Ўзбекистон Республикасининг «Хавфли ишлаб чиқариш объектларининг саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонунига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2006 й., 39-сон, 386-модда) ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 10 июлдаги 323-сон «Саноатда, кончиликда ва коммунал-маиший секторда ишларнинг бехатар олиб борилишини назорат қилиш давлат инспекцияси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг қарорлари тўплами, 2004 й, 7-сон, 64-модда) қарорига мувофиқ, буюраман:

1. Технологик қувурўтказгичларнинг тузилиши ва хавфсиз ишлатиш қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб ўн кун ўтгандан кейин кучга киради.

1. Мазкур «Технологик қувурўтказгичларнинг тузилиши ва хавфсиз ишлатиш қоидалари» (қуйида — «Қоидалар») Ўзбекистон Республикасининг «Хавфли ишлаб чиқариш объектларида саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2006 й., 39-сон, 386-модда)га ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 10 июлдаги 323-сонли «Саноатда, кончиликда ва коммунал-маиший секторда ишларнинг бехатар олиб борилишини назорат қилиш давлат инспекцияси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида»ги (Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг қарорлари тўплами, 2004 й., 7-сон, 64-модда) қарорига асосан ишлаб чиқилди.

2. Технологик қувурўтказгичларни қуриш ва хавфсиз ишлатишга оид мазкур қоидалар, технологик қувурўтказгичларни ишлатишдаги саноат хавфсизлиги, авариялар, ишлаб чиқариш билан боғлиқ шикастланишларнинг олдини олишни таъминлашга йўналтирилган талабларни белгилайди.

3. Мазкур Қоидалар, саноат хавфсизлиги доирасида фаолият юритаётган ва «Саноатконтехназорат» давлат инспекцияси назоратидаги, ташкилий-ҳуқуқий ва мулкчилик шаклларидан қатъи назар, барча ташкилотлар қўллаши учун мўлжалланган.

4. Қоидалардан қуйидаги жараёнларда фойдаланиш белгилаб қўйилган:

а) хавфли ишлаб чиқариш объектлари учун технологик қувурўтказгичларни лойиҳалаш, ясаш, монтаж қилиш, ишлатиш, замонавийлаштириш, таъмирлаш ва консервациялашда;

б) технологик қувурўтказгичларнинг саноат хавфсизлигини экспертизадан ўтказишда.

5. Мазкур Қоидалар газсимон, буғсимон ва суюқ муҳитларни транспортировка қилишга мўлжалланган, қолдиқ босими (вакууми) 0,001 МРа (0,01 kgf/cm²) дан шартли 320 (3200 kgf/cm²) босимгача шароитда ишлайдиган, технологик пўлат қувурўтказгичларни лойиҳалаш, янгидан ясаш ва замонавийлаштириш жараёнлари учун тааллуқлидир.

Қоидалардаги талабларнинг муайян технологик қувурўтказгичлар гуруҳи, категорияси ва турларига тааллуқлилик эҳтимоли, ишлатиш шароитларига кўра аниқланиб, зарурат тақозо этганда ҳисоб-китоблар билан асосланиб, лойиҳада белгиланади.

6. Қоидаларда технологик қувурўтказгичларнинг конструкциясига, материалларига, уларни ясаш, синаш усуллари, қабул қилиш, қайта тиклаш, таъмирлаш, монтаж қилишга доир техник талаблар баён этилган. Қоидалардаги талаблар билан бир қаторда саноат хавфсизлигига доир меъёрий-техник ҳужжатларга ҳам амал қилиш зарур.

7. Ушбу қоидалардаги талабларга жавоб бера олмайдиган технологик қувурўтказгичларни ишлатаётган ташкилотларда, заруратга кўра, асосланган ҳисоб-китобларга ва (ёки) саноат экспертизасининг хулосаларига таяниб, хавфсиз ишлатишни таъминлашга қаратилган техник ечимлар ва тадбирлар ишлаб чиқилиши мумкин.

8. Технологик қувурўтказгичларни ишлатишга доир қўлланмалар техник ҳужжатлар, мазкур қоидалар ва саноат хавфсизлигига оид бошқа меъёрий ҳужжатлар асосида ишлаб чиқилиши лозим.

9. Қувурўтказгичларнинг қувурлари, арматуралари ва уланадиган қисмлари учун шартли (Р_ш), тегишли синов (Р_с), ҳамда ишчи (Р_иш) босимлари давлат стандартларига қараб белгиланади. Ишчи муҳитнинг ҳарорати манфий қийматга эга бўлганда, шартли босим 20°С даги ҳароратга мўлжаллаб ўрнатилади.

10. Қувурўтказгичлар қувурлари ва деталлари (деворларининг қалинлиги), ишлатилаётган қувурларнинг хилига мос келадиган, меъёрий-техник ҳужжатлар бўйича параметрлари, коррозион ва эррозион хоссаларини инобатга олиб мустаҳкамликка дош беришига доир ҳисоб-китоблар асосида белгиланиши керак. Қувурўтказгичларнинг қувурлари ва деталлари деворларининг қалинлигини танлашда уларни тайёрлаш (ишлаб чиқарилиши)даги технологик жараёнларга доир хусусиятларни (эгилиш, йиғиш, пайвандлаш)ни эътиборга олиш лозим.

Қувурўтказгич учун зарур босим қуйидагиларни инобатга олиб ҳисобланади:

а) қувурўтказгич уланган аппарат учун мўлжалланган босимни;

б) дамловчи қувурўтказгичлар (насослар, компрессорлар, газпуфлагичлардан кейин)нинг пуфлаш томонидаги зулфин берклигида марказдан қочма насос ҳосил қилган максимал босимни, поршенли машина учун эса, босим берувчи манбага ўрнатилган сақлагич клапанлар ишлаб кетишидаги босимни;

в) сақлагич клапан ўрнатилган қувурўтказгичлар учун — сақлагич клапанни созлаш пайтида ўрнатилган босимни.

Аппарат билан бирга мустаҳкамлик ва зичликка синаладиган қувурўтказгичлар аппаратни синаш учун зарур бўлган босимга дош берадиган бўлиши зарур.

11. Қувурўтказгичлар деворлари қалинлигини белгилашда, қувурўтказгичнинг ишлаш муддати ва коррозия тезлигини эътиборга олиб, қалинликнинг коррозия туфайли ейилишини ҳисобга олиш лозим.

Металлда рўй берадиган коррозия тезлигига қараб, муҳитлар қуйидаги турларга бўлинади:

а) коррозия тезлиги йилига 0,1 мм гача бўлган тажовузкор бўлмаган ва кам тажовузкор муҳитлар (чидамли пўлатлар);

б) ўртача тажовузкор муҳитлар-коррозия тезлиги йилига 0,1-0,5 mm;

в) ўта тажовузкор муҳитлар-коррозия тезлиги йилига 0,5 mm дан зиёд.

Коррозия тезлиги йилига 0,1-0,5 mm ва ундан зиёд бўлган пўлатлар паст чидамли ҳисобланади.

12. Қувурўтказгичлар учун материаллар ва жиҳозларни танлашда уларнинг мажмуи, номлари, турлари, асосий параметрлари, қўлланиш шароитлари ва бошқаларни белгиловчи мазкур қоидалар, ҳамда бошқа меъёрий-техник ҳужжатларда баён этилган талабларга амал қилиш лозим. Айни пайтда қуйидагиларни эътиборга олиш зарур:

а) транспортировка қилинадиган муҳитнинг инобатга олинган босими ва ҳароратини;

б) транспортировка қилинадиган муҳитнинг хоссаларини (тажовузкорлиги, портлаш, ёнғиндан хавфлилиги, зарарлилиги ва ш.к.);

в) материаллар ва жиҳозларнинг хоссаларини (мустаҳкамлиги, совуққа чидамлилиги, коррозияга дош бера олиши, пайвандлана олиш ва ш.к.);

г) қувурўтказгичлар жойлашган очиқ майдон ёки иситилмайдиган бинолардаги ҳавонинг паст (совуқ) ҳароратини.

Қувурўтказгичлар материаллари ва жиҳозларини танлашда ҳавонинг совуқ (паст) ҳароратининг мўлжалдаги ҳисобини қуйидагича белгилаш лозим:

ҳудуддаги энг совуқ беш кунлик ўртача ҳароратнинг (агар босим остидаги ёки вакуумли қувурўтказгич деворларидаги ҳарорат ижобий 0° дан юқори бўлганда) ҳукм суриши 0,92 бўлганда (ижобий);

босим остидаги ёки вакуум ҳолатидаги қувурўтказгич деворларининг абсолют минимал ҳарорат ҳудуддаги атроф ҳавонинг таъсиридан совуб кетиши мумкин бўлганда.

13. Қувурўтказгич схемасини танлашга, конструкцияларининг тўғрилигига, мустаҳкамликка дош бера олишига, материалларни белгиланган муддат давомида ишлашига, тайёрлаш монтаж ва таъмирлаш сифатига, ҳамда қувурўтказгичлар амалдаги қоидалар талабларига мослигига, мазкур ишларни бажарган тегишли ташкилотлар жавобгар ҳисобланади.

14. Қувурўтказгичларни ишлатувчи ташкилот, ундаги ишларнинг хавфсиз бажарилишига, қувурўтказгич ишини назорат қилиб туришга, тафтиш ва таъмирлаш ишларини ўз вақтида ва сифатли ўтказилишига, ҳамда қувурўтказгич конструкция ва лойиҳа ҳужжатларига киритилган ўзгаришларни белгиланган тартибда келишувдан ўтказилишига мутасадди ҳисобланади.

15. Қувурўтказгичлар ва арматураларнинг хизмат қилиш (ишлаш) муддати лойиҳаловчи ташкилот томонидан белгиланиб, лойиҳада баён қилиниши ва қувурўтказгич паспортига ёзиб қўйилиши лозим. Белгиланган ишлаш муддати ўтган қувурўтказгичларни келгусида ишлатиш учун белгиланган тартибда рухсатнома олиш шарт.

16. Ишчи босими 10 МРа (100 kgf/cm²) бўлган қувурўтказгичлар, транспортировка қилинадиган модданинг хавфлилик синфи (портлаш-ёнғиндан хавфлилиги, зарарлилиги)га кўра А, Б, В гуруҳларга, муҳитнинг ишчи параметрларига кўра эса 5 та (I, II, III, IV,V) категорияга бўлинади.

Қувурўтказгичлар классификацияси «10 МРа (100 kgf/cm²) гача босим остидаги технологик қувурўтказгичларни ишлатиш ва таъмирлаш» (К.Н 39.0 — 042:2007)да берилган.

17. Босими 10 МРа (100 kgf/cm²)гача бўлган қувурўтказгичларни ишлатиш, назорат қилиш, хизмат кўрсатиш, таъмирлаш ишларини КН 39.0 — 042:2007 га мувофиқ равишда амалга ошириш лозим.

18. Қувурўтказгичларни ясашда қўлланиладиган материаллар ва тайёр буюмларнинг сифати ва техник тафсилоти тегишли паспортлар ёки сертификатлар билан тасдиқланади. Паспорти ёки сертификати йўқ материаллар ва буюмларни стандартлар, техник шартлар ва меъёрий-техник ҳужжатлар асосида текширув ва синовдан ўтказишни фақат II ва ундан паст категорияга мансуб қувурўтказгичлар учунгина қўллаш мумкин.

Қувурўтказгичлардаги ишлатилган деталлар, одатда, уланадиган қувурлар материалига мос бўлиши лозим. Турли русумдаги пўлатларни қўллаш ва пайвандлашда тегишли меъёрий-техник ҳужжатлардаги кўрсатмаларга амал қилиш шарт.

Махсус экспертиза ўтказувчи ташкилотларнинг хулосаларига кўра, давлат стандартларида ва меъёрий-техник ҳужжатларда кўрсатилмаган материаллардан ясалган қувур ва деталларни қувурўтказгичларда қўллаш мумкин.

19. Қувурўтказгичнинг қувурлари ва шаклли деталлари оқувчан (эрувчан)лик чегарасининг мустаҳкамлик чегарасига нисбати 0,75 гача, ҳамда технологик пайвандлана олиш имкониятига эга бўлган, беш каррали намунасининг узилишидаги нисбий узайиши энг камида 16% ва қувурўтказгич элементлари деворларидаги минимал ҳароратда зарбага нисбатан қовушқоқлиги энг камида KCU = 30 J/сm² (3,0 кgf х m/сm²) бўлган пўлатдан ясалиши керак.

20. Четдан келтирилган (импорт) материаллар ва буюмларни қўллаш учун, уларнинг тафсилотлари Республика стандартларига мос бўлиб, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 10 декабрдаги 271-сонли қарорининг «Саноат хавфсизлиги экспертиза тизими ҳақидаги» 2-иловага* монанд бўлиши керак.

21. Яхлит (ёмби) пўлатдан ясалган чоксиз қувурларни, ҳамда ушбу қувурлардан тайёрланган деталларни унинг 100 % юзасидаги нуқсонларни ултратовуш ёрдамида (УЗД) назорат қилиш шарти билан биринчи ва иккинчи категорияга мансуб А ва Б гуруҳ қувурўтказгичларида қўллашга рухсат этилади.

22. Суюлтирилган углеводородли газлар (СУГ), ҳамда А (а) гуруҳдаги моддаларни транспортировка қилувчи қувурўтказгичлар учун чоксиз иссиқ ва совуқ деформацияланган, давлат стандартларига ёки махсус техник шартларга жавоб берадиган қувурларни қўллаш лозим. А (а) гуруҳга мансуб моддалар ва СУГни транспортировка қилувчи қувурўтказгичлар учун, амалдаги меъёрий-техник ҳужжатларга мос равишда шартли диаметри 400mm дан зиёд бўлган, электр пайвандланган қувурларни қўллаш мумкин. Айни аснода металлнинг коррозияга учраш тезлиги йилига 0,1 mm гача, ишчи босими 2,5 МРа (25 kgf/cm²) гача, ҳарорати 200°С гача бўлиб, термик ишлов берилган, пайванд чокларини УЗД ёки нур ёрдамида 100 % назорат қилиш мумкин бўлган, механик синовлардан яхши ўтган, зарбага нисбатан етарли даражада қовушқоқликка эга бўлганда, электр пайвандлаб улаш мумкин.

23. Қувурўтказгичлар учун қўлланиладиган қувурлар бир меъёрдаги кимёвий таркибга ва В гуруҳга мансуб механик хоссаларга эга бўлиши лозим.

24. Қувурлар уни ясаган корхона томонидан гидравлик босимга синалган бўлиб, қувурларнинг меъёрий-техник ҳужжатларида қайд этилиши ёки мазкур синов босимни кафолатловчи сертификат (рухсатнома)га эга бўлиши лозим.

Агар чоксиз қувурларнинг юзаси, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 10 декабрдаги 271-сонли қарорининг 3-иловасига мувофиқ бузмай назорат қилиш усули билан текширилган бўлса, уларни гидросиновдан ўтказмаса ҳам бўлади.

25. Спирал чокли электрпайвандланган қувурларни қувурўтказгичнинг фақат тўғри участкаларидагина қўллаш мумкин.

26. Босими 1,6 МРа (16 кgf/cm²) дан зиёд бўлган суюлтирилган газлар ва босими 2,5 МРа (25 kgf/cm² ) дан катта бўлган ҳарорати 300С дан юқори Б (в) ва В гуруҳларга мансуб моддалардан ташқари А (б), Б (а), Б (б) гуруҳга кирувчи моддаларни транспортировка қилишда қўлланиладиган электрпайвандланган қувурлар, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 10 декабрдаги 271-сонли қарорининг 3-иловасига мувофиқ термик ишловдан ўтган, пайванд чоклари эса, бузмайдиган усул (УЗД ёки нур ёрдами) билан 100% ҳажмда текширилиб, эгилишга ёки зарбага нисбатан қовушқоқликка синалган бўлиши керак.

Коррозия туфайли металлда дарз (ёриқ)лар ҳосил қилмайдиган муҳитни транспортировка қилиш учун ташқи диаметрининг деворлари қалинлигига нисбатини 50 ва ундан ортиқ бўлган, термик ишловдан ўтмаган қувурларни ишлатишга рухсат берилади.

27. Коррозия туфайли металлда дарзликлар ҳосил қилувчи муҳит билан контактда бўладиган электрпайвандланган қувурларга, босим ва деворларининг қалинлигидан қатъий назар, термик ишлов берилиб, улардаги пайванд чоклар ва асосий металл қисмлар бузмайдиган физик усуллар (УЗД ёки нур ёрдамида) билан 100 % ҳажмда текширувдан ўтказилиши шарт.

28. Углеродли ярим қулай пўлатдан ясалган, деворларининг қалинлиги 12 mm гача бўлган қувурларни В гуруҳга мансуб муҳитлар учун қўллаш мумкин. Айни шароитда ҳудуддаги ҳаво ҳарорати 30°С дан паст бўлмаслиги, ҳамда ишлатиш пайтидаги қувурўтказгич деворларининг ҳарорати 20°С дан паст бўлмаслиги керак.

Углеродли қайновчи пўлатдан ясалган, деворларининг қалинлиги 8 mm гача, босими эса, 1,6 МРа (16 kgf/cm²) бўлган қувурларни ҳавонинг ташқи ҳарорати — минус 10° дан паст бўлмаган шароитларда қўллаш мумкин.

29. Ясси пайвандланган фланецларни шартли босими 2,5 МРа (25 kgf/cm²) гача ва ҳарорати 300°С гача бўлган муҳитда ишлайдиган қувурўтказгичларда қўллаш лозим. Шартли босими 1 МРа (10 kgf/cm²) гача бўлган шароитда ишлайдиган А ва Б гуруҳга мансуб қувурўтказгичлар учун 1,6 МРа (16 kgf/cm²) шартли босимга мўлжалланган фланецлар қўлланилади.

30. Ҳароратидан қатъий назар шартли босими 2,5 МРа (25 kgf/cm²) дан зиёд шароитда, ҳамда босимидан қатъий назар ишчи ҳарорати 300°С дан катта шароитда ишлайдиган қувурўтказгичлар учун бир-бирига зичлаб пайвандланган фланецларни қўллаш лозим.

31. Зичлаб пайвандланадиган фланецлар тобланган ёки бандаж пўлатдан ясалиши керак.

32. Фланецлар юзасининг зичлагичларини танлашда 1-иловага* амал қилиш зарур.

33. 1-категориядаги технологик объектларда, А ва Б гуруҳга мансуб моддаларни транспортировка қилувчи қувурўтказгичларда текис юзали зичлагичларни қўллаш мумкин эмас (спирал усулида тўқилган зичлагичлар бундан мустасно).

34. Фланецли уланмаларнинг маҳкамловчи деталлари ва материалларини иш шароити ва фланец ясалган пўлат русумига қараб танлаш лозим.

35. Ҳарорати 300°С дан юқори ва минус 40°С дан паст шароитда ишловчи, фланецларни улашда босим даражасидан қатъий назар, шпилкаларни қўллаш зарур.

36. Ясалаётган шпилка ёки болтларнинг қаттиқлиги гайканинг қаттиқлигига нисбатан 10 — 15 НВ га юқори бўлиши керак.

37. Маҳкамловчи деталларни қайновчи, яримқулай, бессемер ва автоматик русумлардаги пўлатлардан ясаш мумкин эмас

38. Сифатли углеродли, ҳамда иссиқбардош легирланган пўлатлардан ясалган маҳкамлаш буюмлари ва тайёр материалларга иссиқлик остида ишлов берилган бўлиши керак.

1,6 МРа (16 kgf/cm²) босим ва 200°С гача ҳарорат остида ишловчи маҳкамлаш деталлари, ҳамда резбасининг диаметри 48 mm гача бўлган углеродли пўлатлардан ясалган маҳкамлаш деталларига иссиқлик остида ишлов бериш шарт эмас.

39. Муҳитнинг ҳарорати 500°С дан юқори бўлганда қўлланиладиган аустенит русумдаги пўлатдан ясалган маҳкамлаш деталларидаги резба (кертик)нинг накат услида очиш мумкин эмас.

40. Маҳкамлаш деталларини фланец ясалган материалнинг бўйига узайиш (кенгайиш) коэффициентига яқин даражадагиларини танлаш керак. Бунда коэффициентларнинг ўзаро фарқли 10 % зиёд бўлмаслиги лозим. Алоҳида шароитларда, мустаҳкамликка ҳисоб-китоб қилиб ёки тажриба асосида, маҳкамловчи детал ва фланецдаги кенгайиш коэффициентининг фарқи 10 % дан зиёд бўлган, ҳамда фланец уламаларининг ишчи ҳарорати 100°С гача бўлган муҳитда ишлайдиганларни қўллаш мумкин.

41. Фланецли уланмалардаги қистирма ва зичлагич материалларни транспортировка қилинадиган муҳит ва унинг лойиҳада, меъёрий-техник ҳужжатлар ва (ёки) махсус (эксперт) ташкилотларининг тавсиясида кўрсатилган параметрларига кўра танланади.

42. Қувурўтказгичнинг шаклли деталларини транспортировка қилинадиган муҳит ва ишлатиш шароитларига қараб, амалдаги меъёрий-техник ҳужжатлар, ҳамда лойиҳага асосланиб олинади.

43. Қувурўтказгичларнинг шаклли деталларини чоксиз ва тўғри чокли пўлат қувурлардан ёки прокат листлардан ясаш мумкин. Улар ясалган металл хоссалари лойиҳа ва меъёрий-техник ҳужжатлар талабларига, ҳамда улар уланадиган қувурлар материаллари хоссаларига мос бўлиши зарур.

