Ўзбекистон Республикаси адлия вазири А. Ташкуловнинг «Фуқароларнинг ва тадбиркорлик субъектларининг интеллектуал мулк соҳасидаги ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида 2025 йилда ва 2026 йилнинг ўтган даврида амалга оширилган ишлар тўғрисида»ги ахборотини эшитиб, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатаси таъкидлайдики, кейинги йилларда мамлакатимизда интеллектуал фаолиятни ривожлантириш, ушбу фаолият ютуқларини саноат ва ишлаб чиқариш тармоқларига жорий этиш, юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб чиқариш, миллий брендлар сонини ошириш ҳамда интеллектуал мулкни ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилишни кучайтириш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда.

Хусусан, интеллектуал мулк ҳуқуқи бўйича умумэътироф этилган халқаро нормаларни миллий қонунчиликка жорий этиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси 19 та халқаро шартномага қўшилди. Мамлакатимизнинг миллий қонунчилиги Жаҳон савдо ташкилотининг «Интеллектуал мулк ҳуқуқларининг савдо билан боғлиқ жиҳатлари тўғрисида»ги («TRIPS Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights») битими талабларига тўлиқ уйғунлаштирилди.

Натижада Ўзбекистон Республикаси илк бор интеллектуал мулк соҳасидаги «кузатувдаги давлатлар» рўйхатидан чиқарилди ҳамда Глобал инновацион индексда мамлакатимизнинг ўрни 2020 йилдаги 93-ўриндан 2025 йилда 79-ўринга кўтарилди.

Шунингдек товар белгисидан, саноат мулкидан ва муаллифлик ҳуқуқи объектларидан қонунга хилоф равишда фойдаланган ҳуқуқбузардан ҳуқуқ эгасининг фойдасига товон пули ундириш тартиби жорий этилди, интеллектуал мулк эгаларининг мулкий ва шахсий номулкий ҳуқуқларини бузганлик учун жавобгарлик масалалари такомиллаштирилди.

Шу билан бирга Патент вакиллари ассоциацияси ташкил этилиб, патент вакилларининг сони 151 нафарга етказилди ҳамда уларнинг судларда вакил сифатида иштирок этиш ҳуқуқи белгиланди. Патентга оид ҳуқуқбузарликларни содир этишда фойдаланилган ашёларни мусодара қилиш қўшимча жазо чораси сифатида жорий этилди.

Бундан ташқари адлия органларига ўз ташаббуси билан контрафакт маҳсулотларни аниқлашга қаратилган назорат хариди тадбирларини ҳамда контрафакт маҳсулотларни яширинча ишлаб чиқариш ҳолларини аниқлаш бўйича махсус ваколатли органлар билан ҳамкорликда қўшма тадбирлар ўтказиш ваколати берилди.

Айни пайтда олиб борилган таҳлиллар мазкур соҳада ҳали ўз ечимини кутаётган бир қатор муаммолар мавжуд эканлигини кўрсатмоқда.

Хусусан, жамиятда интеллектуал мулкка бўлган ҳурмат ҳиссини ошириш ва аҳоли ўртасида контрафакт маҳсулотларга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш, ҳуқуқ эгалари ва муаллифлар билан ҳамкорликда интеллектуал мулк ҳуқуқини кучайтирилган тартибда ҳимоя қилиш борасида амалга оширилаётган чоралар етарли самара бермаяпти.

Интеллектуал мулкни ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилиш бўйича мурожаатлар сони йилдан-йилга ошиб бориб, 2024 йилда 1556 тани, 2025 йилда 2049 тани ва 2026 йилнинг ўтган даврида 1330 тани ташкил этган. 2025 йилда 37 та ҳуқуқбузарга нисбатан жами 1,8 млрд. сўм миқдордаги ва 2026 йилнинг ўтган даврида 24 та ҳуқуқбузарга нисбатан жами 1,1 млрд. сўм миқдордаги молиявий жарималар қўлланилган.

Интеллектуал мулк ҳуқуқини бузиш билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни юритишда ярашув ва хусусий айблов институтлари жорий этилмасдан қолмоқда.

Товар белгиларига ва айрим бошқа саноат мулки объектларига нисбатан юридик шахсларнинг жавобгарлиги молиявий жарима қўллаш орқали таъминланган бўлса-да, муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар объектларига нисбатан бундай ҳуқуқий механизм назарда тутилмаган. Натижада муаллифлик ҳуқуқини ва турдош ҳуқуқларни бузган юридик шахсларга нисбатан фақат маъмурий жарима қўллаш билан чекланиб қолинмоқда.

