1.1. Мазкур қоидаларда келтирилган атамалар ва уларнинг таърифлари меъморчилик ва қурилиш соҳасида меъёрий ҳужжатлар, давлат мезонлари ва техникавий ҳужжатлар тайёрлашда қўлланилади

Келтирилган таърифларининг тушунчавий чегарасига путур етказмасдан, зарурат бўлганда, баён этиш шакли ўзгартирилиши мумкин.

1.2. Мазкур бобга Қурилиш меъёрлари ва қоидаларида учрайдиган, аниқ таърифи бўлмаган ва турлича талқин этиладиган асосий атамалар киритилган.

1.2. Атамалар алифбо тартибда жойлашган.

Атамаларнинг бир неча маъноси бўлса, улар одатда, бир таърифда бирлаштирилган бўлиб, лекин унинг ичида, ҳар бир маъноси алоҳида берилган.

Аванзал — катта, асосий зал олдидаги зал.

Автомобиль йўлидаги шароит — хавфсизликни, транспорт воситалари ҳаракати узлуксизлигини, ҳамда ҳаракат қатнашчиларини ва йўл атрофи ҳудудларини ҳимоя қилишни таъминловчи қурилмалар (тўсиқлар, йўл белгилари ва кўрсаткичлар), ўтиш жойлари белгилари, йўл олди чизиқларини ясатиш ва б. йиғиндиси.

Агломерация — катталиги ва халқ хўжалиги ихтисоси турлича, зич жойлашган ва вазифавий ўзаро боғлиқ бўлган аҳоли яшаш манзилларининг ҳудудий — иқтисодий интеграцияси.

Адгезия — ўзаро молекуляр таъсир сабабли, ҳар хил ўз сатҳи билан бир-бирига тегиб турувчи қаттиқ ёки суюқ жисмларнинг ёпишиб кетиши.

Ажратгич тасма — автомобил йўллари қарама-қарши ҳаракат йўналишларини (марказий ажратиш тасмаси), йўлкалар жуда кўп бўлганда эса, шунингдек бир йўналишдаги ёнма-ён ҳаракат йўлкаларни ҳам ажратиб турувчи йўлка.

Ажратиш — қувурўтказгич йўналишини равон ўзгартириш қисми.

Ажратиш манзили — бекат, разъезд, қувиб ўтиш манзили ва йўл соқчихонаси, автобўлаклашда эса темир йўл чизиғини ҳайловларга бўлувчи ўтиш ранг чироғи.

Ажратувчи девор — ёнма-ён гидротехник иншоот орасидаги сув оқимининг мустақил гидравлик режимни таъминловчи тик девор.

Айирбошлаш тасмаси — темир ёки шоссе йўл икки томони бўйича транспорт ташкилотига фойдаланиш учун берилган ҳудуд.

Айланма сув таъминоти — сув ҳавзаларига жуда чекланган миқдорда ташлаган ҳолда, ишлатилган сувлардан ишлаб чиқаришда кўп марта такрорий фойдаланиш.

Алоҳида харажатлар турларига смета ҳисоби — смета меъёрларида ҳисобга олинмаган харажатларини ўрнини тўлдириши учун зарур маблағлар миқдорини (лимит) бутунлай қурилиш бўйича аниқлаш лозим бўлган ҳолат учун мўлжалланган смета ҳужжати.

Андазавий қўтиқхона — табиий жараёнларга инсоннинг ҳеч қандай аралашуви киритилмайдиган қўриқхона.

Анкер — қўзғалмас қурилмага ёки ерда бекитиб, михлаб ташланадиган маҳкамлаш мосламаси.

Антисептик белбоғ — бино юк кўтарувчи деворларни бўйлаб улар жисмида қўйиладиган, узлуксиз ўзакли темир бетон берк қурилма.

Антисептирлаш — турли нометалл ашёларни (ёғоч ва ундан ясалган буюмлар, пластмасса ва б.) уларнинг биочидамлигини яхшилаш ва қурилмаларнинг хизмат муддатини узайтириш мақсадида кимёвий моддалар билан ишлов бериш.

Антресоль — уй-жой, жамоат ёки ишлаб-чиқариш бинолари, хоналарининг юқори қисмидаги ҳажмини эгалловчи, унинг майдонини кенгайтиришга ёрдамчихоналар, омборлар ва бошқаларни жойлаштиришга мўлжалланган сатҳ.

Антропоген ҳодиса — инсоннинг хўжалик фаолияти ёки унинг хулқидан келиб чиққан ҳодиса.

Антропоген ифлосланиш — муҳитнинг инсон фаолияти натижасида вужудга келган ҳар қандай ифлосланиш.

Антропоген ландшафт — инсон фаолияти таъсирида шаклланадиган-ландшафт.

Антропоген ландшафт ўзгариши — ландшафт хусусиятларига инсон фаолияти жараёнларининг таъсири натижаси.

Арбитраж иши — турли даражадаги давлат арбитражининг органлари кўриб чиқиб, ҳал этадиган меъморчилик ва шаҳарсозлик ҳақидаги қонунчиликнинг бузилиши билан боғлиқ меъморчилик ва шаҳарсозлик фаолиятидаги хўжалик тортишув иши.

Арка — икки таянч орасидаги эгри ёпма.

Арматура — 1) (ўзак) бинокорлик қурилмаларига таркибий уйғунлашган кучайтириш унсури;

2) асосий жиҳозлар таркибига кирмайдиган, лекин унинг меъёрий ишлашини таъминлаш учун зарур (қувурўтказгич, электртехник ва б. ўзак) ёрдамчи мослама ва қисмлар.

Асос босими — пойдевор таглигидан ташқарида заминнинг тиранишини олдини олиш мақсадида табиий асосга қўшимча тик зўриқиш бериш.

Асос турғунлиги — бино ёки иншоот асосининг ўчмас силжиш пайдо бўлмай қуйилган юкни сақлаб туриш хусусияти.

Асосий газ тармоғи — ёнувчан газларни қазиб олиш жойидан (ёки ишлаб-чиқариш) газ тарқатиш станцияларигача (бу ерда истеъмолчиларни таъминлаш учун зарур даражагача камайтирилади) ташиш газ тармоғи.

Асосий сарфлар — ҳамма ашёларнинг, маҳсулот ва қурилмаларнинг, қувват манбаларининг, ишчилар маошини ва қурилиш машина ва механизмларидан фойдаланиш баҳосини ўз ичига олувчи қурилиш-йиғув ишларининг смета баҳоси асосий таркибий қисми.

Ассенизация майдони — тупроқнинг ўз-ўзини тозалаш қобилияти ҳисобига, суюқ ифлосланмаларни зарарсизлантириш учун мўлжалланган ерлар.

Атриум — юқоридан ёритилган хона.

Атроф-муҳит (инсон учун) — 1) инсоннинг яшаш ва ишлаб чиқариш фаолият муҳити, табиий ва ижтимоий муҳитга бўлинади, табиий эса, ўз навбатида — табиий ва табиий-антропоген яшаш муҳитига бўлинади; 2) моддий унсурлардан сунъий барпо этилган, инсон ҳаёт фаолияти шулар қуршовида ва шулар билан ўзаро муносабатда ўтадиган табиий, антропоген фаолиятдан кам (кўп) ўзгарган йиғинди.

Атроф-муҳитни ижтимоий-иқтисодий баҳолаш — табиий муҳитнинг ифлосланиш ва бошқа бузилишлари, аҳоли ва ҳалқ хўжалигига йўқотиш ёки зарар кўринишида намоён бўлувчи ижтимоий-иқтисодий оқибатини баҳолаш шаклида аниқлаш.

Ашёлар, маҳсулотлар ва қурилмаларга смета баҳоси — ашёлар, маҳсулотлар ва қурилмаларга ўрнатилган ўлчов бирлигига саноатни улгуржи баҳосини ва қурилиш майдонининг объект ҳузуридаги омборга олиб келишгача бўлган харажатларни ҳисобга олувчи харажатлар меъёрий ўлчами.

Ашёларнинг толиқиши — ашёлар механик ва физикавий хоссаларнинг замонда, даврий ўзгарувчан қувват ва шакл ўзгариши узоқ таъсири остида ўзгариши.

Аэродром қопламаси — йўл қопламасига қаратсин.

Аэросузгич — мажбурий шамоллатиш учун қурилмаси мавжуд — биосузгич.

Аэротен к аралаштиргич — оқова сув ва фаол балчиқ йўлакнинг бир узун томони бўйлаб олиб келинадиган, чиқариб юбориш эса йўлакнинг бошқа томонидан амалга ошириладиган аэротенк.

Аэротенк сиқиб чиқарувчи — оқова сув ва фаол балчиқ йўлакнинг бир ён томонидан тўплаб киритиладиган, ҳамда худди шундай тўпланган ҳолда йўлакнинг қарама-қарши ён томонидан чиқариладиган аэротенк.

Аэротэнк тиндиргич — ўзаро, тўғридан-тўғри технологик алоқалар бўлган аэротенк ва тиндиргич қурилмавий ва вазифавий боғланган иншоот.

Аэротенк — оқова сувларни фаол балчиқ билан сунъий ҳавога тўйинтиришда биологик тозалаш иншооти.

Аҳоли ҳаракатчанлиги — бир одам ҳисобига белгиланган вақт давомида (кеча-кундуз, йил) ҳамма қатновлар йиғиндиси сони.

Аҳоли жойлашиш тизими — ҳудудий ва вазифавий ягона шаҳарсозлик ҳосилани шакллантирувчи аҳолининг мақсадли ва тартибга солинадиган жойлашуви.

Аҳоли жойлашиши — янги аҳоли яшаш манзиллари шаклланиши ва мавжудларининг тараққий этиш йўли билан аҳолининг ҳудуд бўйича аста-секин тарқалиш жараёни аҳоли яшаш жойлари миқдори катталиги ва турлари, ҳамда уларнинг ўзаро жойлашиш хусусиятлари билан тавсифланувчи аҳолининг ҳудуд бўйича тарқалиши жараёни натижаси.

Аҳоли жойлашиши бош схемаси — фуқаро-қурилиш ва республикада аҳоли жойлашиши тизимини мукаммаллаштириш негизий йўналишлари соҳасидаги давлат сиёсатини амалга ошириш йўллари ва воситаларини аниқловчи асосий режаолди ва лойиҳаолди ҳужжати.

Аҳоли манзилларини кўкаламзорлаштириш — 1) аҳоли манзилларида яшил ўсимликларини барпо этиш ва улардан фойдаланиш бўйича тадбирлар мажмуаси; 2) аҳоли манзилларида шундай ўсимликлар тизими.

Аҳоли манзилларини тозалаш — аҳоли манзиллари ҳудудида пайдо бўлувчи турли чиқиндиларни йиғиш, ташиш зарарсизлантириш бўйича ташкилий, газшшк — ва техникавий тадбирлар мажмуаси.

Аҳоли яшаш манзиллари тизими — аҳоли ишлаб чиқариши, меҳнати, турмуши ва дам олишини мувофиқ бир бутунфазовий ташкил этиб бирлашган аҳоли яшаш манзиллари гуруҳи.

Бўз ер — йиллар давомида ишлов берилмайдиган ер майдони.

Байпас — ташилаётган муҳитни (суюқлик, газ) асосий қувурўтказгичдан айлантириб олиб ўтиб, яна шу қувурўтказгичга узатишга мўлжалланган тўсиш воситали бўлган қувурўтказгич.

Балкон — тутқич панжара билан ўралган бинонинг тарзида чиқиб турувчи, одатда, ички хоналар билан алоқада бўлган майдонча.

Балюстрада — кўпинча, балконлар, зиналар, томлар ва ҳоказоларнинг баланд бўлмаган шаклдор устунчали балясинали тутқич кўринишлаш тўсиғи.

Балясина — зина, балкон ва ҳоказоларнинг тутқичини ушлаб турувчи баланд бўлмаган шаклдор ёғоч, тош, металл устунчалар.

Банкет — 1) йўл чуқурчасининг тепалик томондан, ёғин-сочин сувлар оқувидан сақлаш учун жойлаштириладиган тупроқ тўсиқ; 2) тупроқли ашёлардан барпо этиладиган тўғоннинг юқори ва қуйи қисмида тошдан тўқилган призма.

Барельеф — тасвир девордан яримдан камроқ бўртиб чиқиб турувчи текисликдаги ҳайкалли безак.

Берма — тупроқли (тошли) қиялик, тўғон, каналлар, мустаҳкамланган қирғоқлар, карьерлар ва ҳоказо устида ёки тўкма ости (автомобил ёки темир йўл) ва резерв билан (сув олиб кетувчи ариқ), иншоотнинг юқори қисмининг турғунлигини таъминлаш ва уни ёғин-сочин ювиб кетишидан сақлаш, хамда иншоотдан фойдаланиш шароитларини яхшилаш учун жойлаштирилган сатҳ (поғона).

Бетонга ўтказилувчи мустаҳкамлик — олдиндан зўриқтирилган қурилмалар бетоннинг, бетонга олдиндан зўриқтирилиш берилаётган вақтда (ўзак тарангланишини қўйиб юбориш) меъёрланадиган мустаҳкамлиги.

Бетоннинг чиқарилишдаги мустаҳкамлиги — бетон, унсурлар ва темир-бетон қурилмалар, бетонни тайёрловчи корхонадан чиқарилиши вақтидаги меъёрланадиган мустаҳкамлиги.

Бикрлик — қурилманинг шакл ўзгаришига қаршилик кўрсатиш қобилиятини баҳоловчи тавсифи.

Бино (иншоот) қурилмавий унсури — бино ёки иншоот таркиб топувчи қурилма (пойдевор, девор, ораёпма, томёпма, зина ва ш.к.).

Бино (иншоот) синчи — кучни ва таъсирни ўзига олуви ва бино (иншоот) мустаҳкамлигини ва турғунлигини, таъминловчи юк кўтарувчи ўзак тизими.

Бино (иншоот) турғунлиги — бинонинг (иншоотнинг) уни бирламчи статик ёки динамик мувозанат ҳолатидан чиқаришга уринувчи зўриқишларга қарши туриш хусусияти.

Бино (иншоот) шакл ўзгариши — бино ва иншоотларнинг турли юклама ва таъсирлар остида шакли ва ўлчамларининг ўзгариши, ҳамда турғунликни йўқотиши (чўкиш, силжиш, оғиш ва б.).

Бино — юк кўтарувчи ва тўсувчи ёки биргаликдаги (кўтарувчи ва тўсувчи) қурилмалардан таркиб топиб, ерда ёпиқ ҳажм ташкил этувчи вазифавий белгисига қараб одамларни яшаши ёки бўлишига ва турли кўринишдаги ишлаб чиқариш жараёнларини бажаришга мўлжалланган қурилиш тизими.

Бинокорлик қисми — йиғув жараёнларисиз, бир жинсли ашёдан тайёрланган бинокорлик қурилмаси қисми.

Бинокорлик қурилмалари — бино ёки иншоотларнинг юк кўтарувчи, тўсқич ёхуд қўшма (юк кўтарувчи ва тўсқич) вазифасини бажарувчи унсурлари.

Бинолар қамрови яқинлашиши — ҳаддий кўндаланг кўриниш (йўл ўқига тик ҳолат) ичига ҳаракатланувчи таркибдан ташқари бинолар қисмлари ва қурилмалар ҳамда ашёлар, эҳтиёт қисмлар ва жиҳозлар кириб туриши мумкин эмас. Ҳаракатланувчи таркиб билан бевосита ўзаро муносабатда бўлиши мўлжалланган қурилмалар қисмлари, бундан истисно, агар бу қурилмаларнинг ҳолати ички қамров майдонида ҳаракатланувчи таркиб қисмлари билан боғлиқ бўлса ва улар ҳаракатланувчи таркибининг бошқа қисмлари билан ўзаро таъсирланиш уйғотмаса.

Бинолар ва иншоотлар қурилишига прейскурантлар — тааллуқли жойларда муайян вазифадаги, одатда, андазавий лойиҳалар ёки такрорий қўлланиладиган лойиҳавий ечимлар асосида ишлаб чиқиладиган, бино ёки иншоотлар қурилиши смета нархини аниқлаш учун смета меъёрлари.

Биноларни ҳавога тўйинтириш — ташқи ва ички ҳаво зичлиги фарқи ҳисобига амалга ошириладиган, уюштирилган табиий ҳаво алмашиниши.

Биноларни муҳандисий жиҳозланиши — аҳолига кулай маиший ва меҳнат фаолиятини таъминловчи техникавий қурилмалар мажмуаси, шу жумладан: сув таъминоти (совуқ ва иссиқ), канализация, шамоллатиш, электр ускуналари, газ таъминоти, ахлатни четлатиш ва ўт ўчириш воситалари, лифтлар, телефонлаштириш, радиолаштириш ва б. ички ободонлаштириш турлари.

Биноларнинг йўналтирилганлиги — биноларни ёруғликка (уфқ томонларига) нисбатан жойлашиши.

Биобардошлилик — ашёлар ва маҳсулотларнинг чиришга ёки бошқа бузувчи биологик жараёнларга қаршилик кўрсатиш хусусияти.

Биоёқилғи — парчаланиш жараёнида жуда кўп миқдорда иссиқлик ажратиш қобилиятига эга органик ашё.

Биосузгич — тозаланаётган массани фаол микробиологик қатлам қоплайдиган сузгич, ашё қалинлиги орқали ёки ифлослантирувчиларни юқори даражада сингдириш, ёки чиритиш қобилиятига эга организмлар қўшилмаси сунъий равишда барпо этилган жойдан ўтказиш йўли билан оқова сувларни биологик тозалаш иншооти.

Биргаликдаги кучланишлар — икки ёки бир неча кучланишни, энг ноқулай биргаликда (бир вақтда) қўшма таъсири. Ҳисобга олинаётган кучланишлар таркибига қараб фарқланади: асосий биргаликдаги кучланишлар таркиби, доимий, узоқ муддатли ва қисқа муддатли кучланишлар; кучланишни алоҳида уйғунлашуви, доимий, узоқ муддатли, эҳтимолли қисқа муддатли ва алоҳида кучланишлардан биридан иборат таркибда.

Бирхиллаштириш — ўлчамлар турларини камайтириш ва маҳсулотларни ўзаро алмашувчанлигини таъминлаш мақсадида, бинолар ва иншоотлар ҳажмий-режавий ва қурилмавий ечимларини, қурилмалар, деталлар, жиҳозларнинг мақсадга мувофиқ бир нусхалилиги ўрнатиш.

Блок-секция — вазифаси бўйича мустақил, бинонинг бошқа унсурлари билан биргаликда ёинки ўзи алоҳида фойдаланиши мумкин бўлган, ҳажмий-фазовий унсур.

Боғ — аҳолини маданий дам олиши учун ободонлаштирилган, табиий ёки махсус экилган ўсимликлар қоплаган ер майдони.

Болохона қават — бўш, чордоқ орасида, унинг тўсувчи қурилмаларини иситиш билан (баланд томлар нишабини) хона жойлаштириш учун қават.

Бонитет — табиатдан фойдаланишда, айрим манбаларни инсон назарида фойдалилиги ёки уларнинг ҳудудий уйғунлашуви ва тўпламини тавсифловчи сифат кўрсаткичи. Фойдаланилаётган ва фойдаланиш учун мўлжалланган хўжалик жиҳатдан қимматли табиат объектлари ва манбаларини иқтисодий аҳамиятини акс эттиради. Масалан: ернинг.

Босим — жисмнинг қандайдир қисми сатҳига тик йўналишда таъсир этувчи ва тенг миқдорда, шу юзага меъёрий бўлган куч нисбати билан аниқланадиган кучни жадаллигини тавсифловчи катталик.

Бош пудратчи — буюртмачи билан тузилган пудрат шартномаси асосида, шартномада назарда тутилган объект бўйича ҳамма қурилиш ишларини, зарурат бўлса, бошқа ташкилотларни субпудратчи сифатида таклиф этиш билан ўз вақтида ва сифатли бажарилишига жавобгарликни олувчи қурилиш ташкилоти.

Бош режа — лойиҳанинг бир қисми бўлиб, қурилиш объектларини режалаштириш ва ободонлаштириш, бино ва иншоотларни, транспорт коммуникацияларини, хўжалик ва маиший хизмат кўрсатишни ташкил этиш масалаларини мажмуавий ҳал этади.

Бошлама — келаси режалаштириш даврига ўтадиган асосий фондларни режали топширишини ва қурилишни бир маромда олиб борилишини таъминлаш мақсадида, ишга тушириладиган объектлар ва мажмуаларда амалда бажарилиши лозим бўлган, тугалланмаган қурилиш қуввати бўйича ҳажми, маблағлаштириш ҳажми ва қурилиш-йиғув ишлар ҳажми.

Бошлама қувватлар бўйича — қурилиш бошлангандан бошлаб, то режалаштирилаётган давр охиригача ишга туширилган қувватларни олиб ташлангандаги, режалаштирилаётган давр якунида, қурилиш босқичида бўлиши керак бўлган, корхоналарнинг жамланган лойиҳавий қуввати.

Бошланғич давр — «ноль» деб қабул қилинадиган шартли лойиҳавий сатҳдан пастда жойлашган, бино ва иншоотлар қисмларини ёки муҳандислик коммуникацияларини барпо этиш бўйича қурилиш-йиғув ишлари мажмуи.

Бузмасдан назорат қилиш усули — маҳсулотни бузмасдан ёки ашёнинг муайян хоссалари айрим жисмоний катталикларга асосланган намунасини танламасдан (акустак, электрик, механик, магнитик ва б.) ашёлар тавсифини ва сифатини аниқлаш.

Буюртмачи — халқ хўжалик режаларида қурилиш ишлари олиб бориш учун маблағ ажратилувчи ёки шу мақсадлар учун ўзининг маблағлари бўлган ва уларга берилган ҳуқуқлар доирасида лойиҳа-қидирув, қурилиш-йиғув ишларини олиб боришга пудратчи ташкилот билан шартнома тузувчи ташкилот, корхона ёки муассаса, шу жумладан юридик ва жисмоний шахслар.

Вақт мувозанати — иш, ишдан ташқари ва эркин вақтининг катталигини тавсифловчи кўрсаткичлар тизими.

Вақтий қаршилик — қаралсин: мустаҳкамлик чегараси.

Вантлар — букилувчан унсурлар (тортгич), одатда осма қурилмаларни маҳкамлаш учун пўлат трослар (катга оралиқли томёпмалар, кўприклар ва б.).

