Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksiga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.03.16-23 “Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi hamda “Oʻzsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) yupqa devorli sovuq holda bukilib ruxlangan profillar va gofrali listlardan qurilgan SHNK 2.03.05-13ga muvofiq 2 — 4-guruhlarning bino va inshootlarining konstruksiyalarini hisoblash va loyihalashga oid boʻlgan talablarni belgilaydi.

Ushbu SHNQ talablari oraligʻi 24 m dan metall konstruksiyalarining yuqori qismigacha boʻlgan balandligi 15 m dan oshmaydigan hamda minus 40°C dan plyus 100°C gacha haroratli noagressiv yoki kam agressiv muhitda foydalaniladigan (seysmiklik darajasi 6 va undan past boʻlgan hududlar uchun qavatlari soni toʻrttadan ortiq boʻlmagan, seysmiklik darajasi 7 dan 9 gacha boʻlgan hududlar uchun qavatlari soni uchtadan ortiq boʻlmagan), shuningdek foydalanish maqsadiga koʻra bino va inshootlar sinch (karkas)larning konstruksiyalariga nisbatan qoʻllaniladi.

Mazkur SHNQda belgilangan talablar koʻprik hamda osma kranli bino va inshootlarning konstruksiyalariga, uskunadan dinamik yuklarni sezadigan yoki toliqish taʼsirlari tushadigan konstruksiyalarga, shuningdek aylana yoki toʻrtburchakli yopiq kesimning sovuq holda bukilgan profillaridan qurilgan konstruksiyalarga nisbatan tatbiq etilmaydi.

1. Mazkur SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

SHNQ 2.01.02-04 “Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi”;

SHNQ 2.03.05-13 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash meʼyorlari”;

SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;

QMQ 2.01.07-96 “Yuklar va taʼsirlar”;

QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish”;

QMQ 2.01.03-19 “Seysmik hududlarda qurilish”;

GOST 9.401-2018 “Korroziya va eskirishdan himoyalashning yagona tizimi. Lok-boʻyoq qoplamalar. Iqlim omillarining taʼsiriga bardoshlilik boʻyicha umumiy talablar va tezlashtirilgan sinov usullari” (rasmiy manba: Yedinaya sistema zashiti ot korrozii i stareniya. Pokritiya lakokrasochnie. Obshiye trebovaniya i metodi uskorennix ispitaniy na stoykost k vozdeystviyu klimaticheskix faktorov);

GOST 9454-78 “Metallar. Past, xona va yuqori haroratlarda zarb egilishga sinov usuli” (rasmiy manba: Metalli. Metod ispitaniya na udarniy izgib pri ponijennix, komnatnoy i povishennix temperaturax);

GOST 7796-70 “Oltiburchak qisqartirilgan boshli aniqlik sinfi V boʻlgan boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy umenshennoy golovkoy klassa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 7798-70 “Oltiburchaki qisqartirilgan boshli aniqlik sinfi V boʻlgan boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy klassa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 7805-70 “Oltiburchak qisqartirilgan boshli aniqlik sinfi A boʻlgan boltlar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Bolti s shestigrannoy golovkoy klassa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);

GOST 5915-70 “Oltiburchak aniqlik sinfi V boʻlgan gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie klassa tochnosti V. Konstruksiya i razmeri);

GOST 5927-70 “Oltiburchak aniqlik sinfi A boʻlgan gaykalar. Konstruksiya va oʻlchamlar” (rasmiy manba: Gayki shestigrannie klassa tochnosti A. Konstruksiya i razmeri);

GOST ISO 4032-2014 “Normal oltiburchak gaykalar (1-tur). Aniqlik sinfi A va V” (rasmiy manba: Gaiki shestigrannie normalnie (TIP 1) Klassi tochnosti A i V);

GOST ISO 898-1-2014 “Ligerlangan va uglerodli poʻlatdan qilingan mahkamlash buyumlarining mexanik xususiyatlari. 1-qism. Mustahkamlik sinfi oʻrnatilgan mayda va yirik qadam rezbali boltlar, vintlar va shpilkalar” (rasmiy manba: Mexanicheskiye svoystva krepejnix izdeliy iz uglerodistix i legirovannix staley. Chast 1. Bolti, vinti i shpilki ustanovlennix klassov prochnosti s krupnim i melkim shagom rezbi);

ISO 15977-2002 “Tortqi oʻzakli va boʻrtib chiqqan boshchali uchi ochiq parchin mix (alyuminiy qotishmasidan qilingan tana va poʻlatdan qilingan oʻzak)” (rasmiy manba: Zaklepki “slepie” s otkritim konsom, razrivayushimsya vityajnim serdechnikom i vistupayushey golovkoy (korpus iz alyuminiyevogo splava i stalnoy serdechnik);

ISO 15979-2002 “Tortqi oʻzakli va boʻrtib chiqqan boshchali uchi ochiq parchin mix (tanasi va oʻzagi poʻlatdan qilingan)” (rasmiy manba: Zaklepki “slepie” s otkritim konsom, razrivayushimsya vityajnim serdechnikom i vistupayushey golovkoy (korpus i serdechnik iz stali);

ISO 15980-2002 “Tortqi oʻzakli va yashirin boshchali uchi ochiq parchin mix (tanasi va oʻzagi poʻlatdan qilingan)” (rasmiy manba: Zaklepki “slepie” s otkritim konsom, razrivayushimsya vityajnim serdechnikom i potaynoy golovkoy (korpus i serdechnik iz stali);

GOST 14918-2020 “Issiqlayin ruxlangan listli prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat listovoy goryacheotsinkovanniy. Texnicheskiye usloviya);

GOST 16523-97 “Umumiy maqsadlarga moʻljallangan oddiy va yuqori sifatli uglerodli yupqa poʻlatli listlardan yasalgan prokat. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat tonkolistovoy iz uglerodistoy stali kachestvennoy i obiknovennogo kachestva obshego naznacheniya. Texnicheskiye usloviya);

GOST 21779-82 “Qurilishda geometrik koʻrsatkichlar aniqligini taʼminlash tizimi. Texnologik chetlashishlar” (rasmiy manba: Sistema obespecheniya tochnosti geometricheskix koʻrsatkichov v stroitelstve. Texnologicheskiye dopuski);

GOST 21780-2006 “Qurilishda geometrik aniqlikni taʼminlash tizimi. Hisob aniqligi” (rasmiy manba: Sistema obespecheniya tochnosti geometricheskix parametrov v stroitelstve. Raschet tochnosti);

GOST 23118-2019 “Qurilish poʻlat konstruksiyalari. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Konstruksii stalnie stroitelnie. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 27751-2014 “Qurilish konstruksiyalari va asoslar ishonchliligi. Umumiy qoidalar” (rasmiy manba: Nadejnost stroitelnix konstruksiy i osnovaniy. Osnovnie polojeniya);

GOST 27772-2021 “Poʻlat qurilish konstruksiyalari uchun prokatlar. Umumiy texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat dlya stroitelnix stalnix konstruksiy. Obshiye texnicheskiye usloviya);

GOST 34180-2017 “Uzluksiz liniyali polimerli issiq rux aralashmasi yordamida qoplangan va yupqa listli sovuq holda choʻzilgan prokatlar. Texnik shartlar” (rasmiy manba: Prokat stalnoy tonkolistovoy xolodnokataniy i xolodnokataniy goryacheotsinkovanniy s polimernim pokritiyem s neprerivnix liniy. Texnicheskiye usloviya).

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar — qalinligi 4 mm dan oshmaydigan sovuq holda bukilib ruxlangan profillar va gofrali listlardan tayyorlangan hamda ishlab chiqarilgan konstruksiyalar;

iteratsiya — oxirgi ikki hisoblash bosqichining natijalari toʻliq yoki deyarli birlashmaguncha, oldingi hisoblash bosqichining natijalaridan foydalanishga asoslangan profil kesimi koʻrsatkichlarini ketma-ket hisoblash;

kassetali profil — profillarni bir-biriga ulash uchun moʻljallangan oraliq boʻylab tayanch qovurgʻalarni hosil qiluvchi va oraliq qovurgʻalarni ushlab turadigan, oraliqqa perpendikulyar yoʻnalishda joylashgan katta chekka egilishlari mavjud boʻlgan profilli list;

ishonchlilik — foydalanish davrida qurilish konstruksiyalarining belgilangan funksiyalarni bajarish va talab qilingan sifat taʼminlash qobiliyati;

tayanch — element kuchlarini poydevorga yoki boshqa tarkibiy elementga oʻtkazishga moʻljallangan konstruksiya tuguni;

samarali kenglik — normal va urinma kuchlanishlar yoki ularning birgalikdagi taʼsirlardan mahalliy ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kamayadigan element kesim yuzasining kengligi;

samarali yuza — element kesimining kengligi yoki qalinligi bilan aniqlanadigan, normal va urinma kuchlanishlar yoki ularning birgalikdagi taʼsirlardan mahalliy ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kamayadigan element kesim yuzasi.

3. Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni loyihalash GOST 27751-2014 va SHNQ 2.03.05-13da belgilangan talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

4. Texnik-iqtisodiy asoslantirilgan hollarda binolar va inshootlarning oraliqlari, balandligi, qavatlarini va mazkur SHNK talablari qiymatlardan yuqori boʻlgan sinch (karkas) konstruksiyalarini sovuq holda bukilgan rux qoplamali yupqa devorli poʻlat profillardan foydalanib loyihalashga yoʻl qoʻyiladi.

5. Sovuq holda bukilgan rux qoplamali profillar va gofrali listlardan yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda SHNQ 2.01.02-04ga muvofiq qurilish konstruksiyalari yongʻin taʼsiridan himoyalangan boʻlishi lozim.

6. Konstruksiyalarning yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi) va deformatsiyalanishi konstruksiyaning geometrik koʻrsatkichlariga, konstruktiv elementlariga, payvandlash, boltli va boshqa ulanishlarga qoʻyilgan talablarga, shuningdek ularning ish xususiyati va sharoitlariga asosan konstruksiyaning boshqa elementlari va detallari SHNQ 2.03.05-13, QMQ 2.01.07-96 larga muvofiq taʼminlangan boʻlishi kerak.

7. Bino va inshootlar va konstruktiv elementlarning geometrik koʻrsatkichlari aniqligini hisoblash GOST 21780-2006ga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

8. Konstruksiyalarning boʻt yigʻilishini taʼminlash boʻyicha loyihalash yechimlari geometrik koʻrsatkichlarning aniqligini hisoblashdan olingan maʼlumotlarga asoslangan boʻlishi kerak.

