг таъсисчиси Р.Л. томонидан биринчи инстанция учун тўланган 3 300 000 сўм давлат божи, апелляция инстанция учун тўланган 1 650 000 сўм давлат божи ва 33 000 сўм почта харажати унинг зиммасида қолдирилсин.

Андижон вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судлов ҳайъатининг 2023 йил 16 августдаги қарори бўйича ундирув бекор қилинсин.

Мазкур қарор қабул қилинган кундан эътиборан қонуний кучга киради.