44. Коррозия туфайли дарзликлар ҳосил қилувчи муҳитда ишлайдиган қувурўтказгичларнинг деталларига, конструкциясидан қатъий назар, иссиқлик таъсирида ишлов берилиши шарт.

Агар қувурўтказгич секцияларида уланган деталлар ва уч ёқли пайвандланган қувурларга аввал иссиқлик таъсирида ишлов берилган бўлса, уларга ўша жойларнинг ўзида иссиқ ишлов бериш мумкин.

45. Қувурўтказгичнинг пайвандланадиган деталларини муҳитнинг тажовузкорлиги, ҳарорати ва босимини ҳисобга олиб, мавжуд меъёрий-техник ҳужжатларга таяниб танлаш лозим.

46. Фитингларни пайвандлаш ва пайванд чоклари сифатини текширишни амалдаги меъёрий-техник ва лойиҳа ҳужжатлари талабларига мос равишда ўтказиш зарур.

47. Қувурўтказгичдан ажраладиган тармоқларни ўрнатишда Қоидаларнинг 2-иловасида кўрсатилган усулларидан бирини қўллаб бажариш керак. Уч ёқли уланмаларга мустаҳкамлик берувчи мослама (қовурға)лар ўрнатиб улаш мумкин эмас.

48. Пайвандлаб тайёрланган уч ёқли (тройник)ларни тармоқдаги босим 10 МРа (100 кgf/cm²) гача бўлганда қўлланилади.

49. Кўндаланг кесими D_ш 150 — 400 mm бўлган пайвандлаб ясалган тармоқ (улама)ларини босими 6,3 МРа (63 кgf/сm²) гача бўлган технологик қувурўтказгичларда қўллаш лозим. Кўндаланг кесими D_ш 150 — 400 mm гача бўлган пайвандлаб тайёрланган тармоқ (улама)ларини босими 2,5 МРа (25 kgf/cm² ) гача бўлган қувурўтказгичларда қўллаш мумкин.

50. Кўндаланг кесими D_ш 250 — 400 mm бўлган концентрик ва эксцентрик усулда пайвандланган ўтказиш қурилмаларини босими 4 МРа (40 кgf/cm²) гача бўлган қувурўтказгичларда, диаметри D_у 500 — 1400 гача бўлганларини эса, босими Р_ш 2,5 МРа (25 кgf/сm²) ли қувурўтказгичларда қўллаш мумкин.

Пўлатдан ясалган жойлар чегаралари муҳитнинг ҳарорати ва тажаввузкорлигига қараб ишлатилаётган қувурлар русуми чегарасига мос келиши керак.

Ўтиш жойларидаги пайванд чоклари 100 % ҳажмда ултратовуш ёки радиографик усулда текширилиши лозим.

51. Япроқсимон ўтказиш жойларини босими 1,6 МРа (16 kgf/cm²) гача ва кесими D_ш 100 — 500 mm гача бўлган технологик қувурўтказгичларда қўллаш мумкин.

Япроқсимон ўтказиш жойларини суюлтирилган газлар ва А (а) гуруҳга мансуб моддаларга мўлжалланган қувурўтказгичларда қўллаш мумкин эмас.

52. Япроқсимон ўтказиш жойларини пайвандлагандан кейин, чокларини 100 % ҳажмда ултратовуш ёки радиографик усулда текширувдан ўтказиш шарт.

Япроқсимон ўтказиш жойларини ясаб бўлгандан кейин, уларга юқори ҳарорат остида ишлов бериш лозим.

53. Хочсимон (крестовина) пайвандлаш усулини углеводородли пўлатдан ясалган, ишчи ҳарорати 250°С гача бўлган қувурўтказгичларда қўллаш мумкин.

Электрпайвандлаб ясалган хочсимон қувурларни босими 1,6 МРа (16 kgf/cm²) гача бўлган қувурўтказгичларда қўллаш мумкин. Айни пайтда, улар 2,5 МРа (25 кgf/сm²) босимга мўлжалланган қувурлардан ясалган бўлиши керак.

Чоксиз қувурлардан ясалган хочсимон қувурларнинг босими 2,5 МРа (25 kgf/cm² ) гача бўлган шароитда кўллаш мумкин. Улар албатта, 4 МРа (40 kgf/cm²) босимга мўлжалланган пўлат қувурлардан тайёрланган бўлиши шарт.

54. Технологик қувурўтказгичлар учун, одатда, қайноқ штамповкалаш ёки чўзиш, эгиш ва штамповкалаш усулида чоксиз ва тўғри пайванд чокли қувурлардан тайёрланган тик эгик уламалар қўлланилади.

55. Чоксиз қувурлардан тайёрланган эгик уламалар, тик эгик ва пайвандланган уламалар ўрнига муҳити нотекис ҳаракатланувчи (титраш), ҳамда кўндаланг кесими 25 mm гача бўлган қувурўтказгичлардаги гидравлик қаршиликни максимал даражада пасайтириш зарур бўлган шароитларда қўлланилади.

Эгилиш радиуси К ≥ 2 D_н бўлган, ишлаб турган қувурлар турига мос материалдан ясалган, текис эгилган уламаларнинг ишлатиш чегаралари ўзаро яқин бўлиши керак.

56. Текис эгилган уламаларнинг эгилиш радиусини белгилашда мавжуд лойиҳавий ва (ёки) меъёрий-техник ҳужжатларга амал қилиш лозим.

Қувур учидан эгиш жойигача бўлган тўғри қисмининг узунлиги қувур диаметрига тенг бўлиши, аммо 100 mm дан кам бўлмаслиги шарт.

57. Қувурўтказгичларга ўрнатиладиган тиқин (беркитгич)ларни муҳитнинг ишчи параметрлари ва ишлатишдаги муайян шароитларини ҳисобга олиб танланади.

58. Фланецлардаги ёки фланецлар орасига ўрнатиладиган беркитгичларни фланецлардаги материаллар унинг ишлаши жараёнидаги ҳарорат чегарасини ҳисобга олиб белгиланади.

59. Тез ечиб олинадиган беркитгич (тикин)ларни лойиҳага мос равишда ишлаб чиқилади ва ўрнатилади. Ясси пайвандланган ва қиррали тиқинларни босими 2,5 МРа (25 kgf/cm²) гача бўлган, А ва Б гуруҳга мансуб моддаларни транспортировка қилувчи технологик қувурўтказгичларда кўллаш мумкин.

60. Фланецлар орасига ўрнатиладиган, ҳамда тез ечиб олинадиган тиқинларни, ўзаро аралашиши мумкин бўлмаган турли муҳитларни ажратиш мақсадида қўллаш мумкин эмас.

61. Тиқинларнинг материали ва уларнинг сифати сертификат билан кафолатланиши лозим. Ҳар бир ечиб олинадиган тиқин (думи ёки цилиндр юзаси) га унинг тартиб рақами, пўлатининг русуми, шартли босим ва шартли кесими ёзилган бўлиши керак.

62. Тиқинни ўрнатиш ва ечиб олиш махсус журналга қайд этиб борилади.

63. Қувурўтказгичларнинг конструкцияси уни хавфсиз ишлатиш, ҳамда заруратга кўра тўлиқ бўшатиш, тозалаш, ювиш, пуфлаш, ташқи ва ички томонларини кўрикдан ўтказиш, назорат қилиш, таъмирлаш, ундаги ҳавони, агар гидравлик синовдан ўтказилган бўлса, ундаги сувни чиқариб юбориш имкониятига эга бўлиши керак.

64. Агар қувурўтказгичнинг конструкцияси уни ташқи ва ички томонини кўрикдан ўтказиш, назорат ёки синовдан ўтказишга имкон бермайдиган бўлса, лойиҳада носозликларни ўз вақтида аниқлаб, бартараф этиш, мазкур ишларнинг даврийлиги (ўтказиш муддатлари), иш ҳажми ва усуллари лойиҳада баён этилиши зарур.

65. 35 МРа (350 kgf/cm²) гача бўлган босимдаги қувурўтказгичларнинг улаш элементларини, таглик ҳалқасиз пайванд чокли усул билан туташтириш лозим. Қувурўтказгичларни ўзларининг фланецлари бўлган аппаратлар, арматуралар ва бошқа ускуналарга, ҳамда иш давомида вақти-вақти билан қисмларга ажратиш ёки алмаштириш зарур бўлган участкаларга фланецли улашни қўллашга рухсат этилади. 35 МРа (350 kgf/cm²) дан зиёд босимдаги қувурўтказгичларни улашда махсус талаблар ва техник шартларга риоя қилиш лозим.

66. Босими 35 МРа (350 kgf/cm²) гача бўлган қувурўтказгичларнинг тўғри участка (қисм)ларига штуцерлар, қувурлардан пайвандлаб ясалган учёқлиларни, иккита бўйлама чокли штамплаб пайвандланган тирсакларнинг чокларига 100 % ҳажмда бузмай текшириш ўтказиш шарти билан ўрнатиш мумкин.

67. Қувурўтказгичларнинг пайванд чоклари устига, ҳамда эгик элементлар (бурилган жой)лар устига штуцерларни пайвандлаб улаш мумкин эмас.

Босими 35 МРа (350 kgf/cm²) гача бўлган қувурўтказгичнинг эгилган (бурилиш) жойларига фақат ўлчов аппаратларини ўрнатишга мўлжалланган, диаметри 25 mm гача бўлган битта штуцерни ўрнатишга рухсат этилади.

68. 650 МРа (6500 kgf/cm²) ва ундан юқори бўлган босимдаги қувурларнинг узилишга вақтинчалик қаршилиги ўта мустаҳкам пўлатдан ясалган қувурўтказгич элементларини туташтириш учун резбали муфта ёки фланецли улаш усулини қўллаш мумкин.

69. Пайванд чоклари кўпроқ зўриқадиган, ҳамда металлнинг ейилиши туфайли пайдо бўлган қолдиқ деформация жойларининг изоляциясини ечиб олиш имконияти зарурлигини ҳисобга олиш лозим.

70. Юқори босимда ишловчи қувурўтказгичларнинг деталларини тобланган металлдан, ҳажмли штамповкалар ва қувурлардан ясаш лозим. Мўлжалдаги ишлаш муддатида барча ишлатиш шартларига жавоб бера оладиган бошқа турдаги деталларни ҳам қўллашга рухсат этилади.

71. Тармоқланувчи қувурўтказгич ички диаметрининг тобланган учёқли мосламалардаги асосий қувур ички диаметрига нисбати 0,25 дан кам бўлмаслиги керак. Штуцернинг диаметри ва асосий қувур диаметрлари ўртасидаги нисбат 0,25 дан оз бўлганда, штуцер ёки учёқли деталлар қўлланилади.

72. Қувурлардан пайвандлаб ясалган учёқликлар, штамппайванд ҳалқалар, эгик тармоқланиш жойлари, штуцерларнинг конструкциялари ва геометрик ўлчамлари амалдаги талабларга мос бўлиши лозим.

73. Қувурлардан пайвандлаб ясалган учёқликлар, штамппайвандланган тармоқ деталлари, электр шлак технологик усулда ясалган қуйма учёқлик ва тармоқ деталларини қувурўтказгичдаги босим 35 МРа (350 kgf/cm²) гача бўлган шароитларда ишлатиш мумкин. Айни шароитда барча пайванд чоклари ва қуйма металл деталлар 100 % ҳажмда бузмай текширишдан ўтказилиши зарур.

74. Тармоқ уланадиган штуцер ички диаметрининг пайвандланган учёқликларга уланган асосий қувур ички диаметрига нисбати 0,7 гача бўлиши лозим.

75. Секторлардан пайвандлаб ясалган тармоқ деталларини ишлатиш мумкин эмас.

76. Тармоқ қувурларини эгишдан кейин термик ишловдан ўтказиш лозим.

77. 20, 15ГС, 14ХГС русумдаги пўлатдан ясалган тармоқ деталларини совуқ ҳолда эгишдан кейин мазкур жараёнгача тобланганлигини ҳисобга олиб, уларга иссиқ ишлов берилади.

78. Ечиб олинадиган уламаларда резбали ва мазкур Қоидаларнинг 66-бандидаги талаблар асосида зичлаб пайвандланган фланецларни қўллаш лозим.

79. Фланецли уламалар учун зичлагич элементлар сифатида металл қистирма — ясси, саккизбурчак, овал ва бошқа шакллардаги линзалардан фойдаланиш керак.

80. Қувурўтказгич деталларида, резбали фланецларда, муфталар ва бошқа маҳкамловчи ашёларда стандарт резбалар очилади. Ташқи резбаларнинг ботиқ шакли думалоқланган бўлиши керак. Резбаларга рухсат 6Н, 6g шаклида бўлиши лозим. Резбанинг сифати резба калибрининг қулай ўтиши билан текширилади.

81. Маҳкамловчи деталларни совуқ деформациялаб тайёрлагандан кейин уларга термик ишлов бериш зарур. Аустенит пўлатдан ясалган шпилкаларда, муҳит 500°С дан зиёд бўлганда, резба очиш мумкин эмас.

82. Пайванд чокларининг конструкцияси ва жойлашуви уларни қулай бажариш, ҳамда ясаш, монтаж қилиш, ишлатиш ва таъмирлашда қулай назорат қилишни таъминлаши керак.

83. Ёнма-ён ҳалқасимон пайванд чоклари орасидаги масофа қувур деворининг қалинлиги 8 mm гача бўлганда, энг камида 50 mm ни, 8 mm дан катта бўлганда эса, энг камида 100 mm дан иборат бўлиши лозим.

Ҳар қандай шароитда ҳам мазкур оралиқ термик ишлов ва бузмасдан текширув ўтказиш имкониятини бериши зарур.

Пайванд чоклари қувур турган таянчдан камида 50 mm (диаметри 50 mm дан кам бўлган қувурлар учун) ва 200 mm (диаметри 50 mm дан катта бўлган қувурлар учун) нарида бўлиши керак.

84. Қувурнинг эгилган (бурилган) жойидан ҳалқа пайванд чок ўртасигача бўлган оралиқ диаметри 100 mm гача бўлган қувурлар учун ташқи диаметри ўлчамидан кам (энг камида 50 mm) бўлмаслиги лозим.

85. Иш шароитидаги босими 10 МРа (100 kgf/cm²) дан 320 МРа (3200 kgf/cm²) гача, ҳамда ҳарорати минус 50 дан 540°С гача бўлган қувурўтказгичлар учун стандарт материаллар ва ярим фабрикатларни қўллаш лозим.

86. Водород сулфиди, углерод оксиди, аммиак каби коррозия содир этувчи муҳитда қўлланиладиган материаллар рўйхати 3-иловага* мувофиқ белгиланади.

87. 3-илованинг 1-жадвалида берилган пўлатларнинг параметрлари, металл чокидаги легирловчи элементлар миқдори асосий металлдагидан кам бўлмаслик шарти билан пайвандловчи бирикмаларга тааллуқли ҳисобланади.

15X5 ва 15Х5М-III русумли пўлатларни, иш шароитидаги ҳарорат 540°С гача, водороднинг парциал босими 6,7 МРа (67 kgf/cm²) гача бўлгандагина, қўллаш мумкин.

Қўллаш шароити, карбонил коррозия учун йилига энг кўпи билан 0,5 mm, азотланиш тезлиги учун эса, йилига энг кўпи билан 0,5 mm деб қабул қилинган.

88. Ишлатиладиган ярим фабрикатларнинг сифати ва хоссалари уларнинг сертификатларида ёки тегишли белгиларида ёзилган бўлади. Сертификати йўқ ёки маркировкаси тўлиқ бўлмаган ярим фабрикатларни барча зарур синовлардан ўтказиб, натижаларини сертификатни тўлдирувчи ёки ўрнини босувчи баённома орқали расмийлаштирилади.

89. Ярим фабрикатларни тайёрлаган корхона (завод) материалнинг кимёвий таркибини текшириб чиқиши лозим. Сертификатга ярим фабрикатга бевосита алоқадор кимёвий таҳлили ёки ярим фабрикатни тайёрлашда ишлатилган ашёнинг кимёвий таҳлили натижаларини ёзиш лозим.

90. Ярим фабрикатлар ясалган металлнинг механик хоссаларини 20° ҳароратда чўзилишга синаш йўли билан текширилади. Айни жараёнда металлнинг узилишга вақтинчалик дош бериши, чўзилишнинг шартли ва табиий чегараси, зарбали эгиш давомидаги чўзилиш нисбати ва қисқариш нисбати аниқланади.

91.U (КСU) ва V (КСU) туридаги концентраторли намуналардан ясалган ярим фабрикатлар атроф муҳитдаги ҳарорат 20°С бўлганда, ҳамда маҳсулот совуқ ҳароратда ишлатилаётган бўлса, зарбли эгишга синалади.

Барча ҳароратларда КС11 туридаги концентраторларнинг зарбага қовушқоқлиги камида 30 J/сm² (3,0 кgf х m/сm² ), КСУ туридагиларда эса, камида 25 J/сm² (2,5 кgf х m/сm²) бўлиши керак.

92. Юқори ҳароратларда механик хоссаларнинг меъёрий даражалари ва синов ўтказиш ҳарорати юқори ҳароратда ишлашга мўлжалланган ярим фабрикатларнинг техник ҳужжатларида кўрсатилган бўлади.

93. 400°С дан юқори ҳароратда ишлашга мўлжалланган ярим фабрикатлар учун, механик ёйилишга қаршилик кўрсатиш даражаси белгиланиб, қайд қилиб қўйилади.

94. Қувур материалларини қўллаш чегараси, синов ва назорат турлари меъёрий ҳужжатларга кўра белгиланади.

95. Чоксиз қувурлар тобланган ёки тўла (яхлит) металлдан ясалади.

96. Ҳар бир қувурни гидравлик синовдан ўтказиш режалаштирилади. Синов пайтида ҳосил қилинадиган босим даражаси қувурлар учун берилган норматив-техник ҳужжатларда белгиланган бўлади.

97. Қувурлар тайёрловчилар (завод) томонидан термик ишлов берилган ҳолда келтирилади.

Ҳар бир қувурнинг охири (учи)да, пўлат русуми, эритиш тартиб рақами, тайёрловчи ва партия (уюм) тартиб рақами ёзилган тамға қўйилади.

98. Ички диаметри 14 mm ва ундан катта бўлган қувурлар бузмайдиган усул билан, 14 mm дан кичик диаметрли қувурлар эса, магнит-кукун ёки капилляр (рангли) усулида текширилади.

99. Коррозияга чидамли пўлатдан ясалган қувурлар, лойиҳада таъкидланган бўлса, кристаллараро коррозия (МКК)га мойиллиги текширилади.

100. Тобланган пўлат олиш учун паст легирланган ва коррозиябардош пўлатларни қўллаш лозим.

101. Қувурўтказгич учун тобланган деталлар IV ва IVК гуруҳга тааллуқлидир.

102. Тобланган пўлатнинг ўлчамларини ҳосил қилишда, улар механик ишлов, размерлар чегараси, технологик ва намуна учун чиқиндиларни ҳисобга олиш лозим.

103. Углеродли, пастлегирланган ва легирланган пўлатлардан ясалган, ўлчами 200 mm дан катта, қалинлиги 50 mm дан зиёд бўлган тобланмаларнинг ҳар бири алоҳида ултратовуш ёки бошқа шунга тенг келадиган усул билан текширувдан ўтказилади.

Текширилаётган тобланмаларнинг энг камида 50 % дефектоскопия (нуқсонларни текшириш)дан ўтказилади. Назорат ўтказиладиган нуқталар тобланма юзасини бир текис қамраб олиши лозим.

104. Шпилкалар, гайкалар, фланецлар ва линзалар юқори навли пўлатдан тайёрланиши мумкин.

105. Шпилка, гайка, фланец ва линзалар тайёрланган материаллар мазкур ашёга берилган норматив-техник ҳужжатлардаги талабларга жавоб бериши керак.

106. Фланецлар ва маҳкамловчи деталлар учун мўлжалланган турли русумдаги пўлатларни қўллаш чегараси, зарурий синовлар ва текширувлар тури мавжуд норматив-техник ҳужжатларга мос бўлиши зарур.

107. Маҳкамловчи деталлар учун материаллар мазкур Қоидаларнинг 41-бандига мувофиқ танланади.

108. Гайка ва шпилкалар турли русумдаги пўлатдан ясалиши мумкин. Бир хил русумдаги пўлатдан ясаганда эса, турли қаттиқликка эга бўлиши керак.

109. Пайвандлаб йиғилган бирикмалар қувурўтказгичларни тайёрлаш, тасдиқланган йўриқномалар ёки технологик ҳужжатлар асосида бажарилиши лозим.

Мазкур ҳужжатларда қувурўтказгичларни пайвандлаш технологияси, қўшимча материалларни қўллаш усули, назорат қилишнинг турлари ва ҳажми, ҳамда дастлабки ва иш жараёнида қиздириб туриш, термик ишлов бериш заруратлари ёзилган бўлиши керак.

110. Йиғилган бирикмаларни, мазкур Қоидалар, стандартлар ёки техник шартлар талабларига мос равишда сифатини таъминлай оладиган техник имконият ва мутахассисларга эга бўлган корхоналар тайёрлайди.

111. Тайёрлаш, монтаж қилиш, таъмирлаш жараёнларидан олдин қувурлар, тобланган деталлар, пайвандланган жойлар, пайвандлаш материалларининг мазкур Қоидалар, стандартлар, техник шартлар ва техник ҳужжатлар талабларига мос келишини текшириб кўриш лозим.

112. Мазкур материаллар ва жиҳозлар, сертификатлар, паспортлар ва махсус белгилар билан бутланади.

