1. Mazkur standart Oʻzbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan maʼruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi.

2. Standartning maqsadi auditorlik tashkiloti tahliliy tartib-taomillarni bajarayotganda qoʻllaydigan normalarni belgilashdir.

3. Standartning vazifalari quyidagilar hisoblanadi:

3.1. Tahliliy tartib-taomillarni oʻtkazish maqsadlarini belgilash.

3.2. Tahliliy tartib-taomil turlarning tavsifi.

3.3. Tahliliy tartib-taomillarni bajarish tartibi va usullarini belgilash.

3.4. Tahliliy tartib-taomillarni bajarish natijalari olingandan keyingi auditorlik tashkilotining harakatlarini tartibga solish.

4. Mazkur standartning talablari barcha auditorlik tashkilotlari uchun rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni koʻzda tutuvchi auditni amalga oshirishda majburiy hisoblanadi, bundan tavsiyaviy tusga ega ekanligi toʻgʻridan toʻgʻri koʻrsatilgan qoidalar mustasno.

5. Mazkur standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni koʻzda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) koʻrsatilishida tavsiyaviy tusga ega boʻladi. Aniq topshiriqni bajarish chogʻida mazkur standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni oʻzining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda koʻrsatib oʻtishi lozim.

6. Tahliliy tartib-taomillar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

6.1. Xoʻjalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotining haqiqiy koʻrsatkichlarini rejadagi koʻrsatkichlari bilan solishtirish.

6.2. Moliyaviy hisobotning haqiqiy koʻrsatkichlarini auditorlik tashkiloti tomonidan aniqlangan prognoz koʻrsatkichlari bilan solishtirish.

6.3. Moliyaviy hisobot koʻrsatkichlarini amaldagi qonunchilik va normativ hujjatlarda yoki xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan belgilangan normativ koʻrsatkichlar bilan solishtirish.

6.4. Moliyaviy hisobot koʻrsatkichlarini moliyaviy hisobot tarkibiga kirmaydigan koʻrsatkichlar bilan solishtirish.

6.5. Moliyaviy hisobot koʻrsatkichlarini tarmoqning oʻrtacha maʼlumotlari bilan solishtirish.

6.6. Moliyaviy hisobot koʻrsatkichlarining vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishini va ular bilan bogʻliq boʻlgan nisbiy koeffitsiyentlar tahlili.

7. Tahliliy tartib-taomillarning turi ularni oʻtkazish maqsadiga, ularni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan axborotni ochiqligi va adekvatligi, xoʻjalik yurituvchi subyektning faoliyat turiga bogʻliq boʻladi.

8. Xoʻjalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisobotining haqiqiy koʻrsatkichlarini u tomonidan belgilangan reja bilan solishtirishda auditorlik tashkiloti:

8.1. Xoʻjalik yurituvchi subyekt tomonidan qoʻllaniladigan rejalashtirish uslubini baholashi;

8.2. Hisobot davri moliyaviy koʻrsatkichlari mijoz tomonidan reja koʻrsatkichlariga binoan oʻzgartirilmaganligiga ishonch hosil qilishi kerak.

9. Moliyaviy hisobotning haqiqiy koʻrsatkichlarini mustaqil belgilangan prognoz koʻrsatkichlar bilan solishtirishda auditorlik tashkiloti oʻz taxminlarini shakllangan tendensiyalar asosida belgilaydi.

10. Hisobot va meʼyoriy koʻrsatkichlar negizida har xil turdagi koeffitsiyentlar va foizli nisbatlar hisob-kitobi samarali hisoblanadi. Koeffitsiyentlarni tanlash, ularning hisob-kitob usullarini va hisob-kitob vaqti davrlarini tanlash normativ hujjatlarga muvofiq ravishda amalga oshiriladi. Mumkin boʻlgan risk sohalarini aniqlash usullari quyidagilardir:

10.1. Joriy davrning nisbiy koʻrsatkichlarini tahlili;

10.2. Turli davrlarda xoʻjalik yurituvchi subyekt uchun hisoblangan nisbiy koʻrsatkichlarni oʻzgarishining tahlili;

10.3. Nisbiy koʻrsatkichlarning bir nechta turining oʻzgarishini oʻzaro solishtirish.

11. Xoʻjalik yurituvchi subyektni moliyaviy hisobotining haqiqiy koʻrsatkichlarini tarmoqning oʻrtacha koʻrsatkichlari bilan solishtirgan holda, auditor ushbu xoʻjalik yurituvchi subyekt faoliyatini tahlil qiladi. Bunda auditor shularni hisobga olishi kerakki, tarmoq koʻrsatkichlari mazkur xoʻjalik yurituvchi subyekt koʻrsatkichlari bilan mos kelmasligi mumkin, shuningdek xoʻjalik yurituvchi subyektlar turli hisob siyosatidan foydalanishi ham mumkin.

12. Auditor tomonidan xoʻjalik yurituvchi subyektning moliyaviy hisoboti maʼlumotlarini moliyaviy hisobot tarkibiga kirmaydigan maʼlumotlar (buxgalteriyaga oid boʻlmagan maʼlumotlar) bilan solishtirish usuli qoʻllangan taqdirda, auditor foydalanilayotgan buxgalteriyaga oid boʻlmagan maʼlumotlarining aniqligiga ishonch hosil qilishi lozim.

13. Hisobotning haqiqiy koʻrsatkichlarini avvalgi davrlar maʼlumotlari bilan solishtirish jarayonida auditorlik tashkiloti auditni rejalashtirish bosqichidayoq mumkin boʻlgan risk sohalarini belgilab oladi. Mumkin boʻlgan risklar sohalarini aniqlashning keng tarqalgan usullari quyidagilardir:

13.1. Buxgalteriya balansi moddalarini solishtirish va ulardagi keskin oʻzgarishlar tahlili;

13.2. Moddalardagi oʻzgarishlarni boshqa moddalardagi oʻzgarishlar bilan solishtirish tahlili. Mazkur holda mumkin boʻlgan risk sohasi, bir koʻrsatkichdagi oʻzgarish boshqa koʻrsatkichdagi oʻzgarishga iqtisodiy tabiatiga koʻra muvofiq kelmaganida aniqlanadi.

14. Tahliliy tartib-taomillarni qoʻllanishi tahlil etilayotgan koʻrsatkichlar oʻrtasidagi sababiy-oqibat aloqaning mavjudligiga asoslanadi.

15. Tahliliy tartib-taomillarning maqsadlari boʻlib quyidagilar hisoblanadi:

15.1. Xoʻjalik faoliyatida mumkin boʻlgan risklar sohasini belgilovchi gʻayrioddiy yoki notoʻgʻri aks ettirilgan faktlar va natijalarning mavjudligi yoki mavjud emasligini aniqlash;

15.2. Xoʻjalik yurituvchi subyekt faoliyatini oʻrganish;

15.3. Moliyaviy hisobotni buzilishi faktlarini aniqlash;

15.4. Batafsil auditorlik tartib-taomillar sonini qisqartirish;

15.5. Yuzaga kelgan savollarga javob olish maqsadida testdan oʻtkazishni taʼminlash.

16. Tahliliy tartib-taomillarni qoʻllash:

16.1. Auditorga auditni rejalashtirishda mijozni yaxshiroq tushunish va buxgalteriya balanslarini tekshirish orqali audit riski darajasini belgilash imkoniyatini beradi.

16.2. Boshqa auditorlik tartib-taomillar soni va hajmini qisqartirishga imkon beradi.

16.3. Auditorga audit vaqtida uning asoslangan malakali fikrini shakllantirishga yordam beradi.

16.4. Qoʻshimcha auditorlik tartib-taomillarini talab etuvchi tekshiruv sohalarini aniqlab berishi mumkin boʻlgan moliyaviy muammolarning hisobotda mavjudligini soʻnggi tekshirish vazifasini bajaradi.