9. Loyihalash jarayonida aniqlikni hisob kitoblar asosida GOST 21779-82ga muvofiq texnologik qoʻyimlar tanlanishi lozim.

10. Karkaslarda poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillar bilan bir qatorda issiq prokatka qilingan va ulama payvandlangan elementlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

11. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni loyihalashda buralish hosil boʻlishini oldini olish maqsadida elementlar boʻshatilishi kerak.

Siqilgan buralishlarga yoʻl qoʻymaslik va burilishga moyilligi boʻlgan koʻndalang kesimlarning deplanatsiyalanish erkinligini cheklaydigan tugunlardan foydalanmaslik lozim.

12. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalardan tayyorlangan sinch (karkas)larni loyihalashda ularning ulanish tizimlarida SHNQ 2.03.05-13 talablariga rioya qilinishi zarur.

Ulanish tizimlarning simmetrikligi taʼminlanishi, bunda simmetrik boʻlmagan kesmali yoki bitta simmetriya oʻqli kesmali boʻshatiladigan elementlarning yuqori va pastki qirralarini boʻshatishga yoʻl qoʻyiladi.

13. Qoplama tayanchlarini tasmalar bilan boʻshatish, ikki nishabli tomning tepa elementi (konka)da ularni oʻzaro biriktiruvchi elementlar bilan birlashtirish lozim.

14. Seysmiklik darajasi 7 ball va undan yuqori boʻlgan hududlarda ishlatiladigan sinch (karkas)lar uchun QMQ 2.01.03-19da belgilangan talablarga amal qilish kerak.

15. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalarni SHNQ 2.03.05-13ga muvofiq hisoblash kerak.

Hisob kitoblarda ushbu SHNQning 14-ilovasida keltirilgan asosiy belgilardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

16. Poʻlatdan yasalgan konstruksiyalarni hisoblashni chegaraviy holat usuli hamda eksperimental tadqiqotlar maʼlumotlari asosida amalga oshirish lozim.

17. Konstruksiyalarning koʻtarib turish imkoniyatini hisoblashda profillar koʻndalang kesimlarining tashqi kuchlarga qarshiligini tafsivlovchi va ularning kuchlangan-deformatsiyalangan holatiga bogʻliq boʻlgan koʻrsatkichlarni hisobga olish kerak.

18. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalar elementlarini kuchlangan-deformatsiyalangan holatiga koʻra elastik poʻlatda kesmaning siqilgan qismlarida mahalliy ustuvorlikni yoʻqotilishi kuzatiladigan maxsus sinflarga ajratish, kesimning barcha qismlarida kuchlar |σ| < Ry oraligʻida qolishi, bunda barcha kesimlar elastik muhitda ishlashi lozim.

19. Profilning koʻtarib turish qobiliyatining pasayishi kesmalarning kamayishi orqali hisobga olinishi kerak.

20. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalarni hisoblashda, profillarning oʻziga xos xususiyatlari va quyidagi yuklamalarni hisobga olish kerak:

mahalliy ustuvorlikning oldindan yoʻqotilishi;

yuklama taʼsirida koʻndalang kesim shaklining buzilishi;

egilish burchagining koʻndalang kesimlarning geometrik xususiyatlariga taʼsiri;

ustuvorlikning yoʻqotishlarini burama yoki egilgan-buralgan shakli;

koʻndalang yuklamalar taʼsirida tokchalarning ezilishi va qiyshayishi.

21. Siqilgan buralishlarda elementlarda B bimomentning paydo boʻlishi tufayli normal kuchlanishlarning sezilarli darajada oshishi bilan bogʻliqligini poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalarni loyihalashda ularni buralish, siqilgan buralishlarga qarshiligining kuchsizligi hisobga olinishi kerak.

22. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya elementlarida siqilgan buralishlarning paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik lozim.

23. Buralish deformatsiyasi vujudga kelganda yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya elementlari SHNQ 2.03.05-13 ga muvofiq hisoblanishi kerak.

24. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyaning tugunlarida birlashtiruvchi elementlarini (qoʻshimchalar, plankalar, qabul qiluvchi burchaklar va boshqalar) konstruksiyalash va hisoblash lozim.

25. Tugunlarda taʼsir qiluvchi kuchlanishga ularning koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamlik) taʼminlash, shuningdek hisoblash sxemalarini tuzishda ularning aniq ish xususiyatni hisobga olish kerak.

26. Rezbali vintlardagi va uygʻunlashgan (kombinatsiya) tortuvchi parchinlardagi fasonkasiz tugunlarni konstruksiyalashda tugunlar va biriktirishdagi mumkin boʻlgan ekssentrisitetlarni taʼsirini hisobga olish lozim.

27. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalarni egiluvchi elementlarining koʻtarish qobiliyatini (mustahkamlik) hisoblashda siljishning kechikish taʼsiri hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

28. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillardan yasalgan konstruksiyalar va birikmalarni hisoblashda yuklar γ_f va material γ_m boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlari, shuningdek ishlash sharoiti γ_c koeffitsiyentlari hamda inshoot va uning elementining vazifasiga koʻra γ_n ishonchlilik koeffitsiyenti hisobga olinishi kerak.

29. Koʻtarib turuvchi konstruksiyalarning ishonchliligini taʼminlash uchun yuk va qarshiliklarning meʼyoriy hamda hisobiy qiymatlaridan foydalanish lozim.

30. Poʻlatning hisoblangan yuki P va hisoblangan qarshiligi R yuklamalar γ_f va material γ_m boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyentlarini hisobga olgan holda quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

P = P_n ∙ γ_f, (1)

R = R_n / γ_m, (2)

bu yerda:

P_n va R_n — GOST 27751-2014, GOST 14918-2020, GOST 16523-1997, QMQ 2.01.07-96 hamda SHNQ 2.03.05-13 boʻyicha aniqlanadigan meʼyoriy yuk va qarshilik.

31. Konstruktiv elementning ish xususiyatlarini hisobga olish uchun poʻlatning hisoblangan qarshiligi koʻpaytiriladigan ishlash sharoiti γ_c koeffitsiyenti qoʻllanishi kerak.

32. Ishlash sharoiti γ_c koeffitsiyenti GOST 27751-2014, SHNQ 2.03.05-13 talablariga muvofiq aniqlanishi lozim.

33. Yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya elementlari uchun γ_c mazkur SHNQning 1-ilovasining 1-jadvalida keltirilgan.

34. Qurilayotgan qurilish obyektining javobgarlik sinfini hisobga olishda, shuningdek poʻlatdan boʻlgan yupqa devorli konstruksiyalardan foydalangan holda bino va inshootlarga nisbatan javobgarlik darajasi (yuqori, normal va past boʻlgan minimal) qiymatlari GOST 27751-2014ga muvofiq holda vazifasiga koʻra ishonchlilik koeffitsiyenti γ_n ni qoʻllash lozim.

35. Issiq prokat qilingan konstruksiyalar uchun qiymat SHNQ 2.03.05-13 boʻyicha hisoblanishi kerak.

36. Konstruksiyalarni tayyorlash texnologiyalarini ishlab chiqish va montaj qilishda aniqlik sinfi loyihada koʻrsatilishi lozim.

37. Konstruksiyaning GOST 23118-2019ning 9-ilovasi 1-jadvali boʻyicha aniqlik sinfi va yaxlitlangan (nominal) oʻlchamiga bogʻliq holda konstruksiyaning maksimal boshlangʻich qiyshayish qiymati tanlanishi kerak.

38. Elementlarning mahalliy qiyshayish ogʻishlari elementlarni ustuvorlik boʻyicha koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamlik) aniqlash formulalarida hisobga olingan boʻlishi kerak.

Elementlarning ustuvorlikni yoʻqotishning tekis formasida e₀/L nisbiy boshlangʻich mahalliy qiyshayish kamchiliklari mazkur SHNQning 1-ilovasi 2-jadvalida keltirilgan.

Boshlangʻich mahalliy qiyshayish kamchiliklarining hisoblash qiymatlari e₀/L.

39. Mazkur SHNQning talablariga muvofiq poʻlatdan yupqa devorli rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillarning koʻndalang kesimlari shakli quyidagilarga boʻlinadi:

ushbu SHNQning 2-ilovasi 1-rasmiga muvofiq eng koʻp qoʻllaniladigan profillarga;

mazkur SHNQning 2-ilovasi 2-rasmiga asosan ochiq va yopiq kesmali ulama profillarga;

ushbu SHNQning 2-ilovasi 3-rasmiga koʻra toʻsuvchi konstruksiyalar va toʻshamalar uchun keltirilgan profillarga.

40. Profillarning plastinasimon elementlari bikrlikning boʻylama elementlari bilan mustahkamlanishi lozim.

41. Chetki yoki oraliqdagi boʻlishi mumkin boʻlgan sovuq holda bukilgan profillarning va profillangan listlarning bikrligi boʻylama elementlarining bir turdagi shakllari mazkur SHNQning 2-ilovasi 4-rasmida keltirilgan.

42. Issiq prokatka qilingan elementlarni qoʻllab yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiyalardan tayyorlangan sinchlarni (karkas) loyihalashda SHNQ 2.03.05-13 talablariga rioya qilinishi kerak.

43. Poʻlatdan rux bilan qoplangan sovuq holda bukilgan profillar GOST 14918-20 boʻyicha qalinligi 1 dan 4 mm gacha, prokatning qalinligi va kengligi boʻyicha yuqori aniqlikda, kesilgan qirrali va rux qoplamasi 275-sinfidan past boʻlmagan normal tekislikdan, poʻlatning markasi 220, 250, 280, 320, 350, 390, 420 va 450 boʻlgan uglerodli poʻlatdan yasalgan sovuq holda prokat qilingan, uzluksiz rux bilan qoplovchi agregatlarda ruxlangan listlardan tayyorlanishi lozim.

44. Kassetali profillarni ishlab chiqarish uchun qalinligi 0,75 mm dan gofrali profillar uchun — 0,6 mm boshlab poʻlatdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

45. Qoplama sinfi boʻyicha korroziyaga zarur chidamlilikni taʼminlaydigan alyumin-ruxli, rux-alyuminli, rux-alyumin-magniy qoplamali, poʻlatdan yasalgan yupqa listli prokatlardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

46. Bukilgan profillarning hisobiy qarshiliklari ushbu SHNQning 3-ilovasi 1-jadvalida keltirilgan formulalar boʻyicha aniqlanishi kerak.