Веранда — бинога туташтириб ёки унга ичлама қурилган, ҳамда бинодан алоҳида, енгил шийпон кўринишида барпо этиладиган, очиқ ёки ойнаванд, иситилмайдиган хона.

Вертикал кўкаламзорлаштириш — тик сатҳларни кўкаламзорлаштириш учун жамалак ва чирмалашувчи ўсимликлардан фойдаланиш. Уй-жой ва ишлаб чиқариш хоналарини механик ва шовқиндан, ифлосланишидан ҳимоя қилиш учун соғломлаштириш тўсиқларини яратишга имкон беради, уларнинг микроиқлим шароитини яхшилайди, эстетик аҳамият касб этади.

Вестибюль — ташриф этувчиларни қабул қилиш ва оқимини тақсимлашга мўлжалланган, бинонинг ички қисмига кириш олдидаги хона.

Витраж — дераза эшик бўшлиғига ёки алоҳида ромга ўрнатилган, рангли ойнадан ясалган мавзули ёки манзарали тасвир.

Воҳа — уни ўраб турган ҳудуддан фарқли ва аниқ табиий чегарага эга қандайдир хусусияти билан ажойиб жой майдони.

Газ тармоғи — ёнувчан газларни бирор манзилдан истеъмолчига етказиш учун мўлжалланган қувур ўтказгичлар, жиҳозлар ва асбоблар мажмуаси.

Газ таъминоти — халқ хўжалиги ва аҳоли эҳтиёжи учун газ ёқилғисини уюштирилган равишда узатилиши ва тарқатилиши.

Газ тозалагич иншоотлар — атмосферага ташланадиган саноат газларини тозаловчи муҳандислик қурилмалари ва жиҳозлари.

Газ тозалаш — саноат газидан унда мавжуд бўлган қаттиқ, суюқ ёки газсимон аралашмаларни ажратиш технологик жараёни.

Галерея — 1) муҳандислик ва технологик коммуникациялар, хамда одамлар ўтиши учун мўлжалланган ер сиртидаги ёки ердаги бино ёки иншоотларни хоналарини боғловчи бутунлай ёки қисман ёпилган, уфқий ёки қия, чўзиқ иншоот; 2) томоша залининг юқори қавати.

Гардиш — бинонинг юқорида тугалланиш қисми; гумбаз таянадиган цилиндр ёки кўпёқлик.

Геодезик ишлар — қурилиш объектини ҳандасавий ўлчамларини лойиҳага монанд эканлигини таъминловчи, ўз ичига геодезиявий белгилаш асосини яратиш, қурилиш жараёнида белгилаш ишларини олиб бориш, қурилиш йиғув ишларини бажарилишини ҳандасавий аниқлиги геодезиявий назорат қилишни, қурилаётган бино ва иншоотни шакл ўзгариши устидан геодезиявий кузатув олиб боришни олувчи ўлчашлар ва қуриш.

Геодезик таг режа — қурилиш объектининг режавий ва баландлик ҳолатини аниқлаш учун жойда маҳкамланган геодезик белгилар тури.

Гидравлик тўсиқ — сув қатлами газларни исталмаган йўналишда оқишига халал бериб, уларни бир фазодан бошқасига ўтишига тўсқинлик қилувчи ускуна (қувурўтказгичдан. хонага, қувурўтказгичнинг бир қисмидан иккинчисига).

Гидротехник тўсиқ — ўтаётган сув оқимини бошқариш мақсадида қўлланиладиган гидротехник иншоотларнинг сув ўтказувчи тешикларини ёпиш ва очиш учун, сув ўтмайдиган ҳаракатланувчи қурилма (сув ташлаш тўғони, шлюз, қувурўтказгич, гидротехник тоннель ва ш.к.).

Горельеф — ҳайкал безакнинг текисликдан яримдан кўпроқ чиқиб туриши.

Градирня — сув совитиш иншооти.

Гуруҳ пудрати — ҳўжалик ҳисоби пастки шакли бўлиб, гуруҳга, маъмурият билан тузилган шартномага мувофиқ қурилиш объекти ёки унинг қисми бўйича иш бажариш топширилади ва шу шартномада назарда тутилган, иш бажариш учун зарур бўлган шароитлар яратилади.

Гумбаз — фазовий қурилма, бино ва иншоотларнинг қабариқ эгри сатҳли қубба шаклига эга том ёпмаси. Цилиндрсимон, туташ, қуббасимон гумбазлар мавжуд.

Даҳлиз — кетма-кет очилувчи ташқи ва ички эшиклари, ташқаридан совуқ ҳаво оқимини хонага киришига тўсқинлик қилувчи бинога кириш учун ўтиш хонаси.

Дахлиз-шлюз — бир хонадан бошқасига ёнғин, газ, буғ, чанг ва бошқа зарарли моддаларнинг ўтиш имкониятини бартараф этувчи, ҳамда хоналарда берилган ҳаво муҳитини ўлчамларини сақлаш учун махсус қурилмалар билан жиҳозланган даҳлиз.

Давлат қабул ҳайъати — ўрнатилган тартибда тайинлайдиган, қурилиши тугалланган объектни фойдаланишга қабул қилувчи ҳайъат.

Давлат ер захираси — бевосита мақсадли фойдаланилмайдиган, фойдаланувчиларга берилмаган ерлар, бошқа тоифадаги ерлардан фойдаланиш ва янги ердан фойдаланувчилар ташкил қилиш учун эҳтиёт ҳисобланади.

Давлат меъморий шаҳарсозлик назорати — вазирликлар ва идоралар, корхона, муассасалар ва ташкилотлар, жамоат бирлашмалари, ҳамда юридик ва жисмоний, жумладан хорижий шахслар томонидан, меъморчилик — шаҳарсозлик яшаш манзилларини режалаштириш ва қуриш бўйича белгиланган меъёрлар, алоҳида бинолар ва иншоотлар, иш сифати ва фойдаланиш талабларига риоя этилишини тегишли ваколатли органлар томонидан назорат олиб борилиши.

Давлат назорати — тегишли давлат органлари муассасавий масалалар ва ишлар тури бўйича амалга оширилаётган қурилиш объектларида бузилишларни аниқлаш, лойиҳадан чекланишларни, меъёрий ҳужжатлар ва андозалар талабларига риоя этилишини, аниқлаш ва йўқотиш мақсадида олиб бориладиган назорат.

Давлат табиий миллий боғи — алоҳида экологик, тарихий ва эстетик қимматга эга, табиат мажмуаларини сақлаш учун барпо этилган ва хўжаликда фойдаланишдан холи этилган майдон.

Дам олиш минтақаси — аҳоли томонидан анъанавий фойдаланиладиган ёки қисқа ва узоқ муддатли дам олиш, саёҳат ва санаторий-курорт даволаниши учун махсус ташкил этилган табиат ҳудуди — оромгоҳ минтақа.

Дамба (кўтарма) — дарё ва денгиз қирғоқ бўйи пастликларини сув босишидан, каналларни ўпирилишидан, босимли гидротехник иншоотларни қирғоқлари (босимли дамбалар) билан туташишидан ҳимоялаш учун, дарё ўзанларини ростлаш, кемачилик шароитларини яхшилаш ва сув ўтказиш, сув тўплаш иншоотлари ишларини яхшилаш учун тикланган тўкма кўринишдаги гидротехник иншоот.

Дендрарий — илмий, маърифий ва хўжалик мақсадларида, дарахтлар ва ўсимликларни очиқ жойда маданийлаштириладиган дендрологик боғ.

Деривация — дарёдан, сув омборидан ёки бошқа ҳовуздан сувни бошқа томонга буриб юбориш ва уни ГЭС тугунига ташиш (келтирувчи Д), ҳамда ундан сувни четлаштирувчи (четлатувчи Д) иншоотлар тизими.

Децибел (дб) — белдан 10 марта кичик бўлган, шовқин даражасини ўлчаш бирлиги.

Дизайн — нарсалар, бино ичи ва биноларни қулайлик, тежамкорлик ва гўзалликнинг муштараклиги негизида, бадиий қуриш.

Динамик куч — аҳамияти, йўналиши ёки қўйилиш нуқтаси вақтай тез ўзгарувчанлиги билан тавсифланадиган ва қурилмалар унсурларида катта инерция кучини кузатувчи куч.

Диспетчерлаштириш — қурилиш ишлаб чиқаришини ҳамма қисмларини, маромида ва қурилиш-йиғув ишларини, илдам режалар ва ишлаб чиқариш жадвалларини бажарилишини бошқариш ва назорат қилиш ва уни моддий-техникавий манбалари, ташкилотлар, ёрдамчи корхоналар ва хизмат кўрсатувчи ҳўжаликлар ишини келиштиришни таъминлашга қаратилган марказлашган тизими.

Доимий юк — бино ва иншоотнинг бутун хизмат муддати давомида доимий таъсир этувчи куч.

Доирасимон (қобиқсимон) қозиқ — доирасимон бўшликли темир-бетон қозиқ, бўшлиғи тупроқ ёки бетон билан тўлдирилади.

Донадор таркиб — бетон тўлдиргичларида, тупроқда ёки сунъий маҳсулотда тадқиқ қилинаётган нусхада масса (оғирлик) фоизларда ёки доналар умумий миқдори бўйича ифодаланган турли йирикликдаги доналар (зарралар) бор бўлиши.

Дрена — ер ости сувларини йиғиш ва четлатиш учун ер ости сунъий қурилмаси (қувур, қудуқ, бўшлиқ).

Дренаж — ер ости сувлари сатҳини пасайтириш, бино (иншоот) атрофидаги тупроқ қатламини қуритиш, сизиш босимини камайтириш мақсадида, уларни йиғиш ва четлатиш учун қувурлар (дрена) қудуқлар ва бошқа қурилмалар тизими.

Дюкер — дарё (канал) ўзани остидан. чуқур водий (жарлик) ён бағри ёки тубидан, чуқурликда жойлашган йўл остидан ўтказиладиган қувурўтказгичнинг босимли қисми.

Ендова — томнинг сув йиғиш ботиқ қирраси.

Ер ажратиш — ер қонунчилигида ўрнатилган тартибда ва меъёрий ҳужжатлар билан аниқланувчи ўлчамларда корхона,бино ва иншоотлар қуриш, улардан фойдаланиш ва уларнинг тараққиёти учун зарур ер бериш.

Ер устки қавати — хонанинг пол сатҳи ернинг(тротуар, тўшама) режавий сатҳидан паст бўлмаган қават.

Ер фонди — 1) мамлакат доирасидаги ҳамма ерларнинг йиғиндиси; 2) маъмурий-ҳудудий-бирликлардаги алоҳида ердан фойдаланувчилар чегараларидаги умумий ер майдони.

Ерга эгалик — тегишли ҳуқуқ ва мажбуриятларни назарда тутилган ҳолда ердан белгиланган шартлар бўйича фойдаланиш.

Ердан фойдаланиш — 1) хўжаликка, корхонага муассасага, бошқа ташкилотларга ёки жисмоний шахсларга тақдим этилган ер майдонларидан фойдаланиш тартиби, шарти ва шакли; 2) фойдаланувчининг ер майдонлари йиғиндиси.

Ерларни рекультивациялаш — бузилган ерларни ҳосилдорлигини ва хўжалик қийматини тиклаш бўйича муҳандислик техникавий, агротехник, биологик ва б. тадбирлар мажмуаси.

Ерни баҳолаш — тупроқ унумдорлигини, табиий-иқлимий шароитларни ва ер майдонларини иқтисодий имкониятини тавсифловчи кўрсаткичларни аниқлаш ва солиштиришга асосланган, ернинг табиий ва халқ хўжалик қиммати ҳолати ҳақида хулоса тайёрлаш.

Ертўла қавати (ертўла) — пол сатҳи, ернинг (тротуар, тўшама) режавий сатҳидан, унда жойлашган хоналарнинг баландлиги ярмидан кам бўлмаган қават.

Етишиш радиуси — метр, километр ёки минут соатда ифодаланувчи масофа ёки вақтни тавсифловчи кўрсаткич, унинг чегарасида аҳоли учун у ёки бу объектларга бориб келиш осонлиги.

Ёғочни антипирлаш — ёғочни олов таъсирига чидамлилигини ошириш мақсадида кимёвий моддалар эритмаси ёки аралашмасини (антипиренлар) чуқур ёки юзаки сингдириш.

Ёзги хона — асосан йилнинг илиқ даврида фойдаланишга мўлжалланган, уй ёки ёрдамчи хона вазифасидаги, очиқ, яримочиқ ва берк хона.

Ёмғир тушиш жойи — ортиқча ёмғир сувларини сув ҳавзасига ташлаш учун ярим ажратувчи ва умумоқизиш канализацияси тизими тармоғидаги иншоот.

Ёмғир четлатувчи — ёмғир канализацияси тизимидан оқава сувларни ҳавзага чиқариб ташлаш учун иншоот.

Ёнғиндан ҳимоялаш қопламаси — бинокорлик қурилмаларини, ёнғин таъсирига қаршилигини ошириш мақсадида сиртига ишлов бериш (суваш, пасталар суркаш ва ш.к.).

Ёнчўқур — бино ёки иншоотнинг қандайдир қисмида ўрнатиладиган хизмат кўрсатувчи ходимларнинг шу ерда жойлашган қурилма ва ускуналарга эркин киришини ёки атроф муҳит билан фазовий алоқасини яхшилашни таъминловчи жойдаги чуқурлик.

Ёриқбардошлилик — темир-бетон қурилмаларнинг куч ва таъсирлар натижасида ёриқлар пайдо бўлишига қаршилик кўрсатиш хусусияти.

Жавон — бинода ёки ундан ташқарида эркин турувчи ва томёпмаларида технологик ва ҳоказо жиҳозларни ва транспорт воситаларини жойлаштириш учун мўлжалланган кўп қаватли синчли (бедевор) иншоот.

Жамланган куч — жуда кичик майдонга (нуқтага) бериладиган куч.

Жамоат хизмат кўрсатиш поғоналари — аҳолининг фойдаланиш такрорийлиги негизи бўйича ажратиладиган хизмат кўрсатиш муассасалари гуруҳи.

Жамоат бино ва иншоотлари — аҳолига ижтимоий хизмат кўрсатишга ва маъмурий муассасаларни ва жамоат ташкилотларини жойлаштириш учун мўлжалланган бино ва иншоотлар.

Жиҳоз лимит баҳоси — янгитдан ўзлаштирилаётган ёки мезонлаштирилмаган жиҳозни яратиш учун топшириқ берувчи ташкилот тайёрловчи вазирлик (ташкилот) билан зарур бўлган ҳолларда жиҳоз эҳтиёжмандлари билан ҳам келишув бўйича бирламчи талабларида аниқланадиган нарх. Лимит нархлар жиҳоз баҳосини туб қурилиш сметаларида аниқлаш учун мўлжалланган ва муайян жиҳоз турига нарх қўйилаётганда орттириб юборилиши мумкин эмас.

Жиҳозлар гуруҳий лимит баҳоси — асосий жиҳоз бирлигига ўрнатилган, вазифаси ва қурилмавий тавсифи (масалан: қуввати, иш унумдорлиги, муассаса ва б.) бўйича бир хил жиҳозлар гуруҳи учун техникавий-иқтисодий кўрсаткичларни аниқловчи нарх.

Жиҳозларни мажмуавий синаш — ўрнатилган ҳамма жиҳозларни ишлашини техникавий талабларга монанд эканлигини текшириш.

Жиҳозларни якка синаш — ўрнатилган жиҳозларни техник талабларга мослигини алоҳида ишлаб текшириш.

Жиҳозларнинг смета баҳоси — улгуржи нархи, ўрнатилган тўплам эҳтиёт қисмлари баҳосини, илишга,ўрашга ва реквизиторларга харажатларни, қурилиш объект қошидаги омборга олиб келгунгача бўлган транспорт сарфларига тайёрлов омборхона харажатлари ва бутлашга сарф-харажатларни ўз ичига олувчи қурилиш сметасида назарда тутиладиган жиҳозлар нархи.

Жиҳозни ўрнатиш смета баҳоси — йиғув ташкилотининг объект ҳузуридаги омбордан жиҳозли то лойиҳавий ўрнатиш жойига келтириш бўйича, техник шартлар билан белгиланган, йиғиш бўйича бажарилган ишлар ва жиҳозни якка тартибда синаш бўйича ҳамма харажатларини, ўрнатилган ўлчов бирлигига, жиҳозни йиғиш смета баҳосини аниқлаш учун мўлжалланган нарх.

Жоиз — мўътадил ўлчамлардан жоиз этилган четлашишнинг арифметик жамига тенг, энг катта ва энг кичик ҳаддий ўлчамлар фарқи.

Жойлашиш ягона тизими — хўжаликни ҳудудий ташкил этишни тавсиф этувчи, меҳнат самарадорлигини ошириш, шаҳар ва қишлоқларни интеграциялаш, ҳаёт даражасини ва ҳаёт фаолияти шароитларини тенглаштириш асосида, жамиятни моддий ва маданий фаровонлигини оширишга имконият яратувчи ижтимоий-иқтисодий тоифа.

Зўриқиш — ташқи кучланиш ва таъсирдан (кўндаланг ва бўйлама кучлар; эгувчи ва буровчи моментлар) қурилмалар унсурининг кўндаланг кесимда пайдо бўлувчи ички куч.

Зўриқиш редаксацияси — шакл ўзгариши доимийлигида ашёда (жисмида) зўриқишининг аста секин ўзгариши.

Забой — ишлаб-чиқариш жараёнида силжийдиган тупроқни очиқ ёки ер ости усулида қазиб чиқариладиган иш жойи.

Забрал девор — сув тўплагич тирқиши олдида жойлашган ва пастки қирраси билан гидротехник иншоот суви энг кам даражасига чўктирилган ва унга шуга (тубмузи), қанотлар ва ш.к. тушиб қолишидан ҳимоялаш учун тик, девор.

Заказник — табиий ҳудуд бир қисми бўлиб, унда табиат манбаларини, жониворлар, ўсимликлар айрим турларини ёки яхлит ландшафтни, сақлаш, қайта тиклаш мақсадида инсоннинг бир ёки бир неча хўжалик фаолиятига чеклашлар киритилади.

Залог — заминнинг ўртача радди катталигини ўлчаш учун қоқилаётган қозиққа тўқмоқ зарби қатори.

Заминдаги девор — ерости ва чуқурлаштирилган иншоотлар тик деворларини, ҳамда тупроқни ўпирилишдан тўхтатиб қолувчи хандақларда бентонит лой (суспензия) қоришмаси ҳимоясида ўрнатиладиган сизишга қарши қоплама тиклаш усули.

Заминни барқарорлаш — 1) асослар ва тупроқ ашёли иншоотлар, тупроқ бирикув жараёни тугагандан сўнги тупроқ ҳолати (яъни, шу зўриқиш ҳолатида энг катта чўкишга эришиш); 2) заминни шакл ўзгаришини камайтириш ва мустаҳкамлигини ошириш мақсадида, унинг хоссаларини яхшилаш усули.

Заминни маҳкамлаш — табиий ҳолатда турган заминга, асоснинг кўтариш хусусиятини ошириш, хандақ ва тоғ қазилмалари деворларини маҳкамлаш, сизишга қарши тўсиқлар барпо қилиш ва ш.к. мақсадида, махсус ишлов бериш (цементлаш, сликатлаш, смолалаш, лойлаштириш, битумлаш, электрохимёвий ёки ҳароратли таъсирлантириш, музлатиш ва б.) йўли билан янги физикавий-механик хусусият бериш.

Заминни музлатиш — бўш, сувга тўйинган заминни музлатиладиган жойига киритилган қувурлар бўйича, совуқлатгични айлантириш йўли билан, мўлжалланган ўлчамларда муз замин қатламларини ва мустаҳкамликни ҳосил қилиб, вақтинчалик маҳкамлаш усули.

Заминни намлаш — чўкувчан ерларни сув бостириш йўли билан чўкиши мўлжалланган барқарорликкача зичлаш усули.

Заминнинг силжувчанлиги — ўзгармас босим остида заминнинг маъданли склети (асосан лойли) вақт давомида шакл ўзгариши.

Зарбавий ёпишқоқлик — ашёнинг мўрт бузилишга қаршилигини баҳоловчи шартли механик тавсифи.

Захватка — таркиби ва иш ҳажми билан муайян ва ундан кейинги жойларда такрорланувчи, қурилиш-йиғиш ишларини узлуксиз бажарилишига мўлжалланган бино, иншоот қисми.

Зилзилабардошлилик — бино ва иншоотларнинг зилзилавий таъсирларга фойдаланиш қобилиятини йўқотмай, қарши туриш хусусияти.

Зичловчилар — бино ва иншоотларнинг чокларини ва қурилмавий бирикмаларини ўтказмаслигини (сув, товуш ва ш.к.) таъминлаш учун қўлланиладиган эгилувчан ёки юмшоқ эгилувчан ашёлар.

Иқлим — 1) мазкур жойга хос, унинг географик шароитларига мос, об-ҳавонинг кўп йиллик режими; 2) географик қобиққа (биосферага)кирувчи тропосфера хусусияти.

Идишлар, жойлаш ва реквизит смета нархи — жиҳозларни, ашёларни, маҳсулотларни ва қурилмаларни ташиш ва қурилиш объекти қошидаги омборларда сақлаш даврида сақланишини таъминлаш бўйича, сметаларда завод-етказиб берувчи, харажатларини қоплашни назарда тутиладиган маблағлар.

Идоравий меъёрий ҳужжат — ҳудуд ёки халқ хўжалиги тармоғига хос ва республика меъёрий ҳужжатларида тартибга солинмаган масалалар бўйича талабларни ўрнатувчи меъёрий ҳужжат.

Ижозатланган оромгоҳлик юкланиш — табиат мажмуйининг турғунлиги, руҳий ҳаловат ва маданий-тарихий ёдгорликларни маъқул фойдаланиш шароитлари сақланиб қоладиган, вақт бирлигида, майдон бирлигига ташрифлар сони.

Ижро чизмалари — объектни фойдаланишга қабул қилиб олишда, иш олиб боришга масъул шахснинг амалда бажарилган ишлар чизмаларга монанд эканлиги, шу жумладан, уларга киргазилган ўзгаришларни ҳисобга олинганлиги ҳақида ёзувлар билан тақдим этиладиган чизмалар.

Ижтимоий инфратузилма — ижтимоий ҳаёт фаолияти учун шароит яратувчи халқ хўжалиги тармоқлари йиғиндиси.