113. Йиғма бирикмалар ва қувурўтказгич элементларини дастлабки текширув ҳажми ва усуллари 4-иловага* мос бўлиши керак.

114. Қувурлар, тобланган деталлар ва пайвандлаш материаллари бутун тўплам (уюми)и бўйича текширувдан ўтказилади. Текшириш усуллари келтирилган ашёларга доир техник шартларга мос равишда танланади.

115. Қувурлар, деталлар, тобламаларнинг юза қисмини катталаштирувчи асбоблар қўлламай кўрикдан ўтказиш мумкин. Ички юзасини эса асбоблар ёрдамида текшириб чиқилади.

Белгиланган меъёрдан чуқурликда нуқсон (чиқиндилар, узилиш, йиртиқ ва ш. к.)лар аниқланганда қувурлар ишлатишга қўйилмайди.

116. Агар бундай нуқсонлар ишлов берилаётган юзада аниқланса ва уларнинг чуқурлиги технологик ишлов учун сарфланадиган қисмининг 75 % дан ошмаса, бундай қувурларни ишлатиш мумкин.

117. Механик синовлар учун энг қаттиқ ва энг паст қаттиқликка эга бўлган қувурлар ва тобланмалар саралаб олинади.

118. Саралаб олинган ҳар бир қувур учидан қуйидаги синовлар учун бўлаклар кесиб олинади:

а) 20°С ҳароратда чўзилишга синаш учун 2 та намуна;

б) 20°С да зарбали эгиб синаш учун 2 та намуна;

в) ишчи ҳароратда чўзилишга синаш учун 2 та намуна;

г) совуқ ҳароратда зарбали эгиб синаш учун 2 та намуна;

д) микроструктурасини ўрганиш учун 1 та намуна;

е) эзиб (пачақлаб) синаш учун 1 намуна;

ж) статик эгиб синаш учун 1 та намуна.

119. Ҳар бир саралаб олинган тобламадан қуйидаги синовлар учун бўлаклар кесиб олинади:

а) 20°С да чўзилишни синаш учун 1 та намуна;

б) 20°С да зарбали эгиб синаш учун 2 та намуна;

в) ишчи ҳароратда чўзилишга синаш учун 1 та намуна;

г) совуқ ҳароратда зарбали эгиб синаш учун 2 та намуна.

120. Кристаллараро коррозияга мустаҳкамлик (пишиқлик)ни текшириш учун намунани норматив-техник ҳужжатлар талабига мос равишда олинади.

121. Қувурлар, тобланмалар, эриган металл ёки пайванд чокларидаги металлнинг кристаллараро коррозияга мустаҳкамлигини синаш, ҳамда феррит фазанинг миқдорини аниқлаш зарурати лойиҳада белгиланади.

122. Қувур металлида макротадқиқот ўтказиш учун зарбали эгишда қўлланилган намунадан фойдаланиши мумкин.

123. 117-119 - пунктлардаги талаблар асосида ўтказилган синовлар натижалари бирор кўрсатгич бўйича қониқарсиз бўлганда, ўша туркумдаги лекин бошқа қувурлардан олинган намуналар сонини 2 баробарга ошириб туриб, қайта синов ўтказиш лозим.

Қайта синов натижалари ҳам қониқарсиз деб топилганда, ҳар бир қувур (тобланма) алоҳида қайта синовдан ўтказилади. Қониқарсиз натижали қувурлар бракка чиқарилади.

124. Қувурлар, тобланмалар, деталларнинг кимёвий таркиби тайёрланган маҳсулотнинг сертификати (паспорти)га ёзиб қўйилади.

125. 03Х17Н14МЗ русумдаги металлдан тайёрланган қувурлар ва тобланмалардаги феррит фазасининг миқдорини текшириш зарур. Мазкур кўрсатгич 0,5 балл (1-2 %)дан зиёд бўлмаслиги керак.

126. Тайёр «тирсак» ва тармоқ деталларида матрицанинг қисиш изи (асорати) бўлиш мумкин.

127. Йиғилган тўпланмалар габаритларининг ўлчамидаги фарқ ±10 шт дан катта бўлмаслиги лозим.

128. Йиғилган тўпланмалар габаритларининг ўлчамлари (шу жумладан, идиш ўлчами ҳам) транспорт воситалари учун белгиланганидан зиёд бўлмаслиги керак.

129. Қувурлар ва деталларнинг ички диаметри бўйлаб пайванд чокларининг номутаносиблиги, улар деворлари қалинлигининг 10 % дан ортмаслиги, аммо 1 mm дан зиёд бўлмаслиги зарур. 1 mm дан ортиқ бўлганда, ички диаметр бўйлаб 12—15° бурчак остида чархлаб текислаш керак. Чархлаш чуқурлиги қувур деворлари қалинлигидаги меъёри чегарасида бўлиши зарур.

130. Қувур ва қувурўтказгич деталларининг ташқи диаметри бўйлаб чеккаларининг номутаносиблиги деворлари қалинлигининг 30 % (5 mm )идан катта бўлмаслиги керак. Мазкур ўлчамлар катта бўлганда, қувур ёки деталнинг ташқи томони 12 — 15° К бурчак остида кесиб, йўниб ташланиши лозим.

Кесиш (йўниш) мумкин бўлмаган қувурларни деталлар билан улашда, рухсат этилган номутаносибликни бартараф этувчи переходник (ўтказиш-улаш) мосламани қўллаш зарур.

131. Қувурўтказгичларга уланишига қараб арматуралар фланецли, муфтали, цапкали, пайвандланадиган турларга бўлинади. Муфтали ва цапкали чўян арматураларнинг кўндаланг кесими (D_ш) 50 mm дан катта бўлмаган, ёнмайдиган, нейтрал муҳитлар учун мўлжалланган қувурўтказгичларда қўлланилади. Муфтали ва цапкали пўлат арматураларни эса, кўндаланг кесими (D_ш) 40 mm гача бўлган, барча муҳитлар учун мўлжалланган қувурўтказгичларда қўллаш мумкин.

Фланецли ва пайвандланадиган арматураларни барча категориядаги қувурўтказгичларда қўллашга рухсат этилади.

Ишлатишдаги вазифасига кўра қувурўтказгич арматураларининг беркитувчи, тартибловчи, сақловчи, тақсимловчи, ҳимояловчи ва фазага ажратувчи турлари маълум.

Қўлланиладиган қувурўтказгич арматуралари саноат қувурўтказгич арматураларига хос хавфсизлик талабларига жавоб бериши керак.

132. Қувурўтказгич арматураларини тайёрловчилар бутланган, синалган, ҳамда қисмларга ажратмай ишга тушириладиган қилиб жўнатишлари керак.

Арматура ишларига доир ҳужжатлар, жумладан паспорти, техник тавсифи ва ишлатишга оид қўлланмалари билан бутланган бўлиши лозим.

Арматурада шартли босим, шартли диаметри, материалининг русуми, завод ёки инвентаризация тартиб рақами мавжуд бўлиши зарур.

Ишлатишга оид ҳужжатлари ва тегишли белгилари бўлмаган арматураларни, аввал тафтишдан, синовдан ва техник диагностика (экспертиза)дан ўтказиб туриб, V категорияга мансуб барча қувурўтказгичларда қўллаш мумкин.

Диаметри (ички) 200 mm дан катта бўлган чўян арматураларнинг паспорти, белгилари ва сақлаш муддати бор-йўқлигидан қатъий назар, ишлатишга ўрнатишдан олдин тафтишдан ва мустаҳкамлик, ҳамда зичликка гидравлик усулда синовдан ўтказиш зарур.

133. Қувурўтказгичлар арматуралари учун материални, уларни ишлаш шароити, параметрлари ва транспортировка қилинадиган муҳитнинг физик-кимёвий хоссалари ва норматив-техник ҳужжатлаштиришга доир талабларига кўра танлаш керак. Пўлат ёки чўян арматураларни ишлатиш мумкин эмаслиги исботланган вазиятларда рангли металл ва қотишмалардан ясалган арматураларни қўллаш мумкин.

134. Электр ёрдамида ишга тушириладиган арматураларни танлашда электрускуналарни хавфсиз ишлатиш шартлари ва заруратга кўра портлашдан ҳимояланганлиги ҳақидаги шартларга амал қилиши лозим.

135. Шартли диаметри 500 mm дан катта ва шартли босими 1,6 МРа (16 kgf/cm²) гача, ҳамда диаметри 350 mm дан зиёд ва шартли босими 1,6 МРа (16 кgf/сm² ) дан юқори бўлган беркитиш арматураларини қўлда очишда кам куч сарф қилиш мақсадида, беркитиш органининг ҳар иккала томонидаги босимни тенглаштириш учун айланма тармоқ (байпаслар) билан жиҳозлаш лозим. Айланма тармоқнинг шартли ўтказиш (диаметри) қуйидаги кўрсатгичларда (mm) бўлиши лозим.

136. Беркитиш арматураларини танлашда қуйидаги қоидаларга амал қилиш зарур.

а) шартли ўтказиш диаметри 50 mm ва ундан катта бўлган қувурўтказгичлар учун тавсия этиладиган беркитиш арматураси, энг оз гидравлик қаршиликка эга, затвори яхшилаб зичланган, унча катта бўлмаган узунликдаги, ҳамда муҳит ҳаракатидаги ўзгарувчан йўналишга дош берадиган сурма зулфин ҳисобланади;

б) шартли ўтказиш диаметри 50 mm гача бўлган қувурўтказгичлар учун беркитувчи клапанлар қўлланилади. 50 mm дан катта диаметрли қувурўтказгичларнинг беркитиш қурилмасидаги гидравлик қаршиликнинг миқдори аҳамиятга эга бўлмаса ёки босимни қўлда дросселирланганда беркитиш клапанларидан фойдаланиш мумкин;

в) бошқа арматураларни қўллаш мумкин бўлмаганда ёки мақсадга мувофиқ бўлмаса жўмраклардан фойдаланиш мумкин;

г) беркитиш арматурасидан тартибловчи (дросселловчи) арматура сифатида фойдаланиш мумкин эмас.

137. Арматурани транспортировка қилинадиган муҳитнинг ишчи параметрлари ва хоссаларига кўра норматив-техник ҳужжатларга мувофиқ равишда танлаш тавсия этилади.

138. Беркитувчи қувурўтказгич арматурасидаги затворнинг герметиклиги зарур зичликни таъминлай олиш шартига кўра танланади.

Затворларнинг герметиклик класси арматуранинг вазифасига қараб қуйидаги тартибда танланади:

а) А-класс — А, Б (а), Б (б) гуруҳдаги моддалар учун;

б) В-класс — Б (в) гуруҳ учун ва В гуруҳ учун эса, шартли босим Р_ш 4 МРа (40 kgf/cm²) дан зиёд бўлганда;

в) С-класс — В гуруҳдаги моддалар учун шартли босим Р_ш 4 МРа (40 kgf/cm²) дан кам бўлганда.

139. Углеродли ва легирланган пўлатдан ясалган арматураларни коррозия содир этиш тезлиги йилига 0,5 mm гача бўлган муҳит учун қўллаш мумкин. Коррозия ҳосил қилиш тезлиги йилига 0,5 mm дан катта бўлган муҳитлар учун арматурани махсуслаштирилган (эксперт) ташкилотларнинг тавсиясига мувофиқ қўлланилади.

140. КЧ 30-6 дан юқори русумли тобланган чўян ва СЧ 18-36 дан юқори русумли кулранг чўяндан ясалган арматураларни В гуруҳга мансуб муҳитларни транспортировка қилишда (144-банддаги чегаралашларни инобатга олиб) қўллаш лозим.

141. Тобланган чўяндан ясалган арматурани муҳитнинг ишчи ҳаракати минус 30°С дан юқори ва 150°С гача, босими 1,6 МРа (16 kgf/cm²) га бўлган суюлтирилган газлардан ташқари А (б), Б (а) гуруҳдаги, қайнаш ҳарорати энг камида 45°С бўлган Б (б) гуруҳдаги муҳитлар учун қўллаш мумкин. Айни шароитда ишчи босими 1 МРа (10 kgf/cm²) гача бўлган муҳит учун шартли босими Р_ш камида 1,6 МРа (16 kgf/cm²) га мўлжалланган арматура, ишчи босими 1 МРа (10 kgf/cm²) дан катта бўлган муҳит учун эса 2,5 МРа (25 kgf/cm²) га мўлжалланган арматура қўлланилади.

142. А (а) гуруҳидаги суюлтирилган газлар, Б (б) гуруҳдаги қайнаш ҳарорати 45°С дан паст бўлган ТАС каби муҳитлар транспортировка қилинадиган қувурўтказгичларда тобланган чўяндан ясалган арматурани қўллаш мумкин эмас.

143. А ва Б гуруҳдаги моддаларни транспортировка қилувчи қувурўтказгичларда, ҳамда йўлдош сифатида фойдаланиладиган буғўтказгич ва иссиқ сув қувурўтказгичларида кулранг чўяндан ясалган арматурани қўллаш мумкин эмас.

144. Қуйидаги шароитларда, муҳит қандай бўлишидан қатъий назар, кул ранг ва тобланган чўяндан ясалган арматураларни қўллашга рухсат этилмайди:

а) титраб турадиган қувурўтказгичларда;

б) муҳитининг ҳарорати кескин ўзгариб турадиган қувурўтказгичларда;

в) дроссел-эффект оқибатида арматураси анчагина совуб кетадиган қувурўтказгичларда;

г) босимга боғлиқ бўлмай, қувурўткагичнинг ташқи деворларидаги ҳарорат 0°С дан паст бўлганда музлаб қоладиган сув ёки бошқа суюқликлари бор бўлган А ва Б гуруҳга мансуб моддаларни транспортировка қиладиган қувурўтказгичларда;

д) очиқ майдончаларда ўрнатилган насосларни ўровчи қувурўтказгичларда;

е) портлашдан хавфли ва заҳарли моддалар сақланадиган резервуар ва бошқа идишларни ўровчи қувурўтказгичларда.

145. Муҳитнинг ҳарорати 40°С дан паст бўлган қувурўтказгичларда танасининг энг паст ҳароратида металлнинг зарбага қовушқоқлиги 20 J/сm² (2кгс х m/сm²) дан паст бўлмаган тегишли легирланган пўлатдан, махсус қотишма ёки рангли металлдан ясалган арматурани қўллаш лозим.

146. Суюқ ва газсимон аммиак транспортировка қилинадиган қувурўтказгичларда, 142-бандда баён этилган меъёрлар чегарасида тобланган чўяндан ясалган махсус арматуралардан фойдаланиш керак.

147. Шартли ўтказиш (кўндаланг кесими) диаметри 400 mm дан катта бўлган беркитиш арматураларини механик усулда (шестерняли, червякли, электр токи, пневматик, гидравлик ва ш. к.) ишга тушириш лозим. Ишга тушириш усулини технологик жараён ва лойиҳада кўрсатилишига кўра танланади. Электр энергияси ёрдамида ишга тушириладиган беркитиш арматураларида, қўшимча равишда, қўлда бошқариш мосламаси бўлиши зарур.

148. Гидравлик ёрдамида ишга тушириладиган арматураларда ишлатиш шароитларига мос келадиган, ёнмайдиган ва музлаб қолмайдиган суюқликларни қўллаш керак.

149. Совуқ иқлим шароитида пневматик ишга тушириш мосламаларида конденсат ҳосил бўлишининг олдини олиш мақсадида, тизимдаги газни, қувурўтказгич учун ҳисоблаб чиқилган салбий (совуқ) ҳароратда томчи ҳосил бўлиш даражасигача қуритиш лозим.

150. Тез ҳаракатланиб ишга тушадиган арматуралар технологик жараённи хавфсиз бажаришга доир талабларга жавоб бериши зарур.

151. Арматураларни қўлда ишга тушириш учун занжир, шарнирли уламалар ва ш.к. лардан фойдаланиш мумкин.

152. Қувурўтказгичнинг ечиб олинадиган уламалари (фланец, муфта ва ш. к.) орқали хавфли муҳит (модда) сизиб чиқиши эҳтимоли мавжуд бўлган шароитларда пайвандланадиган арматуралардан фойдаланиш керак.

153. Юқори босимли қувурўтказгичларга ўрнатиладиган арматурани чизмалар ва мазкур арматурага хос техник шартлар асосида тайёрлаш лозим. Арматура ясаладиган материаллар чизмада баён этилишига кўра танланади.

154. Арматуранинг деталларида уни ишлатганда, мустаҳкамлиги ва зичлигига таъсир этадиган нуқсонлар бўлмаслиги керак.

Тобланмалар, штамповкалар, қуймаларни бузмай текшириш (радиография, УЗД ва бошқ.) усули билан назоратдан ўтказилиши лозим.

Пайвандланган арматуралар қуйма қувурларининг учи ҳам мазкур текширувдан ўтказилиши шарт.

Шпиндел, втулка, патрубка танаси ва фланецлардаги резбалар ейилиши (силлиқланиб қолиши)га йўл қўймаслик керак.

Патрубка ва фланецлар танасидаги резбалар қадами (оралиқ) йирик ва рухсат этилган оралиғи 6 g бўлиши лозим. Резбалардаги чуқурлик шакли думалоқ бўлиши зарур. Зичловчи сатҳи обдан силлиқланган бўлиши лозим. Ўйиқ бўртиб чиққан, парда, сочсимон толали, ёриқлик каби, зичлигини, мустаҳкамлигини, ишончлилигини, жипслигини пасайтирадиган бошқа нуқсонлар бўлмаслиги керак.

155. Ишчи босими 35 МРа (350 kgf/cm²) дан зиёд бўлган қувурўтказгичларда қуйма арматурани қўллаш мумкин эмас.

156. Жипсланувчи сатҳи силлиқ бўлган фланецли арматураларни юқори босимли қувурўтказгичларда қўллаш рухсат этилмайди.

Линзасимон ва овал шаклидаги қистирмалардан фойдаланилганда, шартли босими 20 МРа (200 kgf/cm²) ва ундан каттага мўлжалланган арматуралар фланецли юзасини давлат стандартлари асосида, арматура фланецининг ўзини амалдаги норматив-техник ҳужжатлар асосида тайёрлаш зарур.

Масалан, асбометалл қистирмалар ёрдамида фланецларни «чуқурча-бўртиқ» усулида жипслаштиришни қувурўтказгичдаги босим 35 МРа (350 kgf/cm²) гача бўлгандагина қўллаш мумкин.

157. Технологик қувурўтказгичларни ётқизиш (ўрнатиш) ишлари лойиҳа асосида, саноат хавфсизлигига доир норматив-техник ҳужжатларга мувофиқ равишда амалга оширилади.

158. Қувурўтказгичларни ўрнатиш қуйидаги шартларни таъминлаши зарур:

а) лойиҳада белгиланган кўтариш-транспортировка қилиш воситаларидан фойдаланиш ва техник ҳолатини бевосита назорат қилиш;

б) монтаж ва таъмирлаш ишларини инобатга олган ҳолда, механизация воситаларини қўллаб, технологик боғланма ва блокларга ажратиш;

в) назорат, пайванд чокларига термик ишлов бериш ва синовдан ўтказиш бўйича барча турдаги ишларни бажариш имконияти;

г) қувурўтказгичларни изоляциялаш, коррозиядан, атмосфера ва статик электр ҳодисасидан ҳимоялаш;

д) қувурўтказгичларда муз ва бошқа тиқилиб қолиш ҳолатларининг олдини олиш;

е) қувурўтказгичларнинг энг кам узунлигини таъминлаш;

ж) осилиб (салқиб) қолиш ҳолати ва ичида муҳитнинг тўхтаб қолишининг олдини олиш;

з) қувурўтказгичлар ҳарорат таъсиридан деформация (узунлиги, кенглигининг ўзгариши) га учраганда, ўз-ўзини компенсация қилиш (ўз ҳолига қайтиш) имконияти;

и) кўтариш механизмлари, ускуналар ва ўт ўчириш воситаларининг қулай ҳаракатланиш имконияти.

159. Қувурўтказгич трассасини белгилашда йўлдаги бурилишлар ҳисобига, ҳаракат таъсиридан рўй берган деформациянинг, ўз-ўзидан асли ҳолига кела олиш имкониятини кўзда тутиш лозим.

Қувурўтказгичларни тротуар ва пиёдалар йўлининг қарама қарши томонига жойлаштириш лозим.

160. Қувурўтказгичлар иши тўхтаган пайтларида уни бўшатиш имкониятини берадиган нишаб (қиялик)да жойлаштириш лозим. Қияликлар қуйидаги миқдорда бўлиши керак:

а) осон ҳаракатланувчи суюқ моддалар учун — 0,002;

б) газсимон моддалар учун (муҳитнинг йўналиши бўйлаб) — 0,002;

в) газсимон моддалар учун (муҳит йўналишига қарши) — 0,003;

г) кислота ва ишқорлар учун — 0,005.

Ўта қовушқоқ ва қотиб қоладиган моддаларга мўлжалланган қувурўтказгичларни модданинг муайян хоссалари ва хусусиятлари, қувурўтказгичнинг узунлиги ва жойлаштириш шароитига кўра нишаблик 0,02 гача бўлиши мумкин.

Тақозо этган жойларда қувурўтказгичларни нишабсиз ёки камроқ қияликда ўрнатиш мумкин, аммо уларни бўшатиш усуллари инобатга олинган бўлиши керак.

161. А ва Б гуруҳга мансуб қувурўтказгичларни фақат ер устидаги конструкцияларга, эстакадаларга, сўкичакларга, устун ёки таянчларга ўрнатиш лозим.

Мазкур қувурўтказгичларнинг насос ва компрессорларга уланадиган жойларини одамлар ва транспорт юрмайдиган каналларда ўрнатиш мумкин.

