10.01.2018 йилдаги 21-сон
ONLINE TRANSLATE
Ҳужжат 13.07.2018 00 санаси ҳолатига
Амалдаги версияга ўтиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
қарори
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасида ўлчам бирликларини қўллаш тўғрисида
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
«Метрология тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунини амалга оширишни давом эттириш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
1. «Метрология тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 5-моддасига мувофиқ:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасида Халқаро ўлчамлар тизими (СИ)нинг ўлчам бирликларини белгиланган тартибда қўллашга йўл қўйилиши;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ўлчам бирликларининг номи, белгиси, уларни ёзиш ва қўллаш қоидалари «Ўзстандарт» агентлигининг тақдимномасига биноан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланиши;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан Халқаро ўлчамлар тизимига киритилмаган ўлчамларни қўллашга йўл қўйилиши мумкинлиги;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ташқи савдо фаолиятини амалга ошириш чоғида контракт шартларига мувофиқ ўлчамларнинг бошқа бирликлари ҳам ишлатилиши мумкинлиги маълумот учун қабул қилинсин.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
2. Қуйидагилар:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган, Халқаро ўлчамлар тизими (СИ)нинг ўлчам бирликлари номи ва белгиланиши 1-иловага мувофиқ;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган Халқаро ўлчамлар тизимига киритилмаган ўлчам бирликлари, уларнинг номи ва белгиланиши 2-иловага мувофиқ;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўлчам бирликларини ёзиш ва қўллаш қоидалари 3-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
3. Белгилаб қўйилсинки:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларда, илмий-техник ва бошқа нашрларда, шу жумладан, оммавий ахборот воситаларида эълон қилишда, ўқув, ўқув-методик ва турли маълумотлар берадиган ёрдамчи адабиётларда ушбу қарор билан тасдиқланган ўлчам бирликлари, уларнинг номи ва белгиланиши қўлланилади;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган Халқаро ўлчамлар тизимига киритилмаган ўлчам бирликлари фақат ўлчамнинг сон қийматини Халқаро ўлчамлар тизими (СИ)нинг ўлчам бирликларида ифодалаш имкони бўлмаган ёки мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолларда қўлланади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
4. Вазирликлар ва идоралар ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни икки ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсинлар.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
5. Ушбу қарор расмий эълон қилинганидан олти ой ўтгандан кейин кучга киради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
6. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари — «Ўзагротехсаноатхолдинг» АЖ бошқаруви раиси Н.С. Отажонов ва «Ўзстандарт» агентлиги бош директори А.У. Каримов зиммасига юклансин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Тошкент ш.,
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
2018 йил 10 январь,
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
21-сон
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 10 январдаги 21-сон қарорига
1-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган Халқаро ўлчамлар тизими (СИ)нинг ўлчам бирликлари
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
номи ва белгиланиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

I. Асосий ўлчам бирликлари

Т/р

Асосий ўлчамлар

Асосий ўлчамлар бирликлари

номи

ўлчамлиги

номи

белгиланиши

таърифи

1.

Узунлик

L

метр

m

метр — ёруғлик 1/299792458 секунд вақт оралиғида вакуумда босиб ўтиладиган масофа.

2.

Масса

M

килограмм

kg

килограмм — масса бирлиги бўлиб халқаро килограмм прототипининг массасига тенг.

3.

Вақт

T

секунд

s

секунд — цезий-133 атоми асосий ҳолатининг икки ўта нозик сатҳлари орасидаги бир-бирига ўтишига мувофиқ келадиган нурланишнинг 9 192 631 770 даври.

4.

Электр токи (электр токи кучи)

I

ампер

А

ампер — вакуумда бир-биридан 1 метр оралиқда жойлашган, чексиз узун, ўта кичик думалоқ кўндаланг кесимли икки параллел тўғри чизиқли ўтказгичлардан ток ўтганда ўтказгичнинг ҳар 1 метр узунлигида 2·10-7 ньютонга тенг ўзаро таъсир кучини ҳосил қиладиган ўзгармас ток кучи.

5.

Термодинамик ҳарорат*

Θ

кельвин

K

кельвин — термодинамик ҳарорат бирлиги бўлиб, у сувнинг учланма нуқтаси термодинамик ҳароратининг 1/273,16 қисмига тенг.