Илиш — йиғилаётган, ташилаётган ёки юк кўтарувчи машина илгаги билан кўтарилаётган қурилма (маҳсулот, жиҳозларни) вақтинча улаш.

Инвесторлик сметаси — буюртмачи томондан олдиндан қурилишни нархини баҳолаш, турли босқичларда маблағлар миқдорини аниқлаш, пудрат савдосини тайёрлашга ёки пудратчи билан, музокаралар учун мўлжалланган лойиҳадан олдинги ёки лойиҳа-смета ҳужжатлари таркибидаги ҳужжатлар тўплами. Инвесторлик сметасида жиҳозлар,лойиҳа-қидирув ишлари, қурилиш билан шуғулланувчи буюртмачи хизматини маблағ билан таъминлаш ва ш.к. қўшилган ҳолда, қурилишнинг тўла баҳоси келтирилади.

Инсоляция — ер сатҳининг қуёш радиациясидан нурланиши.

Интеръер — 1) меъморий ва бадиий безалган ва жиҳозланган бинонинг, хонанинг ички қисми; 2) хонанинг ички кўринишини тасвирловчи картина расм.

Инфратузилма — у ёки бу организмнинг (шаҳар, туман, вилоятнинг) фаолият кўрсатишини таъминловчи объектлар ва иншоотлар тўплами.

Иншоот — ҳажмий, сатҳий ёки чизиқли ерда, ер устида ёки ер остидаги юк кўтарувчи, айрим ҳолларда тўсувчи қурилмалардан ташкил топган ва турли ишлаб чиқариш жараёнларини бажариш, ашёларни, маҳсулотларни, жиҳозларни сақлаш учун, одамларни вақтинчалик бўлиши, одамлар ва юкларни ташиш ва ш.к. учун мўлжалланган қурилиш тизими.

Иситиш — иссиқлик йўқотилишини ўрнини тўлдириш ва хонадаги одамларга иссиқлик бўйича қулайлик шартлари билан аниқланадиган ёки у ердаги содир бўлаётган технологик жараёнлар талабларига мувофиқ, берилган даражадаги ҳароратни сақлаш мақсадида хонани сунъий қиздириш.

Иссиқлик тармоғи — иссиқлик манбаидан истеъмолчиларга иссиқлик ташувчи (иссиқ сув ёки буғ) ўтадиган қувур ўтказгичлар (иссиқлик ўтказгичлар) йиғиндиси.

Иссиқлик таъминоти — турар жой, жамоат ва саноат бинолари ва технологик истеъмолчиларни, иситиш, шамоллатиш, иссиқ сув билан таъминлаш тизимларини иссиқлик ташувчи (иссиқ сув ёки буғ) ёрдамида иссиқлик билан таъминлаш.

Истиқомат ҳудуди — уй-жой, жамоат бинолари қурилиши, боғ-роғлар, хиёбонлар ва б. жойлаштириш учун мўлжалланган шаҳар ҳудудининг қисми.

Иш кўлами — белгиланган сонли ишчиларни уларга берилган меҳнат воситалари билан (механизмлар, мосламалар, ашёлар) жойлаштириш учун зарур, қуриш объектининг бир қисми.

Иш олиб бориш лойиҳаси (иобл) — қурилиш-йиғув ишларини бажариш технологияси, муддати ва манбалар билан таъминлаш тартибини аниқловчи ва бинолар (иншоотлар) қисмларини тиклаш бўйича ишлаб чиқариш жараёнларини ташкил этишда асосий қўлланмавий ҳужжат бўлиб хизмат қилувчи лойиҳа.

Ишга тушириладиган мажмуага кирувчи объектлар смета нархи ведомости — корхона, бино ва иншоотлар қурилиши ва ишга туширилиши, алоҳида топшириладиган мажмуалар ҳолида амалга оширилиши мўлжалланганда, тайёрланиши зарур бўлган ҳужжат. Бу ведомост топшириладиган мажмуа тартибига кирувчи объектлар ҳамда умум майдон ишлари ва харажатлари смета нархини ўз ичига олади.

Ишга туширилувчи мажмуа — асосий ишлаб чиқариш ва ёрдамчи вазифасидаги объектлар гуруҳи: қувват, транспорт ва омборхона хўжалиги, алоқа, майдон ичи муҳандислик коммуникациялари, ободонлаштириш ва қурилишнинг бир қисми ёки навбати ҳисобланадиган б. объектлар ишга туширилиши лойиҳада назарда тутилган маҳсулот чиқаришни ёки хизмат кўрсатишни ва амалдаги меъёрларга биноан хизмат кўрсатувлар учун меъёрий меҳнат шароитлари яратишни таъминлайди.

Ишлаб-чиқариш ҳужжатлари — қурилиш-йиғув ишларини олиб борилиши ва қурилишнинг техникавий ҳолатини акс эттирувчи (ижро чизмалари ва чизмалари, ичига жадваллар, қабул қилиш далолатномалари ва бажарилган ишлар ҳажми рўйхати, умумий ва махсус ишлар журналлари ва б.) ҳужжатлар тўплами.

Ишлаб-чиқариш бинолари — саноат ва қишлоқ хўжалик корхоналарини жойлаштириш ва одамлар меҳнат қилиши ва технологик жиҳозлардан фойдаланиш учун зарур шароитлар яратилишини таъминлайдиган бино.

Ишлаб чиқариш сифат назорати — бино ва иншоотлар қурилмалари ва уларнинг таркибий унсурларини объект қурилиши жараёнида лойиҳада белгиланган ва меъёрий ҳужжатлар, мезонлар талаб этадиган, хандасавий, физик-техникавий ва технологик ўлчамлари ва хусусиятларига риоя этилишини кириш, илғор ва қабул назорати.

Ишлаб-чиқариш — технологик бутлаш — ишчи минтақаларга махсус ташкил этилган базаларда ишлаб-чиқаришда қўллаш учун тўла тайёр ҳолга келтирилган ашёларни, маҳсулотларни ва қурилмаларни бутлаб келтириш.

Ишлаб-чиқариш меъёрлари — меҳнат ва моддий манбаларнинг иш ҳажми бирлигини (маҳсулот бирлиги) ишлаб-чиқаришга сарф катталигини ўрнатадиган меъёр.

Ишланаётган ҳудуд — ер ости тоғ ишлари олиб бориш натижасида, бино ёки иншоот асосида замин нотекис чўкиши ёки силжиши вужудга келиши мумкин бўлган ҳудуд.

Ишончлилик — бино ва иншоот хамда унинг кўтарувчи ва тўсувчи қурилмаларининг фойдаланиш даврида берилган вазифаларни бажариш хусусияти (қобилияти).

Ишчи қабул ҳайъати — ўрнатилган тартибда, қурилиш тугалланган объектда бажарилган ишларни қабул қилиб олиш ва уни давлат қабул ҳайъатига тақдим этиш учун тайинланадиган ҳайъат.

Ишчи майдон — бевосита қурилиш-йиғув ишлари олиб бориладиган ва шунга зарур ашёлар, тайёр қурилмалар ва маҳсулотлар, машина ва мосламалар жойлаштириладиган майдон.

Ишчи чизмалар — бевосита қурилиш-йиғув ишларини бажариш ёки бинокорлик маҳсулотларини ва қурилмаларини тайёрлаш учун мўлжалланган чизмалар.

Йўл қопламаси (аэродром қопламаси) — транспорт воситалари оғирлигини ўзлаштирувчи ва уни тарқатилган ҳолда, маҳаллий шароитлардан келиб чиққан ҳолда қоплама, асос ва қўшимча қатламлардан ташкил топган (музлашдан ҳимояловчи, зовурлаштирувчи, текисловчи ва б.) ер кўтармасига ва заминга ўтказувчи бир қатламли ёки кўп қатламли қурилма.

Йўл қопламаси (аэродром қопламаси) — транспорт воситалари оғирлигини ўзлаштирувчи ва асосни иқлимий омиллар таъсиридан ҳимояловчи, бир қатламли ёки кўп қатламли йўл (аэродром) қопламаси юқори қисми.

Йўл қопламаси ғадир-будурлиги — йўл қопламаси юзасининг зарра хандасавийлиги билан тавсифланувчи (бўртиқлар ва ўйиқлар, текис ва узлуксиз жойлашиши йиғиндиси) ва автомобил шинасини йўл қопламаси билан жипсланишини таъминловчи сифати.

Йўл усти қурилмаси — рельслар, рельслар маҳкамлагичидан, стрелка ўт ўтказгичларидан, шпаллар, ўтказилувчи ва кўприк чор қирра ғўла, бошқа рельс таянчлари, ҳамда тўшама қатлами ва ғилдираб кетишга қарши ва ҳаракат таркибини ғилдираклари ҳаракатини йўналтириш, транспорт воситаларидан оғирликни қабул қилиш ва уни ер кўтармасига ва замин асосига узатишга мўлжалланган темир йўл ёки трамвай йўлининг қисми.

Йўл чети — тупроқ кўтарманинг чети ва автомобил йўли ўтиш қисми қирраси ёки темир йўл посанги призмаси таги ўртасидаги ён қисми.

Йўл-иқлимий минтақаси — мамлакат ҳудудининг автомобил йўлларини бунёд этишдаги иқлимий шароитлар хусусиятлари бўйича, сув иссиқлик режими, ер ости сувлари чуқурлиги, заминнинг музлаш чуқурлиги, фақат шу жойга хос бўлган атмосфера ёғимлари миқдори бирлиги билан тавсифланувчи шартли қисми.

Йўриқнома — 1) инвестицион жараённинг ҳамма иштирокчилари учун риоя этиш мажбурий бўлган лойиҳалаш ва қурилишни амалга оширишни тартиб ва усулларини ўрнатувчи кўрсатмалар, қоидалар йиғиндиси; 2) қурилиш меъёрлари ва қоидалари тизимида республикавий (РҚМ) ёки идоравий (ИҚМ) меъёрий ҳужжатлар: саноатнинг айрим тармоқлари корхоналарини, ҳамда турли вазифадаги бинолар ва иншоотлар, қурилмалар ва муҳандислик жиҳозларини лойиҳалаштиришни; қурилиш-йиғув ишларини олиб боришни; ашёлар, қурилмалар ва маҳсулотларни кўлланишини; лойиҳа-қидирув ишларини ташкил этиш бўйича, меҳнатни ва қурилишдаги лойиҳа-смета ҳужжатларини ишлаб чиқишни ва б. меъёр ва қоидаларини ўрнатади.

Йиғма қурилмалар — корхоналарда тайёрланадиган, бино ва иншоотларни барпо этишда ишлатиладиган бинокорлик қурилмалари.

Йиғмалик даражаси — бинолар (иншоотлар) лойиҳаси техникавий-иқтисодий баҳолаш ва қурилишнинг техникавий даражаси, йиғма қурилмалар ва қисмлар смета нархини (франко қурилиш майдончаси), ҳамда санитария-техникавий, электротехникавий ва технологик тизимлар учун олдиндан тайёрланган қурилиш-йиғув ишлари ҳажмига ҳамма қурилиш ашёлари, қурилмалари ва қисмлари смета баҳосига қўшилувчи нисбат билан тавсифланувчи кўрсаткичи.

Йиғув — ўрнатув, муҳандислик қурилмаларни (қурилмавий унсурларни) ёки назорат ва автоматика воситаларини улаш билан технологик жиҳозларни ҳамда хомашё, сув, буғ, қувват ва ш.к. узатувга ва ишлаб-чиқариш чиқиндиларини четлатишни таъминлайдиган коммуникацияларни лойиҳавий ҳолатда ўрнатиш ва ўзгармас қилиб маҳкамлаш.

Йиғув кондуктори — йиғилаётган қурилмаларни ёки улар унсурларини лойиҳавий ҳолда эканлигини текшириш ва вақтинчалик маҳкамлаш жиҳози.

Йиғув мажбурий — қурилмаларни асбобий-назоратсиз, эркин тарзда тасодифий силжишини чеклаш билан, лойиҳавий ҳолатига йўналтириш ва ўрнатишни таъминловчи, қурилмаларни (жиҳозларни) махсус қайдловчи мосламалардан фойдаланиб текширувсиз йиғишнинг бир тури.

Йиғув очиқлиги — йирик ўлчамли жиҳозларни ёки катталаштирилган қурилмалар тугунларини йиғув жойига ёки унинг аксида, тўсиқсиз силжитишни таъминлаш учун лойиҳада назарда тутилган девордаги ёки ораёпмадаги тешик.

Йиғув раҳбари — жиҳозларни ўрнатиш устидан, шу жиҳозни тайёрлаган корхона ёки у жалб этган ихтисослашган ташкилот буюртмачи билан шартнома бўйича амалга оширадиган техникавий раҳбарлик.

Йиғув текширувисиз — туташув сатҳларига тешикларга ва чоклардаги инларга юқори аниқликда ишлов берилган қурилма ва жиҳозларни қўшимча силжитишсиз (текширувсиз) йиғиш.

Йиғув ускунаси — ортиш (тушириш), ташиш, йириклаштирувчи йиғув ва қурилмаларни лойиҳавий ҳолда доимий маҳкамлашни ҳисобга олган ҳолда, йиғиш билан боғлиқ ишлаб-чиқариш жараёнларини ва ишларини бажарилишини таъминловчи қурилма ва мосламалар.

Йиғув — олди жиҳозлар тафтиши — жиҳозларни ўрнатиш олдидан техникавий талабларга монанд эканлигини махсус текшириш.

Йириклаштириб йиғиш — бинокорлик қурилмалари алоҳида унсурларини, жиҳозлар, қувур ўтказгичлар тугунларини ва ш.к. йиғув воситаларининг юк кўтаришига монанд оғирликдаги йиғув блокларига аввалдан бирлаштириш.

Йириклаштирилган смета меъёрлари (йсм) — бутунлай бинолар ва иншоотлар бўйича ҳам, шунингдек, биноларнинг алоҳида қурилмавий қисмлари ва иш турлари, ҳамда технологик жиҳозлар қисмлари бўйича ҳам, қурилиш-йиғув ишларини смета нархини аниқлаш учун мўлжалланган тармоқлар аро ёки тармоқ вазифасидаги смета меъёрий ҳужжатлар.

Кўприк бўшлиғи — ҳисобий юқори сув сатҳида ўлчанган, кўприк ости бўш фазо уфқий ўлчамларининг йиғиндиси.

Кўприк полотноси — транспорт воситаларидан бевосита оғирликни қабул қилувчи ва оралиқ тузилманинг бошқа қисмларига узатувчи, кўприк оралиқ қурилмаси.

Кўтарилиш қаноти — тортқич қурилмалар (арка, гумбаз ва ш.к.) таянч нуқтасини бирлаштирувчи чизиқдан тик масофа.

Кўтармалаш — жойларни юза сувлар босишидан ер кўтармалари ва дамбалар билан тўсиш.

Кабел канализацияси — шаҳарларда ва саноат корхоналарида электр ва телефон тармоқларини жойлаштириш учун доимий ер ости иншоотлар тизими.

Казино — ўйинлар уйи; тамаддихонаси бўлган кўнгилхушлик муассасаси.

Камин — 1) кенг, очиқ ўтхонали хона печи; 2) электр иситувчи асбоб.

Канал — 1) чуқурликда ёки ташламада жойлашган сувни босимсиз ўтказишга мўлжалланган, чўзиқ очиқ иншоот; 2) коммуникацияларни ўтказиш учун мўлжалланган (кабеллар, қувур ўтказгичлар ва ш.к.) баландлиги туртиб чиққан қурилмасигача 2 дан кам бўлмаган ёпиқ ер ости чўзиқ иншооти.

Канализация — аҳоли яшаш манзиллари, саноат корхоналари ва бошқа объектлар ҳудудидан оқова сувларни қабул қилиш, тўплаш ва четлатишни, ҳамда уларни тозалаш ва қайта фойдаланишдан ёки сув ҳавзасига ташлашдан олдин зарарсизлантиришни таъминлайдиган муҳандисий иншоотлари (қувурўтказгичлар, насос станциялари, тозалаш иншоотлари) ва жиҳозлар ( санитария асбоблари, қувурлар ва б.) мажмуи.

Канализация тармоғи — оқова сувларни қабул қилиб олиш ва тозалаш иншоотлари ўрнашган жойга чиқариш учун қувур ўтказгичлар, коллекторлар ва лотоклар йиғиндиси.

Квитация — суюқлик оқимда, суюқликдан гидродинамик ёки акустик жараёнлар натижасида ажралиб чиққан буғ, газ ёки уларнинг аралашмаси билан тўлган «бўшлиқлар» — кичик пуфакчалар ёки бутун бўшлиқлар пайдо бўлиб, унинг бир жисмлилигининг бузилиши.

Кема навали — кема швартовкасида ёки унинг тўхтаб туришида, қирғоқ иншоотига ўтадиган кучланиш.

Кема сузиш кўприкости қамрови — оралиқ иншоот ости ҳисобий кема сузиш уфқи ва таянчлар қирраси ҳосил қилган ва унинг ичига кўприк қурилмалари ёки унинг остида жойлашган ускуналар унсурлари кириб туриши мумкин бўлмаган кўприк ости фазо кўндаланг тахлити (сув оқими йўналишига тик).

Кемпинг — лагеръ, автосаёҳатчилар учун база.

Кенгайтиргич идиш (бак) — сув билан иситиш ёпиқ тизимида, унинг энг катта ишчи ҳароратигача исиганда пайдо бўладиган ортиқча сув ҳажмини қабул қиладиган резервуар.

Кескин омиллар — ўлимли омиллардан фарқли ўлароқ, ҳали тирик жонзотларни тез ҳалокатга олиб келмайдиган, лекин жуда беқарор ва уларнинг мавжудлигига ноқулай шароит яратувчи, муҳитнинг ҳар қандай омили.

Кессон — сув остида ёки сувга тўйинган заминда ортиқча босимли ҳавода иш олиб боришда зарур шароитларни таъминлаш учун қурилма (бўлма).

Клуарлар — дам олиш учун ҳамда норасмий учрашувлар, фикр алмашув учун ён заллар, йўлаклар.

Когезия — бирхил қаттиқ жисм ёки суюқликнинг ўзаро зарралари молекулалараро бир — бирига таъсир этиши сабабли бу зарраларни ягона жисмга олиб келувчи қўшилиши, тортилиши.

Колорифер — иситиш, шамоллатиш ва қуритиш мақсадидаги ҳавони қиздириш учун жиҳоз — иссиқ сув, буғ ёки қиздирилган газ ҳаракатланувчи қувурлар тизими.

Коммуникация — 1) ахборот, алоқа; 2) коммуникациялар ахборот йўллари, алоқа линиялари; 3)шаҳар хўжалиги ер ости тармоғи (сув ўтказгич, газ ўтказгич).

Коммуникация коллектори — 1) суюқлик ва газларни ташиш учун (қувурўтказгичсиз) ерости чўзиқ иншоот; 2) турли вазифадаги қувур ўтказгичларни ва кабелларни бирга ўтказиш учун ер ости чўзиқ иншоот.

Коптаж иншооти — ер ости сувларни юзага чиқиш жойида ушлаб қолиш ва йиғиш учун иншоот.

Котедж — бир оила учун, унча катта бўлмаган шаҳардан ташқаридаги уй.

Крематорий — кремация қилиш учун бино.

Кулиса — саҳна ёнларида жойлашган театр безаги текис қисми.

Курзал — оромгоҳда концерт, мажлислар ва ш.к. ўтказиш учун хона.

Куч (юклама) — бино ва иншоотлар қурилмалари ва уларнинг асосларини зўриқиш — шакл ўзгариш ҳолатини келтириб чиқарувчи механик таъсир — бу таъсир катталигини ва йўналишини тавсифловчи.

Кучланувчи тармоқ — электр қувват аниқ кучланиш подстанциялари шинасидан электр транспорт ҳаракат таркибининг ток қабуллагичларига узатиш учун хизмат қилувчи электр таъминоти тизимининг қисми.

Кювет — темир йўл ёки автомобил йўлларидан сувни четлатиш ариғи.

Ландшафт — табиий ва антропоген таркиблар ўзаро таъсирланишдан тузилган, ҳамда янада пастроқ таксономик даражадаги ҳудудий тизим. Табиатни муҳофазалаш нуқтаи назаридан ландшафт манбавий (манба сақловчи ва манба қайта тикловчи) тизим; инсон ҳаёти ва фаолияти учун муҳит; генофондни сақловчи; табиат тажриба хонаси ва эстетик тарбия манбаи сифатида қўрилиши мумкин. Антропоген, табиат, маданият ва номаданий, ўрмон, ботқоқлик, чўл, тоғ ваб. Ландшафтлар фарқланади.

Ландшафт боғи — манзарали боғ: 1) сунъий равишда, эркин режада, табиий ландшафтни қайтадан тиклаш; 2) кўпинча оромгоҳ объекти сифатида фойдаланадиган хушманзара табиий-антропоген ландшафтнинг мойиллаштирилган қисми.

Ландшафт файзи — ландшафтнинг инсон тўлақонли ҳордиқ чиқариш талабларига монандлик даражаси, руҳий ҳиссиётлар ва жисмоний осойишталик ҳосил қилиш; ландшафт хушрўйлигининг одамлар ҳаёти учун тиббий — жонзотлик ва ижтимоий руҳий, шартли баҳолаш ўлчови.

Ландшафтга антропоген таъсирни бошқариш — инсон фаолияти таъсирининг ландшафтга салбий оқибатларини мақсадга йўналтирилган огоҳлантириш, фойдаланиш режимини тартибга солиш воситаси билан ландшафтнинг манба қайта тиклаш хусусиятини сақлаш.

Ландшафтни режалаштириш — муҳит ва манбаларни қайта тикловчи қобилиятини сақлаган ҳолда, жамиятни ўсаётган ёки ўзгараётган талабларини қондириш учун ландшафтдан фойдаланиш лойиҳасини ишлаб чиқиш.

Ландшафт имконияти — ландшафт-жамиятни турли туман талабларини қондиришда қатнашиш даражасини акс эттирувчи — ландшафт ижтимоий-иқтисодий вазифаларини бажара олиш эҳтимоли ўлчови тавсифи.

Лоджия — уч томондан девор билан ўралган ташқи томондан очиқ ёки ойнаванд, бино ҳажмига ботиқ ёзги бино.

Лойиҳа — 1) қурилиш, бино ва иншоотнинг ишлаб чиқилган режаси, технологик жараён чизими; 2) қандайдир ҳужжат ва ш.к. бирламчи, тахминий ёзмаси; 3) режа, фикр.