Ушбу каналларда қовушқоқ, тез қотадиган, Б (а) гуруҳга мансуб ёнувчи суюқлик (мазут, мойлар ва ш.к)лар, ҳамда тақозо этган шароитларда (ускуналарни вақти-вақти билан бўшатишда) А ва Б гуруҳдаги дренаж (ташлама) қувурўтказгичларни жойлаштириш мумкин.

В гуруҳдаги қувурўтказгичларни ер юзасида жойлаштириш билан бирга, ёпиладиган ёки қум билан кўмиб қўйиладиган каналларга жойлаштиришга рухсат этилади. Тупроқ остига жойлаштириладиган қувурўтказгичларнинг ишчи ҳарорати 150°С дан зиёд бўлмаслиги керак. Транспорт ва ўт ўчириш воситаларининг ҳаракатига халақит қилмайдиган шароитларда қувурўтказгичларни пастак таянч конструкцияларга ўрнатиш мумкин.

Қувурўтказгичларни тоннел ва каналларга ўрнатишда саноат хавфсизлигига оид норматив-техник ҳужжатларга амал қилиш зарур.

162. А ва Б гуруҳга мансуб қувурўтказгичлар ётқизиладиган каналлар ёнмайдиган конструкциялардан ясаб, қум билан кўмиш, темирбетон плиталар билан беркитиш, заруратга кўра сув кирмайдиган чораларни қўллаш лозим.

163. Қувурўтказгичларни ярим ўтиш каналларида, узунлиги 100 m гача бўлган, Б (в) ва В гуруҳга мансуб қувурўтказгичларни корхона ичидаги темир йўл ва автойўллар билан кесишган жойларида, устини яхшилаб беркитилган ҳоллардагина ўрнатишга рухсат этилади.

Мазкур вазиятларда ушбу каналларда бўртиб чиқиб турадиган конструкциялар учун кенглиги камида 0,6 m, бўйи камида 1,5 m ли ўтиш жойларини қолдириш лозим. Каналнинг охирида чиқиш жойи ва люклари бўлиши керак.

164. А ва Б гуруҳга мансуб қувурўтказгичларнинг цехга кириш ва чиқиш жойларидаги тоннел ёки каналнинг қисмида зарарли ва ёнувчи моддаларни цехдан каналга ёки аксинча каналдан цехга ўтишига йўл қўймайдиган воситалар (ёнмайдиган материаллардан ясалган диафрагма ёки сув-газ ўтказмайдиган мосламалар) ўрнатишни режалаштириш лозим. Мазкур ишлар ҳар бир муайян шароит учун лойиҳада белгиланади.

165. Ёнма-ён турадиган қувурўтказгичлар ўқи орасидаги масофа (оралиқ), ҳамда қувурўтказгич билан қурилиш конструкциялар орасидаги масофа (5-илова*) ҳам горизонтал, ҳам вертикал бўйича уларни йиғиш, таъмирлаш, кўрикдан ўтказиш, изоляциялаш, ҳамда ҳарорат таъсиридан қувурўтказгичда содир бўладиган силжишга имкон берадиган бўлиши лозим. 5-иловада қўшни қувурўтказгичларнинг ўқлари, ҳамда каналлар девори ва бино деворлари орасидаги масофалар миқдори тавсия этилган.

166. Деворларида қувурўтказгич ҳароратининг, ҳамда ички босим ва зўриқиш туфайли қувурўтказгич трассасининг бурилиш жойларида содир бўладиган силжиш ҳодисаси лойиҳалашда инобатга олинган бўлиши керак.

167. Қувурўтказгичларни электр кабеллари билан бирга жойлаштириш зарурати бўлганда, улар орасидаги масофани амалдаги норматив-техник ҳужжатларга мувофиқ белгилаш лозим.

168. Технологик қувурўтказгичларни маъмурий, маиший хўжалик бино (хона)ларида, ҳамда электртақсимлагич қурилмалар, электрускуналар, автоматика шчитлари, трансформаторлар, шамоллатиш, камералари, иссиқлик пунктлари жойлашган биноларда, ходимларни эвакуация қилиш йўллари (зинапоя, коридор ва ш. к.)да, ҳар қандай вазифага мўлжалланган бинолар ичидан ўтказиш мумкин эмас.

А ва Б гуруҳдаги қувурўтказгичларни ер юзасида ўрнатишда одамлар гавжум тўпланадиган жой (ошхона, клуб, медпункт, маъмурий бино ва ҳ.к.)лардан камида 50 m нарига, ер остидан ўтказганда эса, камида 25 m нарига жойлаштириш зарур.

169. Қувурўтказгич трассаларини лойиҳалашда, кейинчалик реконструкция қилинишини ҳам эътиборга олиш керак. Бунинг учун конструкциялар ўлчамларини белгилаш пайтида, худди шу ўлчамларга тўғри келадиган захира (эҳтиёт) конструкцияларни ясашни ҳам режалаштириш лозим. Ҳар бир муайян шароит учун захира конструкциялар параметрлари лойиҳа бўйича белгилаб қўйилади.

170. Ер устидаги қувурўтказгичларнинг темир йўл, автойўл, пиёдалар ўтиш жойи эшик (дарвоза)лар тепаси, дераза, балкон таги ва тепасидан ўтадиган жойларида арматуралар, компенсаторлар, ташлама мосламалари, ечиб олинадиган уланмаларни ўрнатиш мумкин эмас. Ечиб олинадиган уланмаларни (масалан, ички ҳимоя қатламли қувурўтказгичларда) жойлаштириш зарурати туғилганда, уларнинг остига таглик (поддон-идиш)лар ўрнатиш лозим.

171. А ва Б гуруҳга мансуб моддалар ва В гуруҳдаги газлар (шартли диаметри 100 mm гача бўлган), ҳамда В гуруҳга кирувчи суюқ моддалар (қувурўтказгич диаметрининг ўлчами шарт эмас)га мўлжалланган цех ичидаги қувурўтказгичларни ёрдамчи биноларнинг ташқи деворлари бўйлаб жойлаштириш мумкин.

Ишлаб чиқариш биноларининг асосий деворларининг ёнмайдиган юзаси бўйлаб, мазкур деворнинг юк кўтара олиш имкониятига кўра, цех ичидаги кесими 200 mm гача бўлган қувурўтказгичларни ўрнатишга рухсат этилади. Ушбу қувурўтказгичлар эшик ёки деворлардан 0,5 m пастдан ёки юқоридан ўтиши лозим. Айни шароитда енгил газ қувурўтказгичлари эшик (дераза)дан юқорига, оғир газлар эса пастга жойлаштирилади. Ёппасига ойнаванд бинолар деворлари, ҳамда осон ечиб олинадиган конструкциялар бўйлаб, қувурўтказгичлар ўрнатиш мумкин эмас.

172. Алоҳида турган паст ёки баланд устунлар ёки эстакадалар бўйлаб, транспортировка қилинаётган моддаларнинг хоссалари ва параметрларига кўра, хоҳлаган ўлчамдаги қувурўтказгичларни ўтказиш мумкин.

Мазкур шароитда бир-бирига мос келмайдиган моддалари бор қувурўтказгичларни, бир-биридан максимал масофада жойлаштириш зарур.

Икки ёки уч ярусли қувурўтказгичларни жойлаштиришда қуйидаги ҳолатларни ҳисобга олиш шарт:

а) Кислотали, ишқорли ва бошқа тажовузкор моддалари бор қувурўтказгичларни энг пастдаги ярусга;

б) Б (а), Б (б) гуруҳга мансуб моддаларни транспортировка қилувчи қувурўтказгичларни юқоридаги яруснинг, иложи борича эстакаданинг четига;

в) Аралашганда ёнғин ёки портлаш ҳосил қилувчи моддаларни транспортировка қилувчи қувурўтказгичларни бир-биридан максимал узоқликда жойлаштирилади.

173. Йўл ва ўтиш жойларининг устидан «П» шаклдаги компенсаторларни ўтказиш мумкин эмас. Мазкур компенсаторларни бошқа жойга ўрнатиш имкони бўлмаса ёки мақсадга мувофиқ бўлмаслиги исботлангандагина йўл ёки ўтиш жойлари устига ўрнатишга рухсат этилади.

174. Мунтазам равишда (ҳар сменада камида бир марта) хизмат кўрсатилиши шарт бўлган, ҳамда корхона ичидаги эстакадаларда ўрнатилган қувурўтказгичларга ҳар 200 m да эни 0,6 m, баландлиги 0,9 m келадиган, ёнмайдиган материалдан ясалган ўтиш кўприкчаларини ўрнатиш лозим. Эстакаданинг учига (масофа 200 m гача) тўсиқли вертикал ёки марш нарвонларини жиҳозлаш лозим.

175. Паст бўйли таянчларга қувурўтказгичларни ўрнатишда ердан қувур тагигача ва изоляциягача бўлган оралиқ масофа амалдаги стандартлар ва қоидаларга асосланиб белгиланади. Қувурўтказгичлар устидан пиёдалар ўтиши учун кўприкчалар жиҳозланиши лозим.

Диаметри 300 mm гача бўлган қувурўтказгичларни 2 ёки ундан кўп ярусли қилиб жойлаштиришда майдончадан энг юқори ярусдаги қувур (ёки изоляция) тепасигача бўлган масофа 1,5 m дан зиёд бўлмаслиги керак.

176. Тегишли тартибда исботланган тақдирда, қувурўтказгични кўтариб турган қисмларининг имкониятини ҳисобга олиб, мазкур таянчларга кичикроқ диаметрдаги бошқа қувурўтказгичларни ҳам маҳкамлаш мумкин. Мазкур усулни қуйидаги муҳитни транспортировка қилганда қўллаш мумкин эмас:

а) А, Б гуруҳ муҳитларини;

б) муҳит ҳарорати 300°С дан зиёд ва минус 40°С дан паст бўлган ёки босими 10 МРа (100 kgf/cm²) дан юқори (ҳарорат даражаси шарт эмас) бўлган муҳитларни;

в) уланадиган қувурўтказгичдаги модданинг ўз-ўзидан алангаланиш ҳарорати, асосий қувурўтказгичдаги муҳитнинг алангаланиш ҳароратидан 0,8 га паст бўлганда.

Қувурўтказгичларни маҳкамлаш имкониятлари тегишли ҳисоб-китоб йўли билан аниқланади.

177. Буғўтказгич қувурларини бошқа қувурўтказгичлар билан бирга жойлаштиришда буғ ва иссиқ сув қувурўтказгичларини хавфсиз ишлатиш ва ўрнатиш қоидаларига амал қилиш лозим.

178. Деворлар ёки бинонинг тўсиқларидан қувурўтказгичларни махсус гилза ёки футляр (ғилоф)ларга солиб ўтказиш керак.

Ғилоф ёки гилза ичига қувурўтказгичларнинг пайвандланган ва резбали уланган жойларини ўрнатиш мумкин эмас.

Гилзанинг ички диаметри, ўтказиладиган қувурўтказгичнинг ташқи диаметри (изоляция)дан ёки изоляцияланган диаметридан 10 — 12 mm га катта бўлиши керак.

Гилзалар қурилиш конструкцияларга яхшилаб маҳкамланган (цементланган) бўлиши, гилза билан қувур ўртасидаги оралиқ (бўшлиқ) гилзанинг ҳар иккала томонидан ёнмайдиган ва қувурўтказгич ўз ўқи бўйлаб ҳаракатланишига имкон берадиган материал билан зичланиши лозим.

179. Технологик аппаратлардан чиқувчи портлаш ва ёнғиндан хавфли моддаларни атмосферага ташловчи қувурўтказгичларда оловтўсувчи мосламалар ўрнатилган бўлиши керак. Азот билан аралашган ҳавони чиқариш қувурўтказгичларда оловтўсқичлар ўрнатиш шарт эмас.

Сақлагич клапанлардан чиқадиган қувурўтказгичларга оловтўсқичлар ўрнатилмайди.

180. Технологик газсимон муҳитларни ҳаво чиқариш (машъала) қувурўтказгичлари машъала тизимини хавфсиз ишлатиш ва ўрнатиш қоидалари талабларига жавоб бериши керак.

181. А ва Б гуруҳдаги муҳитларда ишлайдиган компрессорларнинг сўрувчи ва дамловчи қувурлари, одатда машина зали (хонаси)нинг ташқарисига ўрнатилади. Авария вазиятларида бинога зарарли ва портлаш-ёнғиндан хавфли моддалар киришини камайтириш мақсадида А ва Б гуруҳдаги муҳитлар билан ишлайдиган ҳар бир машинанинг сўрувчи қувурўтказгичининг бино ташқарисидаги қисмига узиб (беркитиб) қўювчи арматура ўрнатиш лозим.

Умумий коллекторга уланган газ компрессорларининг дамловчи тармоғига, компрессор билан беркитиш арматурасининг ўртасига тескари клапан ўрнатиш режалаштирилиши керак.

182. Технологик қувурўтказгичларни каналларга ўрнатиш 162, 164-бандларда баён этилган талабларни бажариб, тегишли асослангандан кейингина рухсат этилади.

183. А ва Б гуруҳга мансуб цехлараро қувурўтказгичларни ер устидан ёки тупроқ остидан ўтказиш мумкин эмас.

А, Б (а), Б (б) гуруҳдаги қувурўтказгичларни буғўтказгич, иссиқлик ўтказгич қувурлари, турли электр кабеллари билан бирга умумий каналга ўрнатиш тақиқланади.

184. Тупроқ остига ётқизилган қувурўтказгичлар автомобил ва темир йўллари билан кесишган жойларда ҳимояловчи метал ва бетон қувурларга жойлаштирилиши лозим. Ҳимоя қувурларининг релс ёки йўл четидан камида 2 m гача узайтирилиши, қувурнинг энг юқори юзасидан темир йўл шпалигача камида 1 m, автойўл қопламасигача эса камида 0,5 m кўмилган бўлиши зарур.

185. Қувурўтказгичлар учун мўлжалланган эстакадаларнинг транспорт ёки пиёдалар ўтиш жойларидан баландлиги қуйидагича бўлиши лозим:

а) темир йўллари (релс каллаги)дан 5,55 m;

б) автомобил йўлларидан 5 m (тақозога кўра 4,5 m);

в) пиёдалар йўлидан 2,2 m.

186. Баланд эстакадалардаги қувурўтказгичлар темир йўллари ва автомобил йўллари билан кесишган жойлардаги эстакаданинг энг яқин устун (таянч)игача бўлган горизонтал масофа қуйидагича бўлиши керак:

а) нормал изли темир йўл ўқигача — 2,45 m;

б) автомобил йўлининг четигача — 1,0 m.

187. Эстакадаларнинг ҳаводаги электр тармоқлари билан кесишган жойлари, электр қурилмаларни ўрнатиш қоидаларига риоя қилиб бажарилади. Ҳаводаги электр тармоқлари эстакадалар билан кесишган жойларда электр симлари фақат қувурўтказгичлар устидан ўтган бўлиши шарт. Технологик қувурўтказгичларнинг электр тармоғи симларигача бўлган оралиқ (энг қуйи симнинг салқиб қолишини ҳисобга олган ҳолда) тармоқдаги электр кучланишининг миқдорига қараб белгиланади.

Осма йўллардаги вагонетканинг энг қуйи қисми (троснинг салқишини ҳисобга олган ҳолатда)дан энг тепадаги технологик қувурўтказгичларга бўлган вертикал масофа энг камида 3 м бўлиши керак.

Панжара, галерея, майдонча сифатида, турли технологик қувурўтказгичлар ва электр тармоқларига ўрнатилган ҳимоя тўсиқлари, улар орасидаги вертикал ёки горизонтал масофани белгилашда, қувурўтказгичнинг қисми ҳисобланиши лозим.

188. Ер остидаги траншеяга биратўла 2 ёки ундан зиёд қувурўтказгичларни бир қатор (ягона горизонтал текисликда) қилиб жойлаштириш керак. Уларнинг ўзаро оралиғи диаметрига қараб, қуйидагича қилиб белгиланиши зарур:

а) диаметри 300 mm гача бўлганда — энг камида 0,4 m;

б) диаметри 300 mm дан катта бўлганда — энг камида 0,5 m.

189. Ерости қувурўтказгичлари тупроқ коррозиясидан махсус коррозияга қарши ҳимоя (изоляция)ланган бўлиши керак.

190. Ерости қувурўтказгичлари транспорт юрмайдиган жойларда ер юзасидан қувурнинг юқори қисмигача камида 0,6 m чуқурликка жойлаштирилиши лозим. Бошқа ҳолатларда эса, қувур устига тушадиган ҳақиқий юк вазнини ҳисобга олиб, қувурўтказгич мустаҳкамлигини сақлаш шартларига кўра ҳисоблаб аниқланади. Қотиб қоладиган, намланган ва конденсацияланувчи моддаларни транспортировкаловчи қувурўтказгичлар тупроқнинг музлаш чуқурлигидан 0,1 m пастга, конденсат йиғувчи, бошқа идишлар ёки аппаратлар томонига нишаб қилиб ўрнатилади.

191. Қувурўтказгичларни релсли электрлаштирилган (доимий токда) йўллар ва бошқа «дайди» токлар манбааларида, иложи борича камида 11 m нарига жойлаштиришга ёки кесиб ўтмасликка ҳаракат қилиш лозим. Тақозога кўра исботланган шароитларда «дайди» токлардан тегишли ҳимоялаш усулларини қўллаш шарти билан мазкур масофани қисқартиришга рухсат этилади.

Ерости қувурўтказгичларини электрлаштирилган темир йўллар билан кесишган жойларида диэлектрик қистирма (таглик)ларга ўраб ўрнатилади.

192. Барча технологик қувурўтказгичлар, транспортировка қилинаётган муҳитдан қатъий назар, гидравлик синовдан сўнг йиғилган сувни чиқариб юбориш (ташлама), ҳамда йиқилган газни чиқариб юборувчи юқорисига ўрнатилган ҳаво бўшатгичлар билан жиҳозланиши керак.

Мазкур мосламаларни ўрнатиш зарурати, қувурўтказгичнинг вазифаси ва ишлаш шароитига қараб, лойиҳада белгиланади.

193. Қувурўтказгичлардаги муҳит ёки суюқликни одатда, доимий ёки вақти-вақти билан суюқликларни чиқариб ташловчи мосламага эга бўлган технологик ускуналар томонга қаратиб бўшатилади. Қувурўтказгичларни тўлиқ бўшатиш имконияти бўлмаганда («қопча»лар ёки тескари нишаб бўлганда), уларнинг қуйи қисмига узлуксиз ёки даврий равишда ишлайдиган махсус дренаж (ташлама)лар ўрнатиш керак.

194. Ичида маҳсулот конденсацияланишга мойил бўлган қувурўтказгичларда суюқликни мунтазам чиқариб юборувчи дренаж қурилмаси бўлиши керак.

Доимий ишлайдиган дренаж қурилмаси сифатида, муҳитнинг хоссалари ва параметрларига кўра, конденсат чиқаргичлар, гидравлик затворлар, сепараторлар ва бошқа суюқликни ёпиқ тизимга узатувчи қурилмаларни қўллаш мумкин.

195. Ташлама суюқликни қувурўтказгичдан доимий чиқариб туриш учун қувурўтказгичга штуцер-чўнтак (кисса) пайвандлаб қуйиш лозим. Штуцер-чўнтакнинг диаметрини ташлама ўрнатиладиган қувурўтказгичнинг диаметрига қараб қуйидаги тартибда белгиланади:

Шартли диаметри 100 mm дан кичик бўлган қувурўтказгичларга штуцер-чўнтак ўрнатиш шарт эмас.

Штуцер-чўнтакка уланадиган қувурнинг диаметрини гидравлик ҳисоб-китоб асосида аниқланади.

196. Даврий равишда ишлайдиган дренаж қурилмаларида, стационар ёки ечиб уланадиган қувурўтказгичларни, шлангларни улаб, маҳсулотни дренаж идишлари ёки технологик ускуналарга юборувчи беркитиш арматурали махсус тўкиш штуцерларини ўрнатиш кўзда тутилиши керак. Беркитиш арматурасига тиқин ўрнатилади. Авария вазиятлари учун бўшатувчи дренаж қурилмаларни худди стационар қурилмаларга ўхшаш лойиҳаланади.

1, 2-синфга мансуб маҳсулотлар ва суюлтирилган газлар учун эгилувчан шлангли бўшатиш қурилмаларидан фойдаланиш мумкин эмас.

Дренаж қувурўтказгичнинг диаметрини, дренаж ўтказиладиган вақт давомийлигига кўра гидравлик ҳисоб-китоб йўли билан аниқланади. Аммо 25 mm дан кам бўлмаслиги керак.

197. Ишлаб чиқариш цехлари, технологик боғланмалар, қурилмаларда содир бўладиган маҳсулот конденсацияланиши оқибатларини қиздириш ва пуфлаб чиқариш учун, ҳамда беркитиш органлари билан узиб қўйиладиган барча қувурўтказгичларнинг беркитиш арматурасининг олд томонидаги охирги нукталарига жўмракли ташлама штуцерларини (заҳарли маҳсулотларни беркитувчи мослама билан) ўрнатиш зарур.

Буғўтказгич ва бошқа қувурўтказгичлардаги конденсатни пуфлаб чиқаришда қўлланиладиган беркитиш арматурасининг буғ билан пуфлашда, қувурўтказнинг диаметрига кўра, қуйидагича белгиланади:

198. Гидравлик синов ўтказилган қувурўтказгичларни бўшатишда биринчи навбатда технологик ташлама қурилмалардан фойдаланилади. Мазкур мослама бўлмаган тақдирда, бевосита бўшатиладиган қувурўтказгичнинг ўзига пайвандлаб штуцерлар улаш режалаштирилиши керак.