6.

Модда миқдори

N

моль

mоl

моль — массаси 0,012 килограмм бўлган углерод-12да қанча атом бўлса, ўз таркибига шунча элементларини олган тизимнинг модда миқдори.

7.

Ёруғлик кучи

J

кандела

сd

кандела — берилган йўналишда 540·1012 герц частотали монохраматик нурланишни тарқатувчи ва шу йўналишда энергетик ёруғлик кучи 1/683 ватт тақсим стерадиан.

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
* Кельвин термодинамик ҳарорати (белгиси К) билан бир қаторда цельсий ҳарорати (белгиси оС) қўлланилишига рухсат этилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

II. Ҳосила ўлчамлар бирликлари

Т/р

Ҳосила ўлчамлар

Ҳосила ўлчамлар бирликлари

номи

ўлчамлиги

номи

белгиланиши

СИ ўлчам бирликлари орқали ифодаланиши

1.

Майдон

L2

метр квадрат

m2

m2

2.

Ҳажм (сиғим)

L3

метр куб

m3

m3

3.

Тезлик

LT-1

метр тақсим секунд

m/s

m/s

4.

Тезланиш

LT-2

метр тақсим секунд квадрат

m/s2

m/s2

5.

Тўлқин сон

L-1

метрнинг даражаси минус биринчи

m-1

m-1

6.

Солиштирма сиғим

L3M-1

метр куб тақсим килограмм

m3/kg

m3/kg

7.

Зичлик

L-3M

килограмм тақсим метр куб

kg/m3

kg/m3

8.

Электр токи зичлиги

L-2I

ампер тақсим метр квадрат

A/m2

A/m2

9.

Магнит майдон кучланганлиги

L-1I

ампер тақсим метр

A/m

A/m

10.

Компонентнинг моляр концентрацияси

L-3N

моль тақсим метр куб

mol/m3

mol/m3

11.

Ёрқинлик

L-2J

кандела тақсим метр квадрат

cd/m2

cd/m2

12.

Ясси бурчак

1

радиан

rad

m·m-1 = 1

13.

Фазовий бурчак

1

стерадиан

sr

m2·m-2 = 1

14.

Куч

LMT-2

ньютон

N

m·kg·s-2

15.

Босим

L-1MT-2

паскаль

Pa

m-1·kg·s-2

16.

Куч моменти

L2MT-2

ньютон-метр

N·m

m2·kg·s-2

17.

Тексликдаги кучланиш

MT-2

ньютон тақсим метр

N/m

kg·s-2

18.

Динамик қовушқоқлик

L-1MT-1

паскаль-секунда

Pa·s

m-1·kg·s-1

19.

Частота

T-1

герц

Нz

s-1

20.

Энергия, иш (иссиқлик сони)

L2MT-2

жоул

J

m2·kg·s-2

21.

Қувват

L2MT-3

ватт

W

m2·kg·s-3

22.

Электр заряди (электр сони)

TI

кулон

С

s·A

23.

Электр кучланиши (электрик потенциаллар кучланиши, электрик потенциаллар фарқи, электр юритувчи куч)

L2MT-3I-1

вольт

V

m2·kg·s-3·A-1

24.

Электр сиғими

L-2M-1T4I2

фарад

F

m-2·kg-1·s4·A2

25.

Электр қаршилиги

L2MT-3I-2

ом

Ω

m2·kg·s-3·A-2

26.

Электр ўтказувчанлиги

L-2M-1T3I2

сименс

S

m-2·kg-1·s3·A2

27.

Магнит индукция оқими (магнит оқими)

L2MT-2I-1

вебер

Wb

m2·kg·s-2·A-1

28.

Магнит майдони зичлиги (магнит индукция)

MT-2I-1

тесла

T

kg·s-2·A-1

29.

Электр силжиш

L-2TI

кулон тақсим метр квадрат

C/m2

m-2·s·A

30.

Электр заряди зичлиги оралиғи

L-3TI

кулон тақсим

метр куб

C/m3

m-3·s·A

31.

Индуктивлик (ўзаро индуктивлик)

L2MT-2I-2

генри

Н

m2·kg·s-2·A-2

32.

