1. Mazkur standart Oʻzbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan maʼruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi.

2. Mazkur standartning maqsadi auditorlik tashkiloti uchun tekshirilayotgan maʼlumotlar jamlanmasidan tanlash qoidalarini belgilash va bu tarzda olingan maʼlumotlar natijalarini baholash hisoblanadi.

3. Mazkur standartning talablari barcha auditorlik tashkilotlari uchun rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni koʻzda tutuvchi auditni amalga oshirishda majburiy hisoblanadi, bundan tavsiyaviy tusga ega ekanligi toʻgʻridan toʻgʻri koʻrsatilgan qoidalar mustasno.

4. Mazkur standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni koʻzda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) koʻrsatilishida tavsiyaviy tusga ega boʻladi. Aniq topshiriqni bajarish chogʻida mazkur standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni oʻzining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda koʻrsatib oʻtishi lozim.

5. Tanlash reprezentativ, yaʼni ishonchli boʻlishi lozim. Bu talab, oʻrganilayotgan jamlanmaning barcha elementlari tanlashda bir xil asosdagi ehtimollikka ega boʻlishini koʻzda tutadi. Reprezentativlikni taʼminlash uchun auditorlik tashkiloti quyidagi usullarning biridan foydalanishi mumkin:

5.1. Tasodifiy tanlash. Tasodifiy sonlar jadvali boʻyicha amalga oshirilishi mumkin.

5.2. Muntazam tanlash. Elementlarni tasodifiy tanlangan sondan boshlab muntazam oraliqda tanlanishini koʻzda tutadi. Oraliq masofa yo jamlanma elementlarining muayyan sonida yoki qiymatni baholash asosida quriladi.

5.3. Aralash tanlash. Tasodifiy va muntazam tanlashning turli usullari uygʻunligini ifodalaydi.

6. Auditorlik tashkiloti, tanlash oʻtkazilishi natijalari boʻyicha auditorning professional mulohazasi butun jamlanmaga daxldor boʻlmagan hollarda noreprezentativ, yaʼni ishonchli boʻlmagan jamlanmani qoʻllashga haqli. Auditor alohida olingan operatsiyalar guruhini yoki tegishli ravishda ehtimolli xatolar belgilangan operatsiyalar toifasini tekshirganda noreprezentativ tanlashni qoʻllanishi mumkin.

7. Auditorlik tashkiloti buxgalteriya hisobida schyotlar boʻyicha saldo va operatsiyalarning toʻgʻri aks ettirilganini tekshirishi yoki tekshirilayotgan jamlanmaning elementlari soni juda ham kamligidan statistik usullarning qoʻllanishi maqsadga muvofiq boʻlmaganligi sababli yoki agarda auditorlik tanlashning qoʻllanishi yoppasiga tekshiruv oʻtkazishdan koʻra samarasizroq boʻlganda, nazorat tizimi vositalarini yoppasiga tekshirishi mumkin.

8. Mazkur standart, shuningdek statistik usulda tuzilgan tanlashlarga nisbatan ham qoʻllanadi. U auditorlik dalillarini toʻplash uchun ishonchli imkoniyatlarini namoyon etishi lozim.

9. Auditorlik tanlash tekshirilayotgan jamlanmaning 100 foizdan kam boʻlgan obyektlariga nisbatan auditorlik tartib-taomillari qoʻllash maqsadida amalga oshiriladi. Bunday obyektlar deganda schyotlar saldosini tashkil etuvchi elementlar yoki butun tekshirilayotgan jamlanma haqida bir fikrga kelishga imkon beruvchi auditorlik dalillarini yigʻish uchun schyotlar boʻyicha aylanmalarni tashkil etuvchi operatsiyalar tushuniladi. Tanlashni tuzish uchun auditorlik tashkiloti buxgalteriya hisobotining aniq bir boʻlimini tekshirish tartibini, tanlash amalga oshiriladigan tekshirilayotgan jamlanmani va tanlash hajmini belgilab olishi kerak.

10. Buxgalteriya hisobotining aniq bir boʻlimi tekshiruvini oʻtkazishni ishlab chiqishda auditorlik tashkiloti tekshirish maqsadini va bu maqsadlarga erishishga yordam beruvchi auditorlik tartib-taomillarni belgilab olishi kerak. Shundan soʻng auditor yuz berishi mumkin boʻlgan xatolarni aniqlashi, unga zarur boʻlgan, toʻplash kerak boʻlgan dalillarni baholashi va shuning asosida koʻrilayotgan maʼlumotlar jamlanmasini belgilashi kerak.

