Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 27 февралдаги 82-сон «Нарх ўзгарувчанлиги даврида молиявий хавф-хатарлардан самарали ҳимоя қилишни ташкил этишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси қарор қилади:

1. Маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг халқаро товар деривативлари биржалари савдоларида иштирок этиши устидан назоратни таъминлаш ва уларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш тартиби тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил, Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Марказий банки билан келишилган.

3. Ушбу қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур Низом маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг (пахта-тўқимачилик корхоналари, электротехника саноати корхоналари, буғдой етиштирувчилар ва бошқаларнинг) халқаро товар деривативлари биржалари савдоларида иштирок этиши устидан назоратни таъминлаш ва уларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш тартибини белгилайди.

1. Мазкур Низомда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

Халқаро биржа воситачиси — Ўзбекистон республика товар-хом ашё биржасида рўйхатдан ўтган ҳамда маҳаллий тадбиркорлик субъектларига халқаро товар деривативлар савдоларида иштирок этиш имкониятини тақдим этувчи «Ўзбекистон республика товар-хом ашё биржаси» АЖ ҳузуридаги «УЗЕХ Глобал» МЧЖ;

халқаро брокер — халқаро товар деривативлари савдоларини амалга ошириш ҳуқуқига эга бўлган ҳамда халқаро молия бозорларида брокерлик хизматларини кўрсатиш учун тегишли лицензияга эга бўлган хорижий компания;

агент — халқаро товар деривативлари савдоларида Халқаро биржа воситачиси билан тузилган шартномага мувофиқ мижозларни жалб қилиш фаолияти билан шуғулланувчи резидент юридик шахс;

фьючерс контракти — товарни (базавий активни) келажакда жорий бозор нархларида сотиш ёки сотиб олиш бўйича халқаро товар деривативлари савдоларига қўйиладиган контракт;

фьючерс битими — фьючерс контракти шартлари (спецификацияси) асосида тузиладиган битим;

электрон савдо тизими — фьючерс битимларини тузиш, бажариш ва ҳисобга олиш имкониятини таъминловчи техник, дастурий ҳамда телекоммуникация воситалари мажмуи;

бошланғич маржа — халқаро товар деривативлари биржалари томонидан белгиланадиган позицияни очиш учун ҳисобварақда мавжуд бўлиши шарт бўлган минимал маблағлар миқдори;

қўллаб-қувватловчи маржа — халқаро товар деривативлари биржалари томонидан белгиланадиган позиция очилгандан кейин ҳисобварақда сақланиши шарт бўлган минимал маблағлар миқдори;

очиқ позиция — маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг фьючерс битимларини тузиш натижасида юзага келган ҳуқуқ ва мажбуриятлар мажмуи;

ёпиқ позиция — битта очиқ позиция бўйича ҳуқуқ ва мажбуриятларнинг белгиланган тартибда тугатилиши натижасида юзага келадиган ҳолат (бунда позициянинг ёпилиши ушбу позиция доирасида юзага келган зарарлар, ҳисобланган комиссиялар ва бажарилмаган ҳисоб-китоб мажбуриятларини бекор қилиш учун асос бўлмайди);

офсет битими — фьючерс контракти бўйича қарама-қарши позиция пайдо бўлиши билан олдин очилган позицияга мувофиқ мавжуд бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятларни бекор қилувчи фьючерс битими;

ваколатли орган — Ўзбекистон Республикаси Рақобатни ривожлантириш ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш қўмитаси.

2. Халқаро товар деривативлари савдолари халқаро товар деривативлари биржалари, шу жумладан Ню-Ёрк интерконтинентал биржаси, Лондон металл биржаси, Чикаго товар биржаси ва бошқа биржаларда улар томонидан белгиланган халқаро биржа қоидаларига мувофиқ ўтказилади.

3. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этиш учун Халқаро биржа воситачиси томонидан қонунчилик ҳужжатларига ва халқаро амалиётга мувофиқ тасдиқланган халқаро товар деривативлари савдоларига кириш ва уларда иштирок этиш қоидаларига (бундан буён матнда Савдо қоидалари деб юритилади) мувофиқ бевосита ўзи ёки агентлар орқали Халқаро биржа воситачисида рўйхатдан ўтади ва у билан шартнома тузади.

4. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари халқаро товар деривативлари савдоларида ўз номидан ва ўз ҳисобидан мустақил равишда иштирок этади.

5. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этиш учун электрон савдо тизимидан фойдаланади.

6. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этишлари учун Халқаро биржа воситачисида алоҳида (сегрегацияланган) ҳисобварақлар очади ва улардан тегишли операцияларни амалга ошириш мақсадида фойдаланади.

7. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари Халқаро биржа воситачисида очилган алоҳида (сегрегацияланган) ҳисобварақларига зарур маблағларни миллий валютада киритади.

8. Халқаро биржа воситачиси маҳаллий тадбиркорлик субъектлари томонидан миллий валютада киритилган маблағларни хизмат кўрсатувчи банк орқали чет эл валютасига айирбошлашни таъминлайди ва ушбу маблағларни маҳаллий тадбиркорлик субъектларини халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этиши учун йўналтиради.

9. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари электрон савдо тизими орқали фьючерс контрактларини тузиш, очиқ позицияларни юритиш ва уларни офсет битимлари орқали ёпиш билан боғлиқ операцияларни Савдо қоидалари ва тегишли халқаро биржа қоидаларининг талабларига мувофиқ амалга оширади.

Бунда тузилган фьючерс битимлари бўйича товарларни (базавий активларни) жисмоний етказиб бериш назарда тутилмайди (амалга оширилмайди).

10. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари ўз маблағлари, очиқ позициялар ва улар бўйича мажбуриятларнинг ҳолатини мунтазам назорат қилиб боради ҳамда халқаро товар деривативлари савдолари билан боғлиқ таваккалчиликларни мустақил равишда баҳолайди.

11. Маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг фьючерс контрактлари бўйича бажарилмаган пул мажбуриятлари уларнинг Халқаро биржа воситачисида очилган алоҳида (сегрегацияланган) ҳисобварақлардаги маблағлар ҳисобидан бажарилади.

12. Маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг халқаро товар деривативлари савдоларида бажарилмаган мажбуриятлари мавжуд бўлмаган ёки мавжуд мажбуриятлардан ортиқча бўш турган маблағлари бўлган тақдирда, Халқаро биржа воситачиси томонидан маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг сўровига кўра уларнинг ушбу пул маблағлари қайтарилади.

13. Халқаро биржа воситачиси халқаро товар деривативлари савдоларида қуйидаги ҳуқуқларга эга:

маҳаллий тадбиркорлик субъектларидан улар билан халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этиши учун тузилган шартномаларда назарда тутилган тақдирда, уларга мувофиқ ҳақ олиш;

маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг миллий валютадаги маблағларини фақат нархлар ўзгаришларидан ҳимояланиши (хеджирлаш) ва халқаро деривативлар бозорларида фойда олишга интилиш (халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этиш) мақсадида хизмат кўрсатувчи банк орқали ички валюта бозоридан чет эл валютасига айирбошлаш;

маҳаллий тадбиркорлик субъектлари ва агентлардан халқаро товар деривативлари биржаларининг талабига мувофиқ тегишли ҳужжатларни талаб қилиб олиш;

маҳаллий тадбиркорлик субъектлари Савдо қоидалари ва халқаро биржа қоидаларига риоя қилмаслиги натижасида уларни Савдо қоидаларига мувофиқ халқаро товар деривативлари савдоларида рўйхатдан ўтказишни рад этиш ёки халқаро биржаларнинг фьючерс савдоларида иштирок этишини тўхтатиш;

халқаро товар деривативлари савдоларида қўшимча таваккалчиликларни бошқариш (риск-менежмент) чораларини кўриш;

