Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi:

Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 24-aprelda qabul qilingan “Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisida”gi Qonuniga (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-yil, № 4—5, 106-modda; 1999-yil, № 1, 20-modda ) oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritilib, u yangi tahrirda tasdiqlansin (ilova qilinmoqda).

Ushbu Qonunning maqsadi Oʻzbekiston Respublikasi tovar bozorlarida tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan munosabatlarni tartibga solishdan, shuningdek isteʼmolchilar, davlat va tabiiy monopoliya subyektlari manfaatlarining mutanosibligini taʼminlashdan iboratdir.

Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ushbu Qonundan hamda boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlaridagidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

tabiiy monopoliya — tovar bozorining holati boʻlib, unda texnologik xususiyatlar tufayli muayyan tovarlar (ishlar, xizmatlar) turlariga (bundan buyon matnda tovarlar deb yuritiladi) boʻlgan talabni qondirishning raqobatli sharoitlarini yaratish mumkin emas yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas;

tabiiy monopoliya subyekti — tabiiy monopoliya sharoitida tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) bilan band boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyekt (yuridik shaxs);

isteʼmolchi — tabiiy monopoliya subyekti ishlab chiqarayotgan tovarni olayotgan jismoniy yoki yuridik shaxs;

Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati quyidagi sohalarda davlat tomonidan tartibga solinadi:

neft, neft mahsulotlari va gazni quvur orqali transportirovka qilish;

elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish hamda transportirovka qilish;

temir yoʻllar infratuzilmasidan foydalanish hisobga olingan holda temir yoʻllarda tashish;

umumiy erkin foydalaniladigan pochta aloqasi xizmatlari;

suv quvurlari va kanalizatsiya xizmati;

aeronavigatsiyalar, portlar va aeroportlar xizmatlari;

transport terminallari xizmatlari.

Quyidagilar tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga soluvchi organlardir:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolat bergan organ (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi).

Tabiiy monopoliya sharoitida ishlab chiqariladigan (realizatsiya qilinadigan) tovarlar (ishlar, xizmatlar) roʻyxati vakolatli organ tomonidan belgilanadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solish quyidagi usullarda amalga oshiriladi:

narxlarni (tariflarni) yoki ularning eng yuqori (eng past) darajasini belgilash (oʻrnatish) vositasida narxlarni tartibga solish;

xizmat koʻrsatilishi shart boʻlgan isteʼmolchilarni aniqlash va (yoki) ularni tabiiy monopoliya subyektlari realizatsiya qiladigan tovar bilan toʻliq hajmda qondirishning imkoni boʻlmagan taqdirda, taʼminlashning eng kam darajasini belgilash.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solish uchun qonun hujjatlariga muvofiq boshqa usullar ham qoʻllanilishi mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi tegishli davlat organi tomonidan muayyan tabiiy monopoliya subyektiga nisbatan ushbu Qonunda va boshqa qonun hujjatlaridan shart tutilgan tartibga solish usullarini qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilinayotgan) tovarlar sifatini oshirish va ularga boʻlgan talabni qondirishdagi ragʻbatlantiruvchi roli hisobga olingan holda uning faoliyatini tahlil qilish asosida qabul qilinadi. Bunda sarf-xarajatlarning qanchalik asosli ekanligi baholanadi va quyidagilar hisobga olinadi:

tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) chiqimlari, shu jumladan ish haqi, xomashyo va materiallar qiymati, qoʻshimchalar, xarajatlar;

soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar;

asosiy ishlab chiqarish vositalarining qiymati, ularni takror ishlab chiqarish uchun talab etiladigan investitsiyalarga boʻlgan ehtiyoj, hamda amortizatsiya ajratmalari;

tovarlar turli narxlarda (tariflarda) realizatsiya qilinishi ehtimolidan kutilayotgan foyda;

isteʼmolchilar turli guruhlarining tovarlar ishlab chiqariladigan joydan olisligi;

ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilinayotgan) tovarlar sifatining isteʼmolchilar talabiga muvofiqligi;

davlat dotatsiyalari va davlat yordamining boshqa chora-tadbirlari.

