1. Mazkur standart Oʻzbekiston Respublikasining “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 10-iyundagi 296-son “Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlis XIV sessiyasida qilgan maʼruzasida bayon etilgan asosiy qoidalarni amalga oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori asosida ishlab chiqilgan va Oʻzbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini normativ tartibga solish elementi hisoblanadi.

2. Mazkur standartning maqsadi auditorlar ishi sifatini nazorat qilish meʼyorlarini aniqlash va belgilash hisoblanadi.

3. Mazkur standartning talablari rasmiy auditorlik xulosasini tayyorlashni nazarda tutadigan auditni amalga oshirish paytida barcha auditorlik tashkilotlari uchun majburiy hisoblanadi, tavsiyaviy tusda ekanligi bevosita koʻrsatilgan qoidalar bundan mustasno.

4. Mazkur standart talablari, tekshiruv natijalari asosida rasmiy auditorlik xulosasi tayyorlashni koʻzda tutmaydigan auditning amalga oshirilishida, shuningdek, auditga turdosh xizmatlar (konsalting xizmatlari) koʻrsatilishida tavsiyaviy tusga ega boʻladi. Aniq topshiriqni bajarish chogʻida mazkur standartning majburiy talablaridan chetga chiqilgan hollarda auditorlik tashkiloti buni oʻzining ish hujjatlarida hamda audit va (yoki) unga turdosh xizmatlarga buyurtma bergan xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbariyatiga beriladigan yozma hisobotda majburiy tartibda koʻrsatib oʻtishi lozim.

5. Auditor ishi sifatini nazorat qilish auditning oʻtkazilishida va auditga turdosh xizmatlarning koʻrsatilishida audit standartlarining va Oʻzbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini tartibga solib turuvchi boshqa normativ hujjatlar talablariga rioya etilishini tekshirish uchun qoʻllaniladigan tashkiliy chora-tadbirlar, uslublar va tartib-taomillar tizimini ifodalaydi.

6. Har bir auditorlik tashkiloti ish sifatini nazorat qilish prinsiplari va qoidalarini, shuningdek ularni qoʻllash tartib-taomillarini ishlab chiqishi va qabul qilishi lozim. Bu esa audit jarayonida tekshirishning umumqabul qilingan standartlari bilan qarama-qarshiliklar yuzaga kelmasligi uchun zarurdir.

7. Auditor ishi sifatini nazorat qilish bir necha shakllarda amalga oshiriladi:

7.1. Asosiy auditor tomonidan oʻz assistentlari ishini nazorat qilish;

7.2. Auditorlik tashkiloti tomonidan auditor ishini nazorat qilish;

7.3. Tashqi nazorat.

8. Asosiy auditor audit oʻtkazilishi jarayonida assistentlar tomonidan bajarilayotgan ishlarni doimiy ravishda nazorat qilishi va yoʻnaltirib turishi kerak.

9. Assistent deganda asosiy auditordan professional darajasi jihatidan farq qiluvchi xodim tushuniladi.

10. Assistentdan farqli oʻlaroq, asosiy auditor auditning bajarilishi uchun toʻliq javobgar hisoblanadi.

11. Ishlarni bajarish topshiriladigan assistentlar oʻzlarining javobgarligi va bajarishlari lozim boʻlgan tartib-taomillarning maqsadi haqida, xoʻjalik yurituvchi subyektning faoliyati va mohiyati, oʻtkazilish vaqti va koʻlamiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan hisobga oid auditorlik muammolari toʻgʻrisida tegishli ravishda xabardor qilingan boʻlishlari lozim.

12. Auditorlik tashkiloti tomonidan auditor ishining nazorat qilinishi quyidagilar orqali amalga oshiriladi:

12.1. Mijoz oldida auditorlik rejasining va audit oʻtkazish dasturining asoslanganligini muhokama qilish va tekshirish;

12.2. Tashkiliy-etika auditorlik prinsiplariga qatʼiyan rioya etish (xususan, mijozga maslahatlar beruvchi yoki uning buxgalteriya hisobini tiklab berayotgan auditor, uning oʻzini tekshirish uchun yuborilmaydi va h.k.z.);

12.3. Asosiy auditor tomonidan auditorlik xulosasi berilganidan keyin auditorlik tashkilotining boshqa auditori tomonidan hisobotlarning ishonchliligini tasdiqlash maqsadida mijoz uchun bepul takroriy qayta tekshirishlarni oʻtkazish.