47. Oquvchanlik chegarasi 350 N/mm² gacha boʻlgan prokatlar uchun 𝛾_m = 1,025, va oquvchanlik chegarasi 350 N/mm² va undan yuqori boʻlgan prokatlar uchun 𝛾_m = 1,05 ga teng qabul qilinishi lozim.

48. Sovuq holda prokatka qilingan listli prokatlarni choʻzilish, siqilish va bukilishdagi meʼyoriy va hisobiy qarshiliklari mazkur SHNQning 3-ilovasidagi 2-jadvalda keltirilgan.

49. Korroziyaga qarshi himoyani kuchaytirish zarur boʻlganda GOST 34180-2017ga muvofiq polimer qoplamali sovuq holda prokatka qilingan issiq ruxlangan prokatdan sovuq holda bukilgan turi va gofrali profillardan foydalanish kerak.

50. Yordamchi qismlar (fasonka, mahkamlovchi elementlar, tayanch plitalar va boshqalar) uchun GOST 27772-2021 boʻyicha mustahkamlik sinfi S255 dan kichik boʻlmagan poʻlatlardan foydalanish lozim.

51. Poʻlatdan yasalgan yupqa devorli profillardan konstruksiyalar elementlarining asosiy ulanishlari oʻzi rezbalanadigan va parmalanadigan vintli boltlarda, tortuvchi mixparchin va dyubellarda amalga oshirilishi kerak.

52. Metallar mazkur SHNQ va quyidagi standartlar talablariga javob berishi zarur:

ISO 15977-2022, ISO 15979-2002, ISO 15980-2002ga muvofiq tortuvchi mixparchinlar;

GOST 7796-70, GOST 7798-70, GOST 7805-70, GOST ISO 898-1-2014ga asosan boltlar va shpilkalar;

GOST 5915-70, GOST 5927-70, GOST ISO 4032-2014 ga koʻra gaykalar.

53. Isitilmaydigan bino va inshootlar, shuningdek isitiladigan bino va inshootlar uchun GOST 14918-2020 boʻyicha 220÷450 markali poʻlatdan foydalangan holda yupqa devorli profildan, hisobiy harorati minus 45°S dan past boʻlgan hududlardagi tashqi muhit bilan aloqada boʻladigan konstruksiyalardan foydalanish, bunda ushbu SHNQning 3-ilovasi 3-jadvaliga muvofiq joylashish hududi va sinovlarning hisobiy harorati bilan cheklanishi lozim.

54. Hisobiy harorat uchun berilgan joyning SHNQ 2.01.01-22 boʻyicha tashqi havo harorati jadvaliga muvofiq 0,98 taʼminlanganligi bilan oʻrnatilgan eng sovuq kunlarning oʻrtacha harorati qabul qilinishi zarur.

55. Ochiq omborxonalarda yoki issiqlik taʼminotisiz yigʻilgan holda manfiy haroratlarda saqlanadigan isitiladigan bino va inshootlar uchun konstruksiya poʻlatlari ushbu SHNQning 3-ilovasining 3-jadvaliga muvofiq boʻlishi kerak.

56. Buzilishning aralash mexanizmi sharoitida (moʻrt va yopishqoq), namunalarning vizual kuzatuvda kam farqlanadigan siniq yuzalarini hisobga olgan holda yopishqoq tashkil etuvchining ulushini aniqlashda 10-marta va undan ortiq kattalashtirishga ega boʻlgan yoritgichli kattalashtiruvchi asboblar (lupa)lardan foydalanish zarur.

57. Bukilish zonalarida mahkamlash (biriktirish) kattaligini namunalarni tanlash va namunalarni sinovdan oʻtkazish usullari ushbu SHNQning 13-ilovasida keltirilgan talablarga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

58. Payvand ulanishlar va payvandlash materiallariga qoʻyilgan talablar SHNQ 2.03.05-13ga muvofiq boʻlishi kerak.

59. Minus 45°C dan past boʻlgan hisoblangan haroratda elektr yoyli va kontaktli payvandlab ulanishli yupqa devorli poʻlat profillardan yasalgan konstruksiyalardan isitilmaydigan xonalarda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

60. Ayrim turdagi konstruksiyalarni hisoblash boʻyicha maxsus talablar ushbu SHNQning 8-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

61. Kerakli bikrlikni taʼminlash va bikrlik elementlarining ustuvorligini oldindan yoʻqotilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun uning oʻlchamlari quyidagi chegaralarda boʻlishi kerak:

0,2 ≤ c/b ≤ 0,5; (3)

0,1 ≤ d/b ≤ 0,25, (4)

bu yerda:

ushbu SHNQning 4-ilovasi 1-jadvaliga muvofiq oʻlchamlar — b, c, d;

Agar s/b < 0,2 yoki d/b < 0,1 boʻlganda, qayrilish (bukilish) hisobga olinmaydi (s = 0 yoki d = 0).

Samarali koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlari sinovlar hisoblashlar bilan aniqlanganda bu cheklovlar hisobga olinmaydi.

Qayrilishning oʻlchami s tokchaga perpendikulyar oʻlchanishi lozim.

62. Sovuq holda qoliplangan elementlarning umumiy oʻlchamlarini (kengligi b, balandligi h, bukilishning ichki radiusi r va boshqa oʻlchamlari) profil yuzasi boʻylab ushbu SHNQning 4-ilovasi 1-jadvali va 1-rasmiga muvofiq oʻlchanishi kerak.

63. Bino va inshootlarning koʻtarib turuvchi konstruksiyalarini yupqa devorli poʻlat profilli konstruksiyalardan foydalangan holda loyihalash mazkur SHNQning 5-bobiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

64. Hisoblashlarda profil elementlari kesimidagi oʻqlarning belgilashlarini mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 2-rasmida keltirilganlarga muvofiq hisoblanishi kerak.

65. Profilli listlar va kassetali profillar uchun oʻqlarning quyidagi belgilashlari qoʻllaniladi:

x — x — list tekisligiga parallel oʻq;

u — u — list tekisligiga perpendikulyar oʻq.

66. Hisoblangan qalinlik t poʻlatning tuzatish (korrektirovka) qilingan t_cor qalinligini hisobga olgan holda olinishi kerak.

bu yerda:

t = t_cor — list qalinligining belgilangan etilgan tg ≤ 5 % chegarasida; (5)

— list qalinligining belgilangan t_g>5 % chegarasida; (6)

bu yerda:

t_cor = t_nom — t_m.p; (7)

t_g — list tayyorlashda qalinlikning manfiy chegarasi, foiz;

t_m.p — metall qoplamaning qalinligi;

275-sinf ruxli qoplama uchun tm.p — 0,04 mm.

67. Tuzatilgan (korrektirovka) qilingan t_cor list qalinligining tavsiya etilgan qiymatlari:

0,6 mm ≤ t_cor ≤ 4 mm — profillar va profillangan listlarni tayyorlash uchun;

0,6 mm ≤ t_cor ≤ 4 mm — qoplama va ulanish joylari uchun.

Elementlarning yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi) tajriba sinovlariga asoslangan holda hisoblash yoʻli bilan aniqlash orqali qalinroq yoki yupqaroq materialdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

68. Elementning mahalliy ustuvorligini yoʻqotish koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlarini qisqartirish (redutsirovaniye) yoʻli bilan hisob kitoblarda nazarda tutilishi lozim:

koʻndalang kesim yuzasini (A_ef, b_ef, t_ef), qarshilik momentini (W_ef) va inersiya momentini (I_ef);

qisqartirilgan xususiyatlarni aniqlash uslubi mazkur SHNQning 5-bobi uchinchi paragrafida keltirilgan.

69. Konstruktiv elementlarning har bir turi uchun birinchi va ikkinchi chegaraviy holatlar boʻyicha qisqartirilgan xususiyatlarni hisobga olgan holda koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamligini) tekshirish ishlarini bajarish lozim.

70. Koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamligini) markaziy siqilgan kesim misolida quyidagi formula boʻyicha amalga oshirish kerak:

bu yerda:

F — yuklama va taʼsirlarning foydasiz kesimlaridan elementdagi maksimal hisoblangan kuch omili;

G_ef — yuklama va taʼsirning bu uygʻunlashgan (kombinatsiya) sterjenning koʻndalang kesimining qisqartirilgan geometrik koʻrsatkichi;

R_n — poʻlatning meʼyoriy qarshiligi, vaqtinchalik qarshilik yoki oquvchanlik chegarasi;

γ_m — material boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti;

γ_c — ish sharoiti koeffitsiyenti;

F — kuch faktorini hisoblashda bino va inshootlarni vazifasiga koʻra γ_n — ishonchlilik koeffitsiyenti hisobga olinishi lozim.

Ikkinchi chegaraviy holat boʻyicha tekshirishni quyidagi formula boʻyicha kesimni qisqartirishni hisobga olgan holda konstruksiyaga meʼyoriy yuklamalarni taʼsiri orqali amalga oshirish kerak:

bu yerda:

f — konstruksiya elementini egilishi (bukilishi) yoki siljishi;

f_u — QMQ 2.01.07-96ga muvofiq konstruksiya elementining chegaraviy egilishi.

71. Profillar kesimlarining geometrik xususiyatlarini aniqlashda profil burchaklaridagi yaxlitlash radiuslarini hisobga olmasdan yaqinlashish usulini qoʻllash kerak.

ichki radius r ≤ 5t va r ≤ 0,10b_p boʻlganda, egish burchagi radiusining kesimning koʻtarib turish qobiliyatiga (mustahkamligi) taʼsiri hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

Koʻndalang kesim burchak ostida ulangan b_p ni ushbu SHNQning4-ilovasidagi 3-rasmga muvofiq barcha tekis elementlar deb hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Koʻndalang kesim bikrligining xususiyatini aniqlashda egilish burchagining taʼsiri hisobga olinishi kerak.