Электр майдони кучланганлиги

LMT -3I-1

вольт тақсим метр

V/m

m·kg·s-3·A-1

33.

Диэлектрик ўтказувчанлик

L-3 M-1T 4I2

фарад тақсим метр

F/m

m-3·kg-1·s4·A 2

34.

Магнит ўтказувчанлик

LMT -2I-2

генри тақсим метр

Н/m

m·kg·s-2·A-2

35.

Солиштирма энергия

L2T-2

жоул тақсим килограмм

J/kg

m2·s-2

36.

Иссиқлик сиғими тизимлари (энтропия)

L2MT-2Ө-1

жоул тақсим кельвин

J/K

m2·kg·s-2·K-1

37.

Солиштирма иссиқлик сиғими, (солиштирма энтропия)

L2T-2Ө-1

жоул тақсим килограмм-кельвин

J/(kg·K)

m2·s-2·K-1

38.

Энергия оқимининг текислик зичлиги

MT-3

ватт тақсим метр квадрат

W/m2

kg·s-3

39.

Иссиқлик ўтказувчанлик

LMT-3Ө-1

ватт тақсим метр-кельвин

W/(m·K)

m·kg·s-3·K-1

40.

Фотон нурланишининг экспозицион дозаси (гамма- ва рентген нурланишининг экспозицион дозаси)

M-1TI

кулон тақсим килограмм

C/kg

kg-1·s·A

41.

Термодинамик ҳарорат

Ө

Цельсий градуси

ºC

K

42.

Ички моляр энергия

L2MT-2N-1

жоул тақсим моль

J/mol

m2·kg·s-2·mol-1

43.

Катализатор фаоллиги

NT-1

катал

kat

mol·s-1

44.

Моляр иссиқлик сиғими (энтропия)

L2MT-2Ө-1N-1

жоул тақсим моль-кельвин

J/(mol·K)

m2·kg·s-2·K-1·mol-1

45.

Ёруғлик оқими

J

люмен

lm

cd·sr

46.

Ёритилганлик

L-2J

люкс

lx

m-cd·sr

47.

Радиоактив манбадаги нуклидларнинг активлиги (радионуклиднинг активлиги)

T-1

беккерель

Bq

s-1

48.

Ионловчи нурланишнинг ютилган дозаси

L2T-2

грей

Gy

m2·s-2

49.

Ионловчи нурланишнинг эквивалент (эффектив) дозаси

L2T-2

зиверт

Sv

m2·s-2

50.

Дозанинг ютилиш қуввати

L2T-3

грей тақсим секунд

Gy/s

m2·s-3

51.

Бурчак тезлиги

T-1

радиан тақсим секунд

rad/s

s-1

52.

Бурчак тезланиши

T-2

радиан тақсим секунд квадрат

rad/s2

s-2

53.

Нурланиш кучи

L2MT-3

ватт тақсим стерадиан

W/sr

m2·kg·s-3·sr-1

54.

Энергетик ёруғлик

MT-3

ватт тақсим стерадиан-метр квадрат

W/(sr·m2)

kg·s-3·sr-1

Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 10 январдаги 21-сон қарорига
2-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат берилган Халқаро ўлчамлар тизимига киритилмаган ўлчам бирликлари, уларнинг номи ва белгиланиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

I. Тизимдан ташқари ўлчам бирликлари

Т/р

Катталик номи

Катталик бирлиги

номланиши

белгиланиши

СИ катталик бирликлари билан нисбати

1.

Узунлик

парсек

pc

3,0857·1016 m (тахминан)

ёруғлик йили

ly

9,4605·1015 m (тахминан)

астрономик бирлик

ua

1,49598·1011 m (тахминан)

микрон

µ

1·10-6 m

ангстрем

Å

1·10-10 m

икс-бирлик

Х

1,00206·10-13 m (тахминан)

2.

Майдон

гектар

ha

1·104 m2

ар

a

100 m2

барн

b

1·10-28 m2

3.

Масса

тонна

t

1·103 kg

центнер

q

100 kg

метрик карат

car

2·10-4 kg

массанинг атом бирлиги

u

1,6605402·10-27 kg (тахминан)

4.

