0362-18-сон 06.11.2018. Gen injineriya usuli bilan olingan oziq-ovqat mahsulotlarining inson hayoti va salomatligi uchun xavfsizligini baholash

Oʻzbekiston Respublikasi Sanitariya qoidalari, meʼyorlari va gigiyenik meʼyorlari , 06.11.2018 yildagi 0362-18-son

Кучга кириш санаси

06.11.2018

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI SANITARIYA QOIDALARI, MEʼYORLARI VA GIGIYENA NORMATIVLARI

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Gen injineriya usuli bilan olingan oziq-ovqat mahsulotlarining inson hayoti va salomatligi uchun xavfsizligini baholash

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

(0362-18 SanQMvaM)

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1. UMUMIY QOIDALAR

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1.1. Ushbu sanitariya qoidalari respublikada ishlab chiqariladigan va olib kiriladigan, isteʼmol bozoriga yetib keladigan gen injeneriya usuli bilan olinadigan oziq-ovqat mahsulotlari va oziq-ovqat xom ashyosi xavfsizligini nazorat qilishning samarali mexanizmlarini joriy etilishini taʼminlaydi va isteʼmolchilarning hayoti va sogʻligʻi uchun ularning xavfsizligini baholash tartibini belgilaydi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1.2. Sanitariya qoidalarida qayd etilgan talablar respublika hududiga olib kirishni muvofiqlashtirish bosqichida yoki geninjeneriya usuli bilan olingan oziq-ovqat xom ashyosi va oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun meʼyoriy hujjatlar (standartlar) loyihalarini muvofiqlashtirish bosqichlarida qoʻllaniladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

ATAMA VA TAʼRIFLAR

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

“Tegishli laboratoriya amaliyoti prinsiplari (Good Laboratory Practice GLP)” Xalqaro tizimida qoʻllaniladigan inson salomatligi va atrof-muhit xavfsizligi sohasida tashkil etish, rejalashtirish, sinov oʻtkazish va nazorat qilish, shuningdek, ushbu sinovlar natijalarini rasmiylashtirish, arxivlashtirish va taqdim etish tartib-qoidalari jarayonlariga tegishli sifatni taʼminlash tizimiga koʻra, mazkur sanitariya qoidalarida quyidagi atamalar va taʼriflar qoʻllaniladi:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

sinov markazi (testing center): Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilanadigan noklinik sinovlar oʻtkazish joyi, sinovlar oʻtkazilishi uchun u yerda tegishli jamoaviy mutaxassislar, bino va uskunalar joylashtirilishi kerak. Agar sinov bir nechta sinov maydonchalarida amalga oshirilsa va bir joyda boʻlmasa, “test markazi” atamasi sinovlar rahbari va bajaruvchilari joylashtiriladigan markazni anglatadi, barcha test maydonchalari alohida va birgalikda sinov markazi hisoblanadi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

homiy (sponsor): tadqiqotning tashabbuskori, buyurtmani rasmiylashtiruvchi, noklinik tadqiqotlar oʻtkazishni qoʻllab-quvvatlovchi va/yoki tasdiqlovchi hamda tadqiqotning tashkillashtirilishi va moliyalashtirilishi uchun masʼul boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqot rahbari (study chair): tibbiy yoki ekologik xavfsizlikning boshidan oxirigacha noklinik tadqiqotlarni oʻtkazishga masʼul shaxs;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

masʼul tadqiqotchi (principal investigator): bir nechta maydonchalarda tadqiqotlar olib borilganda, tadqiqot rahbari nomidan ish olib boruvchi va rahbarga uzatiladigan tadqiqot bosqichlari uchun masʼul shaxs.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eslatma. Tadqiqot rahbarining masʼuliyati toʻlaligicha masʼul tadqiqotchiga topshirilishi mumkin emas, chunki ushbu masʼuliyat tadqiqot rejasini va ushbu reja boʻyicha tuzatishlar tasdiqlanishini, yakuniy hisobot va barcha tadqiqotlar tegishli laboratoriya amaliyoti prinsiplariga muvofiq boʻlgan kafolatning tasdiqlanishini oʻz ichiga oladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

sifat taʼminoti dasturi (quality assurance program): xodimlarning tadqiqotdan mustaqil ravishda bajariluvchi va sinov markazining maʼmuriyati tegishli laboratoriya amaliyoti prinsiplariga muvofiqligini taʼminlashga qaratilgan ishlar dasturi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

standart operatsion protseduralari: SOP (standard operating procedures SOPs): tadqiqot rejalarida batafsil koʻrsatilmagan va muayyan faoliyatni bajarishda bir xillikka erishishga moʻljallangan, sinov yoki boshqa faoliyat jarayonlarini tavsiflovchi batafsil yozma yoʻriqnomalar;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