Muayyan tabiiy monopoliya subyektining faoliyatini tartibga solish usullarini qoʻllash toʻgʻrisida qaror qabul qilayotganda tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organ tabiiy monopoliya subyekti tovarlarining isteʼmolchilari taqdim etgan axborotni ham koʻrib chiqadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatida narxlarni tartibga solish vakolatli organ tomonidan amalga oshiriladi.

Tovarlarga narxlar (tariflar) belgilash uchun tabiiy monopoliya subyektlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilangan tartibga muvofiq vakolatli organga narxlarning (tariflarning) loyihalarini hamda ular boʻyicha hisob-kitoblarni taqdim etadilar.

Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlariga taalluqli narxlar (tariflar) loyihalari vakolatli organ tomonidan isteʼmolchi mahsuloti narxlariga ularning taʼsiri hisobga olingan holda bir hafta muddat ichida koʻrib chiqiladi.

Vakolatli organning narxlar (tariflar) boʻyicha qarori tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ular kuchga kirishidan kamida oʻn besh kun avval ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan xizmat koʻrsatilishi shart boʻlgan isteʼmolchilarni aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan amalga oshiriladi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan amalga oshiriladi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi quyidagilarni nazorat qiladi:

amalga oshirilishi natijasida tabiiy monopoliya subyekti asosiy vositalarga nisbatan mulk huquqini yoki tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) uchun moʻljallanmagan, ularga nisbatan davlat tomonidan tartibga solish qoʻllaniladigan asosiy vositalardan foydalanish huquqini qoʻlga kiritadigan bitimlar ustidan, agar bunday asosiy vositalarning balans qiymati tabiiy monopoliya subyekti oʻz kapitali qiymatining oʻn foizidan ortiq boʻlsa;

amalga oshirilishi natijasida tabiiy monopoliya subyekti ushbu Qonunga muvofiq asosiy vositalarga nisbatan tartibga solish qoʻllaniladigan, tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) uchun moʻljallangan asosiy vositalarning bir qismiga nisbatan mulk huquqini yoxud ularga egalik qilish va (yoki) ulardan foydalanish huquqini xoʻjalik yurituvchi boshqa subyektga oʻtkazadigan bitimlar ustidan, agar bunday asosiy vositalarning balans qiymati tabiiy monopoliya subyekti oʻz kapitali qiymatining oʻn foizidan ortiq boʻlsa;

isteʼmolchilarga realizatsiya qilinadigan tovarlar hajmi boʻyicha shartnomalarga rioya etilishi ustidan;

tovarlar narxini chiqarish hamda narxlar (tariflar)ni qoʻllash tartibiga rioya etish ustidan;

tabiiy monopoliya subyektlarining tashkil etilishi, qayta tashkil etilishi va tugatilishi ustidan.

Ushbu modda ikkinchi qismining ikkinchi va uchinchi xatboshilarida koʻrsatilgan harakatlarni amalga oshirish uchun tabiiy monopoliya subyekti monopoliyaga qarshi davlat organiga tegishli axborot hamda bunday harakatlarni amalga oshirishga rozilik soʻrab iltimosnoma taqdim etishi shart. Iltimosnomani koʻrib chiqish tartibi, bunday axborotning mazmuni va uni taqdim etish shakliga doir talablar qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

Agar iltimosnomada bayon qilingan harakatlar salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin boʻlsa, shuningdek arizachi barcha zarur hujjatlarni taqdim etmagan yoxud ulardagi maʼlumotlar toʻliq boʻlmasa yoki ishonchsiz boʻlsa, monopoliyaga qarshi davlat organi iltimosnomani qondirishni rad etishga haqlidir.

Monopoliyaga qarshi davlat organi iltimosnoma olingan kundan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay oʻz qarori toʻgʻrisida arizachiga yozma ravishda xabar qiladi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi arizachidan qoʻshimcha hujjatlar soʻrab olishga va basharti, bunday soʻrov va iltimosnoma olingan kundan eʼtiboran oʻn besh kundan kechiktirmay uni koʻrib chiqish muddati uzaytirilganligi toʻgʻrisidagi xabarnoma bilan birgalikda arizachiga yuborilgan boʻlsa, iltimosnomani koʻrib chiqish muddatini uzaytirishga haqli.