Ташлама штецурларнинг диаметрини қуйидаги ўлчамларда танлаш тавсия этилади:

199. Суюлтирилган газлар, ёнғин-портлашдан хавфли маҳсулотлар ва 1, 2-синфларга мансуб хавфли моддаларни транспортировка қилишга мўлжалланган қувурўтказгичлардаги мазкур моддаларни инерт гази ёки сув буғи билан пуфлаб чиқариш ёки сув ёхуд махсус эритмалар билан ювишда қўллаш учун қувурўтказгичларнинг бошланиш ва охирги нуқталарида арматурали беркитгичлар ўрнатиш кўзда тутилиши керак.

Қувурўтказгичларга инерт гази, буғ, сув ёки ювиш суюқликларини олиб келиш (олиб кетиш)да қувурўтказгичларнинг ечиб олинадиган қисмлари ёки эгилувчан шланглардан фойдаланилади. Пуфлаш (ювиш) тугагандан кейин ечиб олинган қисмлар ёки шланглар йиғиб олиниб, беркитиш арматурасига тиқин ўрнатиш зарур.

Пуфлаш ва ювишда фойдаланиладиган штуцерларнинг диаметри, қувурўтказгичнинг диаметрига қараб белгиланади. Аммо 198-бандда кўрсатилгандан кам бўлмаслиги керак.

200. Стационар ускуналардан суюлтирилган газларни чиқариш учун эгилувчан шлангларни ишлатиш мумкин эмас.

Ностационар (кўчма) ускуналар (темир йўл цистерналари, контейнерлар, бочкалар, баллонлар)ни тўлдириш ёки уларни бўшатишда муайян босимга дош бера оладиган эгилувчан шлангларни қўллаш мумкин.

201. 1, 2 ва 3-синфга мансуб хавфли технологик муҳитли қувурўтказгичларни махсус ташлама қувурўтказгичлар томонга пуфлаб, ҳайдалган газ ва буғлар кейинчалик зарарсизлантирилади ёки улардан фойдаланилади. Бошқа қувурўтказгичларни пуфлаганда чиқадиган муҳитни машъала орқали атмосферага чиқарилади.

202. Қувурўтказгични пуфлаш схемаси ва пуфлаш машъалаларини қандай жойлаштириш тартиби, амалдаги норматив-техник ҳужжатларга риоя қилган ҳолда, ҳар бир муайян шароит учун, лойиҳада алоҳида аниқланади.

203. Пуфлаш машъалаларига намуна олиш учун махсус қурилма, ёнувчи ва портлашдан хавфли маҳсулотлар учун эса оловтўсқичлар ўрнатилиши лозим.

204. Сақлагич клапанлардан чиқаётган пуфлаш машъалалари ва қувурўтказгичларнинг қуйи (пастки) қисмида, конденсацияланиш оқибатида ҳосил бўлган суюқликнинг тўпланиб қолишига йўл қўймайдиган, арматурали ёки бошқа мосламали ташлама тешик ва штуцерлар бўлиши керак.

205. Бино (хона)нинг ташқарисига ўрнатилган барча конденсатни чиқарувчи қурилма ва барча ташлама қувурўтказгичлар музлашдан яхшилаб ҳимояланиб изоляцияланиши ва иситиш мосламалари билан жиҳозланиши зарур.

206. Цехлар, технологик боғланмалар ва қурилмаларга кираётган ва улардан чиқаётган қувурўтказгичларга беркитиш арматураси ўрнатилиши керак. Диаметри 400 mm ва ундан катта бўлган ёнувчи газлар, жумладан суюлтирилган газлар, ҳамда тез алангаланадиган (ТАС) ва ёнувчи газ (ЁГ)лар транспортировка қилинадиган қувурўтказгичларнинг кириш жойларига масофадан туриб бошқариладигандан ташқари қўл билан бошқариладиган беркитиш арматураси ўрнатилиши лозим.

Масофадан туриб бошқариладиган беркитиш арматураси бинонинг ташқарисида ўрнатилиши ва бино деворидан ёки яқин турган аппаратдан энг камида 3 m, энг кўпи билан 50 m нарига жойлаштирилиши зарур.

Беркитиш арматурасини масофадан туриб бошқариш тизимини бошқариш пунктларида, оператор хонасида ва бошқа хавфсиз жойларга ўрнатилади. Мазкур арматурани бошқа хавфсиз жойдан ҳам туриб бошқариш имкониятини ҳисобга олиб, ишлаб чиқариш биноларига ҳам жойлаштириш мумкин.

207. Цехлар ичидаги айланма қувурўтказгичларга беркитиш арматураларининг жойлашуви ва ўрнатилиши ҳар бир агрегат ёки технологик аппаратни, ҳамда ёппасига қувурўтказгични ишончли қилиб узиб қўйилишини таъминлаши керак.

Масофадан туриб ёки қўлда бошқариладиган арматурани қўллаш технологик жараён шартлари ва хавфсиз ишлашни, ҳамда саноат хавфсизлигига оид мавжуд норматив-техник ҳужжатлар талабларига кўра аниқланади.

208. Авария вазиятларида газни чиқариб ташлашга мўлжалланган, масофадан туриб бошқариладиган беркитиш арматурасини оператор хонасидан туриб ишга туширилади.

209. Узлуксиз технологик жараён параметрларини таъминловчи тартиблагич клапанларни тегишли беркитиш қурилмали айланма (байпас) тармоқ билан жиҳозлаш лозим.

Хавфсизлик шартларига кўра, технологик жараённи қўл билан тартибга солиш имкони бўлмаганда, тартиблагич клапанли байпас тармоғини ўрнатиш зарур.

210. Ишга туширувчи мосламани арматурага ўрнатишда қўлда бошқариш маховиги (чамбараги) соат милига тескари йўналишда очадиган ва аксинча соат мили йўналишида айлантирганда беркитадиган қилиб мослаштириш керак.

Шпинделлар ўқининг йўналиши лойиҳа ҳужжатларида кўрсатилиши лозим.

211. Беркитиш арматурасида, унинг «очиқ», «ёпиқ» ҳолатини кўрсатиб турадиган белгилар бўлиши керак.

212. Арматурани қувурўтказгичга ўрнатишда техник шартлар ва норматив-техник ҳужжатларда берилган кўрсатмаларга амал қилиш зарур.

213. Вазни 30 кg дан зиёд, вақти-вақти билан қисмларга ажратиш зарурати бўлган арматуралар ва мураккаб қувурўтказгич боғланмаларни монтаж ва демонтаж қилиш учун, лойиҳада кўчма ёки стационар механизация воситалари режалаштирилиши керак.

214. Компрессорлар ва марказдан қочма насосларнинг дамлаш тармоқларига тескари клапанлар ўрнатиш кўзда тутилиши лозим. Тескари клапан дамловчи ва беркитувчи арматура орасига жойлаштирилади. Ортиқча босимсиз тизимда ишловчи марказдан қочма насослар тармоғига тескари клапан қўйиш шарт эмас.

215. Ортиқча босим остида А ва Б гуруҳга мансуб моддаларни идишларга ўтказувчи қувурларга тескари клапан ўрнатилади. Тескари клапан идиш билан беркитиш арматураси ўртасидаги қувурўтказгичга жойлаштирилади.

Агар бир қувурўтказгич маҳсулотни ҳайдаш, ҳамда тортиб олиш учун хизмат қилганда унга тескари клапан ўрнатилмайди.

216. 4 МРа (40 kgf/cm²) ва ундан юқори босим остида ишловчи агрегатлар коллектори (технологик аппаратлар)ни ишончли беркитиш (узиб қўйиш) учун, А, Б (а), Б (б) гуруҳдаги моддаларни транспортировка қилаётган қувурўтказгичларга 2 та беркитиш орган (арматура)ларини ўрнатиб, улар ўртасига кесими 25 mm ли, атмосферага уланган ташлама қурилмасини ўрнатиш лозим. Ташлама арматура тиқинлар билан жиҳозланади.

А гуруҳдаги, ҳамда суюқ водород сульфидли муҳит ҳайдаладиган қувурўтказгичлардаги ташлама қурилмалари берк тизим билан уланган бўлиши керак.

4 МРа (40 кgf/сm²) дан паст босим остида юқорида эслатилган гуруҳларга мансуб, ҳамда босимдан қатъий назар Б (в), В гуруҳ қувурўтказгичларга битта беркитиш органи ва тиқини бор ташлама арматура қурилмасини ўрнатиш мумкин.

217. Қувурўтказгичлардаги босимнинг мўлжалдагидан кўтарилиб кетиши, жумладан, суюқ муҳитнинг ҳажмий кенгайиши ҳолатлари учун, сақлагич қурилмалар ўрнатилиши лозим. Сақлагич клапанлардан чиқадиган ташламалар машъала тизимининг тузилиши ва уни хавфсиз ишлатиш қоидалари талабларига жавоб бериши керак.

218. Қувурўтказгич арматураларини уларга хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш учун қулай жойларга ўрнатиш керак. Қўлда ишга тушириладиган арматуралар ер сатҳи (пол)дан энг кўпи билан 1,8 m баландликка жойлашган бўлиши керак. Тез-тез фойдаланиладиган арматуралар эса энг кўпи билан ер сатҳи (майдонча поли)дан 1,6 m баландликда бўлиши зарур. Кўрсатилган ўлчамлардан юқорида жойлашган арматураларга хизмат кўрсатиш учун стационар ёки кўчма майдончалар ва нарвонлар бўлиши керак. Беркитиш арматурасини очиш ёки ёпиш вақти лойиҳа талаблари асосида белгиланади.

219. Технологик ускунага борадиган қувурўтказгичдаги муҳитнинг ишчи босими, ускунадаги босимдан юқори бўлиши эҳтимоли мавжуд бўлганда, ишлаб чиқариш цехлари, технологик боғланмалар ва қурилмаларга кирадиган қувурўтказгичларнинг босими паст томонига манометрли ва сақлагич клапанли редукцияловчи (узлуксиз жараёнлар учун автоматик тарзда ёки даврий жараёнлар учун эса қўлда бошқариладиган) қурилма ўрнатиш режалаштирилиши зарур.

220. Қувурўтказгичларни таянч (устун)лар ёки осма мосламаларда монтаж қилиш лозим. Таянчлар (қўзғалмайдиган, сирпанувчи пружинали ва ш.к.)ни, осма мосламаларни жойлаштириш тартиби ва улар орасидаги масофа лойиҳа бўйича аниқланади.

Кўтарадиган юки ва бошқа параметрлари бўйича стандарт таянч ва осма мосламалар мавжуд бўлмаганда, уларнинг конструкциясини ишлаб чиқиш лозим.

Таянч ва осма мосламаларни иложи борича юк кўпроқ тушадиган, арматура, фланецлар, шаклли деталлар ва ш.к.лар бор жойга яқинроқ ўрнатиш керак.

221. Таянч ва осма мосламалар уларга тушадиган қувурўтказгичнинг вазни, транспортировка қилинадиган муҳитнинг оғирлиги (гидравлик синов қилишдаги сувнинг оғирлиги), изоляция, футеровка, муз (музлаш ҳолатларидаги), ҳамда қувурўтказгичнинг термик кенгайиши оқибатида рўй берадиган зўриқишни ҳисобга олиб режалаштирилади.

222. Таянч ва осма мосламалар диаметри 50 mm дан кичик бўлган қувурўтказгичлардаги пайванд чокларидан камида 50 mm нарига, диаметри 200 mm дан катта бўлган қувурўтказгичларда эса 50 mm дан зиёдроқ масофага ўрнатилади.

223. Совуқ ҳароратдаги моддаларни транспортировка қилувчи қувурўтказгичларда совуқни сақлаш мақсадида иссиқликни изоляцияловчи таглик (тўшама)лар билан жиҳозланган таянч (устун)лар қўлланилади.

224. Бинодан ташқарида, ҳамда иситилмайдиган бинолардаги устун ва осма мосламаларнинг материалини танлашда мавсумнинг энг совуқ 5-кунлиги бўйича ўртача ҳарорат (кафолати 0,92)ни асос қилиб олинади.

Қувурўтказгичга пайвандланадиган таянч ва осма мосламаларнинг материаллари қувурўтказгич материалига мос бўлиши керак.

Қувурўтказгичга тегиб турадиган таянч ва осма мосламалар элементларини танлашда ҳам транспортировка қилинаётган модданинг ҳароратини ҳисобга олиш лозим.

225. Қувурўтказгичлардаги лойиҳада белгиланган, нишаб (қия)ликни таъминлаш учун таянч ёстиқчасининг тагига металл қистирмалар қўйиб, қурилиш конструкцияларига пайвандлаб қўйиш мумкин.

226. Зарба остида ишлайдиган қувурўтказгичлар учун хомутли таянчларни қўллаб, уларни қурилиш конструкциясига жойлаштирилади. Мазкур қувурўтказгичлар учун осма мосламалар, қўшимча маҳкамлаш воситаси сифатида режалаштирилади.

227. Заруратга кўра, лойиҳада ҳаракатланувчи таянч ва осма мосламалардаги тортқичларнинг силжиш (ўрнидан жилиш)ига оид ўлчамлар, осма мосламадаги таянчни тартибга солишга доир маълумотлар берилади.

Осма мосламаларни қўллаганда, тортқичларнинг узунлиги лойиҳа бўйича (50 mm га карралаб) 150 mm дан 2000 mm гача бўлиши кўрсатилади.

228. Қувурўтказгичлар тагига таянчларни ўрнатишда қуйидаги талабларга риоя қилиш зарур:

а) устун (таянч)лар қурилиш конструкцияларига жипслаб ўрнатилиши лозим;

б) лойиҳада белгиланган меъёрга нисбатан четлашиши бино ичидаги қувурўтказгичлар учун ±5 mm ва ташқаридагилари учун эса ±10 mm бўлиши, нишаб (қия)ликдаги четлашув + 0,001 дан ошмаслиги керак;

в) қувурўтказгичларнинг қиялиги асбоблар ёки махсус мослама (нивелир, гидростатик сатҳ ва ш. к.) билан текширилади;

г) ҳаракатланувчи таянчлар ва уларнинг деталлари (таянчнинг юқори қисми, роликлар, шариклар)ни ўрнатишда қувурўтказгичнинг ҳар бир участкаси иссиқлик таъсиридан узайиши мумкинлигини ҳисобга олиш ва бунинг учун таянч ва унинг деталларини таянч текислигида узайиши мумкин бўлган йўналишга қарама-қарши томонга бироз силжитиб ўрнатиш лозим;

д) қувурўтказгичнинг иссиқлик таъсиридан узаймайдиган осилган тортқичларини тик ўрнатиш, иссиқлик таъсиридан узайиши мумкин бўлган тортқичларни узайиш йўналишига тескари томонга қиялатиб ўрнатиш керак;

е) таянч ва осма мосламаларнинг пружиналари лойиҳада кўрсатилган меъёрда таранглатиб тортилиши зарур. Қувурўтказгичларни монтаж қилиш ва гидравлик синовдан ўтказиш пайтида пружиналар тиргак мосламалар ёрдамида бўшатиб қўйилади;

ж) лотоклар ва каналлар тубига ўрнатиладиган таянчлар мазкур жойлардан сувнинг равон оқишига халақит бермаслиги керак.

229. Ишқаланиш оқибатида зўриқиш рўй беришининг олдини олиш зарурати бўлганда, махсус конструкциядаги таянч (шарикли, катокли)ларни ўрнатиш зарур.

Каналларда шарикли ва катокли таянчларни ўрнатиш мумкин эмас.

230. Водород сульфидли муҳитда ишлайдиган ҳаракатланадиган ва муқим турадиган қувурўтказгичларда, одатда, хомутли таянчлар қўлланилади. Аввал термик ишлов берилмаган қувурўтказгичларга таянч деталларини пайвандлаб улаш мумкин эмас.

231. Термик йўл билан мустаҳкамланган ва текшириладиган ёйма металлдан тайёрланган қувурларга ҳаракатланувчи таянч элементларини пайвандлаш мумкин эмас.

232. Блоклар ҳолатида келтириладиган қувурўтказгичларни лойиҳалаш ва тайёрлаш ишлари мазкур Қоидалар ва қувурўтказгич блокларини лойиҳалаш ва тайёрлаш (ясаш)га доир техник шартлар талабларига мос бўлиши шарт.

233. Ҳарорат таъсиридан деформацияга учраган қувурўтказгичларни трасса бўйлаб бурилиш ва эгилишлар ҳисобига ўз ҳолига келтирилади.

Деформацияланган қувурўтказгичлар ўз-ўзидан дастлабки ҳолатига келишининг имкони бўлмаган жойларда (узоқ масофада тўғри жойлашган вазиятларда) қувурўтказгичларга «П» — симон линзали, тўлқинли ва бошқа шаклдаги компенсаторлар ўрнатилади.

Лойиҳада қувурўтказгични буғ билан ёки иссиқ сув билан пуфлаш режалаштирилганда, қувурўтказгичнинг компенсацияланиш имкониятини ҳам ҳисобга олиш лозим.

234. А ва Б гуруҳга мансуб муҳитни транспортировкаловчи технологик қувурўтказгичларда салникли компенсаторларни қўллаш мумкин эмас. Шартли босими 10 МРа (100 kgf/cm²) дан зиёд бўлган қувурўтказгичларга линзали, салникли ва тўлқинли компенсаторларни ўрнатишга рухсат этилмайди.

235. «П» — симон компенсаторларни барча категорияга мансуб технологик қувурўтказгичларда қўллаш мумкин. Уларни бутун қувурларни эгиш ёки заводда эгилган, кескин букилган ёки пайвандлаб тайёрланган қувурлардан ясалади.

236. «П» — симон компенсаторлар учун ишлатиладиган эгик тармоқлар чоксиз қувурлардан, пайвандланадиган тармоқлари учун эса, чоксиз ва тўғричокли қувурлардан ясалади. «П» — симон компенсаторларни тайёрлашда пайвандланадиган тармоқлардан фойдаланилганда, мазкур Қоидаларнинг 49-бандидаги кўрсатмаларга риоя қилиш зарур.

237. Сув-газўтказгич қувурларидан «П» — симон компенсаторлар тайёрлашда фойдаланиш мумкин эмас. Электрпайвандланган спиралсимон чокли қувурларни эса компенсаторларнинг тўғри участкалари учун ишлатиш мумкин.

238. «П» — симон компенсаторлар горизонтал ҳолатда, зарур нишаб (қия)ликни ҳисобга олиб ўрнатилиши керак. Истисно тариқасида (ўрнатиладиган майдон чегараланган бўлса) мазкур компенсаторнинг букланган жойини тепага ёки пастга қилиб вертикал ҳолатда ўрнатиб, энг паст нуқтасига тегишли ташлама қурилмасини ва энг юқори нуқтасига ҳаво чиқариш қурилмасини жойлаштиришга рухсат этилади.

239. «П» — симон компенсаторларни монтаж қилишдан олдин, уларни қувурўтказгичлар билан бирга тиргак мосламаларга ўрнатиб туриб, барча пайвандлаш (маҳкамлаш) ишлари тугалланиб, компенсатор қимирламайдиган таянчларга ўрнатилгандан кейин, тиргаклар олиб ташланади.

240. Ўқли, линзали компенсаторлар, ҳамда шарнирли линзали компенсаторлар технологик қувурўтказгичларда мавжуд меъёрий-техник ҳужжатларга мувофиқ қўлланилади.

241. Конденсацияланувчи газларга мўлжалланган горизонтал газўтказгичларга линзали компенсаторларни ўрнатганда, ҳар бир линза учун алоҳида конденсат ташлама мосламаси бўлиши кераклигини инобатга олиш зарур. Ташлама мосламаси қувурчаларини чоксиз қувурлардан тайёрлаш лозим. Горизонтал қувурўтказгичларга ички стаканли линзасимон компенсаторни ўрнатганда, компенсаторнинг ҳар иккали томонига компенсатор диаметрининг 1,5 баробаридаги масофада йўналтирувчи таянчлар жойлаштирилишни кўзда тутиш керак.

242. Қувурўтказгичларни монтаж қилишда, компенсаторлар олдиндан бироз чўзилган ёки сиқилган бўлиши керак. Чўзиш ёки сиқиш меъёри лойиҳа ҳужжатларида ва қувурўтказгич паспортида ёзилган бўлади. Чўзиш даражаси монтаж пайтидаги ҳароратни ҳисобга олувчи тузатиш даражаси миқдорида ўзгариши мумкин.

243. Технологик қувурўтказгичларга ўрнатиладиган компенсаторларнинг сифати уларнинг паспортлари ёки сертификатларида тасдиқланган бўлади.

244. Компенсаторларни ўрнатишда қувурўтказгич паспортига қуйидаги маълумотлар ёзиб қўйилади:

а) техник характеристикаси;

б) ясаган завод номи;

в) компенсаторнинг ясалган санаси;

г) қўзғалмас таянчлар орасидаги масофа;

д) зарур компенсация даражаси;

е) дастлабки чўзиш миқдори;

ж) компенсаторни монтаж қилиш пайтидаги атроф ҳавосининг ҳарорати;

з) монтаж қилинган сана.

245. «П» — симон, «Г» — симон ва «Z» — симон компенсаторларга доир ҳисоб-китоблар, мавжуд норматив-техник ҳужжатлар талабларига мос равишда қилинади.

