Mazkur Nizom “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida” va “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlarga muvofiq ishlab chiqilgan boʻlib, u tijorat banklari kredit siyosatiga nisbatan qoʻyiladigan talablarni belgilab beradi.

1.1. Bankning kredit siyosati — kreditlash jarayonida yuzaga keluvchi tavakkalchilikni boshqarishda bank rahbariyati tomonidan qabul qilinadigan choralar va uslublarni belgilovchi hamda bank rahbariyati va xodimlarini kreditlar portfelini samarali boshqarishga doir koʻrsatmalar bilan taʼminlovchi hujjatdir. Kredit siyosati bankning kredit faoliyati maqsadlarini aniq koʻrsatishi va aniqlab berishi shart.

1.2. Tijorat banklari kredit siyosati alohida hujjat sifatida ishlab chiqariladi va bank Kengashi tomonidan tasdiqlanadi.

1.3. Har bir bank oʻz kredit siyosatini ishlab chiqishi va amalga joriy etishi lozim. Kredit siyosatini ishlab chiqish va ijro etish yuzasidan javobgarlik bank Kengashi va Boshqaruvi aʼzolari, bankning boshqa mansabdor shaxslariga yuklatiladi.

1.4. Kredit siyosatining tavsifi kredit portfelining tarkibiga, bank oʻz faoliyatini amalga oshirayotgan hududning iqtisodiyotiga qarab aniqlanadi. Kredit strategiyasini shakllantirishda va tegishli kredit siyosatini tayyorlashda, bank ushbu omillarni hisobga olishi shart.

1.5. Bankning kredit siyosati uning joriy bank strategiyasi va iqtisodiy holatiga muvofiqligini taʼminlash uchun bank Kengashi tomonidan yiliga kamida bir marta tegishli yilning 1-fevraligacha boʻlgan muddatda qayta koʻrib chiqilishi, tasdiqlanishi va Markaziy bankka taqdim etilishi kerak.

1.6. Kredit siyosati kredit (mikroqarz) berish toʻgʻrisida qaror qabul qilishning bosqichma-bosqich jarayonini va kredit (mikroqarz) berish toʻgʻrisida xabardor qilish yoki uni berishni asoslantirilgan holda rad etish tartibini koʻrsatgan holda kredit buyurtmalarini shaffoflik asosida roʻyxatdan oʻtkazish va koʻrib chiqish tartibini oʻz ichiga olishi kerak.

Kredit siyosati bank faoliyati turlariga qarab mazmuni va tuzilmasi jihatidan farq qiladi. Mazkur boʻlim bank maqomi va u joylashgan manzildan qatʼi nazar, kredit siyosatida aks ettirilishi lozim boʻlgan umumiy masalalar roʻyxatini belgilab beradi.

Bunda kredit siyosatining yoʻnalishlarida berilayotgan kreditlarning hajmi va shakli, qisqa va uzoq muddatli kreditlar oʻrtasidagi nisbat, moliyaviy axborotlarni tahlil etish jarayoni, kredit portfeli hamda mablagʻlarning qaytarilishini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar aks ettirilishi lozim.

Har qanday kredit siyosatining maqsadi odatda quyidagilardan iborat boʻladi: uzoq muddatli investitsiyalardan aksiyadorlarga yuqori daromad kelishini taʼminlash, likvidlikni saqlab turish, tavakkalchilikni diversifikatsiya qilish, siyosat va tadbirlar birligini kafolatlash, qonunlar va meʼyoriy hujjatlarga rioya qilish, hududning kreditlarga boʻlgan ehtiyojini qondirish.

Kreditlashning strategik yoʻnalishlari bank Kengashi tomonidan belgilanadi va tasdiqlanadi.

Kredit siyosatida kredit ajratishda filiallar tomonidan mustaqil qarorlar qabul qilishda kreditlashning limitlarini belgilash mezonlarini koʻrsatgan holda bosh bank va uning filiallari oʻrtasida javobgarlikning aniq chegaralari aks ettirilishi lozim.

Kreditlash uchun masʼul boʻlgan barcha shaxslar vakolatlari kredit siyosatida qayd etilishi lozim.