72. Egilish burchaklarini hisobga olgan holda profil koʻndalang kesimlari tekis joylarining nazariy kengligi b_p va balandligi h_w oʻlchamlari ushbu SHNQning 4-ilovasidagi 3-rasmda keltirilgandek qoʻshni burchak elementlarining oʻrta nuqtalaridan oʻlchanishi kerak.

bu yerda:

73. Egilgan zonalarning kesmaning geometrik xususiyatlariga taʼsiri quyidagi yaqinlashish formulalari yordamida burchak ostida birlashtirishlarga ega boʻlishi, ushbu SHNQning 4-ilovasidagi 4-rasmga muvofiq oʻxshash kesmalar uchun hisoblangan qiymatlarni kamaytirish orqali hisobga olinishi mumkin.

bu yerda:

A_g — koʻndalang kesimning toʻliq yuzasini;

A_{g,sh —} oʻtkir burchakli kesimlar uchun A_g ning qiymati;

b_{p,i —} oʻtkir burchakli kesimlardagi i-chi tekis elementning nazariy kengligi;

𝐼_g — toʻliq koʻndalang kesimning inersiya momenti;

𝐼_{g,sh —} oʻtkir burchakli kesimlar uchun 𝐼_g ning qiymati;

𝐼 — toʻliq koʻndalang kesimning sektorial inersiya momenti;

𝐼_ω,sh — oʻtkir burchakli kesimlar uchun 𝐼 ning qiymati;

φ — ikki tekis elementlar orasidagi burchak;

m — tekis elementlar (plastinalar) soni;

n — egri chiziqli elementlar soni (egilish burchaklari);

r_j — egri chiziqli j elementning ichki radiusi.

74. Ushbu SHNQning 10 — 13-formulalari boʻyicha aniqlanadigan kichraytirilgan qiymatlar tekis elementlarning nazariy kengligi ularning oʻrta chiziqlarini kesishish nuqtasidan oʻlchanishini hisobga olgan holda Aef, Ief,x, Ief,y koʻndalang kesimning samarali xususiyatlarini hisoblash uchun ham ishlatilishiga yoʻl qoʻyiladi.

75. Ichki radius r>0,04tE/R_yn, boʻlganda, profil kesimining yuk koʻtarish qobiliyati (mustahkamligi) sinovlar orqali aniqlanishi lozim.

76. Sovuq holda bukilgan elementlarning koʻtarib turish imkoniyati va bikrligini aniqlashda mahalliy ustuvorlikni va koʻndalang kesimning siqilgan qismi shaklining ustuvorligini yoʻqotish taʼsirini hisobga olish kerak.

77. Yupqa devorli konstruktiv elementning koʻndalang kesimining qisqartirilgan yuzani mahalliy ustuvorlikni yoʻqotganidan soʻng quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

78. Maksimal qiyshayish profilning koʻndalang kesimi balandligining 5 foizidan kam boʻlganda keng siqilgan tokcha qiyshayishining koʻtarib turish qobiliyatiga (mustahkamlik) taʼsiri hisobga olinmaydi.

Qiyshayish kattaroq boʻlganda, koʻtarib turish qobiliyatining pasayishi (masalan, keng tokchalarning ogʻirligini kamaytirish yoki devorlarning mumkin boʻlgan egilishini hisoblash yoʻli orqali) inobatga olinishi kerak.

Koʻndalang kesim elementlari va gofrali listlar uchun, b/t ≤ 250 h/b shart bajarilganda, keng tokcha qiyshayishining taʼsiri b mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 5-rasmga muvofiq hisobga olinmaydi.

Keng tokchaning qiyshayishi neytral oʻq yoʻnalishidagi ichki qiyshayish bilan tavsiflanishiga (masalan, tokcha koʻndalang kesimning siqilgan zonasida joylashgan egilishga uchragan elementning keng tokchalarida yoki arkali toʻsinlarda roʻy berishi) yoʻl qoʻyiladi.

79. Kassetali profillar uchun keng tokchalarning qiyshayishining taʼsirini hisobga olish ushbu SHNQning 7-bobi ikkinchi paragrafida keltirilgan.

80. Yuklama qoʻyilishidan oldin toʻgʻri chiziqli boʻlgan bikrlik elementli va bikrlik elementisiz profilning siqilgan va choʻzilgan tokchasining qiyshayishiga misol mazkur SHNQning 4-ilovasi 5-rasmida keltirilgan.

81. Siqilgan tokchaning qiyshiqligi v (tokchaning neytral oʻqqa qarab ichkariga qiyshayishining deformatsiyasi) quyida keltirilgan formula yordamida hisoblanadi. Hisoblash bikrlikning boʻylama elementlari boʻlgan va boʻlmagan, siqilgan va choʻzilgan tokchalar uchun qoʻllaniladi.

arkali toʻsinlar uchun quyidagi formula,

bu yerda:

b_qiysh — quti va kallakli kesim devorlari yoki tokcha svesi orasidagi masofaning yarmi;

E — elastiklik moduli (Yung moduli);

r — arkali toʻsin qiyshiqligining radiusi;

t — tokcha qalinligi;

y — qaralayotgan tokchadan neytral oʻqqacha boʻlgan masofa;

σa — toʻliq koʻndalang kesimda hisoblangan tokchadagi kuchlanish.

Agar kuchlanish samarali koʻndalang kesim uchun hisoblanganda σ_a samarali koʻndalang kesimdagi kuchlanishni tokchaning samarali yuzasi tokchaning toʻliq yuza nisbatiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.

82. Sovuq holda bukilgan profillarning koʻtarib turish qobiliyati va bikrligini aniqlashda, mahalliy ustuvorlik va kesim formasi ustuvorligining yoʻqotilishi taʼsirini hisobga olish kerak.

83. Kesim shakli ustuvorligining yoʻqotilishi taʼsiri ushbu SHNQning 4-ilovasi 6 a) — d) rasmlarida koʻrsatilgan holatlar uchun hisobga olinishi, bunda kesim shakl ustuvorligining yoʻqotilishi taʼsiri sonli usullar yoki qisqa ustunlarni sinash bilan ustuvorlikka chiziqli va chiziqsiz hisoblash orqali baholanishi lozim.

84. Qisqartiriladigan elementning doimiy qalinligida qisqartirish plastinkaning qalinligini oʻzgartirish b_ef = ρb hisobiga olib boriladi, shuningdek qisqartirishni qalinlikni t_ef = ρt oʻzgartirish orqali amalga oshirish mumkin.

Boʻylama ramkalarga mahkamlagichlari boʻlgan silliq siqilgan plastinalar uchun (masalan, ikkita T shaklidagi kesimning devori yoki tokcha va S shaklidagi kesim devor) qisqartirish koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanadi:

ρ = 1,0 boʻlganda;

bu yerda (3 + ψ) ≥ 0.

Boʻylama qirraning bittasi boʻyicha mahkamlagichlar boʻlgan silliq plastinalar uchun qisqartirish koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanadi:

ρ = 1,0 boʻlganda,

bu yerda:

85. Boʻylama qirraning ikkitasi boʻyicha mahkamlagichlari (S shaklidagi kesimning devorlari va tokchalari) yoki bitta tomondan mahkamlangan (shveller yoki burchak tokchalari) silliq siqilgan plastinalar uchun qisqartirish koeffitsiyenti plastinaning ustuvorligini yoʻqotishining kritik kuchlanishiga σcr bogʻliq holda aniqlanadi:

Bu yerda:

— ushbu SHNQning 4-ilovasining 2 va 3-jadvalida chegaraviy shartlarga va plastinadagi kuchlanishlarning xususiyatiga bogʻliq koeffitsiyenti keltirilgan;

b — mos keladigan nazariy kenglikka teng keladigan plastinka kengligi (bp, bp,c, bp,d — ushbu SHNQning 4-ilovasining 3-rasmida keltirilgan);

t — plastinkaning hisoblangan qalinligi;

ν — Puasson koeffitsiyenti (poʻlat uchun ν = 0,3).

Poʻlat plastinkalar uchun quyidagi formula orqali hisoblanadi:

Bu yerda:

86. Mazkur SHNQning 85-bandiga muvofiq usulga alternativ sifatida, siqilish kuchlanishlari darajasida hisoblangan qarshilikdan past boʻlgan samarali yuzalarni aniqlash uchun quyidagi formulalardan foydalanish mumkin:

bitta tomondan mahkamlanadigan silliq siqilgan turtib chiqqan plastinalar uchun (list osilishi):

Bu yerda:

σ_com — yuklanish taʼsiridagi plastinaning qisqartirilgan kesimidagi siqishning aniq kuchlanishlari (plastinadagi siqish kuchlanishining maksimal qiymati olinadi);

ψ — kichik kuchlanishning kattarogʻiga nisbati, mazkur SHNQning 4-ilovasining 2 va 3-jadvallariga muvofiq siqilish musbat (ijobiy) hisoblanadi.

87. Qisqartirilgan kesimning geometrik xususiyatlarini aniqlash uchun ushbu SHNqning 4-ilovasining 2 va 3-jadvallarida keltirilgan formulalar bilan aniqlangan samarali b_ef, kengligi va k_σ, koeffitsiyentini aniqlash kerak.

88. Profillarning koʻndalang kesimini tashkil etuvchi plastinalarning bikrligi va koʻtarib turish qobiliyatini oshirish uchun ularni oralik va chekka bikrlik elementlari bilan kuchaytiriladi.

89. Bikrlik elementlari tomonidan plastinaga qoʻyilgan elastiklikka moyil bogʻlanishlarning bikrligi mazkur SHNQning 4-ilovasining 7-rasmida keltirilgan uzunlik boʻyicha bitta yuklamani u qoʻyilishi bilan hisobga olinishi lozim.

90. Uzunlik birligi uchun bogʻlanishlarning bikrligi K quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bu yerda:

δ — bikrllik elementi koʻndalang kesimining samarali koʻndalang kesimni ogʻirlik markazida b₁ profilning uzunlik birligiga taʼsir qiladigan bikr elementining bitta yuklama u taʼsirida siljishi.

Bikrlikning chetki elementlari uchun siljish δ quyidagi formula bilan aniqlanadi:

91. Chetki qayrilishning koʻndalang kesimi mazkur SHNQning 4-ilovasining 8-rasmida koʻrsatilgan s va d vertikal va gorizontal bikrlik elementidan hamda mahkamlanadigan plastinka tekis joyining b_p tutashgan samarali qismidan b_e2 iborat boʻlishi kerak.

92. Devor, ustki va pastki tokchalardan tashkil topgan profillarning S va Z shaklidagi va oʻxshash kesimlar tokchalarining chetki qayrilishlarini hisoblash, qayrilishlar koʻrinishidagi bikrlik elementlari boʻlgan siqilgan tokchalarning samarali kengligini aniqlash bilan boshlanishi, bunda s va d koʻrsatkichlari mazkur SHNQning 5-bobi 3-paragrafi boʻyicha aniqlanishi lozim.

Siqilgan tokchaning boshlangʻich samarali kesimi chetki qayrilish tomonidan tokchaga qoʻyiladigan bikrlik K = ∞ va kuchlanish R_y ga teng deb aniqlanadi.