11. Auditorlik tashkiloti oʻrganilayotgan jamlanmani shu tarzda aniqlashi kerakki, u auditning maqsadiga muvofiq kelsin. Jamlanma muayyan tarzda identifikatsiya qilinadigan birliklar toʻplamidan tashkil topishi kerak. Auditorlik tashkiloti jamlanma elementlarini tanlashni oʻz oldiga qoʻyilgan maqsadlarga erishishga imkon beruvchi samarali va tejamkorlik tarzida oʻtkazadi.

12. Tanlashni oʻtkazishda auditorlik tashkiloti oʻrganilayotgan jamlanmani, har birining elementlari oʻxshash xususiyatlarga ega boʻlgan, alohida guruhlarga (“jamlanma boʻlaklari”ga) ajratishi mumkin. Jamlanmani boʻlish (ajratish) mezonlari shunday boʻlishi kerakki, har qanday element boʻyicha, u qanday jamlanma boʻlagiga tegishli ekanligini aniq koʻrsatish mumkin boʻlsin. Stratifikatsiya deb nomlanuvchi mazkur tartib-taomil, maʼlumotlar tarqoqligini (variatsiyani) kamaytirib, auditorlik tashkilotining ishini yengillashtirishga imkon beradi.

13. Tanlashning hajmi (oʻlchamini) belgilashda auditorlik tashkiloti tanlash riskini, yoʻl qoʻyilgan va kutilayotgan xatolarni aniqlashi kerak.

14. Tanlash riski shundan iborat boʻladiki, auditorning tanlash maʼlumotlari asosida tuzilgan, muayyan masalalar boʻyicha fikri, xuddi shu masalalar boʻyicha butun jamlanmani oʻrganish asosida yuzaga kelgan fikrlardan farq qilishi mumkin. Tanlash riski nazorat tizimi vositalarini testdan oʻtkazishda ham, buxgalteriya hisobida schyotlar boʻyicha aylanmalarni va saldolarning toʻgʻri aks ettirilganligini batafsil tekshirishda ham mavjud boʻlishi mumkin. Auditorlik amaliyotida nazorat tizimi testlari va schyotlar boʻyicha aylanmalar hamda saldo toʻgʻriligini tekshirishda birinchi va ikkinchi tur risklari farqlanadi.

14.1. Nazorat vositalarini testdan oʻtkazishda quyidagi tanlash risklari farqlanadi:

14.1.1. Birinchi tur riski — tanlash natijasi nazorat tizimining ishonchsizligidan dalolat berib, aslida esa tizim haqiqatda ishonchli boʻlgan holda, toʻgʻri farazni rad etish riski.

14.1.2. Ikkinchi tur riski — tanlash natijasi tizimning ishonchsizligidan dalolat berib, aslida esa nazorat tizimi zaruriy ishonchlilikka ega boʻlmagan holda, notoʻgʻri farazni qabul qilish riski.

14.2. Schyotlar boʻyicha aylanmalar va saldoning buxgalteriya hisobida toʻgʻri aks etganligini sinchiklab tekshirishda quyidagi tanlash risklari farqlanadi:

14.2.1. Birinchi tur riski — tanlash natijasi tekshirilayotgan jamlanma jiddiy xatolarga ega ekanligidan dalolat berib, aslida esa jamlanmada bunday xatolar boʻlmagan holda, toʻgʻri farazni rad etish;

14.2.2. Ikkinchi tur riski — tanlash natijasi tekshirilayotgan jamlanma jiddiy xatolarga ega emasligidan dalolat bersa, aslida esa jamlanma jiddiy xatoga ega boʻlgan holda notoʻgʻri farazni qabul qilish riski.

15. Toʻgʻri farazni rad etish riski auditorlik tashkiloti tomonidan yoki tanlash oʻtkazish natijasida uning hisob-kitobida xato borligi aniqlangan xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan qoʻshimcha ishlarni bajarishni talab etadi. Notoʻgʻri farazni qabul qilish riski auditorlik tashkiloti ishi natijalarini shubha ostiga oladi.

16. Tanlashning oʻlchami auditor tomonidan ruxsat etiladigan deb hisoblanadigan xato miqdori bilan aniqlanadi. Uning miqdori qanchalik kichik boʻlsa, tanlashning zaruriy oʻlchami shunchalik katta boʻladi.

17. Yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan xato auditor tomonidan tanlangan muhimlilik darajasiga muvofiq auditni rejalashtirish bosqichida aniqlanadi. Yoʻl qoʻyiladigan xatoning miqdori qancha kam boʻlsa, auditorlik tanlashning hajmi shuncha katta boʻlishi kerak.

17.1. Nazorat tizimi vositalarini testdan oʻtkazishda yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan xatolar boʻlib xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan belgilangan va auditorlik tashkiloti rejalashtirish bosqichida aniqlagan nazorat tartib-taomillaridan maksimal darajadagi chetlanish hisoblanadi.