Kredit qoʻmitasi majlislari va uning bank boshqaruvi organlari oldida hisobot berishi davriyligi ham kredit siyosatida belgilab qoʻyilishi kerak.

Kredit siyosati bank tomonidan beriladigan kreditlar toifasi va turlarini aniqlashi va belgilashi lozim. Masalan, kreditlash sohalari boʻyicha: tijorat faoliyati, sanoat, qishloq xoʻjaligi, kapital qoʻyilmalarni moliyalash va b. Kredit turlari boʻyicha: “kredit liniyalarini ochib va ochmay” kreditlash, lombard va veksel kreditlari va b.

Kredit siyosatida maxsus ssudalarni berish direktiv tamoyillari aniq ifodalangan holda mazkur bank uchun mos kelmaydi yoki maqbul boʻlmaydi, deb hisoblanuvchi kredit turlari va toifalari ham koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Kredit siyosati kreditlar va mikroqarzlarning toʻplanishi darajasi, shu jumladan kredit turlari, iqtisodiyot tarmoqlari, geografik hududlar va boshqalar boʻyicha toʻplanishi darajasi monitoringi boʻyicha talablarni oʻz ichiga olishi zarur. Kredit siyosatida rahbariyatga muntazam ravishda topshiriladigan tegishli hisobotlarni tayyorlashga doir talablar belgilanishi lozim.

Kreditni toʻlash muddati uni toʻlashning birlamchi va ikkilamchi manbalarini sinchiklab baholash asosida belgilanishi kerak. Kredit siyosat rahbariyat nuqtai nazaridan har xil toifa va turdagi kreditlarni toʻlashning maʼqul dasturlaridan iborat boʻlishi zarur.

Kredit siyosati kreditlar berishning maksimal muddatlarini belgilashi lozim. Ushbu siyosat, shuningdek kreditning asosiy summasini kredit toʻlash muddatining soʻngida va kredit toʻlashning boshlangʻich muddati uzaytirilayotganda qaytariladigan kredit turlarini berish tartibini ham oʻz ichiga olishi kerak.

Kredit siyosati toʻlovlarni oʻz vaqtida toʻlanishini taʼminlash, mablagʻlarning qaytarilishi va berilgan kreditlar boʻyicha qarzdorlikni undirib olish boʻyicha chora-tadbirlarni oʻz ichiga olishi kerak.

Bank kredit siyosati kredit berish bosqichida ham, keyingi monitoring bosqichlarida ham jismoniy va yuridik shaxslarning moliyaviy hisobotlariga nisbatan qoʻyiladigan talablarni oʻz ichiga olishi kerak. Moliyaviy hisobotlarni auditorlik tekshiruvlaridan oʻtkazish, naqd pul oqimi va boshqa maʼlumotlar boʻyicha hisobotlarni taqdim etish yuzasidan qoʻyiladigan talablar aniq ifodalanishi zarur. Shuni ham qayd etib oʻtish lozimki, banklar talab qiladigan maʼlumotlar Milliy Buxgalterlik Hisobi Standartlariga (MBHS) muvofiq taqdim etilishi kerak.

Kredit siyosatida potensial qarzdorlarning kredit qobiliyatini (likvidlik, qoplanish, muxtorlik koeffitsiyentlari, kapitallashtirish darajasi, garov taʼminoti ekspertizasi va b.) aniqlash uchun ularning moliyaviy ahvolini tahlil qilish tadbirlari batafsil yoritilishi lozim. Bank qarzdorlarning kredit qobiliyati mezonlari va ularni baholash metodikasini aniq belgilab olishi kerak.

Bundan tashqari, kredit siyosati qarzdorlar tomonidan biznes rejaga buyurtmalar portfelining tuzilishi va bank kreditidan foydalangan holda koʻrsatiladigan xizmatlar, ishlab chiqariladigan tovarlarni sotish bozorining mavjudligini kiritish boʻyicha talabni oʻz ichiga olishi kerak.