Куч (оғирлик)

тонна-куч

tf

9806,65 N(аниқ)

килограмм-куч

kgf

9,80665 N (аниқ)

килопонд

kp

9,80665 N (аниқ)

грамм-куч

gf

9,80665·10-3 N (аниқ)

понд

p

9,80665·10-3 N (аниқ)

дина

dyn

1·10-5 N

5.

Босим

бар

bar

1·10 5 Pa

килограмм куч тақсим санитиметр квадрат

kgf/cm2

98066,5 Pa (аниқ)

килопонд тақсим санитиметр квадрат

kp/cm2

98066,5 Pa (аниқ)

миллиметр симоб устуни

mm Нg

133,322 Pa

торр

Torr

133,322 Pa

миллиметр сув устуни

mm Н2O

9,80665 Pa (аниқ)

6.

Ҳажм (сиғим)

литр

l

1·10-3 m3

7.

Вақт

мингйиллик

-

3,1536·1010 s

аср

-

3,1536·109 s

йил

-

2,592·106 s

ой

-

6,048·105 s

ҳафта

-

6,048·105 s

сутка

d

86400 s

соат

h

3600 s

минут

min

60 s

8.

Ясси бурчак

град (гон)

gon

(π/200) rad =1,57080…·10-2 rad

градус

… º

(π/180) rad =1,745329…·10-2 rad

минут

… ´

(π/10800) rad =2,908882…·10-4 rad

секунд

… ´´

(π/648000) rad =4,848137…·10-6 rad

9.

Фазовий бурчак

градус квадрат

º

3,0462…·10-4 sr

10.

Чизиқли зичлик

текс

tex

1·10-6 kg/m (аниқ)

11.

Айланиш частотаси

секундига айланишлар сони

минутдаги айланишлар сони

r/s

r/min

1 s -1

1/60 s-1 = 0,016(6) s-1

12.

Оптик куч

диоптрия

dptr

1·m-1

13.

Энергия

киловатт-соат


kW·h

3,6·106 J

Электронвольт

eV

1,60218·10-19 J (тахминан)

14.

Тўлиқ қувват

вольт-ампер

V·A

-

15.

Реактив қувват

вар

var

-

16.

Электр заряди, электр миқдори

aмпер-соат

A·h

3,6·103 C

17.

Кучланиш (механикавий)

Килограмм куч тақсим миллиметр квадрат

kgf/mm2

9,80665·106 Pa (аниқ)

килопонд тақсим миллиметр квадрат

kp/mm2

9,80665·106 Pa (аниқ)

18.

Иш, энергия

эрг

erg

1·10-7 J

19.

Қувват

от кучи (метрик)

h.f.

735,49875 W (аниқ)

20.

Динамик зичлик

пуаз

P

0,1 Pa·s

21.

Кинематик зичлик

стокс

St

1·10-4 m2/s

22.

Солиштирма электр қаршилиги

ом миллиметр квадрат тақсим метр

Ω·mm2/m

1·10-6 Ω·m

23.

Магнит оқими

максвелл

Mx

1·10-8 Wb

24.

Магнит индуктивлиги

гаусс

Gs

1·10-4 T

25.

Магнит юритувчи куч (магнит потенциаллар фарқи)

гильберт

Gb

(10/4π) A = 0,7957747 A

амперўрам

At

1 A

26.

Магнит майдонининг кучланганлиги

эрстед

Oe

(103/4π) A/m = 79,5775 A/m

27.

Иссиқлик миқдори, термодинамик потенциал (ички энергия, энтальпия, изохор-изотермик)

калория (халқаро)

cal

4,1868 J (аниқ)

термокимёвий калория

calth

4,1840 J (тахминан)

15-градусли калория

cal15

4,1855 J (тахминан)

28.

Ионловчи нурланишнинг ютилган дозаси

рад

rad, rd

0,01 Gy

29.

Ионловчи нурланишнинг эквивалент (эффективлик) дозаси

бэр

rem

0,01 Sv

30.

Фотон нурланишининг экспозицион дозаси (гамма- ва рентген нурланишининг экспозицион дозаси)

рентген

R

2,58·10-4 C/kg (аниқ)

31.