Agar iltimosnomani koʻrib chiqish muddati tugagach, monopoliyaga qarshi davlat organining javobi olinmagan boʻlsa yoki iltimosnomani qondirish rad etilgan boʻlsa, arizachi sudga murojaat etishga haqli.

Monopoliyaga qarshi davlat organi:

davlat tomonidan tartibga solish va nazorat amalga oshirilayotgan tabiiy monopoliya subyektlarining Davlat reyestrini tuzadi va yuritadi;

tabiiy monopoliyalar tarmoqlarini tarkibiy jihatdan oʻzgartirish dasturlarini ishlab chiqadi va amalga oshiradi;

ushbu Qonunga rioya etilishini oʻz vakolati doirasida nazorat qiladi;

qonun hujjatlarining buzilish faktlari yuzasidan oʻz vakolati doirasida qarorlar qabul qiladi;

tabiiy monopoliya subyektlariga bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatmalar yuboradi;

tabiiy monopoliya subyektiga jarima solish toʻgʻrisidagi qarorlarni qabul qiladi;

tabiiy monopoliya subyekti sodir etilgan huquqbuzarlikdagi aybiga iqror boʻlmagan va jarimani ixtiyoriy tartibda toʻlamagan taqdirda, tabiiy monopoliya subyektiga jarima solish haqida sudga murojaat qiladi;

mahalliy davlat hokimiyati organlariga bajarilishi majburiy boʻlgan ular tomonidan ushbu Qonunga zid tarzda qabul qilingan hujjatlarni bekor qilish yoki oʻzgartirish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalarni yuboradi;

ushbu Qonunni qoʻllash yoki buzish bilan bogʻliq boʻlgan ishlarda sudga daʼvo va ariza bilan murojaat etadi hamda ishlar sudda koʻrib chiqilayotganda qatnashadi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi oʻz vakolati doirasida yuridik shaxslar, shu jumladan chet el yuridik shaxslari, davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqadi.

Nazorat vazifalarini amalga oshirish chogʻida monopoliyaga qarshi organ tomonidan olingan materiallar, shu jumladan tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tekshirish va tahlil qilishga doir materiallar, shuningdek yuridik va jismoniy shaxslar, davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining murojaatlari hamda prokuratura organlarining taqdimnomalari tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqish uchun asos boʻladi.

Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlik toʻgʻrisidagi ishlar bir oy muddatda koʻrib chiqiladi.

Koʻrib chiqilayotgan ishlar yuzasidan qaror xoʻjalik yurituvchi subyekt yoki boshqaruv organining vakillari hozirligida, shuningdek manfaatdor shaxslarning ishtirokida qabul qilinadi.

Ishni koʻrib chiqish natijalari yuzasidan monopoliyaga qarshi davlat organining qarori (koʻrsatmasi) u qabul qilingan kundan eʼtiboran besh kundan kechiktirmay manfaatdor taraflarga joʻnatiladi hamda unda belgilangan muddatlarda ijro etilishi shart.

Monopoliyaga qarshi davlat organi zimmasiga yuklangan vazifalarni bajarish maqsadlarida uning mansabdor shaxslari mahalliy davlat hokimiyati organlaridagi, shuningdek tabiiy monopoliya subyektlaridagi mavjud boʻlgan tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatiga taalluqli maʼlumotdan moneliksiz foydalanish huquqiga ega boʻladilar.

Tabiiy monopoliya subyektlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari monopoliyaga qarshi davlat organining talabiga binoan monopoliyaga qarshi davlat organi ushbu Qonundan shart tutilgan vazifalarni amalga oshirishi uchun zarur boʻlgan hujjatlarni, tushuntirishlarni va boshqa maʼlumotni yozma yoki ogʻzaki shaklda taqdim etishlari shart.

Monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan ushbu moddaga asosan olingan, tijorat siri boʻlgan maʼlumotlar oshkor etilishi mumkin emas.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish, shuningdek tartibga solish usullarini qoʻllash masalalari yuzasidan qarorlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda qabul qilinadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni joriy etish, oʻzgartirish yoki bekor qilish masalalari davlat organlari, isteʼmolchilarning jamoat birlashmalari va xoʻjalik yurituvchi subyektlarning takliflari asosida koʻrib chiqilishi mumkin.