Лойиҳани мослаш — муайян қурилиш майдончаси шароитларидан ва бинокорлик қурилмаларини ва ашёларини тайёрлаш бўйича имкониятлардан келиб чиқиб, бино нусхавий (ёки такрорий қўлланилаётган) лойиҳаларига зарур қўшимчаларни киритиш.

Лоток — 1) суюқлик бебосим оқувчи, очиқ кўндаланг кесимли сув ўтказгич; 2) юк ўз оғирлик кучи билан силжувчи, оддий ён деворли қия текислик кўринишидаги транспорт мосламаси.

Мўртлик — қаттиқ жисмларнинг механик таъсирида сезилмас юмшоқлик шакл ўзгаришисиз (юмшоқликка қарама-қарши хусусият) бузилиш хусусияти.

Маҳаллий смета — бино ва иншоотлар ёки умуммайдон ишлари бўйича алоҳида иш ва харажат турлари ҳажмлари асосида, қайсики ишчи ҳужжатлар (ИХ) ёки ишчи чизмалар таркибида аниқланган бирламчи смета ҳужжати.

Маблағлаштириш ҳажми бўйича бошлама — ўтувчи қурилишларда режалаштирилаётган давр охирида ўзлаштирилиши керак бўлган, объектларнинг смета баҳосига киритилган, қурилиш-йиғув ишлари ва бошқа харажатлар нархи.

Маданий технологик ландшафт — техноген омиллар таъсирида табиий, хўжалик, эстетик, оромгоҳлик ва ўзгача фойдали сифатлари яхшиланган ландшафт.

Маданий ландшафт — талабларни қондириш учун инсон 4) фаолияти билан онгли ва мақсадли ўзгартирилган ва доимо инсон учун зарур ҳолатда сақланадиган антропоген ландшафт.

Мажмуавий қурилмалар — турли тайиндаги қисмлардан ташкил топган, бир-бири билан хизматли боғлиқ бинокорлик қурилмалари (масалан, томёпма иситгич ва том қопламаси билан).

Манбавий смета — маҳаллий сметаларга илова, иш ҳажмларини бажариш учун зарур манбалар тўпламини акс эттиради (меҳнат сарфи, қурилиш машиналарига талаб, ашёлар, маҳсулотлар ва қурилмалар сарф харажати).

Манбалар — жамиятнинг у ёки бу талабларини қондирувчи ҳар қандай фойдаланилаётган ва имконий манбалар.

Массив — умумий меъморий фикр билан бирлаштирилган бинолар қатори.

Маҳаллий қурилиш ашёлари, маҳсулотлар ва қурилмаларга франко-қурилиш майдончаси нархи — пудрат қурилиш ташкилоти ва таъминот (бутловчи) ташкилот орасида, қурилишга маҳаллий қурилиш ашёлари, маҳсулотлари ва қурилмаларнинг етказиб беришга ўзаро ҳисоблашув учун қўлланиладиган нарх тури.

Маҳаллий ашёлар, маҳсулотлар ва қурилмалар — маҳаллий саноат корхоналари ишлаб чиқарадиган ва қурилишда қўлланиладиган бинокорлик ашёлари.

Махсус ишлар — муҳофазалаш, заминни маҳкамлаш, технологик жиҳозларни, қувур ўтказгичларни, назорат ва автоматика воситаларини йиғиш, электр йиғиш ишларини ва б. ўз ичига олувчи ишлар.

Махсуслашган қурилиш — халқ хўжалигининг тегишли соҳалари учун ўзига хос бўлган ишлаб-чиқариш вазифасидаги қурилиш. Улар учун қурилиш ишларига якка тартибда якка нархлар рўйхатини тузишга рухсат этилади.

Мачта — пойдеворга таянувчи устундан иборат, зулфинлар билан маҳкамланган, тортқичлар ушлаб турувчи тик иншоот.

Меҳнат жараёнлари харитаси — қандайдир ишлаб чиқариш операциялари ва бу операцияларни бажариш усуллари, шартлари ва ашёвий-техникавий таъминотини аниқловчи маъқул ва барқарор технологиясини ўрнатувчи ҳужжат.

Меҳнат манбалари мувозанати — халқ хўжалигини меҳнат манбаларига бўлган талабларига нисбатан, аҳоли гуруҳларининг ижтимоий ҳолати ва ёшларига қараб, умумий сонини тавсифловчи кўрсаткичлар тизими.

Меҳнат муҳофазаси — инсонга меҳнат жараёнида хавфсизликни, соғлиқни ва ишлаш қобилиятини сақлашни таъминловчи шароитлар яратиш бўйича, қонунчилик, ижтимоий-иқтисодий, ташкилий, техникавий, тозалик-озодалик тадбирлари тизими.

Меҳнатни қувват билан таъминлаганлиги — ўрнатилган қўзғатувчилар жами қувватининг қурилиш-йиғув ишларида банд бўлган ишчилар ўртача рўйхат сонига нисбати билан тавсифланувчи механизациялаштириш даражаси кўрсаткичи.

Меҳнатни механизмлар билан таъминланганлиги — машина ва механизмларнинг қурилиш-йиғув ишларида машғул бўлган ишчиларнинг ўртача рўйхат сонига мувозанатий нархи нисбати билан тавсифланувчи механизациялаш даражаси кўрсаткичи.

Меҳнатни фондлар билан таъминланганлиги — қурилиш-йиғув ташкилотининг ишлаб чиқариш фондлари билан таъминланганлиги, асосий ишлаб-чиқариш фондлари нархининг ишловчилар ёки ишчиларни ўртача рўйхат сонига нисбати билан тавсифланувчи кўрсаткич.

Мезон — белгиланган фаолият соҳасида бажариш учун мажбурий бўлган меъёрлар, қоидалар ва талаблар мажмуасини ўрнатувчи, меъёрий-техникавий ҳужжат.

Мелиорация — ўта намланган ерлардан сувларни қочириш (қуритиш М) ёки ерларни намлатиш (суғориш М), уларнинг маъқул сув режимини сақлаш (ва бу билан боғлиқ, ҳаво, иссиқлик ва озуқа) ва тупроқ ҳосилдорлигини ошириш, ҳамда табиат муҳитини яхшилаш йўли билан, ер табиий шароитини тубдан яхшилаш бўйича ташкилий-хўжалик ва техникавий тадбирлар йиғиндиси.

Мемориал — қандайдир воқеа ёки шахс хотирасига бағишланган меъморий-ҳайкалтарошлик иншооти.

Металлнинг эскириши — меъёрий шароитда ўтувчи, ёхуд ўз-ўзидан, табиий эскириш, ёхуд қиздирилганда (сунъий эскириш) бир вақтнинг ўзида мустаҳкамлигини ва қаттиқлигини кўпайишига, юмшоқлиги ва қовушқоқлигининг камайишига олиб келувчи — металлар хоссаларининг ўзгариши.

Метатенк — тиндиргичларда ажралиб чиқувчи оқова сувлар чўкиндиларини ҳавосиз сунъий иситиб, ачитиш йўли билан зарарсизлантириш иншооти.

Метрополитен — шаҳар ер ости (туннелда) ёки ер усти (эстакада) электрли темир йўли.

Механик кучланиш — қурилмалар унсурларида ташқи куч ва таъсирлар таъсирида пайдо бўлувчи ички кучлар ўлчови.

Меъёр — лойиҳалаш, қурилиш ёки смета нархини аниқловчи айрим масалалар бўйича, ягона миқдор ёки сифат кўрсаткичларини ўрнатувчи талаблар.

Меъёрий куч (юклама) — пайдо бўлиши белгиланган, таъминланганлик шароитидан келиб чиқиб меъёрий ҳужжатлар билан ўрнатиладиган ёки унинг номинал аҳамияти бўйича қабул қилинган куч.

Меъморий — шаҳарсоз меъёрлари, қоидалари ва мезонлари — аҳоли ҳаёт фаолияти муҳитининг асосий сифат кўрсаткичларини ростловчи ҳужжатлар; озодаликка оид, техникавий, фойдаланиш бўйича, ёнғинга қарши ва бошқа, ҳудудни шаҳарсозлик жиҳатдан ўзлаштириш, аҳоли яшаш манзилларини ижтимоий-иқтисодий, табиий-иқлимий ва бошқа шароитларни ҳисобга олиш талаблари.

Микрорайон — шоҳ ёки турар-жой кўчалари «қизил» чизиғи ёки табиий тўсиқлар билан чегараланган уй-жой иморатлари қурилиши ва аҳолига кундалик маданий-маиший хизмат кўрсатиш муассасалари мажмуасини қамраб олувчи шаҳар (қишлоқ) ҳудудининг бирламчи тузилмавий истиқомат унсури.

Миллий боғ — республика миқёсидаги табиий боғ.

Минора — мачитнинг асосий тузилиш қисми.

Минора — турғунлиги ўзининг асосий қурилмаси билан таъминланадиган (тортқисиз), эркин турувчи баланд иншоот.

Минтақа — қандайдир умумий белгилари билан тавсифланадиган муайян майдон.

Моҳиявий-минтақа — чегарасида, қандайдир, халқ хўжалик вазифасининг устувор ривожланиш белгилари бўйича ажралиб турувчи минтақа.

Модуль — бинолар ва уларнинг қисмлари ўлчамлари каррали нисбатини ифодалаш учун қабул қилинадиган дастлабки ўлчов.

Монумент — қандайдир воқеа, шахсни абадийлаштириш учун меъморий ёки ҳайкалтарошлик асари; ёдгорлик.

Мотель — автомобилда саёҳат қилувчиларга турли хизмат кўрсатуви, автомобиль йўлидаги меҳмонхона.

Моҳиявий вазифавий минтақалаш — режалаштирилаётган ҳамма ҳудудни, шаҳарсозлик режимини ва етарли узоқроқ истиқболда хўжалик фойдаланишининг афзалроқ турини белгилаш билан вазифавий минтақаларга ажратиш.

Муҳандисий қидирув — қурилиш даҳасининг техникавий ва иқтисодий тадқиқ этиш мажмуи бўлиб, унинг мақсадга мувофиқ эканлигини ва жойланишини асослашга янги ёки мавжуд объектларни қайта тиклаш лойиҳалари учун маълумотлар йиғишга имкон беради.

Муҳандисий-геологик тадқиқотлар — геологик ва гидрогеологик омилларни (табиий ва инсон фаолиятидан келиб чиқиб) тегишли лойиҳавий ечимлар қабул қилиш ва бино ва иншоотларни жойлаштириш учун энг қулай жойни ва қурилиш ишлари олиб бориш шароитларини ҳамда бино ва иншоотларни эҳтимолли геологик жараёнларга ишончлилигини таъминловчи тадбирларни аниқлаш мақсадида мажмуавий ўрганиш ва баҳолаш.

Муҳит — у ёки бу даражада ўзаро таъсирдаги, кўриб чиқилаётган тизимдан ташқарида бўлган ҳамма нарса.

Муаллифлик назорати — лойиҳани ишлаб чиққан лойиҳа ташкилоти томонидан объектларни бутун қурилиши ва фойдаланишига топширилиши давомида қурилиш-йиғув ишларини лойиҳавий ечимларига монанд бажарилиши устидан назорат.

Муаммоли экологик ҳолат — атроф муҳитнинг ёки унинг айрим ташкил этувчиларининг ёмон томонга фарқланувчи маҳаллий ҳолати.

Муваққат бино ва иншоотлар — қурилиш ходимларига, ташкилотларга хизмат кўрсатиш ва қурилиш-йиғув ишларини бажариш учун қурилиш даврида зарур бўлган махсус бунёд этиладиган ёки вақтинча мослаштириладиган (доимий) бино ва иншоотлар (уй-жой, маданий маиший ва ишлаб-чиқариш, ёрдамчи вазифадаги ва б.).

Муваққат куч — чекланган муддатда таъсир этувчи ва бино ёки иншоотнинг хизмат даври айрим чоғларида бўлмаслиги мумкин — куч. Муваққат кучлар қуйидагиларга бўлинади: давомли, ҳисобий аҳамияти бино ва иншоот хизмат даври давомида узоқ вақт кузатилади; қисқа муддатли, ҳисобий аҳамияти, бино ва иншоот хизмат даврида жуда қисқа вақт кузатилади; махсус, ҳисобий аҳамияти бино ва иншоот хизмат даврида жуда қисқа вақт кузатилади; махсус, ҳисобий аҳамияти, жуда кам ҳолларда рўй берадиган (зилзилавий ва портлаш таъсирида) шикастланиш кучлари ва ш.к.), ёхуд ноодатий табиатга эга (масалан, асос заминининг нотекис шакл ўзгариши таъсирида).

Мувозанатий куч — аҳамияти, йўналиши ва қўйиладиган жойи шунчалик кам ўзгарувчи куч, шунинг учун ҳам бино (иншоот) ҳисобида, уларни вақтга қарамасдан қабул қилинади, ва бундай юклар сабаб бўлган инерция куч таъсири назарга олинмайди (масалан, бино ёки иншоот ўз оғирлиги, қор юкланиши).

Мустаҳкамлагич — ер ости қазилмаларида, уларни берилган ўлчамларини сақланиши, ўпирилиш ва ўраб турган заминни қабариб (кўпчиш) чиқишдан ҳимоялаш учун барпо этиладиган қурилма.

Мустаҳкамлик — ашёнинг куч ва таъсирнинг турли кўринишларини бузилмасдан ўзгартириш хусусияти.

Мустаҳкамлик чегараси (муваққат қаршилик) — намунанинг бузилишигача бўлган энг катта кучга мос тушадиган шартли зўриқишни ифодаловчи ашёнинг механик тавсифи.

Мутаносиблик — қисмларнинг ўзаро муайян нисбати, ўлчамлилик.

Муфассал режалаштириш лойиҳаси — бош режа асосида шаҳарнинг алоҳида қисмлари учун иморатлар қурилишининг меъморий-фазовий ва муҳандисий иқтисодий ечимини аниқлаш мақсадида ишлаб чиқиладиган лойиҳа.

Муҳандисий тармоқлар — аҳоли яшаш манзиллари, саноат корхоналари, ҳудудларида ҳамда биноларда ётқизиладиган қувур ўтказгичлар ва турли вазифадаги кабеллар (сув ўтказгич, канализация, иссиқлик, алоқа ва б.).

Муҳандисий-иқтисодий тавсиф — ҳудуднинг демографик сиғими, ҳосилдорлик қобилияти, геокимёвий фаоллиги ва экологик сиғими — иқтисодий вазиятнинг умумлашма кўрсаткичлари.

Нақш (безак) — нарсани бадиий безатилиши, ранг тасвир, чизмавий ёки ҳайкалли безак; меъморчиликда ва айниқса амалий санъатда бадиий қиёфанинг муҳим унсури ҳисобланади.

Намликка чидамлилик — даврий ҳўлланиш ва қуришда, қурилиш ашёларининг узоқ муддатга намликдан бузилишга қаршилик кўрсатиш қобилияти.

Нархнинг жорий даражаси — нархни аниқлаш вақтида амалда бўлган баҳо асосида аниқланадиган нарх.

Нархнинг истиқбол даражаси — қурилиш маҳсулотига ҳисоблаш амалга ошириш мўлжалланаётганда келажак давр учун башоратланадиган нарх асосида аниқлайдиган нарх.

Нарх даража базаси — смета баҳоси асосида аниқланувчи қандайдир қайд этилган санага, қабул қилинган нарх. Смета баҳосининг бу даражаси инвестиция фаолиятининг турли вақт давридаги натижаларини, бу фаолиятининг турли соҳаларини иқтисодий таҳлил қилишга қаратилган, ҳамда, нархни жорий даражасида аниқлаш учун асос бўлиб хизмат қилади.

Ноқишлоқ хўжалик ерлари — корхона ва ташкилотларга саноат ишлаб чиқаришининг, қурилишларни жойлаштириш, транспорт йўллари, алоқа ва электр узаткич линияларидан фойдаланиш ва хизмат кўрсатиш, дам олиш ва қўриқхоналар ташкил этиш учун ажратиб фойдаланишга берилган ерлар.

Номинал куч — машина паспортида кўрсатилган, меъёрий фойдаланиш шароитларида назарда тутилган ҳаддий технологик куч (юк).

Нураган тупроқ — табиий ёки антропоген омиллар таъсири остида юқори қатлами бузилган ёки йўқотилган ерлар.

Нусхалаш — махсус ишлаб чиқилган лойиҳалар асосида, уни фиксациялаштирилган ҳажмий-режавий ва қурилмавий ечимларни илғор техникавий ва иқтисодий кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда қўллаб корхона, бино ва иншоотларни кўп марта амалга оширишга, қурилмаларни тайёрлашга имкон берувчи лойиҳалашдаги ва қурилишдаги техникавий йўналиш.

Оқова сувлар — 1) ишлаб чиқариш-маиший ёки қишлоқ хўжалиги истеъмолида бўлган, ҳамда ифлосланган ҳудуддан ўтган сув; 2) инсон маиший ва ишлаб чиқариш фаолиятида фойдалангандан сўнг чиқариб юбориладиган сувлар.

Оқова сувларни биологик тозалаш — саноат ва коммунал маиший оқоваларни, тирик организмларнинг емириш ва мавжуд бўлган органик моддаларни маъданлаштириш хусусиятларига асосланган тозалаш усули. Тозалаш иншоотларида мустақил ёки механик, жисмоний, кимёвий ва оқова сувларни бошқа тозалаш кўринишлари билан мажмуавий равишда ишлатилади. Оқова сувларни бошқа тозалаш жараёнида аэротенклар, биологик ҳовузлар, биосузгичлар, метатенклар, суғориш майдонлари ва бошқалар қўлланилади.

Оқова сувларни ер остига чиқариш — оқова сувларни юзадан чуқур сувли уфққа, бўшлиққа ва туз, кўмир ва бошқа ер ости қазилмалари сиғимига, ҳамда бошқа чуқур табиий ёки сунъий барпо этилган ер ости тўпловчи зовурлар қабул қилувчиларига киритиш.

Оқова сувларни зарарсизлантириш — оқова сувлар таркибида мавжуд зарарли моддалардан, уларни сув ҳавзаларига ташлаш ёки ишлаб чиқариш эҳтиёжлари учун фойдаланиш имкониятини берадиган даражада тозалаш.

Оқова сувларни тозалаш — оқова сувлардан инсон саломатлигига ва табиатга салбий таъсир кўрсатувчи организмлар ва ифлослантирувчи моддаларни йўқотиш.

Оқовасиз ишлаб чиқариш — атроф муҳитга оқова сувларни тушишини амалий истисно қилишга имкон берувчи технологиялар бирикмасига асосланган ишлаб чиқариш.

Оқувчанлик чегараси — куч ошмасдан шакл ўзгариши ортиб борадиган зўриқишни ифодаловчи ашёнинг механик тавсифи.

Обелиск — юқорига ингичкалашиб борувчи, одатда, қиррали тош устун кўринишидаги ёдгорлик, иншоот.

Ободонлаштириш — у ёки бу ҳудудни қуриш ва ўз вазифаси бўйича меъёрида фойдаланиш, аҳолига соғлом, қулай ва маданий ҳаёт шароитлари яратиш мақсадида амалга ошириладиган ҳудудларни муҳандисий жиҳатдан тайёрлаш, йўллар қуриш, коммуникация тармоқларини ва сув таъминоти, канализация, электр таъминоти ва бошқа иншоотларни ривожлантириш ишлари, ҳамда ҳудудларни тозалаш, қуритиш ва кўкаламзорлаштириш, микроиқлимни яхшилаш, ҳаво ҳавзасини, ҳовузларни, ерларни ифлосланишдан қўриқлаш, шовқин даражасини пасайтириш ва б. тадбирлар йиғиндиси.

Объект смета ҳисоби — ўз таркибида бутун объект бўйича смета маҳаллий ҳисоблари ва маҳаллий смета маълумотларини бирлаштирувчи смета ҳужжати.

Объект сметаси — смета ҳужжати бўлиб, унинг асосида қурилиш маҳсулотига эркин (шартномавий) нархлар шаклланади. У ўз таркибида маҳаллий сметалардан, маълумотларни бутун объект учун бирлаштиради.

Объект ҳузуридаги омбор — қурилиш ашёларини, маҳсулотларни, қурилма ва жиҳозларни сақлаш учун қурилишни ташкил этиш лойиҳасига биноан йиғув кранлари ҳаракат минтақасида жойлаштириладиган омбор (иншоот, хона, майдонча).

Объектлар ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ишлари бўйича смета нархи ведомости — корхона, бино ёки иншоот қурилаётганда атроф-муҳитни муҳофаза қилиш тадбирларини амалга ошириш назарда тутилган ҳол учун мўлжалланган ҳужжат. Унга фақат, бевосита табиат муҳофазаси тадбирларига алоқадор объектлар ва ишлар смета нархи қўшилади.

Огоҳлантириш тўсиғи — ишлаб-чиқариш имконий хавфи ҳақида огоҳлантириш ва чекланган кириш минтақасини белгилаш учун мўлжалланган қурилма.

Озодалик ҳимоялаш минтақаси — саноат корхоналари билан уй-жойлар ёки жамоат бинолари орасидаги, аҳолини ишлаб-чиқариш зарарли омилларидан ҳимоялаш учун ҳудуд.

Оранжерея — жанубий ўсимликларни ўстириш ва қишлови учун ёки номавсумий ҳосил, сабзавот ва гуллар етиштириш учун ойнаванд иморат.

Оромгоҳ — одам саломатлиги ва меҳнат қобилиятини уй ва хонадан ташқарида, кўпинча табиат қўйнида дам олиш йўли билан тиклаш.

Оромгоҳлик имконияти — инсон танасига ижобий таъсир кўрсатувчи ва киши иш қобилиятини тикланишини таъминловчи табиий ва маданий шароитлар йиғиндиси.

Осон улоқтирилувчи қурилмалар — портлаш хавотири мавжуд ишлаб-чиқаришли, бино, иншоот ва хоналарда, эҳтимолли портлаш рўй берганда, босимни пасайтириш, бино ва иншоотнинг қурилмаларини сақланишини таъминлаш учун очиқ ўринлар қолдириб, улоқтирилиши (ёки бузилиб кетиши) зарур бўлган ташқи тўсиқ қурилмалари.

Отчопар — отларни синовдан ўтказиш ва от ўйини мусобақалари ўтказиладиган жой.

Оферент — номидан оферта тақдим этилган шахс.