93. Mazkur SHNQning 4-ilovasining 7 va 8-rasmlarida keltirilgan b_e1 va b_e2 samarali kengliklarning boshlangʻich qiymatlari, yassi element (bp) ikki tomondan tiralganligi ushbu SHNQning 84 yoki 85-bandlar boʻyicha aniqlanishi lozim.

94. Mazkur SHNQning 4-ilovasining 8-rasmida keltirilgan samarali kenglikning s_ef boshlangʻich qiymatlari quyidagicha aniqlanishi kerak:

bir qavatli chetki qayrilishlar uchun:

bu yerda:

ρ ustuvorlikni yoʻqotish koeffitsiyenti k_σ ni hisobga olish bilan aniqlanadi:

ikki qavatli chetki qayrilishlar uchun: c_ef = ρb_{p,c ,}

bunda, ρ ustuvorlikni yoʻqotish koeffitsiyenti k_σ ni hisobga olish orqali ikkita qirrasida mahkamligichi boʻlgan plastinalardagidek mazkur SHNQning 84 yoki 85-bandlari boʻyicha aniqlanadi:

d_ef = ρb_p,d, (33)

Chetki qayrilishning boshlangʻich hisoblangan koʻndalang kesimining yuzasi As quyidagi formula bilan aniqlanadi:

Zarurat tugʻilganida yaxlitlash hisobga olishga yoʻl qoʻyiladi.

95. Kesma shaklining ustuvorlikni yoʻqotishi natijasidagi (bikrlikning chekka elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli) koʻtarib turish qobiliyatining χ_d pasayish koeffitsiyenti σ_cr,s qiymatiga bogʻliq holda aniqlanadi.

Elastik bosqichdagi chetki qayrilishning ustuvorligini yoʻqotishdagi kritik kuchlanish σ_cr,s quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bu yerda:

K_{1 —} elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi;

I_s — a-a oʻqiga nisbatan bikrlikning chetki elementini boshlangʻich hisoblangan kesimining inersiya momenti (plastinaning unga yondosh ustuvor joylari bilan birga);

A_s — bikrlikning chetki elementini boshlangʻich hisoblangan kesimining yuzasi (plastinaning unga yondosh ustuvor joylari bilan birga) mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 8-rasmda keltirilgan.

96. Siqilgan tokchalar uchun bikrlikning chetki elementlari uchun bogʻlanishning bikrlik formulasi quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

bu yerda:

b₁ — devorning markaziy oʻqidan 1-tokchadagi chetki qayrilishning boshlangʻich hisoblangan kesimining ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofa (tokchaning ustuvor qismi b_e2 bilan birga) mazkur SHNQning 4-ilovasi 8-rasmda keltirilgan;

b_{2 —} devorning markaziy oʻqidan 1-tokchadagi chetki qayrilishning boshlangʻich hisoblangan kesimining ogʻirlik markazigacha boʻlgan masofa (tokchaning ustuvor qismi bilan birga);

h_w — tokchaning oʻrta chiziqlari oʻrtasidagi devor balandligi;

k_f = 0 agar 2-tokcha choʻzilgan boʻlsa (x-x oʻqiga nisbatan egiluvchan element);

k_f = 1 — siqilgan simmetrik kesimlarga;

k_f = A_s2⁄A_s1 — agar 2-tokcha siqilgan boʻlsa (siqilgan simmetrik boʻlmagan kesimlarga);

A_s1 va A_s2 — mos ravishda 1 va 2-tokchalar uchun chegaraviy qayrilishlarning boshlangʻich hisoblangan kesimlari yuzasi mazkur SHNQning 4-ilovasi 8-rasmda keltirilgan.

Elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi aniqlanayotgan K₁ tokcha 1-chi tokcha deb qabul qilinadi.

Oraliq bikr elementi uchun koʻchish δ quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

97. Bikr elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli tufayli koʻtarib turish qobiliyatining pasayish koeffitsiyenti shartli egiluvchanlikni hisobga olgan holda quyidagicha aniqlanadi:

= 1,0, boʻlganda ≤ 0,65; (39)

= 1,47 — 0,723 , boʻlganda 0,65 < < 1,38; (40)

, boʻlganda ≥ 1,38 (41)

Bu yerda:

σ_{cr,s —} elastiq bosqichdagi chetki va oraliq bikr elementlari uchun ushbu SHNQning 95 yoki 106-bandlari bilan aniqlanadigan ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi.

Bikr elementining kritik kuchlanishi sonli hisoblashlardan foydalangan holda, elastiklik bosqichidagi birinchi darajali ustuvorlikni hisoblash asosida aniqlanishi mumkin.

98. Bikr elementining kichraytirilgan (samarali) yuzasi A_s,red ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklini hisobga olgan holda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

σ_{com,s —} samarali koʻndalang kesim uchun hisoblangan bikr elementining markaziy oʻqi boʻylab siquvchi kuchlanish.

99. Samarali koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlarini aniqlashda A_s,red kichraytirilgan (samarali) yuza A_s tarkibiga kiritilgan barcha elementlar uchun kichraytirilgan qalinlikni hisobga olgan holda aniqlangan boʻlishi kerak:

100. Chetki qayrilishlar koʻrinishida bikr elementli yupqa devorli profillarning tokchalarini hisoblashning ketma-ketligi mazkur SHNQning 9-ilovasida keltirilgan.

101. Oraliq bikr elementlari ikkala boʻylama tomonlardan mahkamlangan plastinalarga oʻrnatiladi. Bikr oraliq elementi koʻndalang kesimi mazkur SHNQning 4-ilovasi 9-rasmida keltirilgan bikr elementining oʻzini hamda b_p,1 va b_p,2 plastinalarning unga yondosh samarali joylarini (b_1,e2 i b_2,e1) oʻz ichiga oladi.

102. Bikr oraliq elementini hisoblashda qattiqlik elementining hisoblangan boshlangʻich kesimi bikr elementi K = ∞ toʻliq siqilishini taʼminlashini va undagi kuchlanish Ry ga teng boʻlishini hisobga olgan holda aniqlanib, unga yondosh boʻlgan plastinaning samarali kengligidan foydalangan holda aniqlanadi.

103. Mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 9-rasmda keltirilgan b_1,e2 va b_2,e1 ning samarali kengligining boshlangʻich qiymatlarini b_p,1 va b_p,2 tekis elementlar ikki tomondan tiralgan degan faraz asosida ushbu SHNQning 4-ilovasidagi 2-jadvalga muvofiq aniqlanishi kerak.

104. Bikr oraliq elementining boshlangʻich hisoblangan koʻndalang kesimi yuzasi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

A_s = t x (b_1,e2 + b_2,e1 + b_s), (47)

Bu yerda:

bs — bikr elementining perimetri boʻyicha oʻlchangan kengligi mazkur SHNQning 4-ilovasi 9-rasmida keltirilgan.

Zarurat boʻlganida yaxlitlash hisobga olinadi.

105. Bikr oraliq elementining ustuvorligini yoʻqotishining kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

K — elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi;

Is — oraliq bikr elementning boshlangʻich hisoblangan kesimining a—a oʻqiga nisbatan inersiya momenti (unga yondosh plastinaning ustuvor joylari) mazkur SHNQning 4-ilovasidagi 9-rasmda keltirilgan;

As — oraliq bikr elementning boshlangʻich hisoblangan kesimi yuzasi (unga yondosh plastinaning ustuvor joylari) mazkur SHNQning 4-ilovasining 9-rasmida keltirilgan;

Oraliq bikr element uchun K koeffitsiyentning qiymati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

106. Kesim formasining ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kelib chiqqan χd koʻtarib turish qobiliyatini pasayish koeffitsiyenti (oraliq bikr elementi ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli) σcr,s ning qiymatiga bogʻliq holda mazkur SHNQning 97-bandiga muvofiq aniqlanadi.

107. Kesim formasining ustuvorligini yoʻqotishi natijasida kelib chiqqan bikr elementining kichraygan (samarali) yuzasi As,red mazkur SHNQning79-bandi va 43-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

108. Oraliq bikr elementning samarali koʻndalang kesimini geometrik xususiyatlarini aniqlashda As,red kichraygan (samarali) yuzasi mazkur SHNQning 99-bandi va 44 — 46-formulalarga muvofiq As kiritilgan barcha elementlari uchun kichraytirilgan qalinlikni tred hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

109. Yupqa devorli profillarning oraliq bikr elementlarini hisoblash ketma-ketligi mazkur SHNQning 9-ilovasida keltirilgan.

110. Trapetsiya koʻrinishidagi oraliq bikr elementlariga ega tokcha va devorlari boʻlgan gofrali listlari ushbu SHNQning 5-bobiga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

111. Yarim dumaloq yoki uchburchak koʻrinishdagi ariqchalar bikr elementlari mazkur SHNQning 5-ilovasining 1-jadvali va 1-rasmida keltirilgan bikr elementining oʻzini hamda b_p (b_p,1, b_p,2) tokchaning tekis joylarining unga yondosh samarali joylarini (b_1,e2 va b_2,e1) oʻz ichiga oladi.

112. Gofrali profil tokchasi bikrligi bitta markaziy elementida elastiklik bosqichidagi ustuvorlikning yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

b_p — 1-rasmda koʻrsatilgan tekis elementning nazariy kengligi;

b_s — bikr elementining uning perimetri boʻyicha oʻlchangan kengligi mazkur SHNQning 5-ilovasi 1-rasmida keltirilgan;

A_s, 𝐼_s — 1-jadvalga muvofiq koʻndalang kesim yuzasi va bikr elementi kesimining inersiya momenti.

113. Tokchaning ikkita simmetrik joylashgan bikr elementida elastiklik chegarasidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

bp,₁ — chetki tekis elementning nazariy kengligi, bp,₂ — oʻrtadagi tekis elementning nazariy kengligi, br — bikr elementining umumiy kengligi, As, 𝐼s mazkur SHNQning 5-ilovasidagi 1-rasmda keltirilgan hamda 1-jadvalga muvofiq koʻndalang kesim yuzasi va bikr elementi kesimining inersiya momenti.

114. Tokchadagi bir nechta bikr elementlari uchun (uchta yoki undan koʻp bir xil boʻlgan) butun tokchaning samarali yuzasi A_ef quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

ρ — elastiklik darajasidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishiga asoslangan shartli egiluvchanlikka , mos keladigan, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kamaytiruvchi koeffitsiyent;

Bu yerda:

𝐼_s — bikr elementlarining a-a markaziy oʻqqa nisbatan bt.3/12 qoʻshiluvchi hisobga olinmagan jamlangan inersiya momenti;

b₀ — tokchaning proyeksiyadagi kengligi mazkur SHNQning 5-ilovasining 1-rasmda keltirilgan;

b_e — tokchaning ochilgan kengligi (mazkur SHNQning5-ilovasining 1-rasmda keltirilgan).