17.2. Schyotlar boʻyicha saldo va aylanmalar toʻgʻriligini tekshirishda yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan xato deb saldoda yoki provodkalarning muayyan toifasidagi maksimal xato hisoblanadi va bunga auditorlik tashkiloti yoʻl qoʻyilishiga rozi boʻladi. Bunday xatolarning butun audit jarayoniga jamlanma taʼsiri, auditorlik tashkiloti uchun buxgalteriya hisobotlari muhim xatolardan xoli ekanligini yetarlicha ishonchli darajasida tasdiqlash imkonini beradi.

18. Agar auditor tekshirilayotgan jamlanmada xato mavjud deb hisoblasa, bunday xatolarning umumiy miqdori yoʻl qoʻyiladigan xatoning oʻlchamidan oshmasligini tekshirish uchun katta miqdordagi tanlashni amalga oshirishi kerak. Agar auditor jamlanma xatolardan xoli deb hisoblasa, kichik oʻlchamdagi tanlashdan foydalanadi.

19. Har qanday tanlash uchun auditorlik tashkilotining quyidagilarga majbur:

19.1. Tanlashga tushgan har bir xatoni tahlil etish;

19.2. Tanlashni amalga oshirishda olingan natijalarni butun tekshirilayotgan jamlanmaga tatbiq etish;

19.3. Tanlash risklarini baholash.

20. Tanlashga tushgan xatolarni tahlil qilishda auditorlik tashkiloti birinchi navbatda tanlashga kirgan xatolarning tabiatini aniqlashi lozim.

20.1. Tanlashni shakllantirishda u qanday aniq maqsadlarni koʻzlab oʻtkazilayotganini taʼriflash va tanlashda aniqlangan xatolarni shu maqsadlarga muvofiq ravishda baholash lozim. Agar koʻzlangan tekshiruv maqsadlariga tanlash tekshiruvlari yordamida erishilmagan boʻlsa, unda auditorlik tashkiloti muqobil auditorlik tartib-taomillarini oʻtkazishi mumkin.

20.2. Auditorlik tashkiloti xatolarning sifat jihatini, yaʼni ularning mohiyati va ularni yuzaga keltirgan sabablarni baholashi, shuningdek, ularning auditning boshqa uchastkalariga taʼsirini aniqlashi mumkin.

Aniqlangan xatolarni tahlil qilayotganda auditorlik tashkiloti, ular operatsiya turlari, ishlab chiqarish birliklari va boʻlinmalari bilan, ular uchun topilgan xatolarning kelib chiqish vaqti va hokazolar bilan bogʻliq boʻlgan umumiy belgilarga egaligi toʻgʻrisida xulosaga kelishi mumkin. Bu holda auditorlik tashkiloti tekshirilayotgan jamlanmani, tegishli belgilariga koʻra jamlanmani guruhlarga boʻlishi va har birini alohida tekshirishi mumkin, bu esa aniqroq natijalarga erishishga imkon beradi.

21. Auditorlik tashkiloti tanlashlar boʻyicha olingan natijalarni butun tekshiriladigan jamlanmalarga tatbiq etishi shart. Tanlash natijalarini butun jamlanmalarga tatbiq etish usullari turlicha boʻlishi mumkin, lekin ular doimo tanlashni tuzish usullariga muvofiq kelishi lozim. Agar jamlanma tegishli ravishda jamlanma boʻlaklariga ajratilgan boʻlsa, uni tatbiq etish ham ularning har biriga nisbatan amalga oshirilishi kerak.

22. Auditor tekshiriladigan jamlanmadagi xato yoʻl qoʻyish mumkin boʻlgan miqdordan ortiq emasligiga ishonch hosil qilishi kerak. Buning uchun auditor tatbiq etish vositasida olingan jamlanma xatolarini yoʻl qoʻyish mumkin boʻlgan xato bilan solishtiradi. Agar birinchi xato yoʻl qoʻyish mumkin boʻlgandan ortiq boʻlsa, auditorlik tashkiloti tanlash xatolarini takroran baholashi lozim. Agar ularni nomaqbul deb topsa, u holda auditorlik tartib-taomillari doirasini kengaytirishi yoki oʻtkazilganlariga muqobil boʻlgan auditorlik tartib-taomillarini qoʻllashi kerak.

23. Auditorlik tashkiloti auditorlik tanlashning barcha bosqichlarini va uning natijalarini tahlilini majburiy tartibda ishchi hujjatlarida aks ettirishi kerak.

24. Mazkur Auditning milliy standarti 2000-yil 1-yanvaridan kuchga kiradi.