13. Tashqi nazorat amaldagi qonun hujjatlarida va normativ hujjatlarda nazarda tutilgan davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

14. Auditor ishi sifatini nazorat qilish ikki asosiy yoʻnalishga ega:

14.1. Alohida auditorlik tekshiruvlarini nazorat qilish;

14.2. Sifatni umumiy nazorat qilish.

15. Alohida auditorlik tekshiruvlarini nazorat qilish quyidagi tushunchalarni oʻz ichiga oladi:

15.1. Vakolatlarni berish:

auditorlarning mustaqilligini, professionalligini va layoqatliligini taʼminlash;

auditorlar uchun yetarli darajadagi harakatlar erkinligini taʼminlash;

auditning yozma dasturidan foydalanish.

15.2. Nazorat:

auditorlar ishining kundalik nazoratini taʼminlash;

monand harakatlarni amalga oshirish uchun xoʻjalik yurituvchi subyekt buxgalteriya hisobining eng muammoli masalalarini bilish.

15.3. Tekshirish:

auditorlar tomonidan hujjatlarning yetarliligi, auditorlik tekshiruvi maqsadlariga erishish uchun bajarilgan barcha ishlarning standartlarga muvofiqligini tekshirish.

16. Audit sifatini umumiy nazorat qilish quyidagi elementlar mavjudligiga asoslanadi:

16.1. Mustaqillik.

Qoida va tartib-taomillar barcha darajadagi xodimlarning mustaqilligiga ishonchni taʼminlashi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti bir yilda bir marta oʻz mijozlari roʻyxatini tarqatishi va oʻz xodimlaridan mustaqillik toʻgʻrisidagi arizani imzolashlarini talab qilishi mumkin.

16.2. Xodimlarga topshiriqlar.

Qoida va tartib-taomillar ish maxsus tayyorgarlik va tajribaga ega boʻlgan shaxslar tomonidan amalga oshirilishiga asosli ishonchni taʼminlashi kerak. Mazkur talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti oʻz xodimlarining tegishli vazifalarini aniqlash imkonini beradigan tarzda oldindan rejalashtirishi kerak.

16.3. Maslahatlar.

Qoida va tartib-taomillari auditorlik tashkilotining xodimlari texnik masalalar boʻyicha yaxshi xabardor boʻlgan va obroʻli shaxslardan yordam olishga intilishlari mumkinligiga asosli ishonchni taʼminlab berishi lozim. Ushbu talabni bajarish uchun auditorlik tashkiloti audit, buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarni yuritish, soliqqa tortish, maslahat xizmatlari kabi sohalar boʻyicha auditorlik tashkilotining ekspertlari sifatida maʼlum bir shaxslarni tayinlashi mumkin.

16.4. Nazorat.

Qoida va tartib-taomillari auditorlik tashkilotining joriy faoliyati unda belgilangan sifat standartlariga javob berishiga asoslangan ishonchni taʼminlab berishi lozim. Auditorlik tashkilotining nazorat tartib-taomillarini belgilash uchun javobgarligi, audit oʻtkazayotgan, rejalashtirish va shartnoma asosida aniq bir vazifani bajarayotgan xodimlarning javobgarligidan farq qiladi. Nazoratning ushbu talablarini bajarish uchun auditorlik tashkiloti barcha ish hujjatlarini, hisobotlarni talab qilishi va ularni tegishli nazorat qiluvchi va texnik xodimlarga tekshirish uchun taqdim etishi mumkin.

16.5. Ishga qabul qilish.

Qoida va tartib-taomillar ishga qabul qilinayotgan xodimlarning malakali mutaxassislar ekanligiga asosli ravishda ishonch hosil boʻlishini taʼminlashi kerak. Ushbu talabni bajarish uchun auditorlik tashkiloti eng minimal malaka talablarini belgilashi mumkin (masalan, buxgalteriya yozuvlarini yuritishni kollejda buxgalteriya hisobi boʻyicha tahsil olgan va bilim jihatdan oʻrtacha ikkinchi yoki eng yaxshi boʻlgan kollej bitiruvchisi bajarishi mumkin).

16.6. Professional darajaning oshirilishi.

Qoida va tartib-taomillar auditorlik tashkiloti xodimlarining oʻz vazifalarining bajarishlari uchun zarur bilimlarga ega ekanliklari toʻgʻrisida asosli ishonchni taʼminlab berishi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti oʻz malakasini oshirish istagidagi xodimlarga professional oʻqishni davom ettirishlari uchun shart-sharoitlarni yaratib berishi va yordam koʻrsatishi mumkin.

16.7. Xizmatdagi koʻtarilish.

Qoida va tartib-taomillar xizmatda koʻtarilayotgan xodimlarning yangi lavozimlarni egallashlari mumkin ekanligiga asosli ishonchni taʼminlashi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun xodimlar tomonidan bajarilgan har bir vazifalarni baholash va ularning koʻtarilishiga oid, yiliga kamida bir marotaba maslahatlar berish kerak.