17. Tahliliy tartib-taomillar auditning butun jarayoni davomida bajariladi.

18. Tahliliy tartib-taomilning bajarilishi quyidagilardan iborat:

18.1. Tartib-taomillar maqsadini belgilash;

18.2. Tartib-taomillar turini tanlash;

18.3. Tartib-taomillarni bajarish;

18.4. Bajarilgan tartib-taomillarni tahlil etish.

19. Tahliliy tartib-taomillarni bajarish bosqichida auditor tanlov asosida quyidagilardan foydalanadi:

19.1. Oddiy solishtirish;

19.2. Hisobot davrida biror-bir koʻrsatkichning oʻzgarish tendensiyasini va ularning kelgusi yoki oʻtgan davrlarga tatbiq qilinishini aniqlash;

19.3. Biror-bir koʻrsatkichlar orasidagi miqdoriy oʻzaro aloqadorliklarni ularning kelgusi yoki oʻtgan davrlardagi hajmini hisoblash maqsadida aniqlash.

20. Tahliliy tartib-taomillar jamlanma moliyaviy hisobotga ham, alohida balansga ajratilgan tarkibiy boʻlinmalarga ham qoʻllanishi mumkin.

21. Tahliliy tartib-taomillar natijalarining ishonchliligi auditor tomonidan topilmaslik riski, ichki xoʻjalik riski va nazorat vositalari riski darajasining toʻgʻri baholanishiga bogʻliqdir.

Tahliliy tartib-taomillarning ishonchliligiga taʼsir etuvchi omillar boʻlib quyidagilar hisoblanadi:

21.1. Koʻrib chiqilayotgan schyotlar boʻyicha qoldiqlarning muhimlilik darajasi;

21.2. Ayni bir tekshiruv obyektiga nisbatan qoʻllanilgan boshqa tahliliy tartib-taomillarning natijalari;

21.3. Tahliliy tartib-taomillarni bajarishda qoʻllanadigan koʻrsatkichlarning chetga ogʻish miqdorlari;

21.4. Tahliliy tartib-taomillarni bajarishda buxgalteriyaga oid boʻlmagan maʼlumotlardan foydalanish.

22. Bajarilgan tahliliy tartib-taomillarning natijasi boʻlib auditor tomonidan xoʻjalik yurituvchi subyekt moliyaviy hisoboti koʻrsatkichlaridagi gʻayrioddiy chetlanishlarning aniqlash hisoblanadi.

23. Auditor tomonidan, boshqa manbalardan olingan dalillar bilan tasdiqlanmaydigan gʻayrioddiy chetlanishlar aniqlangan holatlarda, u oʻtkazilgan tahliliy tartib-taomillarning obyektivligi va ishonchliligiga shaxsan ishonch hosil qilish uchun ularni sinchiklab tadqiq etishi kerak.

24. Tadqiqot jarayoni xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatini fikrini soʻrashdan boshlanishi kerak. Javoblar auditorlik dalillari bilan yoki auditorning xoʻjalik yurituvchi subyekt faoliyati toʻgʻrisidagi bilimlari bilan tasdiqlanishi lozim. Auditor, rahbariyat fikrini soʻrash natijalariga asoslangan boshqa auditorlik tartib-taomillarini oʻtkazish imkoniyatlarini ham koʻrib chiqishi kerak.

25. Gʻayrioddiy chetlanishlar miqdorini tahlil etishda, auditor, normativ hujjatlarga asoslangan mezoniy qiymatlardan foydalanadi. Agar gʻayrioddiy tafovutlar auditor tomonidan maqbul deb topilgan darajadan oshib ketsa, bu holda chetlanish miqdori tadqiq etilishi lozim. Bu miqdorni mutlaq qiymatlarda aks ettirish qiyin boʻlgan hollarda auditor foizlarda aks ettirilgan miqdorlardan foydalanadi.

26. Gʻayrioddiy chetlanishlar tahlili natijalarini, shuningdek, rejalashtirish va tahliliy tartib-taomillarning bajarilishi natijalarini auditor tekshiruv oʻtkazish boʻyicha ish hujjatlarida aks ettirishi kerak.

27. Tahliliy tartib-taomillarning natijalarini quyidagi hollarda qoʻllash kerak:

27.1. Auditorlik xulosasini tuzishda zarur boʻlgan auditorlik dalillarini olish uchun;

27.2. Auditorning iqtisodiy subyekt rahbariyatiga auditni oʻtkazish natijalari boʻyicha yozma axborotini tayyorlash uchun.

28. Mazkur Auditning milliy standarti 2000-yilning 1-yanvaridan kuchga kiradi.