246. Ишлатиш жараёнида титрашга дучор бўладиган ускуналар ва қувурўтказгичлар учун лойиҳада титрашни пасайтириш ва тизимдаги зичлик бузилишга барҳам берувчи тадбир ва воситалар режалаштирилиши керак. Титрашни пасайтириш ва рухсат этилган титраш даражаси, уни назорат қилиш усуллари ва воситалари давлат стандартлари ва бошқа норматив ҳужжатлар талабларига мос бўлиши лозим.

247. Қувурдаги оқимнинг пулсацияси (дамба-дам оқиши) туфайли қувурўтказгичларда содир бўладиган титрашга барҳам бериш учун поршенли машиналарда ҳисоб-китоб асосида исботланган буфер ва акустик идишлар, ҳамда заруратга кўра пулсацияни йўқ қилувчи махсус мосламани ўрнатиш кўзда тутилиши лозим. Бир нечта компрессорлар умумий коллекторга ишлаганда, ҳар бир ҳайдовчи (дамловчи) қурилма учун алоҳида буфер ва акустик идишлар ўрнатилади.

248. Пулсацияни йўқ қилувчи буфер ва акустик идишларнинг конструкцияси, ўлчамлари ва ўрнатиш жойлари ҳисоб-китоблар асосида аниқланади. Буфер идиш сифатида, компрессор қурилмасининг таркибидаги совутгичлар, сепараторлар, мой ажратгичлар ва аппаратларни, тегишли даражада ҳажми ва ўрнатиладиган жойини аниқлаб туриб ишлатиш мумкин.

249. Иссиқлик изоляциясини қўллаш зарурати, ҳар бир муайян ҳолат учун, транспортировка қилинадиган модданинг хоссалари, қувурўтказгичнинг ўрнатиш усули ва жойи, технологик жараён ва хавфсиз ишлаш, ҳамда портлаш-ёнғин хавфсизлиги талабларини инобатга олиб туриб белгиланади.

250. Қувурўтказгичларда қуйидаги вазиятларда иссиқлик изоляцияси ўрнатилади:

а) иссиқ ёки совуқ ҳароратнинг йўқолишини камайтириш ёки олдини олиш зарурати мавжуд бўлганда (ҳароратни сақлаш, конденсация, муз, гидрат ёки бошқа тиқинлар ҳосил бўлишига йўл қўймаслик учун);

б) қувурўтказгич деворларидаги ҳарорат иш ёки хизмат кўрсатиш зонасидан ташқари жойларда 60°С дан юқори, иш жойи ва хизмат кўрсатиш зонаси эса 45°С дан катта бўлганда, куйиб қолишнинг олдини олиш мақсадида;

в) хона (бино)даги ҳароратни бир меъёрда ушлаб туриш мақсадида.

Вазият тақозосига кўра қувурўтказгичлардаги иссиқлик изоляцияси ўрнига тўсиқлар ўрнатиш мумкин.

251. Қувурўтказгичларга ўрнатиладиган иссиқлик изоляцияси мавжуд норматив-техник ҳужжатлар талаблари асосида бўлиши керак.

252. Қувурўтказгичларни ёндош иситувчи қувурлар билан бирга ётқизилганда, ҳар иккаласини бирга қилиб изоляцияланади.

Иситиш зарурати, иссиқлик манбаи, иситиладиган ёндош қувур диаметри ва изоляциянинг қалинлиги тегишли ҳисоб-китоблар асосида аниқланади.

253. Қувурўтказгичларни мустаҳкамлик, зичликка синаб, барча аниқланган нуқсонларига барҳам берилгандан кейингина иссиқлик изоляцияси билан жиҳозланади.

Иситувчи ёндош қувурлар ҳам изоляцияланишидан олдин синовдан ўтказилиб, комиссия томонидан далолатнома тузилгандан кейин ишлатишга қабул қилинади.

Иситувчи ёндош қувурларни монтаж қилишда уларда гидравлик «қопча»лар (модда йиғилиб қоладиган жойлар) йўқлигига ва барча қуйи нуқта (жой)ларига ташлама қурилмалар тўғри ўрнатилишига эътибор бериш зарур.

254. Қувурўтказгичларнинг иссиқлик изоляцияси конструкцияси учун қуйидаги элементларнинг бўлишини ҳисобга олиниши керак:

а) асосий иссиқликни изоляцияловчи қатлам;

б) мустаҳкамловчи ва маҳкамловчи деталлар;

в) ҳимоя қатлами.

Транспортировка қилинадиган муҳитнинг ҳарорати плюс 12°С дан паст бўлса, изоляцияловчи конструкция таркибида буғдан изоляцияловчи қатлам бўлиши лозим.

Транспортировка қилинадиган муҳитнинг ҳарорати 12°С дан юқори бўлганда, мазкур қатламнинг зарурлиги ҳисоб-китоб йўли билан аниқланади.

Муҳитнинг ишчи ҳарорати совуқ (салбий) бўлса, йиғма иссиқлик изоляцияловчи элементларни ўрнатиш пайтида айрим элементлар уланган жойлар обдан зичланиши ва чоклар герметикланиши кераклиги лойиҳада режалаштирилган бўлиши керак.

255. Арматуралар, фланецли уланмалар, компенсаторлар, ҳамда қувурўтказгичларда ўлчов ва ҳолати текшириладиган жойларга ечиб олинадиган иссиқлик изоляцияловчи конструкциялар ўрнатиш кўзда тутилиши зарур. Мазкур элементларнинг иссиқлик изоляциясининг қалинлиги асосий қувурни изоляцияловчи қатламнинг 0,8 қалинлигига тенг бўлиши лозим.

256. Ишчи ҳарорати плюс 250°С дан юқори ва минус 60°С дан паст бўлган қувурўтказгичларда қуйма ашёлар (перлитцементли, оҳаккремнеземли, совелитли, вулканитли)дан ясалган бир қаватли иссиқлик изоляцияловчи конструкцияларни қўллаш мумкин эмас.

257. А ва Б гуруҳга мансуб, ҳамда ер юзасидан, цехлар ичидан ўтган, тоннелларга жойлаштирилган ва ишчи ходимларни эвакуация қиладиган йўллардаги В гуруҳдаги қувурўтказгичларда иссиқлик изоляцияловчи конструкциясининг ёнувчи материаллардан ясалган элементларини қўллаш рухсат этилмайди.

258. Фаол оксидловчи муҳитларни транспортировка қилувчи қувурўтказгичларда таркибида 0,45 % дан зиёд органик ва ёнувчи моддалар бўлган иссиқлик изоляцияловчи конструкцияларни қўллаш мумкин эмас.

259. Ишчи ҳарорати 100°С дан юқори бўлган қувурўтказгичлар учун, вазиятга кўра асосланган тақдирда, таркибида органик компонентлари бор иссиқлик изоляцияловчи материал ва ашёларни ишлатиш мумкин.

260. Титраб турадиган қувурўтказгичларда кукунсимон минерал паста ва узлуксиз шиша толали материалдан ясалган иссиқлик изоляциялагичларни қўллаш тавсия этилмайди.

261. Тажовузкор моддаларни транспортировка қилишда, пўлат қувурўтказгичларнинг ички деворлари юзасини коррозиядан ҳимоялаш учун мазкур моддаларнинг кимёвий ва физик хоссаларини, қувурўтказгич ва элементларининг конструкцияси ва материалини, ишлатиш шароитлари ва бошқа омилларни ҳисобга олиш зарур.

262. Қувурўтказгичларнинг ташқи юзасини коррозиядан ҳимоялаш усули ва тизимини танлашда қувурўтказгичларни ўрнатиш усули ва шароитлари ташқи муҳитнинг коррозияга нисбатан фаоллик даражасини, электркоррозия ҳодисасининг хавфлилик даражасини, транспортировка қилинадиган модданинг тури ва параметрларини инобатга олиш лозим.

263. Атроф муҳитнинг тажовузкорлик таъсири даражасини ва ер юзасидаги қувурўтказгичларнинг ташқи юзасини коррозиядан ҳимоялаш йўлларини қурилиш меъёрлари ва қоидалари талабларига биноан металл ва нометалл ҳимоя қопламларини ҳосил қилиш билан амалга оширилади.

264. Қувурўтказгичларни ерости коррозиясидан ҳимоялаш учун лойиҳада уларни кафолатли ишлатишни таъминлашга оид ечимлар кўзда тутилиши лозим.

265. Электркимёвий ҳимоянинг зарурати ҳақидаги қарорни, норматив-техник ҳужжатлар талаблари асосида, қувурўтказгичлар ётқизиладиган участкалардаги тупроқнинг ёки «дайди» токларнинг коррозия ҳосил қилиш бўйича хавфлилигини аниқлаш мақсадида ўтказиладиган коррозия ҳодисасига доир тадқиқотларга таяниб қабул қилинади.

266. Электркимёвий ҳимоя (катодли, протекторли, дренажли) тизимини лойиҳалаш ишларини амалдаги норматив-техник ҳужжатлар талаблари асосида бажариш лозим.

267. Ерости қувурўтказгичларини каналсиз усулда жойлаштиришда тупроқ ва «дайди» токлар таъсиридан ҳосил бўладиган коррозиядан ҳимоялаш воситаларини иссиқлик изоляциясиз қувурўтказгичларда ўтказиш зарурлиги лойиҳада баён этилиши керак.

268. Транспортировка қилинадиган муҳитининг ҳарорати 20°С дан паст бўлган иссиқлик изоляцияси ўрнатиладиган қувурўтказгичлар коррозиядан иссиқлик изоляцияси йўқ қувурўтказгичлар каби ҳимояланиши зарур.

269. Қувурўтказгичларни электркимёвий ҳимоялашда изоляцияланган фланецли улама (ИФУ)ни қўллаш режалаштирилиши керак. ИФУ ни қурилиш меъёрлари ва қоидаларига мувофиқ жойлаштирилади.

270. Қувурўтказгичлардаги электрпотенциалларни ўлчаш учун узиб қўядиган қурилма, конденсат тўплагичлар ва бошқа ускуна, ҳамда иншоотлардан фойдаланиш мумкин.

271. Технологик қувурўтказгичларни коррозиядан ҳимоялаш тадбирларини лойиҳалашда, қувурўтказгичларда қулай шароитда кўрик ўтказиш ва коррозияга қарши қопламаларни тиклаш имкониятига оид конструктив ечимлар инобатга олиниши керак.

272. Қувурўтказгичларни турли рангларга бўяшни давлат стандартлари ва саноат хавфсизлигига доир норматив-техник ҳужжатларга мувофиқ равишда бажариш лозим.

273. Қувурўтказгичлар ва коммуникация блоклари (қуйида қувурўтказгичлар)ни монтаж қилишда мазкур Қоидалар, иш бажариш бўйича ишлаб чиқилган режа ва лойиҳа талабларига амал қилиш зарур.

Портлашдан хавфлилиги бўйича 1-категорияга мансуб блокли портлашдан хавфли ишлаб чиқаришдаги қувурўтказгичларни монтаж қилишни боғланма ёки блоклаб монтаж қилиш усулида бажариш лозим.

274. Тегишли тартибда келишилмай туриб, лойиҳа ва иш бажариш режасидан четлатиш мумкин эмас.

275. Қувурўтказгичларни монтаж қилишда аввало ундаги материаллар, деталлар, арматураларнинг сифати сертификатлар, стандартлар, техник шартлар ва бошқа техник ҳужжатларга мос келишини, ҳамда бажарилган ишлар сифатини тезкор текширувдан ўтказиш керак. Мазкур текширув далолатнома билан расмийлаштирилади ва унга ашёларнинг сифатини кафолатловчи барча ҳужжатлар илова қилинади.

276. Қувурўтказгичларнинг йиғма қисмларининг ўртасидаги четлашуви (оғиши) ҳар 1 m га ±3 mm дан, бутун тармоқ узунлиги бўйлаб эса ± 10 mm дан ошмаслиги керак.

277. Тегишли ҳужжатларда кўрсатилган ишлаш муддатлари ўтган ашёлар ва материалларни тафтишдан ўтказиб, нуқсонларига барҳам бериб, керакли сифати ва хавфсиз қўллашни таъминловчи синовлардан ўтказгандан кейингина монтаж қилишга қабул қилиш мумкин.

278. Қувурўтказгичларни монтаж қилишда қўлланиладиган ашёлар ва материалларни сақлашга оид шарт-шароитлар техник ҳужжатлар талабларига мос бўлиши керак.

279. Агар монтаж жараёни давомида қувур бир неча бўлакларга кесилган (қирқилган) бўлса, ҳар бир ҳосил бўлган бўлакка дастлабки қувурга қўйилган тегишли тамғани босиш лозим.

280. Монтаж учун қувурлар, уларнинг элементлари ва боғланмаларни қабул қилишда, тегишли ҳужжатлари ва бутланганлигини ташқи кўрикдан (қисмларга ажратмай) ўтказиб, текшириб кўриш зарур.

281. Ифлос, коррозияга учраган, деформацияланган, ҳимоя қопламалари бузилган қувурлар, боғланмалар ва бошқа ашёларни монтаж қилиш мумкин эмас.

282. Қувурўтказгичлар ички юзасини махсус усуллар билан тозалаш (ёғ-мойсизлантириш, ювиш) ишларини, агар бошқа кўрсатмалар берилмаган бўлса, монтаж ишлари тугалланиб, ишга тушириш-созлаш пайтида ўтказилади.

283. Қувурўтказгичларни фақат лойиҳага мос ҳолатда маҳкамланган ускуналарга улаш мумкин.

Қувурўтказгичларни ускуналарга қийшайтирмай, ҳамда ортиқча тарангламай улаш керак. Қувурўтказгичларни ускуналарга улангандан кейин, қўзғалмайдиган устунларни таянч конструкцияларга улаб, маҳкамлаб қўйилади.

284. Қувурўтказгичларни пайвандлаш учун йиққан пайтда, пайванд чокка у обдан совумагунча ва заруратга кўра иссиқлик остида ишлов берилмагунча, зўриқиш келтириш мумкин эмас.

285. Кўндаланг пайванд чокидан устун четигача ёки осма мосламагача бўлган оралиқ, заруратга кўра, иссиқлик билан ишлов бериш ва назорат қилишга имкон бериши керак. Бурчак ҳосил қилинган (таврсимон) пайванд чокли штуцер ёки бошқа элементдан қувур эгилган жойгача ёки қувурўтказгичдаги кўндаланг пайванд чокгача бўлган масофа (оралиқ) қувурнинг диаметридан кичик бўлмаслиги, аммо ташқи диаметри 100 mm гача бўлган қувурлар учун камида 50 mm бўлиши шарт. Ташқи диаметри 100 mm ва ундан катта бўлган қувурларда эса энг камида 100 mm бўлиши зарур.

Иккита ёнма-ён эгилган қувурлардаги пайванд чоклари орасидаги масофа, қувурнинг диаметри 150 mm дан кам бўлганда 100 mm, диаметри 150 mm дан зиёд бўлганда эса 200 mm бўлиши керак. Кескин эгилган элементларни қўллаганда пайвандлаб улаш жойини қувур букила бошлаган участкага ўрнатиб, иккита элементни бир-бирига тўғри участкасиз пайвандлаш мумкин.

286. Иккита ёнма-ён пайванд чоклари орасидаги масофа ва қувурўтказгичга пайвандлаб уланган ҳалқа қисқартмаларнинг узунлиги камида 100 mm бўлиши лозим.

287. Кўндаланг пайванд чокларни ўрнатаётганда уланаётган элементлардаги бўйлама чоклари бир-бирига қарама-қарши қилиб қўйиб бажариш керак.

288. Қувурўтказгичларда йиғма бўлакларни лойиҳада кўрсатилгандек қилиб ўрнатишдан олдин фланецли уламаларнинг болт (шпилка)ларидаги гайка обдан тортиб маҳкамланиши, четлари пайвандланиб (заруратга кўра иссиқлик билан ишлов берилиб) ҳужжатлардаги талаблар асосида текширувдан ўтказилиши зарур.

289. Фланецларнинг зичланувчи юзаларининг қувур ўқига нисбатан перпендикулярлиги (тиклиги), 6-иловада* келтирилган ўлчамлардан зиёд бўлмаслиги керак.

290. Туташ фланецларнинг зичланувчи юзалари ўқининг номутаносиблиги 6-иловада кўрсатилган четлашиш миқдорининг 2 баробаридан катта бўлмаслиги зарур. Айни пайтда улар орасидаги тирқиш айланма бўйлаб бир хил бўлиши ва қистирманинг қалинлигига мос келиши лозим.

291. Фланецли уланмаларни бажаришда қуйидаги талабларни амалга ошириш керак:

а) болтнинг гайкалари фланецли уланмаларнинг бир томонида бўлишини;

б) гайкада чиқиб турадиган болтнинг баландлиги энг камида 1 ва энг кўпи билан 3 резба ўлчамида бўлишини;

в) юмшоқ қистирмали уланмаларда гайкаларни хоч (крест)симон йўналишда бураб қотириш, металл қистирмали уланмаларда эса айланма бўйлаб бураб қотиришни;

г) қувурўтказгичларни уловчи болтлар ва шпилкалар иш ҳужжатларида баён қилинишига мувофиқ мойланган бўлиши керак. Ишчи ҳарорати 300°С дан юқори бўлган қувурўтказгичлардаги уланадиган жойларга дастлаб графитли мой суртилиши, юмшоқ қистирмаларнинг ҳар иккала томонига қуруқ графит суртиб чиқилиши кераклигини;

д) қистирмадаги асосий тешикнинг диаметри қувурнинг ички диаметридан кичик бўлмаслиги, ҳамда фланецнинг жипслашувчи юзаси диаметрига мос бўлишини;

е) уланаётган фланецлар юзасидаги қийшиқлиги тузатиш учун болтларни (шпилкаларни) ҳаддан ташқари қаттиқ тортиш ёки понасимон қистирмалар ўрнатиш мумкин эмас.

292. Қувурўтказгичларни монтаж қилишни таянч конструкциялар ва осма тутқичларни яхшилаб маҳкамлагандан кейингина бошлаш мумкин. Қувурўтказгичнинг йиғма бўлаклари ва узеллари энг камида 2 та таянчга ётқизилгандан ёки 2 та осма тортқичларга бирлаштирилгандан, ҳамда улар буралиб ёки ағдарилиб тушиб кетмаслигига ишонч ҳосил қилингандан кейин монтаж қилинади.

293. Фланец арматураси ёки компенсатор арматурасидан таянчлар, осма тутқичлар, девор, тўсиқларгача бўлган масофа энг камида 400 mm бўлиши лозим.

294. Ўлчов диафрагмалари ўрнатиладиган жойга, монтаж пайтида, вақтинча норматив-техник ҳужжатларга мос равишда монтаж ҳалқаларини жойлаштириш мумкин.

295. Механик ёки электр токи воситасида ишга тушириладиган арматураларни монтажга беришдан олдин мазкур мосламанинг созлигини текшириш лозим.

296. Арматура танасининг муҳит оқими йўналишига нисбатан ҳолатини белгилаш ва штурваллар ўқини ўрнатиш тартиби лойиҳада белгиланади.

297. Қувурўтказгич арматураларини беркитилган ҳолатда монтаж қилиш лозим. Арматурани фланецли ва пайвандланиб улашда қувурўтказгични тортиб (зўриқтириб) юбормаслик керак.

Арматура корпуси пайвандлаш чоғида қизиши туфайли ичидаги элементлар қисилиб, қолмаслигининг олдини олиш учун, пайвандланадиган арматура ва унинг затворларини батамом очиб қўйиш даркор. Агар пайвандлаш ишлари таглик ҳалқасиз ўтказилган бўлса, пайвандлаш тугагандан кейин арматуранинг ичини обдан тозалагандан кейингина беркитиш мумкин.

298. Муайян участкадаги қувурўтказгичларда пайвандлаш ишлари ўтказилгандан ва (охирги қўзғалмас қувурлар бундан мустасно) устунларга яхшилаб маҳкамлангандан, ҳамда иссиқлик билан ишлов берилгандан кейин (заруратга кўра) ва мазкур участкадаги пайванд чоклари текширувдан ўтказилгандан сўнг совуқ таранглатиш жараёни ўтказилади.

299. Горизонтал текисликдаги «П» — симон компенсаторларни ўрнатишда ишчи ҳужжатларда қувурўтказгичлар учун кўрсатилгандек умумий нишаб (қия)ликка риоя қилиш зарур.

300. Ўқли компенсаторларни қувурўтказгичлар ўқига (йўналишига) мос қилиб ўрнатиш лозим. Компенсаторларнинг уланувчи қувурчаларини ўрнатишда лойиҳада белгиланган ҳолатдан рухсат этилган оғиш даражаси компенсаторларга берилган ҳужжатларга мувофиқ бўлиши керак.

301. Компенсаторларни уларда белгиланган мил йўналишини қувурўтказгичлардаги модданинг ҳаракати йўналишига тўғри қилиб ўрнатиш лозим.

302. Компенсаторларни монтаж қилишда уларнинг бўйлама ўқлари бўйича буралиб зўриқиш, ўзининг массаси таъсиридан ва уланадиган қувурўтказгичлар массаси таъсиридан осилиб (салқиб) қолиш ҳолатларига барҳам бериб, ҳамда эгилувчан элементларнинг механик бузилишлардан ва уларга пайвандлаш пайтида учқун тушишидан ҳимоялаш зарур.

303. Силфонсимон, линзасимон ва салникли компенсаторларнинг монтаж қилишдаги узунлиги, айни вазиятдаги ҳаво ҳароратини ҳисобга олган ҳолатда белгиланади.

304. Компенсаторларни монтаж узунлигигача чўзишни уларнинг конструкциясида инобатга олинган мосламалар ёрдамида ёки махсус таранглаб монтаж қилиш қурилмаси ёрдамида бажариш керак. Чўзиш (сиқиш) ишлари далолатнома билан расмийлаштирилади.