Радиоактив манбадаги нуклиднинг активлиги (радионуклид активлиги)

кюри

Ci

3,70·1010 Bq (аниқ)

32.

Бурилиш бурчаги

айланиш

r

2π rad = 6,28 rad

33.

Равшанлик

нит

nt

1 cd/m2

II. Айрим нисбий ва логарифмик ўлчамлар ва уларнинг бирликлари

Т/р

Ўлчамлар номи

Ўлчамлар бирликлари

номи

белгиланиши

қиймати

1.

Нисбий катталик*:
фойдали иш коэффициенти;

нисбий чўзилиши;

нисбий зичлик;

деформация;

нисбий диэлектрик ва магнит ўтказувчанлиги (мойиллиги);

компонентнинг массавий (моляр) улуши ва бошқалар.

бирлик

фоиз

промилле

миллиондан бир улуш
миллиарддан бир улуш

1

%

ppm

ppb

1

1·10-2

1·10-3

1·10-6

1·10-9

2.

Логарифмик катталик**:

товуш босимининг даражаси; кучайиш;

камайиш ва бошқалар

бел


















децибел

B


















dB

1 B = lg (P2/P1)


P2 = 10 P1 бўлганда,


1 B = 2 lg (F2/F1)


F2 = F1 бўлганда,


бу ерда P2, P1 — номдош энергетик катталиклар (қувват, энергия, энергия зичлиги ва бошқалар);


F2, F1 — номдош «куч» катталиклар (кучланиш, ток, майдон кучланганлиги ва бошқалар)


0,1 B

3.

Логарифмик катталик** — товуш баландлиги даражаси

фон

phon

1 phon товуш босимининг даражаси 1 dB бўлган 1000 Нz частотали товуш баландлиги билан бир хил бўлган товушнинг баландлик даражаси

4.

Логарифмик катталик** — частота оралиғи

октава


декада

oct


dek

1 oct = log2 (f2/f1) f2/f1 = 2 бўлганда;

1 dek = lg (f2/f1) f2/f1 = 10 бўлганда,

бу ерда f2, f1 частоталар

5.

Натурал логарифмик катталик**: кучланиш, ток кучи, майдон кучланганлиги ва бошқалар камайиши

непер

Np

1 Np = ln (F2/F1) F2/F1 = e = 2,718 ..., бўлганда.

бу ерда F1, F2 — кучланиш, ток кучи, майдон кучланганлиги каби бир номдаги катталиклар,

e — натурал логарифмлар асоси.

1 Np = 0,8686… B = 8,686... dB

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Изоҳ:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
* физикавий катталикнинг бошланғич катталик деб қабул қилинган бир хил номли иккинчи физикавий катталикка ўлчамсиз нисбати;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
** физикавий катталикнинг бошланғич катталик деб қабул қилинган бир хил номли иккинчи физикавий катталикка ўлчамсиз нисбатининг логарифми.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

III. Ахборот миқдори ўлчам бирликлари

Катталик

Бирлик

Эслатма

номланиши

белгиланиши

катталиги

Маълумот
миқдори

бит

байт

bit

B

1

1 B = 8 bit

Иккилик сонли системада маълумот бирлиги (маълумотнинг иккилик бирлиги)

Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Вазирлар Маҳкамасининг 2018 йил 10 январдаги 21-сон қарорига
3-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўлчам бирликларини ёзиш ва қўллаш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
қоидалари
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
1-боб. Қўллаш доираси
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
1. Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат этилган ўлчам бирликларини ёзиш ва қўллаш тартибини белгилайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
2. Ташқи савдо фаолиятини амалга оширишда ушбу қоида талаблари ихтиёрий ҳисобланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
2-боб. Атамалар ва таърифлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
3. Мазкур Қоидаларда қуйидаги атамалар ва таърифлар қўлланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ўлчам — объект, жисм ёки модданинг сифат жиҳатидан ажратилиши ва миқдор жиҳатидан аниқланиши мумкин бўлган хоссаси;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ўлчам бирлиги — ўлчамнинг, шу ўлчам бирлиги деб қабул қилинган ва у билан бир хил бўлган ўлчамларни миқдор жиҳатдан ифодалаш учун қўлланадиган қайд этилган қиймати;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
когерент ҳосила бирлик — ушбу ўлчамлар тизими учун ва асосий бирликларнинг танланган тўплами учун асосий бирликларнинг бирга тенг пропорционаллик коэффициенти билан даражаларининг кўпайтмаси ҳисобланган ҳосила бирлик;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
халқаро ўлчамлар тизими — Халқаро ўлчамлар тизимига (кейинги ўринларда СИ деб аталади) асосланган, Ўлчов ва тарозилар бош конференцияси томонидан қабул қилинган ва тавсия этилган, номлар ва белгилар, шунингдек, олд қўшимчалар тўплами ва уларнинг номлари ҳамда белгиларини, уларни қўллаш қоидаларини ўз ичига олган тизим;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
каррали ўлчам бирлиги — ушбу ўлчаш бирлигини бирдан катта бўлган бутун сонга кўпайтириш йўли билан олинадиган ўлчам бирлиги;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
асосий ўлчам — ушбу ўлчамлар тизими учун, тизим ўлчамларидан ҳеч бири бошқа ўлчамлар орқали ифодаланиши мумкин бўлмаган тарзда шартли равишда танланган ўлчамлардан бири;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
асосий ўлчам бирлиги — келишувга кўра асосий ўлчам учун қабул қилинган ўлчаш бирлиги;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ҳосила ўлчам — ўлчамлар тизимида шу тизимнинг асосий ўлчамлари орқали аниқланган ўлчам;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ҳосила ўлчамлар бирлиги — ҳосила ўлчам учун қабул қилинган ўлчаш бирлиги;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ўлчамлар тизими — ўлчамларнинг, шу ўлчамларни боғловчи бир-бирига зид бўлмаган тенгламалар мажмуи билан биргаликдаги мажмуи;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
ўлчам бирликлари тизими — асосий ва ҳосила ўлчам бирликларининг, ушбу ўлчам тизими учун белгиланган қоидаларга мувофиқ аниқланган каррали ва улушли бирликлари билан биргаликдаги мажмуи.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
3-боб. Ўлчам бирликларини қўллаш қоидалари
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
4. СИ асосий ўлчам бирликларидан ва СИ ҳосила ўлчам бирликларидан Ўзбекистон Республикасида қўллашга рухсат этилган каррали ва улушли ўлчам бирликлари ўнли кўпайтирувчилар ёрдамида ҳосил қилинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Каррали ва улушли ўлчам бирликларини ҳосил қилиш учун қўлланиладиган ўнли кўпайтирувчилар, шунингдек, уларнинг номлари ва белгиларини ҳосил қилувчи олд қўшимчалар мазкур Қоидаларга иловада келтирилган.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
5. Массанинг улушли тизим бирликларини ҳосил қилиш учун масса бирлиги — килограмм ўрнига массанинг улушли тизим бирлиги — грамм қўлланилади ва олд қўшимча «грамм» сўзига қўшилади. Массанинг улушли бирлиги — грамм олд қўшимча қўшилмасдан қўлланилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
6. Вақт ўлчамларининг тизимдан ташқари бирликлари: ҳафта, ой, йил, аср, мингйиллик каррали ва улушли бирликларни ҳосил қилмайди, уларнинг номлари ва белгиларида олд қўшимчалар қўлланилмайди.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
7. Ахборот миқдорининг «байт» каррали бирликларини ҳосил қилиш учун «210», «220» ва «230» иккилик кўпайтмаларига мос бўлган «Кило», «Мега», «Гига» олд қўшимчалари қўлланилади (1 Кбайт = 1024 байт, 1 Мбайт = 1024 Кбайт, 1 Гбайт = 1024 Мбайт).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Иккилик саноқ тартибида ахборот миқдорининг каррали бирликлари номлари ва белгиларини ҳосил қилиш учун қўлланиладиган кўпайтма ва олд қўшимчалар жадвалда келтирилган.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Т/Р

Иккилик кўпайтирувчи

Қўшимча

номи

белгиси

1.

210

киби

Кi

2.

220

меби

Мi

3.

230

гиби

Gi

4.

240

теби

Тi

5.

250

пеби

Pi

6.

260

эксби

Еi

7.

270

зеби

Zi

8.