Товар белгисини рўйхатдан ўтказиш тартиби мураккаб ҳуқуқий ва техник жараён бўлиб, талабномани қонунчилик талабларига мувофиқ расмийлаштириш, товарлар ва хизматларни Товарлар ва хизматларнинг халқаро таснифлагичи (ТХХТ) бўйича тегишли синфларга тўғри киритиш, шунингдек товар белгиси бошқа рўйхатдан ўтган белгилар билан айнан ёки адаштириб юбориш даражасида ўхшашлигини ёки ўхшаш эмаслигини олдиндан текшириш махсус билим ва амалий тажрибани талаб этади. Шу сабабли фуқаролар ёки тадбиркорлик субъектлари томонидан мустақил равишда тақдим этилган талабномалар кўпинча расмийлаштиришдаги камчиликлар туфайли қайта ишлаш учун қайтарилмоқда ёки рўйхатдан ўтказиш рад этилмоқда.

Ишлаб чиқарилган (реализация қилинган) контрафакт маҳсулотлар миқдорини аниқлаш ва интеллектуал мулк ҳуқуқини мунтазам равишда бузган шахсларнинг давлат харидларида иштирок этишини чеклаш механизмлари мавжуд эмас.

Шунингдек ихтирочилар ва новаторлар учун қулай шарт-шароитлар яратиш, уларни рағбатлантириш ҳамда илмий ишланмаларнинг фуқаролик муомаласидаги айланмасини ошириш мақсадида интеллектуал мулк объектларига бўлган ҳуқуқни кредит олиш учун гаровга қўйиш амалиёти жорий этилмасдан қолмоқда.

Юқорида баён этилганлардан келиб чиқиб, «Парламент назорати тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 10-моддасига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Қонунчилик палатаси қарор қилади:

1. Ўзбекистон Республикаси адлия вазири А. Ташкуловнинг «Фуқароларнинг ва тадбиркорлик субъектларининг интеллектуал мулк соҳасидаги ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида 2025 йилда ва 2026 йилнинг ўтган даврида амалга оширилган ишлар тўғрисида»ги ахбороти маълумот учун қабул қилинсин.

2. Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги:

эшитув давомида қайд этилган камчиликларни бартараф этиш борасида аниқ чора-тадбирлар ишлаб чиқиш;

рақамли технологиялардан ва сунъий интеллект технологияларидан фойдаланган ҳолда интеллектуал мулк соҳасида давлат хизматларини кўрсатиш тартиб-таомилларини соддалаштириш ҳамда ушбу соҳадаги идоралараро ҳужжатлар алмашинувини тўлиқ электрон шаклга ўтказиш;

интеллектуал мулк объектларининг фуқаролик муомаласидаги айланмасини оширишнинг ҳуқуқий механизмларини таъминлаш;

муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар объектларига бўлган ҳуқуқларни бузган юридик шахсларга нисбатан молиявий жарималар қўлланилишини жорий этишнинг ҳуқуқий асосларини яратиш бўйича таклифлар ишлаб чиқиш;

интеллектуал мулк ҳуқуқини бузиш билан боғлиқ маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни юритишда хусусий айблов ва ярашув институтларини жорий этиш орқали низоларни судгача ҳал этишнинг ҳуқуқий механизмларини такомиллаштириш;

интеллектуал мулк ҳуқуқини мунтазам равишда бузган шахсларнинг давлат харидларида иштирок этишини чеклаш механизмини жорий этиш;

интеллектуал мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш соҳасида ҳуқуқни қўллаш амалиётини шунингдек мазкур соҳада адлия органларининг самарали фаолият юритишини таъминлашга қаратилган қонунчиликни янада такомиллаштириш чораларини кўрсин.

3. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатасининг қўмиталари фуқароларнинг ва тадбиркорлик субъектларининг интеллектуал мулк соҳасидаги ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида олиб борилаётган ишлар устидан таъсирчан парламент назоратини амалга оширсин.

4. Ушбу Қарорнинг ижросини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Қонунчилик палатаси Спикерининг ўринбосари Р. Хакимов зиммасига юклатилсин.

5. Ушбу Қарор қабул қилинган кундан эътиборан кучга киради.