ρ koeffitsiyentning qiymati ψ = 1 boʻlganida mazkur SHNQning 84-bandi va (17) — (20) formulalar yoki 85-band va (25)-(26) formulalar boʻyicha aniqlanadi.

shartli egiluvchanlikning qiymati 21 yoki 27-formula boʻyicha aniqlanadi, bunda σ_cr oʻrniga 50, 51 yoki 55-formulalar bilan aniqlanadigan σ_cr,s olinadi.

115. Shartli egiluvchanlik va bikr elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli tufayli koʻtarib turish qobiliyatining pasayish koeffitsiyenti mazkur SHNQning 39 — 42-formulalari boʻyicha aniqlanishi kerak.

116. Koʻndalang kesim devorining siqilgan qismlari bikr elementlari bilan kuchaytirilgan (mahkamlangan) boʻlmasa, u holda siqilgan tokchalarning bikr elementlari uchun kamaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati mazkur SHNQning 112, 114 va 97-bandlarida keltirilgan usuli boʻyicha aniqlanadigan σ_cr,s, dan foydalangan holda aniqlanishi kerak.

117. Devorlarning siqilgan qismlarini bikrlik elementlari bilan kuchaytirilganda tokchalar uchun pasaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati , mazkur SHNQning 113-bandi boʻyicha aniqlanadigan modifikatsiyalangan kritik kuchlanishni hisobga olgan holda ushbu SHNQning 97-bandida keltirilgan usul boʻyicha aniqlanishi lozim.

A_s,red tokchaning bikr elementlarining samarali yuzasi ushbu SHNQning 43-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

A_s,red tokchaning bikr elementlarining samarali yuzasi samarali kesimning geometrik xususiyati A_s kiritilgan barcha elementlar uchun t_red kamaytirilgan qalinlikni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Bikr elementining t_red kamaytirilgan qalinligi ushbu SHNQning 44 — 46-formulalari boʻyicha aniqlanadi.

118. Bikr elementining samarali koʻndalang kesimining geometrik xususiyatlarini ikkinchi guruh boʻyicha hisoblanganda t hisoblangan qalinlik orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

119. Mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan devorning samarali koʻndalang kesimi quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

siqilgan tokchaga yondosh boʻlgan s_ef,1 kenglikdagi polosa;

devordagi soni ikkitadan koʻp boʻlmagan har bir bikr elementning A_s,red kichraytirilgan (samarali) yuzasini;

samarali kesimning markaziy oʻqqa yondosh boʻlgan s_ef,n kenglikdagi polosa;

devorning choʻzilgan qismi.devorning choʻzilgan qismi.

120. Bikr elementining boshlangʻich hisoblangan kesimining yuzasi quyidagicha aniqlanishi kerak:

bitta bikr element yoki tokchaga siqilgan eng yaqin bikr elementi uchun:

ikkita bikr elementi uchun:

Bu yerda:

s_{ef, 1}, ..., s_{ef, n}, s_sa va s_sb oʻlchamlar mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan.

121. Samarali neytral oʻqning boshlangʻich holati gorizontal siqilgan tokchalarning samarali kesimidan va devorlarning toʻliq koʻndalang kesimidan foydalangan holda aniqlanishi kerak.

122. Tekis va gofrali devorlarning joylarining bazaviy kengligini aniqlashni mazkur SHNQning 4-ilovasi 3-rasmi va 5-ilovasi 2-rasmiga muvofiq tekis elementlarning nazariy kengliklarini s_w (b_p), s_a, s_b, s_n aniqlashdan boshlash kerak.

s_ef,₀ devorning bazaviy samarali kengligi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

σ_com — samarali koʻndalang kesim uchun hisoblangan siqilgan tokchadagi kuchlanish Ry teng deb olinishiga yoʻl qoʻyiladi.

s_ef,1 dan s_ef,n gacha boʻlgan oʻlchamlar quyidagi formulalardan aniqlanadi:

s_ef,5 = [1 + 0,5(h_b + h_sb)/h_c]s_ef,0; (63)

s_ef,n = 1,5s_ef,0, (64)

bu yerda:

h_s — samarali neytral oʻqdan siqilgan tokchaning markaziy chizigʻigacha boʻlgan masofa mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan.

h_a, h_b, h_sa va h_sb — mazkur SHNQning 5-ilovasining 2-rasmida keltirilgan oʻlchamlar.

s_ef,1, …, s_ef,n oʻlchamlar boshidan mazkur SHNQning 59 — 64-formulalari boʻyicha aniqlanishi, agar qaralayotgan tekis element ustuvor boʻlsa, quyidagi holatlarni hisobga olgan holda tuzatish kiritish kerak:

bikr elementisiz devorlar uchun, agar s_ef,1+s_ef,n≥s_n va barcha devor ustuvor boʻlganda devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

bikr elementi bilan mahkamlangan devorlar uchun, agar s_ef,1 +s_ef,2≥s_a va devorning s_a qismi ustuvor boʻlganda devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

bitta bikr elementli devorlar uchun, agar s_ef,3 + s_ef,n ≥ s_n va devorning s_n qismi ustuvor boʻlganda devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

ikkita bikr elementli devorlar uchun:

agar s_ef,3 + s_ef,4 ≥ s_b va devorning s_b qismi ustuvor boʻlsa, devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

agar s_ef,5 + s_ef,n ≥ s_n va devorning sn qismi ustuvor boʻlsa, devorning samarali yuzasiga quyidagilar kiritiladi:

123. Bitta bikr element yoki ikkita bikr elementli devordagi siqilgan tokchaga yaqin bikr elementi uchun elastiklik holatidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Bu yerda:

s₁ va s₂ quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanadi:

bitta bikr element uchun

ikkita bikr elementli devordagi siqilgan tokchaga yaqin bikr elementi uchun

bu yerda s_c — mazkur SHNQning5-ilovasi 2-rasmida keltirilgan oʻlcham;

124. Devor bikr elementining A_sa koʻndalang kesim yuzasi va I_sa inersiya momenti ushbu SHNQning 5-ilovasi 3-rasmiga muvofiq aniqlanadi.

125. Shartli egiluvchanlik va bikr elementining ustuvorligini yoʻqotishning tekis shakli tufayli koʻtarib turish qobiliyatining (mustahkamligi) pasayish koeffitsiyenti mazkur SHNQning 39 — 42-formulalari boʻyicha aniqlanishi kerak.

126. Koʻndalang kesim devorining siqilgan tokchalari bikr elementlari bilan kuchaytirilgan (mahkamlangan) boʻlganda devorning bikr elementlari uchun kamaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati mazkur SHNQning 78 va 93 — 95-bandlarida keltirilgan usul boʻyicha aniqlanadigan σ_cr, s_a dan foydalangan holda hisoblanishi lozim.

127. Siqilgan tokchalarni bikr elementlari bilan kuchaytirilganda pasaytiruvchi koeffitsiyentning qiymati mazkur SHNQning 114-bandi boʻyicha aniqlanadigan modifikatsiyalangan kritik kuchlanishni hisobga olgan holda ushbu SHNQning 78-bandida keltirilgan usul boʻyicha aniqlanishi kerak.

128. Devorning bittalik bikr elementi yoki A_sa,red siqilgan tokchaga yaqin boʻlgan bikr elementi samarali yuzasining samarali kesimining geometrik xususiyati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

129. A_sa,red samarali yuza samarali kesimining geometrik tavsif (xususiyat)lari A_sa ga kirgan barcha elementlar uchun t_red kamaytirilgan qalinlikni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

130. Kamaytirilgan qalinlik t_red quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

σ_com — samarali koʻndalang kesim uchun hisoblangan siqilgan tokchadagi kuchlanish (R_y teng deb olinishi mumkin).

131. Ikkita bikr elementli devorlarda ikkinchi bikr elementi uchun A_sb,red samarali yuza A_sb teng deb olinishi kerak.

132. Bikr elementining samarali koʻndalang kesimining geometrik xususiyatlarini ikkinchi guruhning chegaraviy holati boʻyicha hisoblashda t qalinlikni hisobga olgan holda aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

133. Tokcha va devorlarda oraliq bikr elementlari boʻlgan gofrirovka qilingan listlar uchun mazkur SHNQning 5-ilovasi 4-rasmida keltirilgan kesim formasining (shaklining) ustuvorligini yoʻqotishi oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir (tokcha va devor bikr elementlarining ustuvorligini yoʻqotishining tekis formasi) ishning elastiklik bosqichida ikkala turdagi bikr elementlari uchun quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kritik kuchlanishning aniqlashtirilgan qiymatidan σ_cr,mod foydalangan holda hisobga olinishi kerak:

Bu yerda:

σ_cr,s — tokchaning oraliq bikr elementlari uchun mazkur SHNQning 93-bandiga muvofiq bitta bikr elementi boʻlgan tokcha hamda ikkita bikr elementi boʻlgan tokcha uchun qabul qilingan elastiklik bosqichidagi kritik kuchlanish;

σ_cr,sa — ikkita bikr elementi boʻlgan devorning bittalik bikr elementi yoki siqilgan tokchaga yaqin boʻlgan bikr elementi uchun elastiklik bosqichidagi kritik kuchlanish ushbu SHNQning 106-bandida keltirilgan;

β = 1 — markaziy siqilgan profil uchun.

Bukiladigan profillar uchun β quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

134. Gofrali profillarni hisoblashda tokcha va devorlarning bikr elementlari χd koeffitsiyentlarini σ_cr,sa oʻrniga σ_cr,mod dan foydalangan holda hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Tokcha va devorlarda bikr elementlari boʻlgan bukilishga ishlaydigan boshqa gofrali profillar uchun χd koeffitsiyentlarini σ_cr,sa oʻrniga σcr,mod dan foydalangan holda hisoblashga yoʻl qoʻyiladi.

Bu yerda quyidagi shart bajarilishi lozim:

135. Mazkur SHNQning 5-ilovasi 5-rasmida keltirilgan teng yonli uchburchak shaklida joylashgan dumaloq teshiklari boʻlgan perforatsiyalangan listlarni kiritish orqali perforatsiyalanmagandek hisoblab chiqishga yoʻl qoʻyiladi.