маҳаллий тадбиркорлик субъектлари маржа таъминотини белгиланган муддатда киритмаган ёки фьючерс битимини (экспирация) белгиланган охирги санасигача ёпмаган ёхуд қарздорликларни қоплаш талабларини бажармаган тақдирда маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг очиқ савдо позицияларини мажбурий ёпиш;

молиявий хатарларнинг олдини олиш мақсадида маҳаллий тадбиркорлик субъектлари томонидан тузилиши мумкин бўлган фьючерс битимларининг сонига лимитлар белгилаш;

халқаро товар деривативлари биржалари ёки халқаро брокерларнинг тизимларида техник носозликлар, форс-мажор ҳолатлари юзага келганлиги асослантирилган тақдирда, маҳаллий тадбиркорлик субъектларини халқаро товар деривативлари савдоларига киришини Савдо қоидаларига мувофиқ вақтинча тўхтатиш.

14. Халқаро биржа воситачиси халқаро товар деривативлари савдоларида қуйидагиларга мажбур:

маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг шахсий ҳисобварақлари алоҳида юритилишини (сегрегациясини) таъминлаш;

маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг халқаро товар деривативлари савдоларида иштироки бўйича ёзувларни юритиш ва сақлаш;

халқаро деривативлар бозорларига кириш билан боғлиқ хизматлар учун тарифлар тўғрисидаги маълумотларнинг ошкор этилишини таъминлаш;

халқаро биржа воситачисида рўйхатдан ўтган ва етарли маблағларни киритган маҳаллий тадбиркорлик субъектлари тўғридан-тўғри халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этишини таъминлаш;

ваколатли органга ҳар бир маҳаллий тадбиркорлик субъекти кесимида уларнинг иккиламчи ҳисобварақлари қолдиқлари ва айланмалар тўғрисидаги маълумотлар ҳамда халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этиш натижалари бўйича ҳисоботларни тақдим этиб бориш;

маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг буюртмаси асосида уларнинг бўш маблағлари, шу жумладан халқаро товар деривативлари савдоларидан келиб тушган даромадни миллий валютада қайтариб беришни таъминлаш;

халқаро товар деривативлари биржалари ёки халқаро брокерларнинг тизимларида техник носозликлар, форс-мажор ҳолатлари юзага келганлиги асослантирилган тақдирда, маҳаллий тадбиркорлик субъектларини халқаро товар деривативлари савдоларида киришини Савдо қоидаларига мувофиқ вақтинча тўхтатиш ҳақида зудлик билан хабардор қилиш.

15. Халқаро биржа воситачисининг айби билан маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг манфаатларига путур етказилганлиги учун Халқаро биржа воситачиси жавобгар бўлади.

16. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этишда қуйидаги ҳуқуқларга эга:

халқаро товар деривативлари савдоларида ихтиёрий равишда, ўз номидан ва ҳисобидан иштирок этиш;

Халқаро биржа воситачисидан халқаро товар деривативлари савдоларида тузилган битимлар, очиқ позициялар ва ҳисобварақларнинг ҳолати тўғрисида ахборот олиш;

халқаро деривативлар бозорларига кириш билан боғлиқ хизматлар учун тарифлар тўғрисидаги маълумотлар билан танишиш;

халқаро товар деривативлари савдоларида бажарилмаган мажбуриятлар мавжуд бўлмаган ёки мавжуд мажбуриятлардан ортиқча бўш турган маблағлари бўлган тақдирда, Халқаро биржа воситачисига сўров юбориш орқали пул маблағларини қайтаришни талаб қилиш.

17. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этишда қуйидагиларга мажбур:

Халқаро биржа воситачисига тақдим этиладиган маълумотларнинг ишончлилигини, тўлиқлигини таъминлаш ҳамда уларга киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар ҳақида Халқаро биржа воситачисини Савдо қоидаларига мувофиқ хабардор қилиш;

халқаро товар деривативларида бошланғич ва қўллаб-қувватловчи маржанинг етарли миқдорда бўлишини таъминлаш;

халқаро товар деривативлари биржаларининг қоидаларига мувофиқ фьючерс битимларини тузиш, очиқ позицияларни юритиш ҳамда уларни офсет битимлари орқали ёпишни амалга ошириш;

халқаро товар деривативлари биржаларида фьючерс контрактлари билан савдо қилиш билан боғлиқ таваккалчиликларни мустақил равишда баҳолаш ва уларни қабул қилиш;

ўз ҳисобварағидаги маблағлар ва очиқ позициялар ҳолатини мунтазам назорат қилиш ҳамда ўз мажбуриятларини вақтида бажариш учун етарли маблағ мавжудлигини таъминлаш;

Халқаро биржа воситачисига ўз фаолияти, молиявий ҳолати ёки савдо операцияларига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳолатлар тўғрисида маълумотларни халқаро товар деривативлари савдолари доирасида тузилган шартномаларга мувофиқ ўз вақтида тақдим этиш.

18. Агентлар Савдо қоидаларига мувофиқ Халқаро биржа воситачисида рўйхатдан ўтган ҳолда у билан тузилган шартномага асосан халқаро товар деривативлари савдоларида мижозларни жалб этиш бўйича фаолиятни амалга оширади.

19. Агентлар халқаро товар деривативлари савдоларида қуйидаги ҳуқуқларга эга:

Халқаро биржа воситачиси билан тузилган шартномага мувофиқ ҳақ олиш;

Халқаро биржа воситачисидан зарур бўлган маълумотлар ва ҳужжатларни сўраб олиш;

Халқаро биржа воситачиси билан тузилган шартнома шартлари бузилган тақдирда ўз ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини қонунчиликда белгиланган тартибда ҳимоя қилиш.

20. Агентлар халқаро товар деривативлари савдоларида қуйидагиларга мажбур:

Халқаро биржа воситачиси билан тузилган шартномага асосан агентлик хизматларини кўрсатиш;

ўзи жалб этган мижозларнинг ҳисобини юритиб бориш;

тижорат сири ва қонун билан қўриқланадиган бошқа сирларни ташкил этувчи маълумотларни, шунингдек Савдо қоидаларига мувофиқ тузилган шартномаларнинг бажарилиши билан боғлиқ маълумотларни ошкор қилмаслик.

21. Ваколатли орган Халқаро биржа воситачиси ва маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг халқаро товар деривативлари савдоларида иштирок этишда улар томонидан қонунчилик ҳужжатлари, мазкур Низом ҳамда Савдо қоидаларининг талабларига риоя этилиши устидан доимий назоратни амалга оширади.

Бунда Ваколатли орган доимий назоратни амалга оширишда қуйидаги ҳуқуқларга эга:

тушунтиришлар ва (ёки) зарур материалларни олиш мақсадида халқаро брокерга, тегишли халқаро биржаларга ҳамда уларнинг регуляторларига мурожаат қилиш;

фьючерс битимларининг барча учун тенг миқдорда лимитларини белгилаш бўйича Халқаро биржа воситачисига таклифлар бериш;

маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг мурожаатларини кўриб чиқиш;

Халқаро биржа воситачиси томонидан тақдим этиладиган ҳисоботларни таҳлил қилиш;

Халқаро биржа воситачисидан зарур ахборот ва ҳужжатларни сўраб олиш;

қонунчиликда белгиланган тартибда текширишлар ўтказиш.

22. Ваколатли орган Халқаро биржа воситачисидан доимий назорат учун зарур бўлган ахборот ва ҳужжатларни сўров асосида олади.

23. Маҳаллий тадбиркорлик субъектлари халқаро товар деривативлари биржаларида ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида ваколатли органга ёки судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

Бунда Ваколатли орган маҳаллий тадбиркорлик субъектларининг мурожаатларини Ўзбекистон Республикасининг «Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ кўриб чиқиб, уларнинг халқаро товар деривативлари биржаларида манфаатларини ҳимоя қилиш чораларини кўради.

24. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.