Оферта — тендер ҳужжатларида (ТХ) аниқланадиган шартларда муайян савдолаш иш предметига нисбатан шартнома тузишга таклиф.

Павильон — кўргазма экспонатларини, чакана савдо ва х.к. жойлаштириш учун мўлжалланган муваққат ёки доимий, енгил кўринишдаги бино.

Пайвандланувчанлик — металл ёки металлар бирикмасининг қурилма мустаҳкамлиги ва ишончлилиги билан шартланган талабларга жавоб берувчи қўшилмани, ўрнатилган пайвандлаш технологиясида ҳосил қилиш қобилияти.

Пандус — турли баландликда жойлашган сатҳларни зина ўрнига боғловчи ёки автомашиналар кириш учун хизмат қилувчи (масалан, кўп қаватли гаражларда) қия ясси коммуникациявий қурилма.

Панель — 1) тратуар — пиёдалар учун мўлжалланган кўча қисми; 2) ҳамма девор пардозидан фарқланувчи, деворнинг пастки қисми пардози; 3) турли вазифадаги бино ва иншоот қурилишида қўлланиладиган, юк кўтарувчи, тўсиқ ёки бир йўла иккисини ҳам бажарувчи, заводда тайёрланадиган тик сатҳий унсур; 4) электр, транспорт ва б. қурилма, машина ва х.к. бошқариш пульти, шчит қисми.

Панно — девор, шифтининг нақшли, ганчкор ва ҳ.к. қисми, одатда, ранг тасвир ёки ҳайкалли тасвир билан тўлдирилади; 2) девор, шифтининг шундай қисмини тўлдириш учун мўлжалланган картина, барельеф ва ш.к.; 3) циркда — отда акробатик чиқишларни бажариш учун махсус эгар.

Пансионат — дам олувчиларга (оромгоҳларда ва ш.к.) тўла хизмат кўрсатувчи меҳмонхона тури.

Парапет — балконни, кўприкни, соҳилни, бино томини ва б. тўсувчи баланд бўлмаган девор.

Партер — 1) томоша залида саҳнадан пастда жойлашган, ўрин; 2) одатда, яссиликда жойлашган, майсазорлар, гулзорлар, фавворалар ва ш.к. билан безатилган боғнинг очиқ қисми.

Пештоқ — 1) ҳашаматли бинонинг меъморий безатилган асосий кириш қисми; 2) дастгоҳнинг, кўтарма краннинг ва ш.к. ҳаракатланувчи қисми, П ҳарфи шаклидаги ром.

Пилястр — устунларда бўлгани каби, қисмлар ва нисбатли, девордаги ясси бўртиқ.

Плита — турли вазифадаги бино ва иншоотлар қурилишда қўлланиладиган, юк кўтарувчи, тўсиқ ёки иккиси ҳам қўшилган ҳолда, иссиқлик-техникавий, товуш тўсгич, товуш юткич ва ш.к. вазифаларни бажарадиган уфқий ясси унсур, қирқим эни унинг баландлиги ёки қалинлигидан катта).

Пневматик қурилмалар — ички ёпиқ ҳажмига атмосфера ҳавоси ҳайдаладиган, ўзакланган пленкали ёки ҳаво ўтказмайдиган синтетик, резина ёки полимер қопламали газламадан юмшоқ қобиқ.

Поғона — сув ўтказгич (сув ҳавзаси) нинг турли сатҳда жойлашган сув оқими бевосита иншоот бўйлаб ва ундан узилиб тўкилаётган оқим кўринишда ҳаракатланадиган босимсиз қисмлари туташуви учун гидротехник иншоот (очиқ поғонали ёки рафақли, ярим босимли ва босимли).

Пойдевор таглиги — пойдеворнинг оғирлигини асосга узатувчи пастки текислиги.

Пойпеш — бино ва иншоот ташқи деворининг бевосита пойдеворда ётувчи ва дам-бадам механик, ҳарорат ва бошқа таъсирларга йўлиқувчи қуйи қисми.

Пойпеш қават — пол сатҳи, ернинг режавий сатҳидан паст (тротуар ёки тўшама), лекин унда жойлашган хоналар баландлигининг яримидан кўп бўлмаган қават.

Портик — кўпроқ бинога туташувчи, устунвор ёпиқ йўлак.

Постамент — ёдгорлик ҳайкал, устун ва ш.к. асоси бўлиб хизмат қиладиган юқорилик, пьедестал: музейда, кўргазмада ва ш.к. ҳайкалга ўрнатиладиган таглик.

Потерна — сув иншоотлари ички қисми, уларни текшириш, таъмирлаш, қирғоқлар орасида хизмат алоқаси, ҳамда сизоқ сувларни четлатиш учун хизмат қиладиган узуна йўлак.

Пудратчи ҳисоби — пудратчининг қурилиш маҳсулотига эркин (шартномавий) баҳоси бўйича ўз таклифларини асослаш учун мўлжалланган, ҳужжатлар тўплами. Унда, тузилган пудрат шартномасига биноан, пудратчи ижро этишни таклиф этаётган ишлар ва харажатлар нархи келтирилади.

Пурковчи (спринклер) ускуна — махсус сув сочувчи учлиги (спринклерлари) бўлган, доимо сув тўлиб турувчи қувурлар тармоғидан таркиб топган ва хонадаги ёнғинни жойида ўчириш ва четга чиқармаслик учун мўлжалланган автоматик ўт ўчириш ускунаси.

Радиатор — марказий иситишнинг қиздириш асбоби, батарея.

Рампа — 1) икки сатҳ орасидаги алоқа учун ускуна (масалан, юкларни темир-йўл кўтарма майдончасига кўтариш учун, транспорт воситаларининг ҳаракат ечими турли сатҳларда асосий автойўлга ўтиш жойида ва ш.к; 2) саҳнани пастдан ёритиш аппаратурасини томоша зали томондан тўсиб турувчи, саҳнанинг олд қисми бўйлаб пастак тўсиқ.

Рафақ — 1) бинонинг айрим қисмларини (қош, балкон ва б.) ушлаб туриши учун ёки қандайдир безакни ўрнатиш учун девордаги бўртиқ; 2) ҳайкалга ёки гултувак учун устунча кўринишдаги таглик.

Режа ўқи — берилган координатлари мавжуд, жойида маҳкамланган геодезик белгилар билан кўрсатиладиган ёки қурилаётган бино ва иншоотнинг айрим қисм ва унсурларини аслдаги ҳолатини аниқловчи лойиҳавий ҳолатда йиғилган юк кўтарувчи қурилмаларга мўлжаллар билан доимий маҳкамланган чизиқлар (йўналишлари).

Режавий тузим — табиий муҳит аҳамиятли унсурларини ва ҳалқ хўжалиги асосий объектларини ўзаро жойлашиши хусусиятларини акс эттирувчи, ҳудуднинг тизимли модели.

Резерват — у ё бу даражадаги тўлаликда ва қатъийликда қўриқланадиган ва унда мавжуд бўлган қимматли табиат объектларини сақлаш учун мўлжалланган ҳудуд.

Резервуар — суюқлик ва газлар учун ҳовуз, бок, баллон ва ш.к. уринишдаги сиғим.

Республика меъёрий ҳужжати — лойиҳалашда ва қурилишда мажбурий талабларни қамровчи меъёрий ҳужжат.

Рисберма — сув занг ортида жойлашган, ўзанни ювилишдан сақлаш, маромий ўзгаришларни ўчириш, сув оқими тезлигини маромлаштириш ва пасайтириш учун мўлжалланган қўйи бьефда сув оқими тубини маҳкамлаш унсури.

Ритм — меъморий иншоот унсурларининг ёки иншоотларнинг навбатланиши, такрорланиши, улар жойланишининг фазода тартибга солиниши.

Ростверк — қозиқ пойдеворнинг бетон ёки темир бетон плита, ёхуд тўсин кўринишдаги, қозиқларни юқори қисмида бир турғун тизимга бирлаштирувчи ва юкни уларга бир ўлчамда берилиши учун хизмат қиладиган қурилма.

Руст — бино деворларни дағал кесилган ёки чиқиб турувчи ўнг сатҳини тошдан териш ёки қоплаш.

Сўндиргич ёйилтиргич — сувнинг ошиқча кинетик қувватини сўндириш ва сув тушурувчи тўғон пастки бьефида оқим тезлигини тақсимлаш мақсадида сув оқими йўналишини ўзгартириш ва ёйиш учун хизмат қиладиган сув — зангдаги қурилма.

Сайёҳлик минтақаси — сайёҳлик базалари, муассасалар ва уларга туташса ё хат йўналиши, ҳамда йўл йўлакай дам олишга мўлжалланган денгиз, дарё, темир йўл автомобил саёҳат круизлари ва рейслари билан банд ҳудуд.

Санитария қўриқлаш минтақаси — белгиланган чегараларда алоҳида санитария режими ўрнатиладиган сув таъминоти манбаларини заҳарланиши ва ифлосланиши имкониятини истисно этувчи ҳудуд ва акватория.

Санитария асбоблари — уй-жой, жамоат биноларида ўрнатиладиган оқова (хўжалик ва маиший) сувларни қабул қилгичлари. Вазифаси бўйича бўлинади: гигиеник мақсадлар учун (қўл ювгичлар, ванналар, душ таглиги, унитазлар ва ш.к.); хўжалик мақсадлари учун (ошхона чапоғи, ювгичлар ва ш.к); махсус мақсадлар учун (тажрибахоналар, болалар ва тиббиёт муассасалари, ишлаб-чиқариш бинолари маиший хоналари).

Санитария-ҳимоя минтақаси — саноат корхоналарини шаҳарлар ва бошқа аҳоли манзиллари турар-жой ҳудудларидан ажратиб турувчи, чегарасида бино ва иншоотлар жойлаштирилиши, ҳамда ҳудудни ободонлаштириш санитария меъёрлари билан тартибга солинадиган минтақа.

Саноат суви — таркибий қисми ва манбалари, бу таркибни саноат миқёсида олиш учун етарли сув (маъданли сувлар ва ш.к).

Саноат транспорти — саноат корхоналари ва саноат тугунлари ичида, юкларни ташиш учун мўлжалланган, ҳамда жамоат транспорти билан туташувгача транспорт алоқасини амалга оширувчи транспорт воситалари (иншоотлар, ускуналар, ҳаракат таркиби, механизмлар, жиҳозлар) йиғиндиси.

Саноат тугуни — умумий коммуникацияларда, муҳандисий иншоотлар, ёрдамчи ишлаб-чиқаришлар ва хўжаликлари, тегишли шароитлар мавжуд, бўлганда эса, асосий ишлаб-чиқаришларни бирлаштирилиб бир ҳудудида жойлаштирилган корхоналар гуруҳи.

Саноатлаштириш — қурилиш ишлаб-чиқаришини бино ва иншоотларни барпо этишнинг мажмуавий-механизациялаштирилган жараёнларини татбиқ этишни ва қурилишни илғор усулларини ва йиғма қурилмаларни, шу жумладан йириклаштирилган, юқори завод тайёрлигидаги қурилмаларни кенг қўллашни ташкил этиш.

Саноат минтақаси — саноат корхоналарини ва у билан алоқадор объектларни жойлаштириш учун минтақа.

Сачратқич (дренчер) ускуна — махсус (сачратқичлар) қувурлар тармоғидан таркиб топган, хонанинг ҳамма ҳисобий майдони бўйича бир вақтнинг ўзида ўт ўчириш учун, ҳамда сув пардаси барпо қилиш учун мўлжалланган ўт ўчириш автоматик ускунаси.

Сачратқичли ҳовуз — айланиб турувчи сувнинг ҳаракатини сачратиш йўли билан пасайтириш учун, иссиқлик — қувватли жиҳозлар, компрессор ва бошқалар ишлатиладиган саноат корхоналарини айланма сув таъминотли тизимида қўлланиладиган, босимли қувур ўтказгичлар тармоғи бўлган очиқ резервуар.

Секция — режада шартли чегараланган ва ҳажмий-режавий, техникавий ёки қурилмавий томондан бир бутунликни ташкил этувчи, бино ёки иншоотнинг қисми.

Секцияли уй — бир ёки бир неча секциядан ташкил топган бино.

Серпантина — ўткир бурчак остида учратувчи (ажралувчи) икки йўналишни туташтириш учун тоғли жойларда трасса бурилишидан ташқарида қуриладиган автомобил йўли айланасининг тури.

Сертификат — тайёрловчи — корхонанинг тайёрланган ашёларни (маҳсулот, қурилма) мезон ёки техникавий шартларга монандлигини тасдиқловчи ҳужжат.

Сиздириш майдонлари — оқова сувларни тупроқ уфқидак сизиб ўтиши орқали ифлослантирувчилардан биологик тозалаш учун мўлжалланган (махсус ташкил этиладиган) ва, одатда, бошқа мақсадларда ишлатилмайдиган ҳудуд.

Силжувчанлик — доимий юк ёки механик зўриқиш таъсирида, ашёларни вақт давомида юмшоқлик шакл ўзгариши секин ошиб бориш қобилияти.

Сингишга қарши тўсиқ — сувнинг сингиш оқими йўлидаги, тиргак гидротехник иншооти пойдевори тупроғида ва унинг қирғоқ туташувларида (қоришма ва аралашмаларни инъекция йўли билан) барпо этиладиган сингиш йўлларини узайтириш, иншоот остига сингиш босимини пасайтириш, сувни сингишга исрофини камайтириш сунъий тўсиғи.

Синч (каркас) — бир-бири билан бириктирилган айрим ўзаклар, устунлар ва тўсинлардан таркиб топган, бинонинг юк кўтарувчи қовурғаси.

Синч ўзаги — темир бетон қурилманинг қолипга ўрнатиш учун тегишли ҳажмий ёки текислик тизимига йиғилган (боғланган, пайвандланган) узунасига ва кўндаланг ўзаклари (арматуралари) тўплами.

Сиртни қоплаш — бинолар унсурлари ташқи қатламини (девор, устун, том, пойпеш) ва иншоотлар юзасини ташкил этувчи донали ашёлардан қурилма.

Скруббер — чанг ва газсимон аралашмаларни ҳаво оқимидан уни сув билан намлаш йўли билан тутиб қолиш учун аппарат.

Смета меъёрий ҳужжатлари (смета меъёрлари) — алоҳида тўпламларга бирлаштириладиган смета меъёрлари, нарх қўйиш ва нархлар мажмуаси. Таркибида зарур талаблар мавжуд бўлган қоидалар ва низомлар билан бирга, улар бино ва иншоотларни қурилиш, қайта қуриш ва таъмирлаш халқ хўжалигининг ҳамма тармоқлари корхоналарини кенгайтириш, техникавий қайта жиҳозлаш смета нархларини аниқлаш учун хизмат қилади.

Смета — лойиҳа маълумотлари асосида объектнинг нархини, шу жумладан қурилиш-йиғув ишларини алоҳида турларини бажариш ва жиҳозлар сотиб олишга, зарур харажатларни, ҳамда қурилишни амалга ошириш билан боғлиқ бошқа харажатларни аниқловчи ҳужжат.

Смета — меъёрий (меъёрий ахборот) асос — смета меъёрлари тўпламлари мажмуаси (давлат смета меъёрлари ва нарх).

Смета ҳужжатлари — лойиҳалаштирилаётган корхона, бино, иншоот ёки уларнинг навбатларини қурилиши смета нархини аниқлаш учун маҳаллий смета (смета ҳисоби), объект сметаси (смета ҳисоби) алоҳида харажатлар турларига смета ҳисоблари, қурилиш нархи йиғма смета ҳисоблари ҳужжатлар йиғиндиси.

Смета даромади — қурилиш-йиғув ташкилотларининг айрим ишлаб-чиқаришни, ижтимоий соҳани ривожлантириш ва харажатларни қоплаш учун зарур маблағлар.

Смета маҳаллий ҳисоби — маҳаллий сметада бўлганидек, шундай лойиҳавий ечимлар унсурлари асосида лекин, қачонки иш ҳажмлари ва харажатлар ўлчами, ҳали тамомила топилмаган ва ИХ ёки қурилиш давомида аниқланадиган бўлган ҳолдаги бирламчи ҳужжати.

Смета меъёри — қурилиш, йиғув ёки бошқа ишларга қабул қилинган ўлчовга ўрнатилган манбалар йиғиндиси (қурилиш ходимлари меҳнат сарфи, қурилиш машиналари иш вақти, ашёлар, маҳсулотлар, қурилмалар ва ш.к ). Смета меъёрларида манбалар таркиби ва миқдори, қурилишни олиб бориш технологияси ва ташкил этиш соҳасидаги энг сўнгги ютуқларга қурилиш-йиғув ташкилотлари замонавий қуролланганлик даражасига, жавоб бериш қурилишда орттирилган илғор тажрибани ҳамда илғор лойиҳавий ечимларни, ашёларни, маҳсулотларни ва қурилмаларни акс эттириши лозим.

Совуқбардошлилик — қурилиш ашёларининг нам ҳолда, ўзгарувчан музлаш ва эришининг бузувчи таъсирига қаршилик кўрсатиши.

Стояк — турар-жой, жамоат ёки ишлаб чиқариш бинолари ичидан ҳамма қаватлар бўйлаб ўтувчи шаҳобчалар орқали сув тўсгичлар жиҳозларига ва ўт ўчириш жўмракларига сув узатиш (ёки газ) учун, ёки санитария жиҳозлари ва турли қабуллагичлардан чиқариб ташловчи қувурлар орқали келувчи оқова сувларни четлатиш учун тик қувур-ўтказгичлар.

Суғориш — ирригация, тупроқ ҳосилдорлигини ошириш учун сунъий намлантириш; мелиорациянинг кўринишларидан бири.

Суғориш — ирригация; етарли намланмаган ерларни ҳосилдорлигини ошириш учун сунъий равишда суғориш.

Суғориш майдони — оқова сувларни биологик тозалаш учун мўлжалланган ва, одатда, қишлоқ хўжалиги ёки ўрмон ҳўжалиги мақсадларида фойдаланиладиган ҳудудлар.

Субпудрат ташкилот — 1) бош пудратчи томонидан, шартнома асосида, объектда алоҳида қурилиш-йиғув ва махсус қурилиш ишларини олиб бориш учун жалб этиладиган ихтисослашган пудрат ташкилоти; 2) бош пудратчи томонидан, шартнома асосида лойиҳанинг алоҳида бўлимларини ишлаб-чиқиш учун жалб этиладиган ихтисослашган пудрат ташкилоти.

Субпудратчи — қаралсин: субпудрат ташкилоти.

Субурбанлашиш — йирик шаҳарларнинг шаҳар атрофи тез тараққий этиши, марказда жойлаштириш сиғимининг тугаши натижасида, тўпланиш нуқтасининг марказдан яқин чеккага силжиши.

Сув қўриқлаш минтақаси — махсус хўжалик фаолияти режимидаги ёки қўриқланадиган,сув объектларини камайиши, ифлосланиши ва булғаниши олдини олинувчи ҳудуд.

Сув қабул қилгич — 1) сув тўплагич иншоотининг қисми бўлиб, сувни бевосита очиқ (дарё, кўл, сув омборидан) ёки ер ости манбасидан олишга хизмат қилади; 2) ёндош ҳудуддан мелиоратив қуритиш тизимидан йиғиладиган сувни қабул қилувчи ва элтувчи сув оқими, ҳовуз ва б.

Сув ўтказгич — табиий манбалардан сув олиш, уни тозалаш, турли истеъмолчиларга зарур миқдорда ва талаб этилган сифатда етказиш учун муҳандисий иншоотлар ва қурилмалар мажмуаси.

Сув ўтказиш тармоғи — маҳаллий истеъмолчиларга сув етказиш учун қувур ўтказгичлар ва қурилмалар йиғиндиси.

Сув босими (подпор) — сув оқими ўзанини тўсиш ёки сиқиб қўйиш ёки ер ости сувлари оқими шароитларини ўзгартириш натижасида юзага келувчи, сув сатҳининг кўтарилиши.

Сув босиш — дарёларда сув омборлари ва тўғонлар қурилишида сув босими, дарё ўзанларини сув босиши, сув ўтказиш ва канализация тармоқларидаги сув йўқотиши, ер шўрини ювилгач сувнинг ташланиши натижасида вужудга келган ер ости сувлари сатҳининг кўтарилиши.

Сув босиш минтақаси — сув босиш натижасида замин ости сувлари сатҳи кўтариладиган ҳудуд.

Сув истеъмоли — сув объектидан ёки сув таъминоти тизимидан сув истеъмоли.

Сув манбалари — бирор ҳудуднинг ҳамма фойдаланишга яроқли бўлган, юзадаги ер остидаги, тупроқдаги ва атмосферадаги намликни қўшиб олгандаги захиралар.

Сув омбори — амалан оқмайдиган, одатда, катта ўлчамли, сунъий равишда дарё ўзани ёки ер юзаси пастқамлигида, тўғон, тепадон, ер ўйилган жой ва ҳоказодаги ҳовуз.

Сув остида қолиш минтақаси — бунёд этилаётган сув омборининг ўзани сифатида фойдаланиш учун мўлжалланган ҳудуд.

Сув пасайиши — тупроқдаги ёки тупроқ массиви билан ёнма-ён ҳовуздаги сувни қўрилиш даврида, дренаж қурилмаларини, сувли тупроққа қўйиладиган, чуқурлик насослари, игна сузгичлар ва б. қўллаган ҳолда сув сатҳини пасайтириш усули.

Сув тайёрланиши — буғ ва сув иситувчи қозонларни ёки турли технологик жараёнларни яроқли, сув билан таъминлаш учун сувга ишлов бериш (темирсизлантириш, тузсизлантириш, чучуклаштириш ва ҳоказо).

Сув ташлаш (сув ташловчи иншоот) — сув омборида, сув энг юқори ҳисобий сатҳдан ошиб кетмаслиги учун тўғон тожидаги тешиклардан (сув тарнови) ёки юқори бьефда сув сатҳидан пасда жойлашган чуқурликдаги тешикдан (сув чиқарувчи), ёхуд ундан, ё бундан ва бошқаларидан ҳам бир вақтда, сувни юқори бьефдан пасткисига ташлашда фойдаланадиган сув ўтказгич гидротехник иншоот.

Сув таъминоти — турли истеъмолчиларни (аҳолини, саноат корхоналарини, транспортни, қишлоқ хўжалигини) зарур миқдорда ва талаб этиладиган сифатли сув билан таъминлаш бўйича тадбирлар йиғиндиси.