Muqobil sifatida perforatsiyalangan plastinalarning koʻtarib turish qobiliyatini sinov natijalaridan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

136. 0,2 ≤ a/d≤ 0,9 sharti bajarilsa, toʻliq koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlari t ni quyida keltirilgan formula bilan hisoblanadigan t_a,ef ga almashtirish bilan hisoblanadi:

Bu yerda:

a — perforatsiya teshiklari markazi orasidagi masofa mazkur SHNQning 5-ilovasi 5-rasmida keltirilgan;

d — perforatsiya teshigi diametri.

137. Agar 0,2 ≤ a/d≤ 0,9 sharti bajarilsa, samarali koʻndalang kesimning geometrik xususiyatlari mazkur SHNQning 5-bobi uchinchi paragrafi boʻyicha t ni quyida keltirilgan formula bilan hisoblanadigan t_b,ef ga almashtirish bilan hisoblanadi:

138. Mahalliy koʻndalang kuch taʼsiridagi bitta devorning koʻtarib turish qobiliyati t ni quyida keltirilgan formula bilan hisoblanadigan t_c,ef ga almashtirish bilan hisoblanadi:

Bu yerda:

s_per — devorning perforatsiyalangan qismining egilish balandligi;

s_w — devorning umumiy egilish balandligi.

139. Termoprofillar deb ataladigan tirqishli perforatsiyali sortli profillar (shveller, Σ, S va Z-shaklidagi) perforatsiyalangan plastinalarning ustuvorligini yoʻqotishining kritik kuchlanishiga σcr tirqishlarning taʼsirini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Oʻlchamlari va tirqishlarining joylashishi quyidagi shartni qanoatlantiruvchi plastinalar uchun ishlatilishi mumkin:

Bu yerda:

a, c, d, h, h₀ — mazkur SHNQning 5-ilovasi 6-rasmida keltirilgan oʻlchamlar.

140. Tirqishli perforatsiyali va kenglik boʻylab notekis taqsimlangan kuchlanishli devor va tokchalarning plastinasi uchun elastik bosqichidagi ustuvorlikni yoʻqotishning kritik kuchlanishi quyidagi formula bilan aniqlanishi mumkin:

Bu yerda:

D — plastinkaning silindrik bikrligi;

a — plastinkaning uzunligi boʻylab tirqishli teshiklarning oraligʻi;

c — tirqishli teshik uzunligi;

d — plastinka kengligi yoʻnalishi boʻyicha tirqishli teshiklar oraligʻi;

h — mazkur SHNQning 72-bandi boʻyicha aniqlanadigan plastinkaning nazariy kengligi;

h₀ — tirqishli joylar kengligi;

h₁ — plastinaning tirqishsiz joylarining umumiy kengligi; h₁ = h — h₀;

ν — Puasson koeffitsiyenti (ν = 0,3);

ψ — kichik kuchlanishning kattasiga nisbati (ishoralarni inobatga olgan holda, bunda siqilish musbat (ijobiy) deb hisoblanadi;

β — mazkur SHNQning 5-ilovasi 2-jadvali boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.

kritik kuchlanish boʻyicha plastinaning shartli bukiluvchanligi boʻyicha aniqlanadi, bunda mazkur SHNQning 84 yoki 85-bandiga muvofiq reduksiya koeffitsiyenti topiladi va mazkur SHNQning 4-ilovasi 2 va 3-jadvallari orqali samarali kenglik aniqlanadi.

141. Devorda teshiklari boʻlgan termoprofillarning chetki bikr elementlarining samarali koʻndalang kesimi (agar ular mavjud boʻlsa) K₁ ni quyida keltirilgan formula bilan aniqlanadigan K_1,t ga almashtirish bilan mazkur SHNQning 5-bobi uchinchi paragrafiga muvofiq bajarilishi kerak.

Bu yerda:

K₁ — mazkur SHNQning 37-formulasi boʻyicha aniqlanadigan elastiklikka moyil bogʻlanishning bikrligi;

k₂ — mazkur SHNQning 90-formulasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent.

142. Termoprofilning koʻndalang kesimining koʻndalang kuchlar va boʻylama, koʻndalang kuchlarni hamda eguvchi momentlarning birgalikda taʼsiridagi koʻtarib turish qobiliyati Q_w ni quyida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadigan Q_w,term ga almashtirish bilan mazkur SHNQning 6-bobi yettinchi va sakkizinchi paragrafiga muvofiq amalga oshirilishi kerak:

Bu yerda:

Qw — yaxlit koʻndalang kesimning (tirqishlarsiz) mazkur SHNQning 177-bandiga va 43-formulasiga muvofiq aniqlanadigan koʻndalang kuchlar taʼsiridagi koʻtarib turish qobiliyati.

143. Perforatsiyalangan termoprofilli devorning tokchaga qoʻyilgan tayanch reaksiyasi yoki boshqa mahalliy koʻndalang kuch taʼsirida egilishi va ustuvorligini yoʻqotishini hisoblash, t ni quyida keltirilgan formula bilan aniqlanadigan tef ga almashtirish bilan mazkur SHNQning 6-bobi toʻqqizinchi paragrafiga muvofiq amalga oshirilishi kerak:

Bu yerda:

k₂ — mazkur SHNQning 90-formulasi boʻyicha aniqlanadigan koeffitsiyent;

t — devorning hisoblangan qalinligi.

144. Koʻndalang kesimning koʻtarib turish qobiliyatini aniqlashda chegaraviy holat boʻyicha mustahkamlikka hisoblashning oʻrniga loyihalashda eksperimental tadqiqotlar natijalaridan foydalanish mumkin.

Eksperimental tadqiqotlar natijalariga asoslangan loyihalash, devorlarni qiyshayishi yoki siljish taʼsirini hisobga olgan holda b_p/t nisbati yuqori boʻlgan kesimlarning koʻtarib turish qobiliyatini (mustahkamligini) baholashda qoʻllanilishi kerak.

145. Elementlarning mahalliy ustuvorligini yoʻqotish taʼsirini hisoblashlarni amalga oshirishda mazkur SHNQning 6-bobi uchinchi paragrafiga muvofiq aniqlanadigan samarali kesimning geometrik xususiyatlari hisobga olinishi kerak.

146. Koʻndalang kesimning mustahkamlik boʻyicha N oʻq boʻylab choʻzilishdagi hisoblangan koʻtarib turish qobiliyati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

147. Netto Aef,n profilning samarali yuzasi koʻndalang kesimning toʻliq yuzasi Ag,n nettodan kichik boʻlganda sterjenlarning markaziy siqilishidagi mustahkamlik quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

148. Samarali koʻndalang kesimning ogʻirlik markazi toʻliq kesimning ogʻirlik markazi bilan ustma-ust tushmasa, x-x va u-u markaziy oʻqlarining kuchning taʼsir oʻqi holatiga nisbatan siljish momentida mazkur SHNQning 5-ilovasidagi talablar hisobga olinishi lozim.

Markaziy oʻqlarning siljishidan hosil boʻlgan Mx va Mu qoʻshimcha momentlar quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

Bu yerda:

Δy va Δx — x-x va y-y markaziy oʻqlarining oʻqdagi kuchlanishlarga nisbatan siljishi.

Quyidagi hollarda ekssentrisitetni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

agar ekssentrisitet yoʻnalishi boʻyicha kesim oʻlchamidan 1,5 foizga kamroq boʻlganda;

agar kuchlanishni aniqlashda ekssentrisitetni hisobga olish ancha yaxshi natijalarga olib kelganda.

149. Boltlar yoki metall mixlar va oquvchanlik chegarasi 380 N/mm² boʻlgan bittalik choʻzilgan burchak bilan bitta tokchaga mahkamlangan, burchak chetidan kamida 0,5b (b — burchak tokchasining kengligi) va burchak kuragidan kamida 1,2d (d — bolt uchun yaxshi joylashishini hisobga olgan holdagi teshik diametri) masofada joylashgan oʻq boʻylab bir qator qilib qoʻyilgan boltlar bilan bitta tokchaga mahkamlanadigan bittalik burchaklardan tashkil topgan choʻzilgan elementlarni mahkamlash joylaridagi kesimlarni mustahkamlikka hisoblashni quyidagi formula bilan amalga oshirish kerak:

Bu yerda:

A_{ef,n —} netto burchagining samarali yuzasi;

A_n1 — teshik cheti va kuragi orasidagi mahkamlanadigan burchak tokchasi kesimining qismi;

α₁, α₂, β — mazkur SHNQning 5-ilovasi 3-jadvali orqali hisoblanadi;

γ_u — vaqtinchalik qarshilik boʻyicha hisoblashlardagi ishonchlilik koeffitsiyenti γ_u = 1,3.

150. Plankalar orasidagi masofaga teng boʻlgan hisoblanadigan uzunlikdagi ulama sterjenlarning tarmoqlari ustuvorlikni yoʻqotishning tekis (boʻylama buralish), buralma va egilgan-buralma shakllariga tekshirilgan boʻlishi kerak.

151. Zich qilib yoki taglik (prokladka)lar orqali ulangan burchaklar, shvellerlar, S va Σ shakllardagi profillarning ulangan kesimlarini hisoblashni, birlashtiruvchi payvand choklari yoki chetki boltlarning markazlari orasidagi joylar siqilgan elementlar uchun — 30i dan va choʻzilgan elementlar uchun — 70i dan oshmasligi sharti bilan yaxlit devor sifatida bajarilishi, bunda siqilgan ulangan kesimlarning qoʻshimcha tarmoqlarini markaziy siqilishda ustuvorlikni yoʻqotishning tekis, buralma va egilgan-buralma shakllariga tekshirish kerak.

152. Kesimda reduksiya vaqtida kesimning ogʻirlik markazini siljishidan kelib chiqadigan ∆Mx(y) qoʻshimcha momentlar tarmoqlari mavjud boʻlsa, tarmoqlarni egilgan siqilishdagi ustuvorlikni yoʻqotishga tekshirish mazkur SHNQning 192 va 193-bandlariga muvofiq bajarilishi lozim.

153. Tarmoqning hisoblangan uzunligini plankalar yoki panjara tugunlari orasidagi masofaga teng deb qabul qilish kerak.

154. Siqilgan elementlarning hisoblangan uzunligini kamaytiruvchi rasporkalarni hisoblash asosiy siqilgan elementdagi shartli koʻndalang kuchga teng boʻlgan kuchlanish uchun quyidagi formula boʻyicha bajarilishi lozim:

Bu yerda:

N — siqilgan elementdagi toʻliq boʻylama kuchlanish;

φ — markaziy siqilishdagi ustuvorlik koeffitsiyenti.