16.8. Mijozlarning maqbulligi va ular bilan munosabatlarning davomiyligi.

Qoida va tartib-taomillar auditorlik tashkiloti halolsizlikdan aziyat chekayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektning rahbariyati bilan bogʻlanib qolmasligiga asosli ishonchni taʼminlashi kerak. Ushbu talabning bajarilishi uchun auditorlik tashkiloti boʻlajak yangi mijozi bilan ish yuzasidan toʻqnash kelgan taftishchidan, bank xodimlaridan, yuristlar va boshqa shaxslardan maʼlumotlar olishni tashkillashtirishi kerak boʻladi.

16.9. Inspeksiya qilish.

Qoida va tartib-taomillar auditor ishi sifatini nazorat qilish samarali olib borilayotganligi toʻgʻrisidagi asosli ishonchni taʼminlab berishi kerak. Mazkur talabning bajarilishi uchun har bir xodimning vazifalarini ajratib toʻplash, ushbu vazifalarning bajarilishi bilan bevosita bogʻliq boʻlgan boshqa partner yoki xodim tomonidan amalga oshirilishi kerak boʻladi. Maʼmuriy ishlar va xizmatchilar tomonidan yuritiladigan ishlar ham nazorat asosida tekshirib chiqilishi zarur.

Auditorlik tashkiloti tomonidan inspeksiya qilish natijalarini hujjatlar asosida tasdiqlash zarurligiga tavsiya beriladi. Hujjatlar shakli va hajmi auditorlik tashkiloti hajmiga, funksional boʻlimlar soniga, faoliyat tusiga va boshqa omillarga bogʻliq.

16.10. Partner yoki partnyerlar, xoʻjalik yurituvchi subyekt hajmidan kelib chiqqan holda, mazkur auditorlik tashkilotida amal qilib kelayotgan sifat ustidan nazorat qilish tizimi samaradorligi uchun javobgar boʻlishlari kerak. Bundan maqsad shuki, nazorat qilishning shunday qoida va tartib-taomillari, vazifalarning taqsimlanishi va belgilangan qoida va tartib-taomillar toʻgʻrisida xizmatchilarga xabar berish, xuddi avvalgidek oʻz maqsadiga javob berayotganini vaqtida aniqlashdir.

17. Auditor ishi sifatini nazorat qilishning qoida va tartib-taomillari xususiyati va koʻlami quyidagi shartlarga bogʻliq:

17.1. Auditorlik tashkilotining hajmiga;

17.2. Auditorlik tashkiloti va funksional boʻlinmalari xodimlarining mustaqillik darajasiga;

17.3 Aksiyadorlik jamiyatlari auditi, buxgalteriya hisobi va xoʻjalik faoliyatini tahlil qilish sohasidagi xizmatlar; foyda soligʻi hajmlarini aniqlash boʻyicha xizmatlar; oʻzaro auditni oʻtkazish boʻyicha majburiyatlar kabi tarkibiy qismlarni eʼtiborga olgan holda amaliy faoliyat mohiyatiga;

17.4. Olingan foydaga nisbatan auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini ishlab chiqish va qoʻllash bilan bogʻliq xarajatlar darajasiga.

18. Auditorlik tashkiloti tomonidan auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini belgilashda u quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

18.1. Auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini amalga oshirish boʻyicha malakali xodimlar oʻrtasida majburiyatlarni taqsimlash;

18.2. Auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillarini xodimlarga yetkazish;

18.3. Auditor ishi sifatini nazorat qilish tizimi samaradorligini, shuningdek qoida va tartib-taomillar avvalgidek ularning qoʻllanish usullari va xizmatchilarga yetkazilishi amaliyotiga toʻgʻri kelishini tekshirish.

19. Auditor ishi sifatini nazorat qilish qoida va tartib-taomillari yozma shaklda bayon qilinishi shart emas. Ular xizmatchilarni ishga qabul qilish chogʻida ogʻzaki ravishda maʼlum qilinishi va auditorlik tashkilotining umumiy yigʻilishida, bir yilda bir marotaba takrorlanishi mumkin.

20. Shu bilan birgalikda, auditorlik tashkilotlari oʻz qoida va tartib-taomillarini hujjatlar bilan mustahkamlab borishi tavsiya etiladi. Hujjatlarning turi va hajmi eng avvalo auditorlik tashkilotining hajmiga va uning faoliyat tavsifiga bevosita bogʻliq.

21. Mazkur Auditning milliy standarti 2000-yilning 1-yanvaridan kuchga kiradi.