Сув таъсир қилмас замин қатлами — ер ости ва юза сувларни сизиши учун амалан сув ўтказмас деб қабул қилинадиган қатлам.

Сув тозаланиши — сув таъминлаш манбаидан сув ўтказгичларга келувчи сув сифатини белгиланган меъёрий кўрсаткичларга етказувчи технологик жараёнлар йиғиндиси.

Сув чиқариш (сув чиқариб юбориш иншооти) — гидротехник иншоотда тешиклар кўринишида (қувурлар) чуқурликда сув ташлаш ёки сув омборини бўшатиш, юқори бьёфда тубидаги чўкиндиларни ювиш ва сувни пастки бьефга ўтказиш (ташлаш) учун алоҳида иншоот.

Сув чиқариш — сувсиз ва кам сув ҳудудларини маданий-маиший ва хўжалик мақсадлари учун таъминлаш бўйича муҳандисий — гидрогеологик тадбирлар йиғиндиси.

Сувўтказгич — тоннель, канал, нов ёки қувур ўтказгич кўринишдаги, сув тўплагичдан истеъмол этиладиган жойга сувни босим остида ёки ўз ўзидан оқизиб ўтказувчи иншоот.

Сувзанг — оқимлар зарбаси ва тошиб тушаётган сув қувватини пасайтириш, ҳамда сув оқими ўзанини ва иншоот асосидаги тупроқни ювилиб кетишидан ҳимоя қилишга мўлжалланган, тўғоннинг бевосита тарнови ортида, катта плита кўринишдаги сув оқими маҳкамлаш унсури.

Сувни ҳавога тўйинтириш — сувни ҳаво кислороди билан тўйинтириш ўтказилади: темирсизлантириш мақсадида тозалаш сув ўтказгич иншоатларида, ҳамда сувдан эркин углекислота ва сероводородни йўқотиш учун; оқова сувларни биологик тозалаш иншоотларида оқова сувларда эриган органик моддаларни ва бошқа ифлосликларни маъданланиш жараёнини тезлаштириш учун.

Сувсиз технология — сув ишлатишни, оқова сувлар ҳосил бўлишини ва уларни атроф муҳитга тушишини истисно этувчи ёки энг юқори даражада чекловчи технологик воситалар ва ишлаб-чиқариш жараёнларининг йиғиндиси.

Сувтўплагич (сув тўплаш иншооти) — очиқ сув оқимидаги ёки ҳавзадан (дарё, кўл, сув омбори), ёхуд ер ости манбаларидан халқ хўжалигида фойдаланиш мақсадида (суғориш, сув таъминоти, электр қуввати ишлаб чиқариш ва б.) сув олиш гидротехник иншооти.

Сувчиқариш — ер ости ва (ёки) очиқ чуқурлардан, каръерлардан юза ёки ёпиқ кавланган ер ости йўлаги, қудуқ ва б. тоғ қазилмаларидан ер ости сувларни кетказишни таъминловчи тадбирлар ва қурилмалар мажмуаси.

Сузгич тўлдирмаси — сузгичнинг бир қисми тўлдириладиган, донадор ашёлар ва тутиб турувчи қатламлар (шағал, қум ва б.).

Сузгич-исканжа — маиший ва ишлаб-чиқариш оқова сувларининг келиб чиқиши маъданли юқа бўлакланган қуйқаларини механик сувсизлантириш учун ускуна.

Сузувчан пол — бириккан хоналарни товушдан ҳимоялашни яхшилаш мақсадида ораёпма ёки девордан, амортизацияловчи ёки ҳимояловчи қурилмалар билан ажратилган пол.

Сунъий замин — бинодан (иншоотдан) оғирликни ўзлаштирувчи, зичлаш, маҳкамлаш, кимёвий, электркимёвий, ҳароратий ёки бошқа усуллар ҳисобига сунъий равишда хусусиятлари ўзгартирилган замин.

Тўғон — сув оқими ва унинг ҳавзасини сув сатҳи кўтарилиши учун тўсиб турувчи сув тиргак гидротехник иншоот.

Тўғон диафрагмаси — тупроқли ашёлардан қуриладиган тўғон ичида, девор кўринишида нотупроқ ашёлардан қилинган (бетон, темирбетон, металл, ёғоч ёки полимер пардавий ашёлар) сизишга қарши қурилма,

Тўғон тўсгичи — кам сув сингдирувчи ашёлардан, тупроқли, тош-тупроқли ёки тош-уюмли тўғоннинг юқори нишаблилиги бўйича жойлашадиган сизига қарши ускуна.

Тўғон ядроси — тупроқли тўғоннинг марказий сизишга қарши кам сув сингувчи заминдан девор кўринишда бажарилган унсури.

Тўлиқ йиғилувчан қурилиш — бино ва иншоотларни юқори даражада завод тайёрлигидаги йирик унсурлардан тиклаш.

Тўсқич — кўп тавақали тавақа, ҳамда ўзаро бир-бири билан боғлиқ пластиналар (уйлар деразасида, шамоллатиш қурилмаларида ва ҳ.о.).

Тўсин — бино ёки иншоот синчи, фарверк ва ромлар уфқий ёки нишаб унсурлари.

Тўсувчи қурилмалар — бино ва иншоотларда ички ҳажмларни ташқи муҳитдан ёки ўзаро мустаҳкамлик, иссиқликдан ҳимоялаш, намдан ҳимоялаш, буғдан ҳимоялаш, ҳаво ўтказувчанлик, товушдан ҳимоялаш, ёруғликка шаффофлик ва ш.к. бўйича меъёрий талабларни ҳисобга олиб ҳимоялашга мўлжалланган бинокорлик қурилмалари.

Табиий боғ — нисбатан енгил қўриқлаш режимидаги алоҳида манзаравийлиги ва ўзига хослиги билан ажралиб турувчи ва аҳолининг ташкил этилган дам олиши учун фойдаланиладиган кенг ҳудуд майдончаси.

Табиий боғ — илмий-маърифий ёки дам олиш мақсадларида ташкил этиладиган, инсон фаолиятидан кам бузилган бир ёки бир неча табиий геотизим, табиий ва маданий ландшафтлар уйғунлашган, нисбатан кенг фазо.

Табиий ва оқова сувларни зарарлантириш — сувдаги касаллик қўзғатувчи бактерия ва вирусларни йўқ қилиш.

Табиий замин — бино ва иншоот оғирлигини табиий ҳолда ўзлаштирувчи замин.

Табиий мажмуа — 1) табиат объектларининг қонуниятли фазовий боғлиқлиги; 2) ҳар қандай ўзаро боғлиқликдаги объектлар ва табиат ҳодисалари йиғиндиси.

Табиий оромгоҳ — қўриқхона — асосий мақсади тартибланган ҳордиқ чиқариш, сайёҳлик, экскурсия ва х. Ташкил этиш учун табиий муҳитни сақлаш.

Тавсияномалар — илмий тадқиқот институтлари томонидан илмий тадқиқотлар натижалари асосида — лойиҳалаштиришни ва қурилишни янада мукаммаллаштиришга қаратилган маълумотлар.

Тайёрлов ўлчами — маҳсулотнинг бириктирувчи ва чоклари тайёрланаётганда ишлов беришга қолдирилиши билан ўлчами.

Тайёрлов омборхона харажатлари — ашёлар, маҳсулотлар ва қурилмалар ҳамда жиҳозлар смета нархига қўшилувчи, қурилиш-йиғув ташкилотлари ва буюртмачиларнинг тайёрлов девонини сақлаш (ишлаб-чиқариш технологик бутлаш бошқармаси, таъминот идора ва бўлимлари) ва асосий омборхоналар бўйича харажатларини тўлаш учун маблағлар. Кўрсатиб ўтилган маблағлар, республика меъёрлари асосида, ўрнатилган, ашёлар, маҳсулотлар, қурилмалар ва жиҳозлар, қурилиш франко-объект ҳузуридаги омборхоналар нархидан фоизларда аниқланади.

Тарқатилган куч — жадаллиги доимий бўлган муайян сатҳга (чизиққа) узлуксиз қўйилган, чизиқ, квадратли ёки бошқа қонунлар бўйича ўзгарувчи куч.

Тармоқ қудуғи — сув ўтказгич ёки канализация тармоғининг, сув ўтказгич воситаларини, асбобларни, улаш қурилмаларини ўрнатиш тармоғини текшириш ва тозалаш ва б. учун мўлжалланган ташқи унсури.

Тарнов — 1) сувнинг тўсиқ тожидан эркин оқиб ўтувчи юза сув ташлаш (босимсиз); 2) сув оқими тошиб қуйиладиган тўсиқ, бўсаға.

Таъмирлаш — бинони асл кўриниши (ёки унга яқин) ҳолида қайта тиклаш.

Таъсир — қурилмалар унсурларида ички кучларни вужудга келтириб чиқарувчи ҳодиса (пойдеворнинг шакл ўзгариши, тоғ қазилмалари ва ўпқонли ҳудудларда ер сатҳи шакл ўзгариши ҳарорат ўзгариши, қурилмалар ашёларининг чўкиши ва силжувчанлиги, зилзила, портлаш, намгарчилик ва бошқа шунга ўхшаш ҳодисалар).

Таъсир минтақаси — аҳоли яшаш манзилининг фазовий ва вазифавий алоқалари, энг жадал таъсир кўрсатадиган ҳудуд.

Тебранма миграция — доимий ва мунтазам меҳнат сафарлари.

Тез оқим — сув ўтказгич (ҳовуз)нинг турли сатҳларида. Жойлашган босимсиз қисмлари туташуви учун очиқ ёки ёпиқ гидротехник иншоот, унда юқори қисмдан қуйисига сув ўтказиш катта (тангликдан ортиқроқ) тезликда оқим иншоот ўз сиртидан ажрамасдан амалга оширилади.

Текис тарқалувчан куч — муайян сатҳга (чизиққа) ёки унинг қисмига узлуксиз қўйиладиган, доимий жадалликдаги куч.

Текислаш — тозаланган ва ёғсизлантирилган сатҳни текислаш ва юза ғовакларини бўяш қатлами билан ёпишқоқлигини яхшилаш, бўёқнинг умумий сарфини камайтириш мақсадида, аввалдан бўёвчи қоришмаларни бериш йўли билан тайёрлаш жараёни.

Текисловчи қоплама — том, пол ва муҳофаза ёнмасини ўрнатишда, асос сатҳини текисловчи ашё қатлами.

Текислаш — ўрнатилган қурилма ёки жиҳозли лойиҳавий ҳолатини берилган аниқликда таъминлаш мақсадида тўғрилаш ва арзимас силжитиш.

Темирбетон қурилма ўзаги — темирбетон қурилмаларнинг ажралмас таркибий қисми (пўлат ўқ ёки симли) бўлиб, ўзининг вазифаси бўйича қуйидагиларга бўлинади: ташқи куч ва таъсирдан, қурилманинг ўз оғирлигидан вужудга келувчи, ҳамда дастлабки зўриқтирилган, асосан чўзувчи (айрим ҳолларда сиқувчи)кучни ўзлаштирувчи ишчи ўзак; синчда ўқларни биргаликда ишлашини таъминлайдиган, кучланишни ўзаро тенг тақсимлашга имкон берадиган қилиб ишчи ўзак билан пайвандлаш ёки боғлаш йўли билан маҳкамловчи-тақсимловчи (қурилмавий) ўзак; синчлар йиғилаётганда ишчи ўзак алоҳида ўқларини ушлаб турувчи ва уларни лойиҳавий ҳолатда ўрнатилишига имкон берувчи — йиғув ўзаги; қурилмалар бетонидаги (харилар, сорровлар, устунлар ва б.) қийшиқ ёриқларни йўқотиш учун, ва шу қурилмалар учун алоҳида ўқлардан ўзак синчлар ясаш учун қўлланиладиган хомутлар.

Темир йўл қуввати — темир йўлнинг техникавий тавсифи, иншоотлар ва қурилмалар мажмуаси, техникавий таъминланганлиги ва ҳаракатни ташкил этиш усуллари бўйича, ҳисобий вақт бирлигида белгиланган ташиш ҳажмини таъминлаш қобилияти.

Тенглаштирувчи резервуар — босимсиз сув ўтказгичда сувнинг қўнимсиз ҳаракати чоғида суюқлик зарбаси катталигини тушириш учун хизмат қилувчи, эркин сатҳли сув резервуари.

Тендер ҳужжатлари — қурилиш объектлари ва савдолашиш предметлари, ҳамда савдо шартлари ва иш тартиблари ҳақида, техникавий, тижорат, ташкилий ва ўзгача тавсифлари ҳақида дастлабки маълумотларни қамровчи ҳужжатлар тўплами.

Теосузгич-тарз — бинонинг ҳар бир ташқи томони сувсиз иш оқими йўналишига нисбатан зарралар йириклиги ортиб бориш тартибида иншоот замини-ёки унинг асоси замини зарраларини олиб чиқишини олдини олиш мақсадида ётқизилган, икки ёки ундан ортиқ боғланмаган тупроқ қатлами йиғиндиси.

Тепадон — девордаги бўшлиқ тепа қисмини ёпувчи ва юқоридаги қурилмалардан тушувчи оғирликни ўзлаштирувчи, тўсинсимон ёки арка нусхали қурилмавий унсур.

Терраса — рафақда жойлашган ёзгихона, хоналар ёки ўчоқ бошида дам олиш учун ўралган майдонча.

Техникавий қават — муҳандисий жиҳозларни жойлаштириш ва коммуникацияларни ётқизиш учун фойдаланиладиган, бино остида, бинонинг юқори қавати устида, кўп қаватли биноларнинг бир ёки бирнеча ўрта қаватларида жойлаштириладиган қават.

Техникавий инфратузилма — моддий ишлаб-чиқариш ва таъминот объектларини ишлашини таъминловчи муҳандисий-техникавий иншоотлар ва жиҳозлар йиғиндиси.

Техникавий назорат — буюртмачи томонидан, қурилиш устидан бажарилган қурилиш-йиғув ишларини қабул қилиш вазифасини ҳал қилиб олиб бориладиган назорат.

Техноген омиллар — инсоннинг табиий таркиблари, техногенез ҳодисаларини пайдо бўлишига ва авж олишига сабаб бўлувчи, техноген шаклидаги таъсири унсурлари.

Техногенез — одамларнинг техникавий ва технологик фаолияти таъсирида табиий мажмуаларни ва табиий шароитларни ўзгартириш жараёни.

Технологик лойиҳалаштириш меъёри — саноат корхоналари ва иншоотларининг технологик жараёнларини лойиҳалаштириш бўйича, вазирлик ва муассасалар томонидан, ўрнатилган тартибда тасдиқланадиган меъёрий ҳужжатлар.

Технологик харита — тез такрорланадиган қурилиш йиғиш ишлари турларини ва ишни олиб бориш лойиҳаси ўрнига ёки унга қўшимча сифатда фойдаланиладиган маъқул ва барқарор ишлаб-чиқариш технологиясини ўрнатувчи ҳужжат.

Тизим — белгиланган негизга бўйсундирилган ва умумий вазифани бажарувчи бинолар, қурилмалар, жиҳозлар, асбоблар ва бошқа техникавий воситалар, тушунчалар, меъёр ва қоидалар (улар орасидаги алоқалар билан) йиғиндиси.

Тиксотроп қоплама — иншоот ва тупроқ ўртасидаги ишқаланишни камайтириш учун тегишли хоссали, таркибли ва қуюқликдаги лойли қоришма қатлами (масалан, чуқур таянчли қудуқни туширишда).

Тиндиргич — гидро узелларда, ирригация сув таъминоти ва канализация иншоотлари тизимида оқим тезлиги пасайтирилган ҳолда коагуляция қилиш ва тиндириш йўли билан сувни тиниқлаштириш учун иншоот.

Тиндириш чуқури — оқова сувлари тўпланадиган (ҳовуз ёки резервуар) ва бирламчи тозалаш (тиндириш жараёнида) жойи.

Тиргович (контрофорс) — асосий юк кўтарувчи қурилмани (кўпинча деворни ташқи томонидан) кучайтирувчи ва асосан уфқий кучни ўзлаштирувчи тик бўртиқ ёки қўшимча қурилма.

Тиргович девор — орқасидаги замин қатламини ўпирилишдан тўхтатиб турувчи ва унинг юзасида жойлашган кучланишни (юкламани) ўзлаштирувчи қурилма.

Титул рўйхати — маблағлар ажратиш режасига қўшиладиган, қурилаётган (қайта тикланаётган, кенгайтирилаёттан) бинолар, иншоотлар, корхоналар ёки уларнинг қисмлари рўйхати.

Тишдевор — заминга қоқилган тиш қозиқлардан ташкил топган (ёғоч, темирбетон, пўлат) сув ўтказмас тўсиқ сифатида хизмат қилувчи ва гидротехник иншоотни тиклашда (соҳиллар, шлюзлар, камералар ва ш.к.) хандақларни, ўраларни ва ш.к. тўсиш учун яхлит девор.

Тоғ босими — ерости ишламалари қопламасига, (мустаҳкамлигига), мувозанат ҳолати табиий тектоник ҳодисалар ва ишлаб-чиқариш жараёнлари, (ерости ишлари) натижасида бузилган, уни ўраб турган тоғ жинсларига таъсир этувчи кучлар.

Тоғ жинсларига ишлов бериш — фойдали қазилмаларни қидириш ва қазиб чиқариш мақсадида тоғ ишларини амалга ошириш, муҳандисий-геологик қидирув ўтказиш ва ерости иншоотлари қурилиши натижасида вужудга келувчи ер қатлами бўшлиғи.

Тозалаш иншоотлари — оқова сувларни ифлослантирувчилардан мунтазам равишда тозалаш учун мўлжалланган махсус муҳандисий қурилмаси.

Тоннель (туннель) — баландлиги чиқиб турувчи қурилмаларигача 2 м ва ундан ортиқ бўлган, темир ва автомобил йўллари, пиёдалар ўтиш жойлари, коммуникациялар ва ш.к. учун мўлжалланган чўзиқ, ерости иншооти.

Торкетирлаш — сиқилган ҳаво воситасида, ишлов берилаётган юзага (ёки шаклга) цемент-қум қоришмасини (торкет) ёки бетон аралашмасини (сачратма бетон) бериш.

Тортқич — арка, гумбазлар, чордоқ тўсинларини тортиб турувчи қурилмалар кучини ўзлаштирувчи ва ш.к. бинокорлик қурилмаларини тугалланиш тугунларини бириктириб турувчи асосий унсур.

Траверса — 1) асосий қурилмага нисбатан кўндаланг йўналишда жойлаштириладиган ва тик унсурларга таянувчи қурилма унсури; 2) тусин ёки илиб қўйилган стропаси билан учбурчакли форма кўринишдаги юк босма ускуна.

Транспорт воситаларидан йиғув — заводда тайёрланган қурилмаларни, белгиланган вақтда қурилиш майдончасига келтирилиши ва бевосита транспорт воситасидан лойиҳавий ҳолатга ўрнатиб йиғиш усули.

Транспорт ечими — транспорт воситалари келишувчи турли тоифадагиларни ажратиш ёки бир тоифадаги ажратиш ёки бирлаштириш учун хизмат қилувчи бир ёки бир неча сатҳда ўрнатиладиган муҳандисий иншоот ёки иншоотлар мажмуаси.

Трасса — жойида лойиҳавий ҳолатга жавоб берувчи ва икки уфқий (режа билан) ва тик (буйлама қўриниши) проекция билан аниқланувчи чизиқли иншоот ўқининг ҳолати (йўл, қувур ўтказгич, ЭУЧ ва ш.к.).

Тўғон тиши — бўртиқ кўринишдаги, пойдевор билан боғлиқ ва асосга чуқурлаштирилган, сув сизиш йўлини узайтиришга ва тўғоннинг турғунлигини оширишга хизмат қилувчи тўғон унсури.

Туб қурилиш — халқ хўжалигининг ҳамма соҳаларида, марказлаштирилган давлат маблағлари, банк кредитлари, ишлаб чиқаришни кенгайтириш фонди ва асосий фондларни қайта ишлаб-чиқариш амалга ошириладиган амортизация ажратмалари қисми ҳисобига тайёрланадиган янги ёки ишлаётган корхоналарни ишлаб чиқариш ва ноишлаб-чиқариш вазифасидаги бино ва иншоотларини қуриш ва ускуналар билан жиҳозлашни қайта қуриш (кенгайтириш, янгидан жиҳозлаш).

Туман — ўзаро боғлиқ унсурлари яхлитлиги ва мажмуавийлиги тўлдирилиши билан ажралиб турувчи ҳудуд.

Туннель — қаралсин: тоннель.

Тупроқ қоришма — юмшатувчи қўшимчали қоришма (масалан, оҳак ва б.), ҳамда бентонит лойли қоришма.

Тупроқ кўтарма — темир йўл юқори қурилмасига ёки автомобил йўли қопламасига асос бўлиб хизмат қилувчи тўкма, қазилма, ярим тўкма — ярим қазилма кўринишдаги тупроқли муҳандисий иншоот. Ер кўтармасига, бевосита у билан алоқадор сув кетказувчи, маҳкамловчи ва ҳимоя қурилмалари ва иншоотлари (кюветлар, лотоклар, барма, тиркама деворлар ва ш.к.) киради.

Туташув тармоғи — электр-қувватини электрлаштирилган транспорт ток қабул қилгичларига (электр ташигич, моторли вагон, трамвай, троллейбус) олиб бориш учун мўлжалланган, чизиқли ток ўтиш, ҳимоялаш, қувватловчи ва таянч унсурларининг йиғиндиси.

Туташув чизиғи — бир темир йўли (трамвай) ёки троллейбус ҳаракат йўналишига тааллуқли туташув тармоғининг қисми.

Туширилувчи қудуқ — заминни кавланиши бўйича, ўз оғирлигини таъсирида пастга тушувчи бўш так қурилма.

Уй-жой бинолари — одамлар доимий яшаши учун хонадонли уйлар ва иш ёки ўқув муддати давомида яшаш учун ётоқхоналар.

Уй-жой минтақаси — ўй-жой ҳудудларини, жамоат марказларини жойлаштиришга мўлжалланган.

Уй-жой секцияси — хонадонларга олиб чиқувчи бино бутун баландлиги баробар зинадан ташкил этилган уйнинг ҳажмий-фазовий унсури.

Урбанизация — жамиятда шаҳарлар ва шаҳар турмуш тарзи ролининг ошиб бориш жараёни, ҳамма кўринишдаги фаолиятлар кучайишининг қўшилиб келиши.