305. Салникли компенсаторларни монтаж қилишда ҳаракатланувчи қисмларининг силжиши ва зичловчи мосламаларнинг ҳимояланишини таъминлаш лозим.

306. Пайвандлаб улашдан олдин компенсаторларни чўзиш зарур бўлса, мазкур вазифа ишчи ҳужжатларда ёзилган бўлиши керак. Компенсаторларнинг компенсацияланиш имконияти пасайиб кетишининг ва уни қийшайиб (энгашиб) кетишининг олдини олиш мақсадида компенсаторнинг симметрия ўқидан энг камида 20 D_н масофадаги уланмадан фойдаланиш мумкин.

307. Линзасимон, силфонли ва салникли компенсаторларни йиғма бирикмалар ва коммуникациялар блоклари ҳолатида йирик конструкциялар қилиб ўрнатиш лозим. Айни пайтда уларни транспортировка қилиш, кўтариш ва жойлаштиришда деформация ва бузилишлардан сақлаш учун қўшимча қаттиқ таянч (таглик)лар қўллаш зарур. Монтаж ишлари тугаллангандан кейин вақтинча ўрнатилган таянч тагликлар олиб ташланади.

308. Вертикал қувурўтказгичларнинг оғиши (лойиҳада белгиланмаган бўлса) ҳар бир метр узунлигига 2 mm дан зиёд бўлмаслиги керак.

309. Қувурўтказгичларнинг вертикал участкаларини монтаж қилишда, вертикал қувурларнинг вазни таъсиридан компенсаторларда сиқилиш содир бўлмаслигига доир тадбирлар қўлланиши лозим.

310. Қувурўтказгичларни эстакадалар, каналлар ёки лотокларга жойлаштирганда, ҳар бир ҳарорат блокида уларни батамом маҳкамлаш ишларини қимирламайдиган устун (таянч)дан бошлаш керак.

311. Темир йўл, автойўл, ўтиш йўллари ва бошқа муҳандислик иншоотларни кесиб ўтадиган қувурўтказгичларни монтаж қилишни, белгиланган тартибда, тегишли ташкилотлар билан келишилгандан кейингина бажариш лозим.

312. Технологик қувурўтказгичларни, аксарият ҳолатларда кесими (D_ш) энг камида, 20 mm бўлган пайвандлаб уланган қувурўтказгичлар (фланецли уланмали жойлар бундан мустасно) ёрдамида иситилади.

313. Иситувчи қувурўтказгичларни технологик қувурўтказгичларга маҳкамлаганда, қувурўтказгичлар иссиқлик таъсиридан узайишини қулай компенсациялашни таъминланишини ҳисобга олиш керак.

314. Қувурўтказгичларни лойиҳа ҳолатига мос қилиб жойлаштиришдан олдин улардаги коррозиядан ҳимояланувчи ва иссиқликни изоляцияловчи мосламалар кейинги монтаж ишларини бажариш пайтида бузилмай сақланишини таъминлаш лозим.

315. Қувурўтказгичларнинг йиғма бўлаклари ва деталлари давлат стандартлари ва норматив-техник ҳужжатларга мос бўлиши зарур. Қувурўтказгичлар ва бошқа буюмларни қабул қилишда қуйидагиларни текшириш керак:

а) қувурлар, деталлар ва арматуралардаги резбали уланиш жойларини, фланецни бураб кўриб текшириш;

б) шпилкалардаги резбаларни гайка бураб кўриб текшириш;

в) қувурларнинг деталлар, арматуралар, фланецлар, муфталар, маҳкамлагич деталлар, қистирмаларнинг уланадиган учларининг геометрик ўлчамларини, ҳар бир партия (уюм)дан камида 2 % ни (аммо 2 донадан кам бўлмаслиги керак) текшириш;

г) қувурлар, уланадиган деталлар, фланецлар, линзалар, муфталар, арматуралар, маҳкамлагич деталлар ва қистирмаларнинг сони мазкур партия (уюм)га доир кузатиш ҳужжатларида кўрсатилган миқдорда эканлигини текшириш.

Қувурўтказгич арматуралари олдин синовдан ўтказилганлиги ва кафолат муддатидан қатъий назар, монтаж қилишга беришдан аввал мустаҳкамлик ва герметикликка синалиши зарур.

316. Қувурўтказгичнинг ечиб олинадиган уланмаларига доир тозалаш, мойлаш, йиғиш, ўқларининг мослиги ва ораларидаги тирқишга бўлган талаблар лойиҳа, ҳамда норматив-техник ҳужжатларда белгиланган бўлади. Йиғма бўлаклар орасидаги тирқиш, нопараллеллик ёки ўқлари мос келмаслигига қувурўтказгичларни тортиш (таранглатиш) йўли билан барҳам бериш мумкин эмас.

317. Маҳкамловчи деталлар бир партия (уюм)дан олинган бўлиб, тарангланиш кучининг назорат қилинишини таъминлаши лозим. Уланмаларни йиғиш, тарангликни текшириш натижалари норматив-техник ҳужжатлар ёки ишлаб чиқариш йўриқномаси (технологик карта)да баён этилиши керак. Мазкур баённомада ишчи ҳужжатларда ёки (йўқ бўлса) 7-иловада* берилган ўлчамларни инобатга олиниши керак.

318. Йиғилган фланецли уланмада шпилкалар гайкадан камида 1 резба ўлчамида чиқиб туриши лозим.

Фланец билан гайка ўртасига шайба қўйиш мумкин эмас. Фланецга уланган қувур охиридаги резба фланец учидан 1 та резба ўлчамида чиқиб туриши керак.

319. Ишчи ҳужжатларда фланецли резбали уланмалар билан девор, тўсиқ ва бошқа қурилиш конструкциялари орасидаги масофа фланецли уланмаларни йиғиш ва ечиш пайтида механизациялашган асбобларни кўллаш мумкинлигини инобатга олиниши керак. Айни вазиятларда мазкур масофа диаметри 65 mm гача бўлган қувурўтказгичлар учун камида 300 mm, диаметри 65 mm дан катта бўлган қувурўтказгичлар учун эса, камида 600 mm бўлиши керак.

320. Буюртмачига келаётган ҳар бир қувурўтказгич ёки йиғма бўлаклар учун қуйидаги ҳужжатлар бўлиши шарт:

а) қувурўтказгич ёки йиғма бўлакнинг йиғиш чизма (схема)си 2 нусхада ёки

б) бутланган қувурўтказгич тармоғидаги пўлат қувурўтказгичларни йиғишда зарур қисмларининг паспортлари;

в) арматуралар, қувурўтказгич деталлари, маҳкамловчи ва зичловчи деталлар паспортининг нусхаси;

г) бутлаш ведомости —1 нусха;

д) бутлаш варақаси — 3 нусхадан, булардан

бир нусхаси — почта орқали жўнатилади;

бир нусхаси — бутлаш қутиси ичида бўлади;

бир нусхаси — бутлаш қутиси устида бўлади.

321. Зангламайдиган пўлатдан ва 20ЮЧ русумли пўлатдан ясалган йиғиш бўлакларга ёрқин, ювилмайдиган бўёқ суртиб белги қўйилади.

322. Бошқа пўлатлардан ясалган йиғиш бўлаклари тамғалаб белгиланади.

323. Белгилаш ҳар бир уланадиган қувурўтказгич учидан камида 200 mm масофада ўтказилади. Белгининг суратида технологик қурилманинг шифри, махражида эса қувурўтказгич тармоғининг шифри ёзилади. Белгини норматив-техник ҳужжатларда берилган шрифтда қўйиш шарт.

324. Буюртмадаги барча қувурўтказгичларнинг йиғма бўлаклари учун белги қўйиш схемаси бир хил бўлиши керак. Белги қўйилган жой рангсиз лак билан қопланиб, атрофига ёрқин, ювилмайдиган бўёқ суркаб қўйилади.

325. Йиғма бўлаклар таркибига кирмайдиган деталлар ва арматуралар монтаж қилинган қувурўтказгич тармоғидаги вазифаси (хусусияти)га кўра ювилмайдиган бўёқ билан белгиланади.

326. Заводдан метрлаб юборилаётган блокка кирувчи ҳар бир қувурга технологик қурилма шифри, юборилаётган блокнинг тартиб рақами, қувурўтказгич тармоғининг тартиб рақами ва «Т» ҳарфи ёзилган белги қўйилади. Уриб (ўйиб) ёзилган биркали белгилар ҳар бир ўрамнинг иккала томонига маҳкамланган бўлади.

327. Ҳар бир юк ўрни учун белгилар ёрлиққа ёки яшикнинг уч томонига ва ён томонларига ёрқин ювилмайдиган бўёқ суртиб бажарилади. Белгида юк ўрнининг тартиб рақами, мазкур қувурўтказгич тармоғидаги юк ўринларининг сони, қабул қилиб олувчи, унинг манзили, жўнатувчи ва унинг манзили, юкнинг оғирлиги (нетто, брутто), юкнинг габарит ўлчамлари, манипуляция белгилари («юқориси», «ағдарилмасин», «страховка-боғлаш жойи», «оғирлик маркази») ёзиб қўйилади.

328. Ҳар бир қувурўтказгич тармоғи (комплекти) билан буюртмачига қуйидаги техник ҳужжатлар юборилади:

а) паспорт;

б) қувурлар ва деталлар ҳақидаги маълумотлар;

в) пайвандлаб уланган жойлар ҳақидаги маълумотлар;

г) бутланган пўлат технологик тармоқларнинг йиғиш бўлаклари таркибидаги арматуралар рўйхати;

д) йиғма бўлакларни гидравлик синовдан ўтказиш ҳақидаги далолатнома;

е) паст ва юқори босимдаги арматураларни тафтиш қилиш ва синаш ҳақидаги далолатнома;

ж) спецификация (вазифаси, хусусиятлари);

з) хулоса.

Техник ҳужжатларнинг шакли мазкур Қоидаларнинг 1-иловасида берилган.

329. Қувурўтказгичлар ва уларнинг элементларини ясаш, монтаж қилиш ва таъмирлашда саноатда қўлланиладиган пайвандлаш усулларидан фойдаланиш мумкин ва ушбу жараён пайвандли уламаларнинг ишлашдаги зарур кафолатини таъминлаши керак.

330. Углеродли ва паст легирланган, тобланмаган, 17ГС, 09Г2С русумдаги, шартли диаметри 80 mm гача ва деворларининг қалинлиги 3,5 mm гача бўлган, 10 МРа (100 kgf/cm²) босим остида ишлайдиган қувурларни газ (ацетилен кислородли)ли усулда пайвандлаш мумкин.

331. Газли пайвандлаш усулини паст легирланган (15ХМ, 12Х1МФ ва ш. к.) пўлатлардан тайёрланган, шартли диаметри 40 mm гача, деворларининг қалинлиги 5 mm гача бўлган, 10 МРа (100 kgf/cm²) гача босимда ишлайдиган қувурларни монтаж қилиш ва таъмирлашда қўллаш лозим.

332. Қувурўтказгич ва унинг элементларини пайвандлаш ишлари амалдаги норматив-техник ҳужжатлар асосида бажарилади.

333. Пайвандлаш ишларига, шу жумладан тутқичлар, вақтинчалик маҳкамловчи мосламалар ўрнатишга белгиланган тартибда аттестация (синов)дан ўтган пайвандчиларни тайинлаш лозим.

334. Қувурўтказгич ва унинг элементларини пайвандлашда қуйидаги материаллардан фойдаланиш керак:

а) стандартлар ёки муайян русумдаги электродларни тайёрлаш ва жойлашга оид техник шартларга мос қопламали металл симлардан;

б) стандартларга мос волфрамли пайвандлаш электродларидан;

в) муайян сим русумига тааллуқли техник шартларга ёки стандартларга мос пўлат симлардан;

г) стандартларга мос олий ва биринчи навли газсимон аргонлардан;

д) стандартларга мос карбонат ангидриди (СО₂)дан;

е) стандартлар ёки муайян русум учун белгиланган техник шартларга мос эриган пайвандлаш флюсидан;

ж) стандартларга мос газсимон техник кислороддан;

з) стандартларга мос эритилган ва газсимон ацетилендан.

335. Пайвандлаш материаллари сертификатга эга бўлиб, давлат стандартлари ва техник шартлар талабини қониқтириши шарт.

336. Сертификати йўқ пайвандлаш материалларини ишлатишдан аввал уларнинг кимёвий таркиби ва эриган металлнинг механик хоссаларини текшириб кўриш зарур.

337. Синовнинг бир тури ёки кимёвий таҳлил бўйича қониқарсиз натижалар олинган бўлса, қайтадан синов ўтказиш мумкин. Мазкур вазиятда қониқарсиз баҳо олган синов намуналарининг сонини 2 баробар қилиб ўтказилади. Бунда ҳам ҳаттоки биттасидан қониқарсиз натижаларга эришилган бўлса, пайвандлаш материалларининг мазкур партия (уюми)си яроқсиз ҳисобланади.

338. Пайвандлаш назорат қилишда мавжуд норматив-техник ҳужжатлар талабларига амал қилиш зарур.

339. Ишчи ҳарорати 350 °С дан баланд бўлган пайванд уланмалар учун мўлжалланган аустенитли пайвандлаш материалларида, норматив-техник ҳужжатлар талабларига биноан, феррит фазасининг мавжудлигини текшириб чиқиш лозим. Ишчи ҳарорати 350°С дан 450°С гача бўлган уланмаларнинг эриган металидаги феррит фазасининг миқдори 8 % гача, 450°С дан юқори ҳароратдагиларида эса 6 % гача бўлиши керак.

340. Ҳарорати 200°С дан зиёд бўлган водородли муҳитда ишловчи, перлит-хроммолибденли пўлатдан ясалган пайвандли уланмалар учун мўлжалланган пайвандлаш материаллари, норматив-техник ҳужжатлар талабларига кўра эриган металлдаги хромнинг миқдори пайвандланаётган пўлатдаги хромнинг миқдорининг энг минимал даражасидан кам бўлмаслигини таъминлаши керак.

341. Пайвандлаш уланмаларига кристаллараро коррозияга бардошлилигига оид талаб қўйилган бўлса, аустенит пайвандлаш материаллари кристаллараро коррозияга мойиллигини синаб кўриш лозим.

342. Пайвандлашга тайёрланган қувур тури ва конструктив элементларининг қирғоғи ва пайванд чоклари, норматив-техник ҳужжатларга кўра ўзаро мос бўлиши керак.

343. Қувурларни кесиш ва қирғоқларини пайвандлашга тайёрлаш механик усулда бажарилади. Углеродли, пастлегирланган ва иссиқбардош пўлат қувурларни газли усулда кесиш, ҳамда бошқа барча турдаги пўлатлардан ясалган қувурларни ҳаволи-ёй ва плазмали усулда кесиш мумкин.

Қувурларни олов воситасида қирққанда кейинчалик механик ишлов бериш учун бироз узунроқ қилиб кесиш керак. Мазкур узунлик норматив-техник ҳужжатларда ёзилган бўлади.

344. Тобланган иссиқбардош пўлатдан ясалган қувурларни газли, ҳаволи-ёй ва плазмали усулда кесишдан олдин 200-250°С гача қиздириб, изоляция қобиғи остида аста-секин совутиб олиш лозим.

345. Тобланган иссиқбардош пўлатдан ясалган қувурларни оловли усулда қирқиб, пайвандлашга тайёрлаганда, уларнинг чет (қирғоқ)лари капилляр ёки магнитли кукун усулидаги дефектоскопия ёки кимёвий реагентлар ёрдамида текшириб чиқилади. Аниқланган дарзликларга қирғоқнинг барча юзасини механик усулда тозалаш йўли билан барҳам берилади.

346. Пайвандлаш учун ишлов берилган қувур қирғоғининг перпендикуляр ҳолатида ҳосил бўладиган қувурга нисбатан оғиши қуйидаги ўлчамлардан зиёд бўлмаслиги керак:

а) D_ш — 65 mm гача бўлган қувурлар учун 0,5 mm;

б) D_ш— 65 — 125 mm гача бўлган қувурлар учун 1,0 mm;

в) D_ш — 125 — 500 mm гача бўлган қувурлар учун 1,5 mm;

г) D_ш — 500 mm гача бўлган қувурлар учун 2,0 mm.

347. Пайвандлашга тайёрланган қувурлар ва уларнинг элементлари, ҳамда уларга ёндош бўлган участкалар ҳам ички, ҳам ташқи томонидан 20 mm кенгликда занг ва кирлардан тозаланиб жилоланиб, ёғсизлантирилиши керак.

348. Пайвандланадиган қувурлар бир-бирига махсус марказлаштирувчи мослама ёрдамида, ҳамда ҳар 50-70 mm га вақтинчалик технологик маҳкамлагичлар пайвандланиб йиғилиши лозим. Мазкур мослама уланадиган қувурлар ўқи (маркази)нинг мос келишини, қувур қирғоқлари орасидаги тирқишнинг бутун айланма бўйлаб бир хил бўлишини таъминлайди. Технологик маҳкамлагичлар пайвандланаётган қувурлар материалидан тайёрланган бўлиши керак. Иссиқбардош, тобланган қувур қирғоқларини йиғишда қўлланиладиган технологик маҳкамлагичларни углеродли пўлатдан ясаш мумкин.

349. Кристаллараро коррозияга бардошли, деворларининг қалинлиги 8 mm гача бўлган, аустенит пўлатдан ясалган қувурларни пайвандлашда технологик маҳкамлагичлар ишлатиш мумкин эмас.

350. Бўйлама чокли қувурлар ва уларнинг элементларини улаганда, чоклари бир-бирига нисбатан бироз бошқа томонга силжитилган (айлантирилган) бўлиши керак.

Силжитилган (айлантирилган) масофа уланаётган қувурлар деворларининг қалинлигидан камида 3 марта катта (аммо 100 гшп дан кам бўлмаслиги) бўлиши керак. Шартли диаметри 100 mm ва ундан кичик қувурларда бўйлама чоклар қувур айланаси узунлигининг ¼ қисми миқдорида бир-бирига нисбатан силжиган бўлиши лозим.

351. Қувурларни улашда пайванд чокларидаги эриган металл эркин жойлашган бўлишига эътибор бериш зарур.

Қувурни таранг тортиб чок ҳосил қилиш мумкин эмас.

352. Пайвандланаётган қувур ёки элементларининг ташқи диаметри бир-бирига нисбатан катта ёки кичиклиги, девори юпқа қувур қалинлигининг 30 % дан зиёд (5 mm дан катта) бўлмаслиги керак. Айни вазиятда пайванд чоки юзасини катта диаметрли қувурдан кичик диаметрли қувур томонга бироз қиялатиб, текис қилиб ясаш лозим. Агар қирғоқлари белгиланган ўлчамдан катта бўлса, чокни текис ўтказиш учун диаметри катта қувурнинг учини 15° бурчак остида бироз йўниш зарур.

353. Ички диаметрлари орасидаги фарқ 8-иловада* берилган ўлчамлардан зиёд бўлмаслиги керак. Агар мазкур ўлчам рухсат этилган миқдордан катта бўлса, чок текис ўтишини таъминлаш учун ички диаметри кичик қувурнинг учини 15° қияликда бироз йўниш зарур. Шартли ишчи босими Р_ш 10 МРа (100 кgf/сm²) гача бўлган қувурўтказгичларда қувурлар учини бир-бирига цилиндрик ёки конуссимон қилиб жойлаштириш мумкин.

354. Учма-уч қилиб йиғилган қувурўтказгичда тўғри (равон)ликдан оғишини периметри бўйлаб 3 жойида 400 mm узунликдаги чизғич билан ўлчаганда чокдан 200 mm нарида қуйидагидан зиёд бўлмаслиги керак:

босими 10 МРа (100 кgf/сm²) ва 1-категорияга мансуб қувурўтказгичлар учун — 1,5 mm;

II, V — категориядаги қувурўтказгичлар учун эса — 2,5 mm.

355. Тутқичларни ўрнатишдаги пайвандлаш усули ва пайвандлаш материаллари, чок асосини пайвандлашдаги усул ва материалларга мос бўлиши керак.

356. Тутқичларни тўлалигича (яхшилаб) эритиб ўрнатиш ва чок асосини ҳосил қилишда батамом эритиб юбориш керак.

357. Тутқичларга бўлган талаблар асосий пайванд чокларига бўлган талаблардек бўлиши керак.

Ташқи кузатиш натижасида тутқичларда ноўрин нуқсонлар аниқланса, улар механик йўл билан олиб ташланиши лозим.

358. Тутқичлар чокнинг периметри бўйлаб бир текис қилиб жойлаштирилади. Уларнинг сони, узунлиги ва баландлиги пайвандланадиган қувурларнинг диаметри ва деворларининг қалинлигига, ҳамда ҳужжатларда кўрсатилган пайвандлаш усулига қараб белгиланади.

359. Ишчи босими 10 МРа (100 кgf/сm²) гача бўлган қувурўтказгичлардаги қувурларни ва уларнинг элементларини йиғишда қолиб кетадиган таглик ҳалқалар ёки ечиб олинадиган мис ҳалқалардан фойдаланиш мумкин.

360. Пайванд уланмаларига термик ишлов бериш зарурати ва унинг режими (қизитиш тезлиги, бир хил ҳароратда ушлаб туриш ва давомийлиги, совутиш тезлиги, совутувчи муҳит ва ш.к.) тегишли ҳужжатларда кўрсатилган бўлади.

361. Пайвандлаб уланган жойларга термик ишлов беришга махсус сабоқ олган ва тегишли тартибда аттестациядан ўтган термис (иссиқлик билан ишлов берувчи мутахассис) операторлар тайинланади.