Kredit siyosati muayyan turdagi qimmatliklar (koʻchmas mulk, avtomobillar va b.) garovi asosida beriladigan ssudalarning maksimal miqdori limitlarini oʻz ichiga olishi hamda taʼminlangan ssudalarning har bir turi uchun kredit hujjatlari toʻplamini rasmiylashtirish tadbirlarini belgilashi lozim. Bank kredit siyosatida garov kreditlashning uni berish vaqtidayoq kreditni toʻlash manbasi (naqd pul yoki davlat qisqa muddatli obligatsiyalari (xazina veksellari) bilan taʼminlangan kreditlar bundan mustasno) hisoblangan yagona asosi boʻlmasligi belgilab qoʻyilishi zarur.

Kredit siyosati garovga olingan mulk turiga qarab garov mavzuiga nisbatan qoʻyiladigan talablar va kreditning garov qiymatiga nisbatini oʻz ichiga olishi kerak. Mazkur bandda garov mavzui sinchiklab baholanishi va uning bozor qiymati uni sotish lozim boʻlgan paytda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan zarar oʻrnini qoplashi lozimligi aniq yoritilishi zarur.

Hujjatda garov mavzui baholovchi tashkilot va ichki bank baholovchisi tomonidan baholanadigan hollar koʻrsatib oʻtilishi kerak. Turli garov toifalarini baholash uslublari batafsil aks ettirilishi lozim. Siyosat koʻchmas mulk, ishlab chiqarish jihozlari va isteʼmol kreditlarini moliyalash uchun beriladigan kreditlarni toʻlash hisobiga qarzdor tomonidan boʻnak toʻlovlarini kiritishga doir muayyan talablarni oʻz ichiga olishi zarur.

Kredit siyosatida koʻrsatilishi lozimki, yer uchastkalari belgilangan tartibda garov taʼminoti sifatida bankka oʻtgan hollarda, bank ushbu yer uchastkalarini unga mulk huquqi oʻtgan paytdan boshlab olti oydan kechiktirmay sotishga qoʻyishi kerak.

Kredit siyosatida kreditlarni tasniflash tizimi aniq ifodalanishi lozim. Kredit xodimlari kredit portfelidagi barcha maʼlum boʻlgan salbiy oʻzgarishlar toʻgʻrisida rahbariyatga xabar berishlari kerak. Qarzdor yoki garov ahvoli yomonlashishini oldindan aniqlash ehtimoliy yoʻqotishlarni kamaytirish uchun juda muhimdir.

Ssudalarning sifatini aniqlashtirish va kutilishi mumkin boʻlgan kreditlar boʻyicha yoʻqotishlarga qarshi yetarli rezervlarni shakllantirish maqsadida chorakda kamida bir marotaba bankning kredit portfeli toʻliq inventarizatsiyasi jarayoni bankning kredit siyosatida belgilanishi shart.

Kredit siyosati kreditlarning barcha toifalari boʻyicha “toʻlovsizlik” tushunchasining aniq ifodalanishi, foizlarni oʻstirmaslik mezonlari, shuningdek bank Boshqaruvi va Kengashining tegishli hisobotlariga nisbatan talablarni oʻz ichiga olishi lozim. Hisobotlarda ahvolning yomonlashishi, yashirin zararlar sabablari va sogʻlomlashtirish rejalari batafsil bayon etiladi.

Kredit siyosat qarzlarni qaytarishga doir izchil bosqichma-bosqich chora-tadbirlar koʻrilishini talab qilishi kerak. Rahbariyat Markaziy bank tomonidan belgilangan talablarga muvofiq kreditlarni hisobdan chiqarish tadbirlarini ishlab chiqishi lozim.

Kredit siyosati “kreditning toʻliq qiymati” tushunchasini, shu jumladan kredit olish va xizmat koʻrsatish (qaytarish) bilan bogʻliq boʻlgan barcha toʻlovlar toʻgʻrisidagi shartlar boʻyicha toʻliq maʼlumotni oʻz ichiga olishi zarur. Bunda, shu jumladan, resurslar qiymati, kredit boʻyicha xizmat koʻrsatishga doir kutilayotgan xarajatlar, vositachilik haqi, maʼmuriy sarflar, ehtimoliy yoʻqotishlarga qarshi zaxiralar va bank marjasi baholanishi zarur. Ushbu shartlar kredit shartnomasida ham aks ettirilishi lozim.