280

йоби

Yi

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
4-боб. Ўлчам бирликлари ва уларнинг белгиларини ёзиш қоидалари
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
8. Ўзбекистон Республикасида қўллашга расмий равишда рухсат этилган ўлчам бирликларини ёзиш фақат белгиланган тартибда тасдиқланган номлари ёки белгиларига мувофиқ амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўлчам бирликларининг мазкур Қоидаларда белгиланган номлари ёки белгиларига бирон-бир белги ёки қўшимчалар қўшилишига йўл қўйилмайди.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
9. Бирлик белгилари тўғри шрифтда ёзилади. Бирлик белгиларида қисқартириш белгиси сифатида нуқта қўйилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
10. Ўлчам қийматларининг ёзилишида ўлчам бирликларининг ҳарфлар ёки махсус белгилар («…°», «…'», «…''») билан ифодаланган белгилари қўлланилади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
11. Ясси бурчак ўлчам бирлигининг «градус», «минут», «секунд» белгилари сатр устида ёзилади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
12. Сиғим ҳажмининг бирлиги «литр»ни (ҳарфли белгиси l «эль») L белгиси билан ифодалашга йўл қўйилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
13. СИ каррали ёки улушли бирликларининг номлари ёки белгиларини ёзишда олд қўшимча ёки унинг белгиси бирлик номи ёки белгиси билан қўшиб ёзилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Бундай бирликлар кенг тарқалган ҳолатларда олд қўшимчани кўпайтманинг иккинчи кўпайтирувчисига ёки махражга қўшишга йўл қўйилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Бошланғич бирликнинг номига ва белгисига бир вақтда иккита ёки ундан кўп олд қўшимча қўшилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
14. Ўлчам бирликларининг белгилари ўлчамларнинг сонли қийматларидан кейин улар билан бир қаторда (кейинги сатрга кўчирмасдан) жойлаштирилади. Ўлчам бирлигининг белгиси олдида турган, ўзидан эгри чизиқли касрни ифодалайдиган сонли қиймат қавсга олинади. Ўлчам бирлигининг сонли қиймати ва белгиси ўртасида бўш жой қолдирилади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

100 kW

80%

20 °C

(1/60) s-1

100kW

80%

20°C

1/60/s-1

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Сатр устида жойлаштирилган ясси бурчак ўлчам бирликларининг «градус», «минут», «секунд» белгилари бундан мустасно бўлиб, улар олдида бўш жой қолдирилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

20º

20 º

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
15. Сонли ўлчам қийматида ўнли каср мавжудлигида ўлчам бирлигининг белгиси охирги рақамдан кейин кўрсатилади. Ўлчам бирлигининг сонли қиймати ва ҳарфли белгиси ўртасида бўш жой қолдирилади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

423,06 m

5,758°

5°45'28,8''

423 m 0,6

5°758

5°45'28'',8

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
16. Чегаравий оғишларга эга бўлган ўлчам қийматларининг кўрсатилишида ўлчам қиймати ва унинг чегаравий оғишлари қавс ичига олинади, ўлчам бирликларининг белгилари эса қавсдан ташқарида жойланади ёки ўлчам бирликларининг белгилари сонли ўлчам қийматидан кейин ҳам ва унинг чегаравий оғишидан кейин ҳам қўйилади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

(100,0 ± 0,1) kg

50 g ± 1 g

100,0 ± 0,1 kg

50 ± 1 g

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
17. Формулалардаги ўлчам белгиларига берилган тушунтиришларда бирлик белгиларини қўллашга рухсат этилади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Бирлик белгиларини ҳарфли шаклда тақдим этилган, ўлчамлар ўртасидаги боғлиқликни ёки уларнинг сонли қийматлари ўртасидаги боғлиқликни ифодалайдиган формулалар билан битта сатрда жойлашга йўл қўйилмайди.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

v = 3,6 s/t,

бу ерда v — тезлик, km/h;

s — йўл, m;

t — вақт, s

v = 3,6 s/t km/h,

бу ерда s — йўл, m;

t — вақт, s.