155. Yaxlit kesimning markaziy siqilgan sterjenlarini ustuvorlikka hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi kerak:

Bu yerda:

φ — siqilgan yengil yupqa devorli poʻlat konstruksiya profilning shartli egiluvchanligiga bogʻliq boʻlgan ustuvorlikni yoʻqotishning mos shakli uchun markaziy siqilishdagi ustuvorlik koeffitsiyenti.

Doimiy koʻndalang kesimning siqilgan elementlari uchun φ ≤ 1,0 qiymatga mos keluvchi λ shartli egiluvchanlikda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

bu yerda:

bu yerda:

α — boshlangʻich kamchiliklarni hisobga oluvchi mazkur SHNQning 5-ilovasi 4-jadvali boʻyicha olinadigan koeffitsiyent.

Markaziy siqilish ostidagi egri chiziqli ustuvorlikni yoʻqotishning boshlangʻich kamchiliklarni hisobga oluvchi koeffitsiyentning tavsiya etiladigan qiymatlari.

Markaziy siqilish ostidagi (boʻylama egilishda) ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklida λ shartli egiluvchanlik quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Bu yerda:

l_ef — sterjnning hisoblangan uzunligi;

i — yaxlit kesimning inersiya radiusi (brutto);

A_ef — koʻndalang kesimning samarali yuzasi;

A_g — yaxlit koʻndalang kesimning yuzasi.

Ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklida (boʻylama egilish) φ markaziy siqilish ostidagi ustuvorlik koeffitsiyentining mos keluvchi qiymatini λ∙π ga bogʻliq holda mazkur SHNQning 10-ilovasi 1-jadvalidan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

λ ushbu SHNQning 105-formulasi boʻyicha aniqlanishi, bunda kesim turi mazkur SHNQning 5-jadvaliga muvofiq olinishi kerak.

Simmetrik boʻlmagan kesim elementlari uchun samarali kesim markaziy oʻqining ekssentrisitetidan kelib chiqqan ∆Mx(y) mazkur SHNQning 5-ilovasi 7-rasmida keltirilgan qoʻshimcha momentni hisobga olish, bunda oʻqdagi kuch va momentning birgalikdagi taʼsiri ushbu SHNQning 166 va 167-bandlari boʻyicha olinishi kerak.

156. Ochiq qiyshaygan (qiyalagan) simmetrik koʻndalang kesimlarning elementlari uchun (masalan, Z shaklidagi) boʻylama egilishning ustuvorligini tekshirishdan tashqari ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli uchun bitta simmetriya oʻqli ochiq kesimlarni ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakliga hamda koʻndalang kesimi simmetrik boʻlmagan shaklli ochiq kesimlarni ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli shartlari yoki ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shakli shartidan elementning koʻtarib turish qobiliyatidan kichik boʻlishi mumkin boʻlgan ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakli shartlariga tekshirish lozim.

157. Ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli yoki ustuvorlikni yoʻqotishning egilish-buralish shakli shartlaridan hisoblangan yuk koʻtarib turish qobiliyati mazkur SHNQning 155 va 158 — 162-bandlariga muvofiq hamda 102-formulasi, bunda φ markaziy siqilish ostidagi ustuvorlik koeffitsiyenti ushbu SHNQning 106-formulasidan aniqlanadigan ustuvorlikni yoʻqotishning buralma yoki egiluvchan-buralma shaklidagi shartli egiluvchanlikka bogʻliq holda aniqlanishi kerak.

158. Ustuvorlikni yoʻqotishning buralma yoki egiluvchan-buralma shakli uchun shartli egiluvchanlik quyidagi formuladan aniqlanadi:

Bu yerda:

Ncr = Ncr,T — buralish shakli uchun ustuvorlikning yoʻqolishi;

Ncr = Ncr,TF — egilish-buralish shakli uchun ustuvorlikning yoʻqolishi.

Ustuvorlikni yoʻqotishning buralma yoki egiluvchan-buralma shaklida φ markaziy siqilish ostidagi ustuvorlik koeffitsiyentining mos keluvchi qiymatini πλT ga bogʻliq holda mazkur SHNQning 10-ilovasi 1-jadvali orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

λT — ushbu SHNQning 106-formulasi boʻyicha aniqlanadi.

Kesim turi ushbu SHNQning 5-ilovasi 5-jadvaliga muvofiq olinadi.

159. Elastiklik bosqichidagi erkin tiralgan sterjenning ustuvorlikni yoʻqotishning buralma shakli uchun Ncr,T kritik kuch quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Bu yerda:

G — siljish moduli;

𝐼_t — yaxlit kesimning erkin buralishidagi inersiya momenti;

𝐼 — yaxlit kesimning sektorial inersiya momenti;

i_y — yaxlit kesimning u-u oʻqiga nisbatan inersiya raidiusi;

i_x — yaxlit kesimning x-x oʻqiga nisbatan inersiya raidiusi;

l_T — mazkur SHNQning 162-bandida keltirilgan buralma shakl boʻyicha ustuvorligini yoʻqotayotgan elementning hisoblangan uzunligi;

x₀, u₀ — yaxlit koʻndalang kesimning ogʻirlik markaziga nisbatan siljish markazining koordinatalari.

160. x-x (y₀=0) oʻqiga nisbatan simmetrik boʻlgan koʻndalang kesimlar uchun elastiklik darajasida ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakli uchun N_cr, _TF kritik kuch quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

Bu yerda:

N_{cr, x} — yaxlit kesimning Eyler boʻyicha x-x oʻqiga nisbatan quyida keltirilgan formula boʻyicha aniqlanadigan ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shaklining kritik kuchi (boʻylama egilish);

Bu yerda:

𝐼_{g, x} — yaxlit kesimning brutto x-x oʻqiga nisbatan inersiya momenti;

l_ef — sterjnning hisoblangan uzunligi.

161. Ikkita oʻqiga nisbatan simmetrik boʻlgan (y₀= x₀= 0) kesimlar uchun elastiklik darajasida ustuvorlikni yoʻqotishning egiluvchan-buralma shakli uchun N_{cr, TF} kritik kuch quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

162. Buralma yoki egiluvchan-buralma shaklida ustuvorlikni yoʻqotuvchi elementlarning l_T hisoblangan uzunligi L_T uzunlikdagi elementning har bir uchidagi buralish va deplanatsiyadan qisilish darajasini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Ulanish turiga qarab element uchlarida l_T /.L_T ning quyidagi qiymatlari qabul qilinishi mumkin:

1,0 — buralish va deplanatsiyadan qisman mahkamlanishni (himoyalanish) taʼminlaydigan ulanishlar uchun mazkur SHNQning 5-ilovasi 9-a rasmida keltirilgan;

0,7 — buralish va deplanatsiyadan sezilarli mahkamlanishni (himoyalanish) taʼminlaydigan ulanishlar uchun mazkur SHNQning 5-ilovasi 9-b rasmida keltirilgan.

163. Panjaralar bilan ajratilgan (mahkamlangan) tugunlar orasidagi joylardagi tarmoqlarning shartli egiluvchanligi mazkur SHNQning 144-bandiga muvofiq 0,73 dan katta boʻlmasligi va sterjenning shartli keltirilgan egiluvchanligidan oshib ketmasligi kerak.

164. Markaziy choʻzilish va siqilishdagi ikki tomoni ochiq kesim elementlarini mustahkamlik va ustuvorlikka hisoblash mazkur SHNQning 95,96-formulalari hamda 5-ilovasi 10-rasmida keltirilgan talablar boʻyicha bajarilishi kerak.

165. Birlashtiruvchi plankali yoki panjarali ikki tomoni ochiq kesimning markaziy siqilgan sterjenlarini ustuvorlikka tekshirishda butun sterjenni va uning alohida tarmoqlarini hisoblash kabi amalga oshirilishi kerak.

166. Tarmoqlari planka yoki panjaralar bilan birlashtirilgan ikki tomoni ochiq kesimning siqilgan sterjenlarining ustuvorlikka hisoblash mazkur SHNQning 102-formulasi boʻyicha bajarilishi, bunda nisbatan erkin boʻlgan oʻqning φ koeffitsiyenti b egri chiziqli ustuvorlikni yoʻqotish mazkur SHNQning 5-ilovasi 6-jadvalidan olinishi, shuningdek ushbu SHNQning 135-bandiga muvofiq aniqlanishi kerak.

167. Mazkur SHNQning 105-formulasi boʻyicha aniqlanadigan shartli egiluvchanlikning oʻrniga 149-bandiga muvofiq aniqlanadigan _ef keltirilgan shartli egiluvchanlikning qiymati olinishi, bunda ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjenlarda panellar soni oltitadan kam boʻlmasligi kerak.

168. Alohida tarmoqlarning ustuvorligi mazkur SHNQning 135-bandiga muvofiq ustuvorlikni yoʻqotishning tekis shakli uchun ham va ushbu SHNQning 138-bandiga muvofiq ustuvorlikni yoʻqotishning buralma va egilma-buralma shakli uchun ham tekshirilgan boʻlishi kerak.

169. Mazkur SHNQning 136-bandiga muvofiq x-x va y-y markaziy oʻqlarining kuchlanishiga nisbatan siljishidan yuzaga kelgan ∆Mx,(y) qoʻshimcha momentlarni paydo boʻlishini hamda panjaralarni notoʻgʻri joylashishi (markazining buzilishi) natijasida yuzaga keladigan mahalliy egilish momentlarini hisobga olish kerak.

170. Ikkita tarmoqli ikki tomoni ochiq (skvoznoy) kesimlar uchun _ef keltirilgan shartli egiluvchanlik mazkur SHNQning 5-ilovasi 11-a rasmida keltirilgan quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanadi:

plankalar bilan ulashda,

Bu yerda:

panjaralar bilan ulashda,

Bu yerda:

Toʻrtta tarmoqli ikki tomoni ochiq (skvoznoy) kesimlar uchun _ef keltirilgan shartli egiluvchanlik mazkur SHNQning 5-ilovasi 11-b rasmida keltirilgan quyidagi formulalardan hisoblanadi:

plankalar bilan ulashda,

Bu yerda:

panjaralar bilan ulashda,

Bu yerda:

Bu yerda:

A_{ef —} ikki tomoni ochiq (skvoznoy) sterjen kesimining samarali yuzasi;

A_d1, A_d2 — mos ravishda x — x va y — y oʻqlariga parallel tekislikda joylashgan panjara tirgaklarining yaxlit kesimlari yuzasi (ikkita tirgakning krestsimon panjarasida);

𝐼_b1 — tarmoqning yaxlit kesimining u — u ga parallel boʻlgan oʻz oʻqiga nisbatan inersiya momenti;