Kredit siyosati quyidagi taqiqlarni nazarda tutishi shart:

mikroqarz shartnomalari boʻyicha yillik qarz summasining yarmidan koʻp miqdorda foizlar hisoblash, komissiya va neustoyka (shtraf, penya) undirish, javobgarlikning boshqa choralarini qoʻllash;

kredit buyurtmalarini koʻrib chiqish, ssuda hisobvaraqlariga xizmat koʻrsatish, kreditlar ajratish uchun toʻlovlar, shuningdek, jismoniy shaxslar va kichik tadbirkorlik subyektlari tomonidan kreditlar (mikroqarzlar) muddatidan ilgari soʻndirilganligi uchun neustoyka undirish.

Kredit siyosati bank bilan bogʻliq shaxslarga beriladigan kreditlar boʻyicha Markaziy bank talablariga muvofiq keluvchi limitlarni oʻz ichiga olishi lozim.

Kredit siyosatida bank bilan bogʻliq shaxslar bilan bitimlarni qisqartirish yoki ularni tuzishning har qanday imkoniyatlarini bartaraf etish maqsadida bogʻliq shaxslarga beriladigan kreditlarni tasdiqlash va qayta tiklash tartibi va tadbirlari belgilab qoʻyilishi kerak.

Kredit siyosatida kafolatlar va akkreditivlarning maqsadi va ishlatilishi, mansabdor shaxslarning bunday majburiyatlarni chiqarishga doir vakolatlari va bunday vositalar chiqarilishi mumkin boʻlgan hollar, shuningdek ularga doir hujjatlar va hisobotlarga nisbatan qoʻyiladigan talablar batafsil yoritilishi lozim.

Balansdan tashqari majburiyatlarni berishda moliyaviy hisobotlar (hujjatlar)ni taqdim etishga oid talablar kreditning istalgan boshqa turlarini berishda foydalaniladigan hujjatlar va hisobotlar bilan bir xil boʻlishi zarur. Tijorat akkreditivlari boʻyicha toʻlovlarni oʻtkazish, toʻlov va yuk ortish hujjatlari (yuk xatlari), sugʻurta polislari hamda xalqaro andozalar va tadbirlarga muvofiq talab qilinadigan boshqa hujjatlarga nisbatan qoʻyiladigan qoʻshimcha talablar qayd etilishi kerak.

Siyosat bank kredit portfelini vaqti-vaqti bilan baholashga javobgar boʻlgan mansabdor shaxslar roʻyxatini belgilashi hamda kredit portfeli sifatini aniqlash va tuzatishlar minimal yuzaga keluvchi yoʻqotishlar bilan kiritilishi uchun muammoli kreditlarni aniqlash uchun zarur boʻlgan ichki bank kredit tahlili maqsadlarini belgilab qoʻyishi lozim.

Tahlil maqsadlari kredit sifatini aniqlash bilan bir qatorda kreditlash jarayonini boshqarish sifatini baholash, jumladan, tasdiqlangan kredit siyosati muvofiqligini taʼminlash va kredit hujjatlarini rasmiylashtirish tadbiri, moliyaviy tahlil, garovni rasmiylashtirish va baholash, kreditlashga doir vakolatlarni taqsimlash, qonunchilik meʼyorlariga rioya qilish.

Kredit siyosati bank xizmatlari va boʻlinmalari tomonidan Bank Boshqaruvi va Kengashiga kreditlashning turli jihatlari boʻyicha topshiriladigan hamda kredit portfeli sifati va kredit portfelini boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hisobotlar turi va davriyligini belgilashi lozim.

Hisobotlar filiallar va bank boʻyicha umuman kreditlash vositalari va yoʻnalishlariga qarab tavakkalchiliklarni baholash uchun boshqarishning turli darajalariga moslashtirilgan hamda batafsil yoritilgan boʻlishi kerak.

Mazkur Nizomning amalga kiritilishi munosabati bilan 1999-yil 11-fevralda Adliya vazirligida 627-raqam bilan davlat roʻyxatiga olingan Markaziy bankning 1998-yil 9-noyabrdagi 429-sonli “Tijorat banklari kredit siyosatiga nisbatan qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisida nizom” oʻz kuchini yoʻqotadi.