Tabiiy monopoliyalar subyektlari quyidagi huquqlarga ega:

realizatsiya qilingan tovarlar haqini toʻlashni taʼminlamayotgan isteʼmolchilarga xizmat koʻrsatishni qonun hujjatlarida belgilangan tartibda rad etish;

tabiiy monopoliya sharoitlarida realizatsiya qilinadigan tovarlar narxlarini (tariflarini) vakolatli organni xabardor qilgan holda, barcha isteʼmolchilar uchun bir vaqtning oʻzida pasaytirish.

Tabiiy monopoliya subyektlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlari quyidagilarga majburdirlar:

monopoliyaga qarshi davlat organiga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda oʻz faoliyatlari toʻgʻrisida hisobot taqdim etish;

oʻz tovarlari sotib olinishida isteʼmolchilarga teng sharoitlar yaratib berish. Barcha isteʼmolchilarga xizmat koʻrsatish uchun quvvatlar yetarli boʻlmagan hollarda tovarlar isteʼmolchilar oʻrtasida taqsimlanishini Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlariga muvofiq tartibga solish;

monopoliyaga qarshi davlat organining taqdimnomalariga binoan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda shartnomalarga oʻzgartishlar kiritish;

isteʼmolchilarning zarur hajmdagi va lozim darajadagi sifatli tovarlarni olishdan iborat huquqlari kamsitilishiga yoʻl qoʻymaslik;

narxlarni (tariflarni) belgilash uchun vakolatli organga ishonchli axborot taqdim etish.

narxlar (tariflar) yoki ularning eng yuqori (eng past) darajalari tasdiqlanayotganda hisobga olinadigan asosiy vositalarni qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tanlov asosida xarid qilish;

tabiiy monopoliya sharoitlarida tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) uchun amalga oshiriladigan toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarning alohida-alohida hisobini yuritish.

Tabiiy monopoliya subyektlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlariga quyidagilar man etiladi:

agar tabiiy monopoliya subyektining tegishli tovarlarni ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) imkoniyati mavjud boʻlsa, shunday tovarlarni ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) yuzasidan ayrim isteʼmolchilar bilan shartnoma tuzishni rad etish;

tovarlar uchun vakolatli organ belgilagan miqdordan ortiq haq olish;

tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlaridan foydalanish shartlarini tiqishtirish yoki tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlari isteʼmolchilarini kamsitilishiga yoxud isteʼmolchilardan belgilangan narxlarda (tariflarda) hisobga olinmagan haq undirish evaziga daromad olishga olib keladigan boshqacha xatti-harakatlarni sodir etish.

tabiiy monopoliya sohasiga kiritilmagan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bozoridagi raqobatni cheklash uchun tabiiy monopoliya holatidan foydalanish.

Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlarining isteʼmolchilari quyidagi huquqlarga egadir:

tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlarini vakolatli organ belgilangan narxlarda (tariflarda) sotib olish;

hayot, sogʻliq va mol-mulk uchun xavfli kamchiliklari boʻlgan tovarlar, shuningdek tabiiy monopoliya subyektlarining gʻayriqonuniy xatti-harakatlari (harakatsizligi) oqibatida yetkazilgan moddiy zarar toʻliq hajmda toʻlanishini va maʼnaviy ziyon qoplanishini talab etish.

Isteʼmolchilar qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega boʻlishlari mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlari isteʼmolchilarining huquqlarini himoya qilish tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi davlat organlari, monopoliyaga qarshi davlat organi hamda boshqa maxsus vakil qilingan organlar tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Tabiiy monopoliyalar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini buzganlikda aybdor shaxslar qonunda belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Tabiiy monopoliya subyektlari, davlat organlari, isteʼmolchilar, isteʼmolchilarning jamoat birlashmalari monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlarini (koʻrsatmalarini) toʻliq yoki qisman haqiqiy emas deb topish toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga murojaat etishga haqlidir.

Sudga ariza berish monopoliyaga qarshi davlat organining qarori (koʻrsatmasi) ijrosini sud qarori qabul qilingunga va u qonuniy kuchga kirgunga qadar toʻxtatib qoʻymaydi.