Устама сарфлар — қурилиш-йиғув ташкилотларининг, қурилиш ишлаб-чиқаришини ва қурилишни бошқаришни таъминлаш билан боғлиқ бўлган харажатлар (маъмурий хўжалик, ишчиларга хизмат кўрсатиш бўйича, ишни ташкил этиш ва олиб бориш бўйича ва ҳоказо).

Усти берк ҳовли — ҳимояланган турдаги ёзги иморат, қуйидаги шакл ва кўринишларга эга: «қашқарча» — иккихона ўртасидаги равон, кўтарма панжаралар билан ўралган айвон; «уй-айвон» — хоналар билан ўралган ҳовли; долон — усти берк йўлак; «болахона» — йўлак тепасидаги ёзги хона.

Устун қозиқ — қоқилувчи қозиқнинг бир кўриниши, ер устки қисми бинонинг (иншоотнинг) устуни, ерга ботирилган қисми эса қозиқ вазифасини ўтайди.

Устун қозиқ — цилиндрик (ёки призмавий) темирбетон қозиқлар кўринишидан бири, яхлит кесимли. Аввалдан бурғиланган қудуқларга туширилиб, қудуқ ва темирбетон унсур орасидаги тирқиш қум-цемент ёки тупроқ қоришмаси билан тўлдирилади.

Устун траверсаси — пўлат устун таянч қисмида тик пўлат япроқлар кўринишдаги, кучланишни таянч юзасига бир текисда узатишга мўлжалланган қурилмавий унсур.

Устундар қатори — ораёпмани ушлаб турувчи устунлар қатори.

Фазовий қурилмалар — қўйилган фазовий кучлар тизимини ўзлаштиришга қобилиятли қурилмалар.

Филотация ускунаси — оқова сувлардан юпқа бўлакланган қаттиқ ёки торашланган суюқ механик аралашмаларни ҳаво пуфакчалари сатҳига ёпишиб қолиш йўли билан ажратиш учун ускуна.

Фойдаланиладиган том ёпмаси — тўғри вазифаси бўйича ва бошқа мақсадларда (солярий, спорт майдончаси, дам олиш ва ш.к.) фойдаланиладиган том ёпмаси.

Хандақни тозалаш — охиригача ишлов берилмаган хандақ тубидан ва деворларидан замин қатламини олиш.

Ҳаракатчан куч — иншоотдан фойдаланиш жараёнида қўйилиш жойи ва таъсир йўналиши ўзгариши мумкин бўлган куч.

Ҳудуд таҳлили — ҳудудлардан тўғри фойдаланиш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш истиқболларини аниқлаш мақсадидаги тадқиқотлар мажмуи.

Ҳудудий режалаштиришни амалга ошириш — ҳудудий режалаштириш тизимида ва лойиҳасида мавжуд бўлган амалий таклифлар асосида қандайдир ҳўжалик қарорларини қабул қилиш.

Ҳудудни режавий ташкил этиш — турли вазифадаги унсурларни, ўзаро таъсирнинг энг қулай режимини назарда тутиб тўғри жойлаштириш.

Ҳудудни тиклик жиҳатдан режалаштириш — қурилиш ва объектдан кейинчалик фойдаланиш мақсадлари учун лойиҳа асосида, жой рельефини кесиб ёки тупроқ тўкиб ўзгартириш.

Ҳудуднинг демографик сиғими — аҳолининг энг зарур кундалик талабларини, кўриб чиқилаётган ҳудуд манбалари ҳисобига, экологик мувозанатни сақлаб қолган ҳолда, таъминлаш шарти билан, шу ҳудудга жойлашиши мумкин бўлган (аҳолининг) энг кўп сони.

Чанг ажратгич — қаралсин чанг тутгич.

Чанг тутгич — чанг ва бошқа механик аралашмаларни сўрма шамоллатиш тизимида ва газни тозалаш саноат жиҳозларида, ҳаво (газ) оқимидан тутиб қолиш (ажратиш) учун қурилма.

Часпак — эшик ёки дераза бўшлиғи гардиши.

Чегаравий ҳолат — қурилмалар, асос, бино ва иншоот берилган фойдаланиш талаблари ёки иш олиб бориш талабларига жавоб бермай қоладиган ҳолат

Чекка — марказдан узоқдаги жой (мамлакат, вилоят қисми).

Чекка йўлка — олий (I ва II) тоифадаги автомобил йўллар, йўл қопламасини, ҳаракатни ташкил қилиш ва йўл қопламалари қиррасини бузилишдан сақлаш учун унда чекка белгилаш чизиқларини жойлаштириш мақсадида кенгайтириш.

Чеклов тасмаси — сув манбалари санитария ҳимоялаш минтақаси иккинчи белбоғи. Шу чегара ичида юза ва ер ости оқимлар сув таркиби ва хусусиятига таъсир кўрсатади. Чеклов тасмаси режими сув олиш минтақасида, юза ва ер ости сувларини ифлосланишига олиб келувчи хўжалик фаолиятини чеклайди.

Чиқинди омбори — фойдали қазилмаларни қазиб олиш ва қайта ишлаш жараёнида, ҳосил бўладиган ва турли маъданли ҳом ашё ва чиқиндиларни қабул қилиш ва сақлаш учун иншоот.

Чиқиндисиз технологиялар — ишлаб-чиқариш жараёнида хом-ашё, иссиқлик-энергия манбаларидан тўлиқ фойдаланилишини назарда тутувчи, атроф-муҳитга зарар келтирувчи чиқиндилар ҳосил қилмайдиган технологик воситалар ва жараёнлар йиғиндиси. Ишлаб-чиқаришни иқтисодий муаммолари ҳам ЧТни зарурат қилиб қўйган.

Чидамлилик — бино ва иншоотни ва уларнинг унсурларини белгиланган шароитларда, ўрнатилган фойдаланиш режимида, берилган сифатини вақт мобайнида, бузилишсиз ва шакл ўзгаришисиз сақлаш қобилияти.

Чизиқдаги ходимлар — қурилиш йиғув ишлари бевосита раҳбарлари бўлган муҳандисий-техник ходимлар (участка бошлиқлари, ишлаб-чиқарувчилар, қурилиш усталари ва участка механиклари).

Чизим — асбоб-ускуна, қурилма, иншоотлар ва тармоқлар (сув таъминоти, канализация, иссиқлик, газ, электр таъминоти, алоқа ва б.) қабул қилинган ечимларни, асосий ғояларни, негизларни ва мунтазам ишлашини чизмавий тасвири таърифи ва техникавий-иқтисодий асослари.

Шаҳар — одатда, аҳолиси 7,0 мингдан ортиқ бўлиб, асосан ноқишлоқ хўжалик меҳнати билан машғул, тўплами аҳоли жойлашиш шакли.

Шаҳар атрофи минтақаси — шаҳар ҳудудини бевосита ўраб турувчи ва унинг кенгайиши учун захира, аҳоли дам олиш жойи, шаҳар хўжалигини меъёрий яшашини таъминловчи турли иншоотлар ва корхоналарни жойлаштириш ва қуриш учун ер.

Шаҳар ландшафтлари — асосий хусусиятлари шаҳар ёхуд шаҳар агломерациялари қиёфаси ва шароитлари билан аниқланувчи антропоген ландшафт.

Шаҳарни ташкил этувчи асос — шаҳар ҳудудининг халқ хўжалиги ихтисоси, унинг катталигини ва ҳудуддаги меҳнат тақсимотида ўрнини аниқловчи объектлар йиғиндиси.

Шаҳар экологияси (антропоэкология) — атроф муҳитда яшовчиларнинг антропоген таъсирини тадқиқ этиш ва шаҳарнинг у ёки бу туманида, бу таъсир натижасини баҳолаш, ҳамда кўриб чиқилаётган майдончалар, холисона рўйхатга олинадиган хоссалари тўплами билан солиштириш.

Шаҳарсозлик кадастри — аҳоли яшаш манзилининг ҳамма турдаги қурилиши, иморатлар қурилиши, муҳандисий инфратузилмаси, одамлар фаолияти таъсиридаги ўзгаришларни баҳоланган ҳолдаги миқдор ва сифат жиҳатдан тавсифловчи маълумотларнинг бир тизимга келтирилган йиғиндиси.

Шаҳарсозлик суғуртаси — меъморий ва шаҳарсозлик объектларини ва мажмуаларни табиий офатлардан, портлашдан, ёнғиндан ва шикастланишда қонунлар билан белгиланган тартибда ихтиёрий ёки мажбурий суғурталаш.

Шаҳарсозлик экологияси — шаҳарларнинг ривожланиши ва бу тараққиётнинг эҳтимолли оқибатлари билан боғлиқ жойлашиш тизимини ва турар-жой муҳитини шаклланишини ўрганиш.

Шакл ўзгариши (деформация) — қандайдир жисмоний омиллар (ташқи куч, қизиш ва совиш, намликни ўзгариши ва бошқалар) таъсири остида жисм (жисм қисмининг) шакли ёки ўлчамларининг ўзгариши.

Шаклий беқарорлик — ашёларининг бирламчи шаклни ўзгаришига мойиллик хусусияти.

Шамолгули — шамолнинг ой, мавсум, йил давомида, маълум туман учун асосий румблар бўйича турли (ёки ўртача тезлик ёки энг катта ўлчами) такрорланишни тақсимланиши чизмавий тасвири.

Шамол энергетикаси — шамол кучидан, электр қуввати ва б. қувват турларини олиш учун фойдаланиш.

Шамоллатилувчи тўсувчи қурилмалар — буғни, ортиқча иссиқликни четлатиш, иситгични қуритиш ва ш.к. учун, ҳаво билан тугаш бўшлиққа эга бино ташқи девори ёки томёпмаси қурилмалари.

Шамоллатиш — технологик талабларга биноан ҳаво муҳитини таъминловчи, табиий ёки сунъий ростланувчи ҳаво алмашинуви.

Шамоллатиш беркитмаси — зарарли ажралмалар пайдо бўлиш жойини, хоналарнинг умумий ҳажмидан ажратувчи мослама.

Шахта сувлари — фойдали қазилмалар шахталаридан узоқлаштирилувчи ва сув ҳавзаларига ташлашидан олдин тозалаш, тузсизлантириш ёки дахлсизлантириш лозим бўлган ер ости сувлари.

Шовқин — товуш босимининг салбий ҳиссиёт уйғотувчи ва организмга зарарли таъсир этувчи бетартиб ўзгариши.

Шовқиндан ҳимоялаш — ишлаб чиқаришда, транспортда, фуқаро ва саноат қурилишида кўчада ва ш.к. шовқинни камайтириш бўйича тадбирлар.

Шовқиндан ҳимоялаш яшил тасма — шовқин манбаини (автомобил, темир-йўли, кўчаларга ўтиш жойи ва ш.к.) уй-жой,маъмурий ёки саноат биноларидан ажратиб турувчи дарахтзор ва бутали ўсимликлар тасмаси.

Эвакуация йўллари — бино ва иншоотлардан турли хоналар, йўлаклар, зина-лифт тугунлари, балконлар ва ш.к. орқали одамлар эвакуациясини таъминловчи ўтиш жойлари.

Экологик ҳалокат — табиий ёки антропоген кучларнинг вайронавий таъсири натижасида вужудга келувчи ва катта иқтисодий талофат келтирувчи» табиий муҳитнинг шароитларини бепоён ҳудудда энг ноқулай ўзгариши.

Экологик бўлим — атроф-муҳити ўзгариш таҳлили ва башорати натижалари йиғиндиси ва ҳудудий режалаштириш чизимида ёки лойиҳасида белгиланган ҳудуднинг иқтисодий ва ижтимоий ривожланиши миқёсларига биноан уни яхшилаш ва муҳофазалаш бўйича тадбирлар ишлаб чиқиш.

Экологик мувозанат — табиий муҳитнинг, қачонки унинг асосий таркиблари атмосфера ҳавоси, сув манбалари, тупроқ қатлами ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси ўз-ўзини тартибга солиши ва қайта ишлаб чиқилишини таъминлаши мумкин бўлган динамик ҳолат.

Экотизим — экологик тизим, унинг таъсирлари сифатида, бир томондан жонзотлар, уларнинг гуруҳи йиғиндилари (турлари, кўпайиши, ценозлар), иккинчи томондан — муҳит, улар яшайдиган омиллар йиғиндиси чиқади.

Электр тармоғи — электрстанцияни истеъмолчилар билан боғловчи электр линиялари, кичик станциялар, тарқатиш ва улаш нуқталари йиғиндиси.

Эстакада — устунлар қаторидан ва оралиқ иншоотдан таркиб топган ва транспорт воситаларидан (пиёдалар ҳаракатланиши) ўтказишга турли коммуникацияларни ётқизишга, юклаш ва тушириш ишлари ва ш.к. учун мўлжалланган ер усти (сув усти) очиқ, чўзиқ иншоот.

Эстетик манбалар — табиий муҳитининг у ёки бу даражада эстетик ўзлаштиришни шартлаштирувчи хоссалари йиғиндиси.

Ювилиш пляжи — ер иншооти ювилиш жараёнида қуйқа ёки тиндирилган сув оқиб тушадиган замин сатҳи.

Юза чўкиши — ер юзасининг тоғ жинсларини катта бўлмаган ёриқсиз пасайиши.

Юк кўтарувчи қурилмалар — кучни ва таъсирни ўзлаштирувчи, бино ва иншоот мустаҳкамлигини, бикрлигини ва турғунлигини таъминловчи бинокорлик қурилмалари.

Юк кўтарувчи ўзак — иш олиб боришда вужудга келувчи, йиғув ва транспорт кучланишини ҳамда бетоннинг ўз ва қолип кучланишини кўтаришга қодир, яхлит қўйилган темирбетон қурилма ўзаги. Юклаш (бўшатиш) кўлами — темир йўли ёки автомобил йўлига ёндошган, транспорт воситаларига юклашга ёки улардан тушириб олиш учун фойдаланиладиган жой майдончаси.

Юклов қамрови — юк (ўраш ва маҳкамлашни ҳисобга олганда) очиқ ҳаракатдаги таркиб тўғри уфқий йўлда бўлганда, ҳаддий кўндаланг кўринишининг жойлашиши (темир йўл ўқига тик ҳолат).

Юмшоқ шакл ўзгариши — куч омиллари таъсири натижасида ашёнинг ички зарравий бузилишларсиз қолдиқ шакл ўзгариши.

Юмшоқлик — қаттиқ жинсларнинг ташқи кучлар таъсирида бузилмасдан, ўз шакли ва ўлчамларини ўзгартириш ва қуч бартараф этилгандан сўнг қолдиқли (юмшоқлик) шакл ўзгаришини сақлаш хусусияти.

Ягона республикавий якка нархлар (ярян) — смета меъёрлари асосида марказлаштирилган ҳолда ишлаб чиқилган ва республика вилоятлари учун қабул қилинган ҳудудий бўлиниш бўйича тасдиқланган умумқурилиш ва махсус ишларга якка нархлар.

Якка нархлаш — мавжуд смета ёки ишлаб-чиқариш меъёрлари асосида, ишчиларнинг асосий иш ҳақи, ашёлар, маҳсулотлар ва қурилмалар ва қурилиш машиналари ва механизмларидан фойдаланиш, қурилмавий унсурнинг ёки иш турининг қабул қилинган ўлчов бирлигига меъёрий нарх ўрнатиладиган смета ҳужжати.

Якка нархлаш тўплами — муайян қурилиш шароитлари ҳамда махсус чизиқли қурилишлар учун мослаштирилган умумқурилиш ва махсус ишларга якка нархлаш тўплами.

Якка нархлар рўйхати — вилоят (республика) қурилиш минтақасига ёки алоҳида йирик қурилишлар, муайян шароитларига, шунингдек махсус ва чизиқли қурилишларга боғланган умумқурилиш ва махсус ишлар якка нархлар тўплами.

Яссилик қурилмалари — фақат белгиланган бир текисликда таъсир этувчи кучни ўзлаштиришга қобилиятли қурилмалар.

Яхлит қурилмалар — асосий қисмлари яхлит бутун (монолит) кўринишдаги, бевосита бино ёки иншоот қад кўтарадиган жойда тайёрланган бинокорлик қурилмалари (асосан бетон ва темир-бетон).

Яшил девор — қандайдир объект ёки майдонни чегаралаб турувчи, сунъий шакллантирилган қалин ўсимликлар ёки паст бўйли дарахтлар зич тасмаси.

Яширин ишлар — бинолар ва иншоотларни қабул ҳайъатига фойдаланишга топширишда визуал баҳолаб бўлмайдиган ва қурилиш ташкилоти томонидан текширишга ва қабул этишга, кейинги бошқа ишлар жараёнида ёпиб юборилмасдан олдин тақдим этиладиган айрим ишлар тури (пойдеворлар, гидроизоляция ўрнатилиши, темирбетон қурилмаларда ўзакларни ва ўрнатиш маҳсулотларини қўйиш ва ш.к.

Ўзакдаги назорат қилинадиган кучланиш — олдиндан зўриқтирилган қурилмалар, зўриқиш ўзагидаги ҳисобий зўриқиш катталиги.

Ўзи зўриқувчи қурилма — олдиндан зўриқтирилган қурилмаларнинг тури, ўзаклар зўриқишига кенгаювчи цементда, бетоннинг қотиши жараёнида ҳажми катталашуви натижасида эришилади.

Ўпирилишга қарши галерея — темир йўл ёки автомобил йўллари қисмларини тоғ ўпиришидан сақловчи иншоот.

Ўрмон боғи — аҳоли дам олиши, шаҳарсозлик муҳитни соғломлаштириш вазифаларига мўлжалланган, нисбатан катта шаҳар ичида ёки ташқарисидаги ўрмон массиви.

Ўтиш кўприги — кўприк, унга яқинлаштирувчилар (эскалада, ер уюмлари ёки қозиқлар), ростловчи ва қирғоқ ҳимояловчи иншоотлардан ташкил топган, муҳандисий иншотлар мажмуаси.

Ўтиш эгриси — турли эгриликдаги йўллар қисмларини шу жумладан тўғри қисмлар ва асосий айлана эгрисининг равон ўтишини ҳосил қилувчи режадаги ўзгарувчан радиус эгриси.

Ўтиш-тезланиш йўлкаси — юриш қисмининг асосий йўлкалари бўйича ҳаракатланаётган умумий транспорт оқимига кириш ёки тормозланишни таъминлаш учун ўтиш қисмининг қўшимча йўлкаси.

Қўлланма — лойиҳалаш ва қурилиш учун етакчи бажарувчилар — меъёрий ҳужжатлар лойиҳасини ишлаб чиқувчилар (одатда, ҚМҚ бобларини) тайёрлайдиган,қўшимча маълумотлардан иборат материал.

Қўриқлаш минтақаси — жойлаштирилаёттан объектларни махсус қўриқлаш режими ўрнатиладиган минтақа.

Қўшма қурилмалар — турли бино ва иншоотлар қурилишида қўлланиладиган ва юк кўтарувчи ва тўсқич вазифасини бажарувчи қурилмалар.

Қават — бинонинг баландлик бўйича пол ва ораёпма ёки пол ва томёпма билан чекланувчи қисми.

Қайишқоқ шакл ўзгариши — уни вужудга келтирган куч олингандан сўнг, йўқоладиган шакл ўзгариши.

Қайишқоқлик (эгилувчанлик) — ички кучлар ҳосил бўлиши билан боғлиқ, кучланиш ва таъсир остида жисмнинг шакл ўзгариши ва уни келтириб чиқарувчи кучланиш ҳаракатини ва таъсирлар тўхтатилганда, ўзининг бирламчи шакли ва ҳажмини (қаттиқ жисмлар) ёхуд (фақат ҳажмини (суюқ ва газсимон жисмлар) тўлалигига қайтариш хусусияти.

Қайишқоқлик чегараси — ашёларнинг зўриқишини ифодаловчи механик тавсиф, қачонки ўрнатилган жоизлик билан тавсифланувчи қолдиқ шакл ўзгариши биринчи марта нечоғлик кичик катталикка эришади.

Қайта тиклаш — бино ва иншоотларни, кўчаларни, майдонларни, шаҳар режалаштириш тузилишини қайта қуриш, замоновийлаштириш, янгилаш. Қайта тиклашда кўпинча биноларнинг тарихан шаклланган унсурлар қиёфасини, шаҳар муҳити табиатини сақлаб қолиш назарда тутилади. Қайта қуришнинг мақсади ва табиатга қараб, уни реновация, реабилитация, ревалоризация ва б. турларини фарқлайдилар.

Қайтарилмайдиган сув истеъмоли — саноатда, коммунал ва қишлоқ хўжалигида сув ишлатилаётгандаги сувнинг йўқотилиши. Сув манбасига қайтмайдиган сув ҳажмини тавсифлайди.

Қайтарув маблағи — эркин смета ҳисоби жамидан ташқарида ҳисобга олинадиган ва қуйидагиларни ўз ичига олувчи маблағ: муваққат бино ва иншоотларнинг қурилиш давомидаги амортизациялаштириладиган ва шу даврдаги туб тузатиш харажатларини чегириб ташланган нархи қисмини; муваққат бино ва иншоотлар нархи тугатилиш қисмини; бузилаётган ёки кўтарилаётган бино ва иншоотларни бўлакларга ажратишдан олинадиган ашёлар нархи; йўл йўлакай қўлга киритиладиган ашёлар нархи.

Қамров — ташқи ҳадлар кўриниши ёки қурилмалар, бинолар, иншоотлар, жиҳозлар, транспорт воситалари ва ҳоказолар ўлчамлари.

Қатқават — бинонинг (иншоот) баландлик бўйича шартли чекланган, ҳажмий-режавий, техникавий ва қурилмавий жиҳатдан бир бутунликни намоён этувчи қисми.

Қаттиқлик — ашёларнинг маконий туташган куч таъсирида юза қатламида юмшоқ шакл ўзгаришига ёки мўрт бузилишига қаршилик кўрсатиш хусусияти.

Қатъий режим тасмаси — одамлар яшаши ва сув тўплаш эҳтиёжи билан боғлиқ бўлмаган, ҳар қандай қурилиш ман этиладиган, сув манбаларини санитария-ҳимоялаш минтақа биринчи белбоғи.

Қизил чизиқ — муфассал лойиҳалаштириш ва иморатлар солиш лойиҳасида ўрнатиладиган қурилиш-майдонлари чегараси.