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
18. Кўпайтмага кирувчи бирликларнинг ҳарфли белгилари ўрта чизиқда кўпайтириш белгилари сифатида нуқталар билан ажратилади. Бу мақсадда «×» белгисидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

N·m

A·m2

Pa·s

N×m

Am2

Pas

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
19. Бирликлар нисбатини ҳарф билан белгилашда бўлиш белгиси сифатида фақат битта эгри ёки горизонтал чизиқдан фойдаланилади. Бирлик белгиларидан даражага (мусбат ва манфий) кўтарилган бирлик белгиларининг кўпайтмаси кўринишида фойдаланишга йўл қўйилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Агар нисбатга кирувчи бирликлардан биттаси учун манфий даража кўринишидаги (масалан, s-1, m-1, К-1, с-1) белги ўрнатилган бўлса, эгри ёки горизонтал чизиқдан фойдаланишга йўл қўйилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

W·m-2·K-1


W

––––––––

m2·K

W/m2/K


W

–––––

m2

–––––

K

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
20. Эгри чизиқ қўлланганда сурат ва махраждаги бирликлар белгиси сатрга жойлаштирилади, махраждаги бирлик белгиларининг кўпайтмаси қавсга олинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

m/s

W/(m·K)

m/s

W/m·К

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
21. Икки ва ундан кўп бирликдан ташкил топган ҳосила бирлик кўрсатилганда ҳарфли белгилар ва бирлик номларини бирга қўшиб қўллашга, яъни айрим бирликлар учун белгиларни, бошқалари учун эса — номларини кўрсатишга рухсат этилмайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

80 km/h

бир соатда 80 километр

80 km/соат

соатига 80 km

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
22. Ўлчамнинг рақамли қийматлари диапазони бир турдаги ўлчам бирликларида ифодаланган бўлса, ўлчам бирлигининг белгиси, махсус белгилар кўринишидаги ўлчамлар бундан мустасно («…°», «…'», «…''»), диапазоннинг охирги рақамли қийматидан кейин кўрсатилади.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Мисол:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Тўғри

Нотўғри

1 дан 1000 g гача

110 дан 380 V гача

45° дан 90° гача

от 1' дан 60' гача

1 g дан 1000 g гача

110 V дан 380 V гача

45 дан 90° гача

от 1 дан 60' гача

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
23. Ахборот миқдори бирлигининг иккилик қўшимчалари катта ҳарфда ёзилади. Ахборот бирлигининг халқаро белгиларини «K», «M», «G» қўшимчалари билан ишлатишга йўл қўйилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
5-боб. Якунловчи қоида
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
24. Мазкур Қоидалар талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда жавоб беради.
Кейинги таҳрирга қаранг.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ўлчам бирликларини ёзиш ва қўллаш қоидаларига
ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Каррали ва улушли ўлчам бирликларини ҳосил қилиш учун қўлланадиган ўнли кўпайтирувчилар, шунингдек, уларнинг номлари ва белгиларини ҳосил қилувчи олд қўшимчалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш

Т/р

Ўнлик кўпайтирувчи

(коэффицентлар)

Қўшимчалар

номи

белгиси

1.

1024

иота

Y

2.

1021

зетта

Z

3.

1018

экса

E

4.

1015

пета

P

5.

1012

тера

T

6.

109

гига

G

7.

106

мега

M

8.

103

кило

k

9.

102

гекто

h

10.

101

дека

da

11.

10-1

деци

d

12.

10-2

санти

c

13.

10-3

милли

m

14.

10-6

микро

µ

15.

10-9

нано

n

16.

10-12

пико

p

17.

10-15

фемто

f

18.

10-18

атто

a

19.

10-21

зепто

z

20.

10-24

иокто

y

Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Изоҳ:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
Бошланғич ўлчам бирликлари каррали ва улушли ўлчам бирликлар даражасига оширилганда, бошланғич ўлчам бирлиги каррали ва улушли даража кўрсаткичига тегишли белги қўшиш орқали ҳосил қилинади. Бунда даража кўрсаткичи қўшимча билан каррали ёки улушли ўлчам бирликларини даражага кўтаришни билдиради.
Кейинги таҳрирга қаранг.
(Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 12.01.2018 й., 09/18/21/0553-сон; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 12.03.2022 й., 09/22/114/0209-сон, 05.04.2022 й., 09/22/153/0266-сон)