362. Қуйидагиларга термик ишлов берилади:

а) деворларининг қалинлиги 36 mm дан катта бўлган углеродли пўлатдан ясалган элементлар уланган жойлар;

б) углеродли пўлатдан ясалган, деворларининг қалинлиги 36 дан катта бўлган қувурларга қалинлиги 25 mm дан катта бўлган штуцерлар уланган жойлар;

в) деворларининг қалинлиги 30 mm дан зиёд, паст легирланган марганецли ва кремний-марганецли пўлатлардан ясалган элементлар уланган жойлар;

г) диаметри 25 mm дан катта штуцерларни паст легирланган марганецли ва кремний-марганецли пўлатлардан тайёрланган диаметри 30 mm дан зиёд бўлган қувурлар билан пайвандланган жойлар;

д) деворининг қалинлиги ва пўлатнинг русумидан қатъий назар, парциал босими 0,0003 МРа дан катта бўлган, водород сульфидли муҳитда ишлатиш учун мўлжалланган қувурларнинг пайванд чоклари ва штуцерлар уланган жойлари;

е) деворининг қалинлигидан қатъий назар хром-кремний-марганецли, хром-молибденли, хром-молибден-ванадийли, хром-ванадий-волфрамли ва хром-молибден-ванадий-волфрамли пўлатлардан тайёрланган қувурлардаги чоклар ва штуцерлар билан уланган жойлар;

ж) углеродли ва паст легирланган, коррозион дарзликлар пайдо бўлишига мойил муҳит учун мўлжалланган (лойиҳада кўрсатилишича) қувурлардаги чоклар ва штуцер уланган жойлар;

з) титан ёки нисбий қўшиб барқарорлаштиришган аустенит пўлатдан тайёрланиб, коррозион дарзликлар ҳосил қилувчи, ҳамда 350°С дан юқори ҳароратларда кристаллараро коррозия пайдо қилувчи муҳитлар учун мўлжалланган қувурларнинг пайванд чоклари ва штуцерлар уланган жойларига (лойиҳада кўрсатилишига кўра) барқарорлаштирувчи термик ишлов (отжиг) бериш лозим;

и) деворининг қалинлигидан қатъий назар, углеродли ва паст легирланган пўлатлардаги япроқсимон усулда бўйлама чок солинган пайванд жойлари.

363. Пайвандланган уланма жойларга термик ишлов беришда, пайванд чоклари ва унга ёндош икки томондаги участкаларда асосий металлни бутун периметри бўйлаб бирваракайига ва бир текис қизишини таъминлайдиган умумий печ ёрдамида иситиш ёки ҳалқа бўйлаб қиздирадиган ҳар қандай усулдан фойдаланиш мумкин. Зарур ҳароратгача қиздириладиган участканинг минимал кенглиги қувур девори қалинлигининг 2 баробаридан кам (энг камида 50 mm) бўлмаслиги керак.

364. Термик ишлов беришда қўлланилаётган қиздирувчи ҳалқа ёнидаги қувурўтказгичнинг участкаси, қувур узунлиги бўйлаб бир маромда, текис қизиши учун иссиқ изоляцияси билан қопланиши керак.

365. Ишчи босим миқдоридан қатъий назар, хромникелли аустенит пўлатдан ясалган қувурўтказгичларни газ-аланга усулида қиздириш мумкин эмас.

366. Термик ишлов бериш пайтида иссиқлик таъсиридан металлнинг кенгайиши имкониятини таъминлайдиган ва пластик деформацияга олиб келмайдиган шароит бўлиши керак.

367. Пайванд уланмаларга термик ишлов бериш узлуксиз бўлиши керак. Заруратга кўра танаффус қилиш (вақтинча тўхташ) керак бўлганда (электрэнергия узилиб қолганда, иситгич ишдан чиққанда ва ш.к.) уланган жойларни аста-секин 300°С гача совутишни таъминлаш зарур. Қайтадан қиздирганда, пайванд уланмаларни зарур ҳарорат остида бўлиш муҳлатини аниқлашда, биринчи қиздириш вақтини ҳам қўшиб ҳисобланади.

368. Деворининг қалинлиги 20 mm дан катта бўлган қувурўтказгич ва бошқа элементларга термик ишлов беришда қиздириш режими, муайян ҳароратда ушлаб туриш ва совутиш жараёнлари автоматик асбоблар воситасида ёзиб борилади.

369. Битта пайванд уланмага энг кўпи билан 3 марта термик ишлов бериш мумкин.

370. Пўлат қувурўтказгичлардаги пайвандланган жойларни текширишда қуйидагиларни бажариш зарур:

а) операциялар бўйлаб назорат қилиш;

б) ташқи кўрикдан ўтказиб ўлчашлар;

в) ултратовуш ва радиографик текширув;

г) капилляр ва магнит-кукунли текширув;

д) феррит фаза миқдорини аниқлаш;

е) стилонусха олиш (стилокопирование);

ж) қаттиқлигини ўлчаш;

з) механик усулда синовдан ўтказиш;

и) лойиҳада режалаштирилган бошқа усуллар (металлграфик тадқиқот, кристаллараро коррозияга қарши бардошлилигини синаш ва б.) билан текшириш;

к) гидравлик ва пневматик усулда синаш.

Иссиқлик билан ишлов берилган пайванд уланмаларни охирги текшириш жараёни улардаги термоишлов тугагандан кейин ўтказилади.

Пайванд уланмаларнинг конструкцияси ва жойлашуви ҳужжатларда кўзда тутилган методлар билан текширув ўтказишга имкон бериши лозим.

371. Операциялар бўйича назоратга қуйидагилар киради:

а) иш сифатини, қувур ва пайвандлаш материалларининг ясаш ва жўнатишга оид стандартлар ва техник шартлар талабларига мос эканлигини текшириш;

б) қувурлар ва қувурўтказгич деталларини пайвандлашга тайёрлаш ва уланмаларни йиғиш сифатини текшириш (қирғоқларини йўниш бурчаги, қирғоқларининг ўзаро мослигини, пайванддан олдин қувурлар орасидаги тирқиш ўлчамини, қувурларининг ўзаро марказларини мослашувини, тутқичлар сони ва уларнинг жойлашувини, тутқичларда дарз (ёриқ)лар йўқлигини);

в) дастлабки қиздирилган ҳароратни текшириш;

г) пайвандлаш сифати ва технологияси (пайвандлаш режими, чоклар ҳосил қилиш тартиби, қатламлардаги шлакни тозалаш сифати)ни текшириш;

д) пайвандланган уламаларга термик ишлов беришни текшириш.

372. Ташқи кўрикдан ўтказиб, ўлчаш ишлари барча пайвандланган жойларнинг ҳар иккала томонида 20 mm кенгликда шлакдан, куйган жойлар, металл учқун (парча)лари ва кирлардан тозалагандан кейин бажарилади.

373. Ташқи кўрик ва ўлчамлар ўтказилгандан кейин пайванд чоклари қуйидаги талабларни қондириши керак:

а) чокларнинг шакли ва ўлчамлари бир хил стандартда бўлиши керак;

б) чок юзаси майда тангасимон бўлиши зарур. Бўртиб, кўпчиб чиққан жойлари, бўшлиқлар, куйган, яхши эримаган жойлар, қувурнинг асосий қисми томонга қараб металл эриган оқимининг рўй бериши ҳолатлари бўлмаслиги лозим. Пайванд чокларининг ҳар 100 mm га 9-илованинг* 1-жадвалида 1 балл учун энг кўпи билан 3 тагача бўшлиқ бўлиши мумкин.

374. Радиографик сурат (расм)ларни тадқиқот қилганда, узунлиги 0,2 mm гача бўлган қўшилма (бўшлиқ)лар бир ерга тўпланиб ёки тўр ҳосил қилмаган бўлса ҳисобга олинмайди.

9-илованинг 1-жадвалида берилган ўлчамлардан кичик бўлган алоҳида бўшлиқларнинг миқдори олинган расм 100 mm ли участкада 1 балл учун 10 та, 2 балл учун 12 та, 3 балл учун 15 тадан зиёд бўлмаслиги керак. Аммо улар узунлигининг жами йиғиндиси 9-илованинг 1-жадвалидаги миқдордан кўп бўлмаслиги лозим.

Узунлиги 100 mm дан кам бўлган пайванд чокларидаги бўшлиқларнинг умумий узунлигини мазкур жадвалда кўрсатилганга нисбатан пропорционал равишда озайтирилиши зарур.

Ишчи босими 10 МРа (100 кgf/сm²) дан катта бўлган қувурўтказгичларнинг пайванд чокларида бўшлиқлар занжири (қатори) аниқланганда, мазкур участканинг баҳосини 1 баллга кўтариш лозим. Чокдаги эритилган металлдан асосий металлга ўтиш жойи равон бўлиши керак. Чокдан асосий металлга ўтиш жойидаги кесик (ўйиқ) жойларнинг чуқурлиги қувур девори қалинлигининг 10 % дан кўп бўлмаслиги (энг кўпи билан 0,5 mm) керак.

Мазкур шароитдаги битта пайванд чокдаги ўйиқнинг умумий узунлиги чок узунлигининг 30 % дан зиёд бўлмаслиги лозим.

Ишчи босими 10 МРа (100 кgf/cm²) дан катта бўлган қувурўтказгичлардаги чоклар, ҳамда ишчи ҳарорати минус 70°С дан паст бўлган қувурўтказгичларда ўйиқлар бўлмаслиги керак.

Термик ҳолат таъсиридаги зонада ва асосий металлдаги чокларда дарз (ёриқ)лар бўлиши мумкин эмас.

Бир-бирига тақаб пайвандланган қувурлар тўғри жойлашувидаги оғиш миқдори 7.1. 26-бандда белгилангандан катта бўлмаслиги керак.

375. Пайванд чокларидаги нуқсонлар белгиланган тартибда бартараф этилади.

376. Пайванд чокларини бузмай текширишни амалдаги норматив-техник ҳужжатлар асосида ўтказиш лозим.

377. Пайванд чокларини физик усулларда текширишни махсус ихтисосга эга бўлган, текшириш ишларини ўтказишга ҳуқуқи бор дефектоскопчилар тайинланади. Ҳар бир дефектоскопчи ўзининг гувоҳномасида кўрсатилган текшириш методларига кўра ишга қўйилади.

Дефектоскопчилар саноат хавфсизлигига оид норматив-техник ҳужжатлар асосида аттестациядан ўтказилади.

378. Ташқи кўрик натижасида периметри бўйлаб энг паст баҳо олган пайванд чокларида бузмай текшириш ўтказилади. Текшириладиган пайванд чокларининг сони объектга тегишли техник шартларга кўра аниқланади. Лекин барча ҳолатларда 9-илованинг 2-жадвалида кўрсатилган миқдордан кам бўлмаслиги керак.

379. Ташқи кўрик ва ўлчовлар натижасида аниқланган нуқсонлар бартараф этилгандан кейингина пайванд чокларини радиографик ва ултратовуш усулларида текшириш мумкин. Ишчи босими 10 МРа (100 kgf/cm²) дан юқори бўлган ва минус 70°С ҳароратда ишлайдиган 1-категорияга мансуб қувурўтказгичлардаги, очиқликда намоён бўлаётган нуқсонлари магнит-кукун ёки капилляр усулларини қўллаб назорат қилинади.

380. Текшириш усуллари (ултратовуш, радиографик ёки уларнинг иккаласи бирга)ни танлашда металлнинг физик хоссалари, ҳамда мазкур текшириш усулини муайян объект ва пайванд чоклари учун ўзлаштирилганлигини ҳисобга олган ҳолда, йўл қўйиб бўлмайдиган нуқсонларни тўлиқ ва аниқ белгилаш имкониятини таъминлаш кўзда тутилади.

381. Текширишдан олдин пайванд чоклари белгиланиб чиқилиши ва уларнинг турган ҳолатларига доир назорат картаси, радиографик суратларда осон топиш мумкинлиги, ҳамда текширув натижаларини пайванд чокларининг тегишли участкасига тааллуқли эканлигини таъминлаши зарур.

382. Радиографик назорат пайтида шартли босими 10 МРа (100 kgf/cm²) бўлган қувурўтказгичлар, 2-синфдаги I-II категорияга мансуб, ҳамда 3-синфдаги III, IV, V категорияга кирувчи қувурўтказгичлар учун сезгирлигини таъминлаш лозим.

383. Радиографик назорат бўйича олинган, пайванд чокларининг сифатини баҳолашга доир хулосалар баллар бўйича ҳисобланади.

Пайванд чоклари сифатининг баллар бўйича умумий натижаси, баҳолашда олинган текисликлар бўйича энг катта (дарзликлар, эримаган, пайвандланмаган жойлар) ва ҳажми (бўшлиқлар, шлак аралашмалари) нуқсонларни 9-иловадаги 1 ва 3-жадвалларида келтирилган барча баҳоларнинг умумий йиғиндиси бўйича аниқланади.

Асосий чокнинг эгилганлик ёки бўртиб чиққанлик даражаси I-II категориядаги қувурўтказгичлар (минус 70°С дан паст температурада ишлайдиган I-категорияга мансуб қувурўтказгичлар бундан мустасно) учун чегараланмайди.

Конструктив жиҳатдан эримаган (пайвандланмаган) чокларга 0 балл берилади.

Заруратга кўра, пайвандланмаган (эримаган) жойнинг чуқурлигини, суратдаги энг катта зичлик бор жой ёки бўлиши эҳтимол жойни радиографик қалинлик ўлчаш усули билан аниқланади.

Суратларни ўрганиш (тадқиқот қилишда) нуқсонлар тури ва ўлчамларини стандартлар ёки МТҲ бўйича белгиланади.

Умумий хулосага ёки радиографик назорат журналига 9-илованинг 3-жадвали бўйича аниқланган пайванд чокининг балини, 9-илованинг 1-жадвалига кўра аниқланган пайванд чокига тегишли энг юқори балл (масалан: 0/2 = 2 ёки 6/6 = 12) ёзиб қўйиш лозим.

Агар умумий балл қуйида кўрсатилган миқдорга тенг ёки ундан катта бўлса, пайванд чоклари яроқсиз ҳисобланади:

Жадвалда кўрсатилган балларга тенг ёки катта даражада баҳоланган пайванд чокларини тўғрилаш ва қайта текширувдан ўтказиш зарур. III ва IV категориядаги қувурўтказгичларнинг пайвандлари олган баллари 4 ва 5 га тенг бўлса, уларни тўғриламасдан, аввалги текширилган чоклар сонига нисбатан 2 баробар миқдорда (муайян пайвандловчи бажарган) чоклар 100 % ҳажмда текширилиб чиқилиши керак.

384. Шартли босими Р_ш 10 МРа (100 кgf/cm²) дан юқори ва минус 70°С дан паст ҳароратда ишловчи 1-категорияга мансуб қувурўтказгичлардаги пайванд чоклар қуйидаги ҳолатларда яроқли ҳисобланади:

муттасил чўзилган нуқсонлар бўлмаса;

чўзилмаган (нуқтали) майдонида қуйидагидан катта эквивалентли нуқсонлар бўлмаса:

1) қувур деворининг қалинлиги 10 mm гача бўлганда — 1,6 mm²;

2) қувур деворининг қалинлиги 20 mm гача бўлганда — 2,0 mm²;

3) қувур деворининг қалинлиги 20 mm дан зиёд бўлганда — 3,0 mm².

ташқи периметр бўйлаб ҳар 100 mm да энг кўпи билан 2 та майдони қуйидагидан катта эквивалентли бўлганда:

1) қувур деворининг қалинлиги 10 mm гача бўлганда — 1,6 mm²;

2) қувур деворининг қалинлиги 20 mm гача бўлганда — 2,0 mm²;

3) қувур деворининг қалинлиги 20 mm дан зиёд бўлганда — 3,0 mm².

I-IV категориядаги қувурўтказгичлар (минус 70°С дан паст температурада ишловчи 1-категорияли қувурўтказгичлардан ташқари)даги пайванд чокларининг сифатини ултратовуш усулида текшириш натижалари 9-илованинг 4-жадвалидаги талабларга мос бўлиши керак. Ултратовуш усулида текширилганда, нуқсонлардан келаётган акс садо амплитудаси максимал рухсат этилган эквивалент майдонли сунъий қайтаргичдан келаётган акс садо амплитудасидан катта нуқтали нуқсонлари бўлмаслиги керак.

Агар нуқсонлардан келаётган акс садо амплитудаси сунъий қайтаргич акс садоси амплитудасидан 0,5 ўлчамга катта бўлса, чўзиқ (муттасил) нуқсонли пайванд чоклар яроқсиз ҳисобланади. Нуқтали нуқсонлар тизимининг шартли узунлигини нуқсондан келаётган акс садо амплитудаси сунъий қайтаргичдан келаётган акс садо амплитудасидан 0,5 ва ундан катта ўлчамга эга бўлгандагина ўлчанади ва максимал рухсат этилган эквивалент майдонга қараб белгиланади.

385. Шартли босими Р_ш 10 МРа (100 кgf/cm²) гача бўлган қувурўтказгичлардаги пайванд чоклари капилляр (рангли) усулда текшириш натижасига кўра қуйидаги ҳолатларда яроқли саналади:

а) нуқсонларнинг индикаторли излари бўлмаганда;

б) аниқланган барча индикаторли излар биттадан ва юмалоқ бўлганда;

в) ҳар бир индикаторли изларнинг энг катта ўлчами, 9-илованинг 1-жадвалидаги 2-балл учун келтирилган эни (диаметри)нинг 3 каррали миқдоридан зиёд бўлмаганда;

г) чокнинг ҳар қандай 100 mm ли участкасидаги индикаторли изларнинг умумий узунлиги, 9-илованинг 1-жадвалида 2-балл учун келтирилган узунликдан зиёд бўлмаганда.

Максимал ўлчами 0,5 mm гача бўлган юмалоқ индикаторли излар, текширилаётган металлнинг қалинлигидан қатъий назар ҳисобга олинмайди. Индикаторли излари йўқ, шартли босими Рш 10 МРа (100 kgf/cm²) дан юқори ва 70°С дан паст температурадаги 1-категорияга мансуб қувурўтказгичлардаги пайванд чоклари ишга яроқли ҳисобланади. Айни вазиятдаги текширув сезувчанлиги 2-синфга мос келиши керак.

386. Магнит-кукун ёки магнитографик усулда текширилганда чўзиқ (муттасил) нуқсонлар аниқланмаса, пайванд чоклари яроқли ҳисобланади.

387. Шартли босими Р_ш 10 МРа (100 kgf/cm²) дан катта бўлган шароитга мўлжалланган, аустенит пўлатлардан тайёрланган қувурўтказгичларнинг пайванд чокларидаги феррит фазанинг миқдорини 350°С ҳароратда ишлайдиганлари учун 100 % ҳажмдаги барча йиғилмаларда, бошқа шароитлар учун эса лойиҳа талабига кўра аниқланади.

388. Шартли босими Р_ш 10 МРа (100 kgf/cm²) га мўлжалланган легирланган пўлатлардан ясалган қувурўтказгичларнинг пайванд чокларида асосий легирловчи элементларнинг мавжудлигини билиш учун қуйидаги вазиятларда стилоскопирлаш усули қўлланилади:

битта пайвандловчи томонидан бир партия (уюм) пайвандлаш материалларидан қилинган энг камида 2 та пайванд чокини танлаб олинади;

иш бажарувчи (тайинланган шахс)да ишлатилган пайвандлаш материалларининг лойиҳага мослиги ҳақида шубҳа туғилганда;

термик ишловдан кейин пайванд чокларининг қаттиқлиги (мустаҳкамлиги) белгиланган талабларга мос келмаганда.

Шартли босими 10 МРа (100 kgf/cm²) дан зиёд бўлган легирланган пўлатдан ясалган қувурўтказгичлардаги пайванд чокларни 100 % ҳажмда стилоскопирлаш лозим.

Пайвандланган чокдаги эритилган ёки асосий металл таркибида тегишли кимёвий элементлар мавжудлиги (ёки йўқлиги) ва миқдорини текшириш натижасида аниқлангандагина стилокопирлаш хулосалари қониқарли деб ҳисобланади.

Танлаб олинган пайванд чокларининг бирортасидаги стилоскопирлаш хулосаси қониқарсиз деб топилганда, бир партиядаги пайвандлаш материалидан фойдаланиб, муайян пайвандловчи ясаган барча пайванд чокларини стилоскопирлашдан ўтказиш лозим.

389. Хром-кремний-марганецли, хром-молибденли, хром-молибден-ванадийли, хром-ванадий-волфрамли ва хром-молибден-ванадий-волфрамли пўлатлардан тайёрланган термик ишлов берилган қувурўтказгичлардаги пайванд чокларининг ҳар биридаги қаттиқлик даражасини ўлчаш зарур.

Қаттиқликни ҳар бир термик ишлов берилган чокнинг марказида, иссиқлик таъсир этган зонадаги асосий металлда ўлчаш керак. Қаттиқликни ўлчаш натижалари норматив-техник ҳужжатлар талабларига мос бўлиши лозим. Мазкур талаблар бўлмаганда қаттиқлик кўрсатгичи 9-илованинг 5-жадвалида кўрсатилган миқдордан катта бўлмаслиги керак. Рухсат этилган қаттиқлик даражасидан юқори кўрсатгич аниқланганда, пайванд чокларида стилоскопирлаш ўтказилиб, ижобий натижалар олинганда, қайта термик ишлов бериш зарур. Ташқи диаметри 50 mm дан кам бўлган пайванд чокларининг қаттиқлиги ўлчанмайди.