Қирғоқ тасмаси — сув объектига туташиб турувчи, сувдан фойдаланиш ва уни қўриқлаш учун зарур қўриқлик тасмаси.

Қирғоқни мустаҳкамловчи кўчатлар — қирғоқ нураши ва емирилиш жараёнларини олдини олиш ёки тўхтатиш мақсадида, сув ҳавзалари қирғоғи бўйича янгидан яратиладиган ёки сақлаб қолинадиган дарахтзор, бутазор ёки ўтсимон ўсимликлар тасмаси. Тупроқни мустаҳкамлайди, дарё ва сув ҳавзаларига ер ва ўғитларни ювилиб тушишини тўхтатиб қолади, сув ҳавзасига туташ ҳудудларни ва сув объектларини озодалик — соғломлаштириш ва ҳордиқ чиқариш сифатини оширади.

Қирқма — девор ёки пойдеворнинг юқори қисми энининг ўзгариши натижасида ҳосил бўлувчи уфқий поғона.

Қишки териш (ғишт) — ташқи ҳаво манфий ҳароратида, қоришмаларга совуққа қарши қўшимчалар ёки музлаш усули билан ғиштин қурилмаларни тиклаш.

Қишки ишлар — ҳаво ҳарорати манфий бўлган йил даврида бажариладиган ва турли ҳудудлар учун ҳарорат минтақаларига монанд меъёрланувчи, паст ҳароратдан ҳимоялаш бўйича махсус тадбирлар ўтказилишини талаб этувчи қурилиш ишлари.

Қишлоқ хўжалик ерлари — қишлоқ хўжалик эҳтиёжлари учун фойдаланиладиган ерлар.

Қия ўзак — темир бетон қурилмалар кўтарувчанлик қобилиятини оширишга қаратилган.

Қобиқ — 1) икки эгри юза билан чекланган, ўртадаги масофа (қобиқ қалинлиги) бошқа ўлчамларга нисбатан кичик бўлган фазовий қурилма; 2) кенг оралиқли том ёпманинг юпқа деворли қурилмаси; бетондан, темирбетондан, синтетик пардадан ва б. ашёлардан тайёрланади; доирасимон, цилиндрик ва бошқа қобиқларга ажратилади.

Қозиқ оёқ — 1) бетон ёки темирбетон тўғонни қирғоқ (қирғоқ оёғи), ёхуд заминий ашёли тўғон билан бирлаштирувчи қурилма; 2) кўприк иншоотнинг йўл ер кўтармаси билан бирлаштирувчи энг четдаги таянчи билан бириктирувчи таянчи.

Қозиқ радди — ўн зарб мўлжалида бир зарбдан қоқилма қозиқнинг заминга ботирилиш ўртача катталиги (СИда), титратма қоқишда эса, титратма қоққичнинг бир дақиқалик ишлашида қозиқнинг заминга қоқилиш (СИда) катталиги.

Қоида — биноларни, иншоотларни ва уларнинг унсурларини тиклашни, ташкил этиш ва қурилиш ишлаб-чиқариши технологияси бўйича, ашёвий манбаларни тежамкорлиги бўйича, техника хавфсизлиги ва б. бўйича ўрнатилган мажбурий талаблар.

Қолдиқли шакл ўзгариши — қўзғатувчи кучни ва таъсирни бартараф этилган сўнг, қоладиган шакл ўзгариши қисми.

Қолдирилган замин — кавланган жойда ер қазиш машинаси билан ишлангандан сўнг қолдирилган (қурилмавий ёки технологик нуқтаи назардан келиб чиқиб меъёрларда кўзда тутилган ҳадла) ва кейинчалик лойиҳавий ўлчамларни ва қазилманинг туби сатҳини таъминлаган ҳолда олиб ташланадиган замин қатлами.

Қолип — бетон ва темирбетон қурилмаларни тиклаётганда ўзак ва бетон қоришмаси солинадиган шакл.

Қоплаш — ер ости иншоотларининг қазилмаларини маҳкамловчи ва унинг ички юзасини ташкил этувчи доимий қурилма.

Қувурўтказгич воситалар — қувурўтказгичлар бўйича ташиладиган суюқлик ва газларни ростлаш ва тақсимлашга йўл қўювчи ва қуйидагиларга бўлинувчи тўсиқ ўзак (жўмрак, зулфинлар) сақловчи (қопқоқлар), ростловчи (бурагич, босим ростлагичлари), четлатувчи (ҳаво четлатувчи, қуюлтирма четлатувчилар), шикастланиш (огоҳлантириш воситалари) мосламалари.

Қувурўтказгич киритилиши — қувурўтказгичнинг ташқи тармоқдан бино (иншоот) ичиш жойлашган тўсиқ воситалари тугунигача бўлган шохобча.

Қуёшдан ҳимоялаш — фазовий панжара кўринишдаги, бўртма (кўпинча бетондан), қуёш нурининг хонага тўғри тушишига тўсқинлик қилувчи ва уни ўта қизишдан сақловчи тўсиқ.

Қуйма бетон (темирбетон) — бевосита қурилишда яхлит-бутун кўринишда ажралувчи қолипларга қуйиш йўли билан тайёрланадиган қурилма.

Қўриқхона — хўжалик фаолиятидан тўла истисно этилувчи, табиий ҳолда, оддий еки ноёб табиат мажмуаси сақланадиган ҳудуд ёки акватория қисми. Табиатни ҳимоя қилишнинг илмий асосларини ишлаб-чиқиш мақсадларида барпо этилади, илмий муассаса мавқеига эга.

Қурилиш — 1) ишлаб-чиқариш ва ноишлаб-чиқариш вазифасидаги асосий фондлар барпо этиладиган моддий ишлаб-чиқариш соҳаси; 2) бино ва иншоотларни тиклаш хусусан, қурилиш ишлари мажмуини, жиҳозларни ўрнатиш бўйича ишларни, ёрдамчи, транспорт ва бошқа ишларни ўз ичига олувчи жараён. Бино ва иншоотларни тузатиш бўйича ишлар ҳам қурилишга киради; 3) қурилиш кенгайтирилиши ёки қайта қурилиши, одатда, ягона лойиҳа-смета ҳужжатлари бўйича, йиғма смета ёки сарф-харажатлар маълумотларида аниқланган ҳажмда амалга ошириладиган турли вазифадаги бино ва иншоотлар йиғиндиси.

Қурилиш — технологик блоки — йиғилаётган қурилмалар ва жиҳозларнинг, корхонада ёки қурилиш майдончасида аввалдан ўзгартирилмайдиган ягона ҳажмий-фазовий тизимга бирлаштирилган ўзаро бир-бири билан боғлиқ унсурлари.

Қурилиш ашёлари маркаси — асосий фойдаланиш тавсифи бўйича техникавий меъёрлар ёки ашёларининг асосий хоссалари мажмуаси бўйича ўрнатиладиган кўрсаткич.

Қурилиш бош режаси — қурилишни ташкил этиш лойиҳасининг қурилиш майдонини ташкил этишни тартибга солувчи қисми.

Қурилиш ишлаб-чиқариши — бевосита қурилиш майдонида бажариладиган, қурилишнинг тайёрлов ва асосий давридаги қурилиш-йиғув ва махсус ишларни ўз ичига олувчи ишлаб-чиқариш жараёнининг йиғиндиси.

Қурилиш ишлаб-чиқариши технологияси — қурилишни саноатлаштириш даражасини ошириш ва ривожлантириш асосида маҳсулотларни ва қурилмаларни тайёрлаш ва уларни бино ва иншоот кўринишида маҳсулот ҳолатига келтириш бўйича жараёнлар йиғиндиси.

Қурилиш маҳсулоти — қурилиши тугалланган ва фойдаланишга қабул қилинган ишлаб-чиқариш ва ноишлаб-чиқариш вазифасидаги объектлар (корхоналар, бинолар ва иншоотлар).

Қурилиш маҳсулотига эркин-(шартномавий) баҳо — инвестор (буюртмачи) ва бош пудратчи (субпудратчи) бино ва иншоотлар қурилиши ёки туб таъмирга тенг ҳуқуқлилик асосида шартнома (контракт) тузиш чоғида, шу жумладан ўтказилажак кўрик (пудрат савдоси) натижасида ўрнатиладиган нарх. Бу нарх қурилиш маҳсулотига талаб ва таклифни ҳисобга олган ҳолда, меҳнат бозоридаги мавжуд шароитларни, ҳом ашёлар қиммати конъюктураси, қўлланиладиган машина ва жиҳозлар ҳамда кенгайтирилган қайта ишлаб-чиқариш учун пудрат ташкилоти даромадини таъминлашни ҳисобга олган ҳолда шаклланади.

Қурилиш майдончаси — лойиҳа асосида, ўрнатилган тартибда, қурилишни доимий жойлаштириш, ҳамда қурилиш-йиғув ташкилоти хизматини, ишлаб-чиқариш шароитлари бўйича аниқланган ва ҳудудни муваққат ажратилишини ҳисобга олган ҳолда ажратилган ер участкаси.

Қурилиш маҳсулотлари — қурилишга тайёр ҳолда келтириладиган, заводда тайёрланадиган унсур.

Қурилиш маҳсулотлари сифати — қурилиш маҳсулотлари истеъмол хусусиятлари ва унинг халқ хўжалигини ёки аҳолининг аниқланган, техникавий, эстетик, ижтимоий талаблар нуқтаи-назардан, меъёрий ҳужжатларда ва мезонларда ўрнатилган талабларни қаноатлантира олиш хусусиятлари йиғиндиси.

Қурилиш муддати — қурилиш майдонида иш бошлаш давридан то корхоналар, уларнинг навбатлари ишга тушириш мажмуалари ва алоҳида объектлар қувватлари ишга туширилгунча қадар бўлган муддат.

Қурилиш навбати — фойдаланишга топширилиши маҳсулот чиқаришга ёки лойиҳада назарда тутилган хизмат кўрсатишни таъминлайдиган бинолар, иншоотлар ва жиҳозлар гуруҳидан таркиб топувчи қурилиш объектининг қисми.

Қурилиш нархи смета йиғма ҳисоби — ўрнатилган тартибга биноан тузиладиган турли вазифадаги корхона, бино ёки иншоот қурилиши (кенгайтириш ёки қайта қуриш) умумий нархини аниқловчи смета ҳужжати.

Қурилиш нархининг йириклаштирилган кўрсаткичлари (кнйк) — одатда, тармоқ вазифасидаги бутунлай бино ва иншоотга ёки иш турларига нусхавий ва якка тартибдаги тежамли лойиҳалар ишчи чизмалари сметалари асосида ишлаб чиқиладиган, қурилиш нархини техникавий-иқтисодий асослаш (ТИА) босқичида аниқлаш учун мўлжалланган смета меъёрий ҳужжатлари.

Қурилиш объекти — қурилишга (қайта кириш, ёки кенгайтиришга) мустақил объект сметаси тузиладиган, унга тааллуқли ҳамма жиҳозлар инвентар, асбоблар, йўлаклар, эстакадалар, ички муҳандисий тармоқлар ва коммуникациялар мавжуд алоҳида бино ёки иншоот. Алоҳида қурилиш объектлари бўлиб, шунингдек иш турлари ҳам ҳисобланади (тиклик бўйича режалаштириш, ташқи муҳандисий тармоқлар, цехлараро кириш йўллари, майдонни ободонлаштириш ва б ).

Қурилиш смета нархи — лойиҳага биноан қурилишни тўла амалга ошириш ва асосий фоизларни ишга тушириш учун зарур сарф-харажатларни пулли ифодаси қурилиш-йиғув ишлари, жиҳозлар, асбоблар, инвентар нархлари ва б. қурилиш сметасига кирувчи ҳолатлардан смета нархи ҳосил бўлади.

Қурилиш ташкилоти ишлаб-чиқариш асоси — қурилиш ташкилоти қурилаётган объектларни зарур ашёвий — техникавий, илдам таъминлаш, ҳамда ўз кучи билан қурилиш жараёнида ишлатиладиган ашёлар, маҳсулотлар, қурилмаларни тайёрлаш учун мослашган корхоналар ва иншоотлар мажмуаси.

Қурилиш-йиғув ишлари — бино ва иншоотлар барпо этилаётганда, бажариладиган умумқурилиш, пардозлов, санитария-техникавий, махсус ҳамда йиғув ишларини ўз ичига олувчи ишлар мажмуаси.

Қурилиш-йиғув ишлари ҳажми бўйича бошлама — ўтувчи қурилишларда режалаштирилаётган давр охирида бажарилиши керак бўлган, қурилиш-йиғув ишлари баҳосини ўз ичига олган, маблағ ҳажми бўйича бошлама қисми.

Қурилиш-йиғув ишларини қиш мавсумида олиб боришда қўшимча сарфлар меъёри — қўшимча сарфларни ҳисобга олувчи смета меъёрлари, шу жумладан: иш жойлари маошига қўшимча ҳақ; қиш мавсумида ишлаб-чиқариш технологияси ўзгариши муносабати билан келиб чиққан харажатлар; иссиқхоналарни қуриш, ажратиш ва иситиш, кокс печлари иссиқхоналари бундан мустасно; темирбетон қурилмаларни зарур ҳарорат — намлик шароитларида ушлаб туриш; қоришма ва бетонларга махсус қўшимчалар қўллаш ва б.. Қурилиш турлари бўйича ўрнатилган меъёрлар, сметалар тузиш ва буюртмачи ва бош пудратчи қурилиш ташкилоти ўртасида бажарилган ишлар йиллик ҳисоблар учун, қурилмалар ва иш турлари бўйича меъёрлар эса, одатда, бош пудратчи ва субпудратчи қурилиш ташкилотлари ўртасида бажарилган ишлар ҳисоби учун мўлжалланган.

Қурилишга оид кўтарилиш — тўсинли (аркали) бинокорлик қурилмалари тайёрлаш ёки йиғиш жараёнида пайдо бўлувчи, фойдаланиш оғирлиги таъсирида лойиҳага биноан белгиланган шаклга эришишни таъминловчи қўшимча эгилиши.

Қурилишда нарх индекслари — жорий (башорат) нарх кўрсаткичларини базис нарх кўрсаткичларига манбалар номламаси ва тузилиши, манбалар тўплами ёки қурилиш маҳсулоти манбавий технологик модели, ҳамда унинг алоҳида калькуляция таркибловчилари бўйича таққосланувчи нисбати. Индекслар, одатда, вергулдан сўнг, аҳамиятли икки сондан кўп бўлмаган, ўлчовсиз катталикда ифодаланади. Туб қурилиш маҳсулотига бутунлай ёки унинг айрим таркибларига манбавий-технологик модель (МТМ) — ашёлар, маҳсулотлар, қурилмалар, қурилиш машиналари, қувват манбалари, қурилиш ходимлари меҳнати ва б. сарф-харажатлар базис даражасини тавсифловчи бирхиллаштирилган манбалар тўплами. МТИ — бино (иншоотлар) турлари бўйича, ишлар қурилмавий унсурлари бўйича, айрим калькуляциявий унсурлари ва харажатлар бўйича тармоқли бўлиши мумкин.

Қурилишдаги консервация — бошланган қурилишни ёки корхона ишини аниқланмаган муддатга тўхтатиш.

Қурилишни автоматлаштирилган бошқарув тизими (қабт) — маъмурий, ташкилий, иқтисодий-риёзиёт усуллари, ҳисоблаш техникаси воситалари, алоқа воситалари, ўз хизмати жараёнида узвий боғлиқ бўлган, тегишли қарорлар қабул қилиш ва уларни ижросини текшириш мажмуасидир.

Қурилишни механизмлар билан таъминланганлиги — машиналар ва механизмларнинг қурилиш йиғув ишлари йиллик ҳажмига мувозанатий нархи нисбати билан тавсифланувчи, механизация даражаси кўрсаткичи.

Қурилишни ташкил қилиш лойиҳаси (қтл) — қурилиш умумий ва оралиқ муддати давомийлигини, маблағ ажратиш ва қурилиш-йиғув ишлари ҳажмини, моддий-техникавий ва меҳнат манбалари, уларни қоплаш, қурилиш-йиғув ишларини бажаришнинг асосий усуллари ва қурилиш объектини бошқариш тизимини белгиловчи техникавий лойиҳанинг (ишчи) таркибий қисми.

Қурилма диафрагмаси — фазовий қурилмаларни бикрлигини оширишга имкон берувчи яхлит ёки панжарасимон унсур.

Қурилма унсури — йиғма ёки яхлит қуйма қурилманинг таркибий қисми, масалан тўсин, устун, устунлар орасидаги боғловчилар, панжарасимон қурилмалар ўзаклари ва ш.к.

Қурилма шакл ўзгариши — оғирлик ва таъсир остида қурилманинг (ёки унинг қисмини) шакли ва ўлчамлари ўзгариши.

Қурилмалар унсурларини жойига мослаш — бирикиш зичлигини таъминлаш учун қурилмалар унсурлари туташувчи сатҳларига меъёрий ўлчамларда берилгандек ишлов бериш.

Қуритиш — тупроқдан ортиқча намликни сунъий йўл билан йўқотиш; мелиорациянинг бир кўриниши. Тупроқнинг, сувли, ҳаволи ва иссиқлик режимини яхшилайди.

Ғилоф — асосий қувурўтказгични темир ва автомобил йўллари остидан ўтиш жойларида, бино ва иншоотлар қурилмалари орқали ётқизилаётганда, бузилишдан (ёки қувурўтказгич шикастланганда ер кўтармасини ювилиб кетишдан), ҳамда муҳандисий иншоотлар ва тармоқлар билан кесишишда газ ва зарарли моддаларни тарқалишидан ҳимоялаш учун қувур.

Ғов — гидротехник иншоот ёки унинг хандағини қурилиш вақтида сув босишдан сақловчи тўсиқ.

Ҳаво қувури — шамоллатиш тизимида, ҳаво билан иситишда, ҳавони совитишда ҳамда ҳавони технологик мақсадларда узатишда қўлланиладиган қувур ўтказгич.

Ҳаво алмашинув — хонадаги ифлосланган ҳавони қисман ёки тўла тоза ҳаво билан алмаштириш.

Ҳаво алмашинув нисбати — бир соат ичида хонага узатилаётган ёки ундан четлаштирилаётган, ҳаво ҳажмининг хона ҳажмига нисбати.

Ҳаво тайёрлаш — ҳавога технологик ёки озодалик-соғломлаштириш талабларига жавоб берадиган сифат бериш учун ишлов (чангдан, зарарли газлардан, аралашмалардан тозалаш, иситиш, совитиш, намлаштириш, қуритиш ва ҳоказо) бериш.

Ҳаво-иссиқлик пардаси — хонага, очиқ ўринлар (дераза, эшик) орқали, совуқ ҳаво киришига, шамоллатгич билан иссиқ ҳавони унинг оқимига қарши ҳайдаб тўсқинлик қилувчи қурилма.

Ҳавони совитиш — ёпиқ хоналарда одамлар кайфияти, технологик жараёнларни олиб бориш, жиҳозлар ва асбобларни ишлаши, ашёларни сақлаш учун энг қулай ҳарорат, нисбий намлик, ҳаво таркиби ва ҳаракат тезлигини яратиш ва автоматлаштирилган ҳолда сақлаш.

Хавфсизлик йўлкаси — автомобил транспорти воситалари йўлкаси ва тротуар ёки ён йўлакча надиган соддалаштирилган тасвири.

Ҳолат режаси — қурилиш объектининг қурилиш-йиғув ташкилоти ишлаб-чиқариш базаси, яқин аҳоли манзиллари, энергия, иссиқлик ва сув таъминоти манбалари ва ташқи тармоқлари, канализация, транспорт ва алоқа иншоотлари ва тармоқлари билан боғлик ҳолда жойлашувини ҳамда қурилиш ҳудудининг асосий табиий шароитлари хусусиятларини кўрсатувчи режа.

Ҳудуд мувозанати — ҳудудларни ва турли вазифадаги (ҳозирги ва истиқболдаги) акваторийларни нисбатини тавсифловчи кўрсаткичлар тизими.

Ҳудуд экологик сиғими — мазкур туманнинг муайян шароитларида унинг ҳамма биогеоценозлари, агро-, убоценозларини, бу туман учун ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси намоёндалари таркиби мувофиқлигини ҳисобга олганда, энг кўп эҳтимоли бўлган биологик маҳсулдорлиги.

Ҳудудий — ишлаб чиқариш мажмуи — вазифавий ўзаро боғлиқ ва мутаносиб тараққий этаётган ихтисослашган ишлаб — чиқаришларнинг иқтисодий самарали йиғиндиси.

Ҳудудий меҳнат тақсимоти — иқтисодий туманларнинг ишлаб-чиқариш ихтисослашуви ва туманлараро бирлашувининг кучайиш — объектив зарурий жараёни; ижтимоий меҳнат тақсимоти фазовий намоён бўлиши; турли ҳудудларни иқтисодий, ижтимоий, табиий, миллий, тарихий ва уларнинг жуғрофий ҳолати хусусиятлари сабабли ижтимоий меҳнат самарадорлигини оширишнинг омилларидан бири.

Ҳудудий режалаштириш — лойиҳалаштирилаётган ҳудуднинг тўғри илмий асослаш ва амалда — юзага чиқариш ҳудудий-хўжалик ташкил этилишини режалаштириш жараёни.

Ҳудудлар рекультивацияси — қурилиш ишлари вақтида бузилган ҳудудларни қишлоқ — хўжалик ёки ўрмон хўжалигида фойдаланиш учун тайёрлаш бўйича тадбирлар мажмуаси.

Ҳудудни мажмуавий баҳолаш — алоҳида баҳоларнинг интеграл баҳоси, табиий ва антропоген омиллар бўйича, хўжалик фаолиятининг асосий турларига қулайлик яратувчи айрим майдонларнинг ҳамма туман ҳудудига солиштирма режалаштириш баҳоси.

Ҳудудни муҳандисий тайёрлаш — қурилишда мақсадга мувофиқ фойдаланиш учун ҳудудларни ўзлаштириш бўйича ишлар ва тадбирлар мажмуаси.

Ҳудуднинг такрор тикланиш қобилияти — ҳудуднинг табиат атроф муҳити асосий унсурларини ўзи қайта такрор тиклаш қобилияти: атмосфера кислородини, сувни, тупроқ — ўсимлик қатламини.

Ҳудуднинг урбанизацияланиши — шаҳар қурилиши таъсири остида ривожланувчи табиий ландшафтларни сунъийга айлантириш жараёни.