asosiy reja jadvali (master time schedule): yirik bosqichlar va muhim hodisalarni, yaʼni sinov markazida tadqiqot oʻtkazishni kuzatish uchun qoʻllaniladigan ish yuklamasini baholash imkonini beradigan maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan umumlashma bosqich ishlarining jadvali;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tibbiy xavfsizlik boʻyicha noklinik toksikologik tadqiqot (nonclinical toxicological studies of the health safety): eksperiment yoki bir qator eksperimentlar, unga koʻra, obyektning xususiyatlariga va / yoki uning xavfsizligiga oid maʼlumotlarni olish uchun sinov obyekti laboratoriya, issiqxonada yoki dala sharoitida tadqiqotlar oʻtkaziladi va ularni nazorat qiluvchi organlarga topshiriladi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqot rejasi (study design): tadqiqot oʻtkazish uchun eksperimentning maqsadlari va metodologiyasini bayon etgan va unga kiritilgan barcha oʻzgartishlarni oʻz ichiga olgan hujjat;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqot rejasiga tuzatish kiritish (amendment to study design): tadqiqot amalga oshirish boshlanganidan keyin tadqiqot rejasidagi aniq maqsadga yoʻnaltirilgan oʻzgartish;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

test-sistema (test system): tadqiqotlarda alohida yoki kombinatsiya bilan qoʻllaniladigan biologik, kimyoviy yoki jismoniy tizimlar;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqotning birlamchi maʼlumotlari (raw data): kuzatish yozuvlarining asl nusxalari yoki tadqiqot davomida kuzatishlarning natijalarini aks ettiruvchi organlarning preparatlangan gistomorfologik namunalari;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eslatma. Tadqiqotning birlamchi maʼlumotlari quyidagilar boʻlishi mumkin: fotosuratlar, mikrofilmlar, mikrotasmalar, ularning nusxalari, disketa va kompakt-disklar, ishchi qaydlar, shuningdek, avtomatlashtirilgan uskunalar koʻrsatkichi yozuvlari va tegishli hujjat amal qilish muddati davomida axbortlarni xavfsiz saqlab berishni taʼminlaydigan boshqa axborot tashuvchi vositalar.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

namuna (sample): oʻrganish, tahlil qilish yoki saqlash uchun test-sistemadan olingan har qanday maʼlumot;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

eksperimentning boshlanish sanasi (experimental starting date): birinchi eksperimental maʼlumotlar olingan sana;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

eksperiment tugallangan sana (experimental completion date): oxirgi eksperimental maʼlumotlar olingan sana;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqot boshlangan sana (study starting date): tadqiqot rejasining tadqiqot rahbari tomonidan imzolangan sanasi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqot tugagan sana (study completion date): yakuniy hisobot tadqiqot rahbari tomonidan imzolangan sana;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

sinov obyekti, sinov yoki test oʻtkazilayotgan obyekt (test item): tadqiqot predmetini ifodalovchi obyekt;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

standart obyekt (namuna), nazorat obyekti (namuna) (reference sample, control sample): rasmiy (yuridik) ishonchli tarkibga ega sinov oʻtkazilayotgan obyekt (namuna) bilan solishtirish uchun qoʻllaniladigan obyekt (namuna);

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

partiya, seriya (batch, lot): muayyan ishlab chiqarish siklida ushbu obyektning bir xil boʻlganligi natijasida olingan sinov yoki standart obyektning maʼlum miqdorini aniqlash;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tashuvchi vosita (vehicle): sinov yoki standart obyektni aralashtirish, parchalash yoki bugʻlash hamda test-sistemaga kiritishni osonlashtirish uchun foydalaniladigan modda;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

genetik modifitsiyalashtirilgan (gen injenerli, transgenli) organizm (keyingi oʻrinlarda GMO) — gen injeneriya usuli bilan olingan va (yoki) gen injeneriya materialiga ega, shuningdek, genlar, ularning fragmentlari yoki genlar kombinatsiyalariga ega, tabiiy organizmlardan farqlanuvchi, nasliy genetik materialni uzatishga layoqatli har qanday nohujayraviy, bir hujarali yoki koʻp hujayrali hosila, organizm yoki bir necha organizmlar;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

gen injeneriya — organizmdan genlarini ajratish uchun rekombinat ribonuklein (RNK) va dezoksiribonuklein (DNK) kislotalarni ishlab chiqarish texnologiyalari, usullar va metodlar jamlanmasi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

gen injeneriya faoliyati — gen-injeneriya va gen-injeneriyaviy-modifitsiyalashtirilgan organizmlar usullarini qoʻllash orqali amalga oshiriladigan faoliyat.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

2. UMUMIY QOIDA

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

2.1. Mazkur sanitariya qoidalari ishlab chiqarish, ekspertiza, roʻyxatdan oʻtkazish va murojaat bosqichlarida gen-injeneriya metodi bilan olingan inson hayoti va sogʻligʻi uchun oziq-ovqat mahsulotlarining xavfsizligini baholashda yagona ilmiy yondoshuvni taʼminlash uchun ishlab chiqilgan.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

3. SARALASH QOIDASI

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

3.1. Gen injeneriya usuli bilan olingan mahsulotlarning xavfsizligini baholash uchun ulardan namunalar olish Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi meʼyoriy-texnik hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

4. XAVFSIZLIKNI BAHOLASH JARAYONINI OʻTKAZISH TARTIBI

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

4.1. DSENM akkreditatsiyadan oʻtgan laboratoriyalarida yoki Sogʻliqni saqlash vazirligining boshqa muassasalarida olib borilgan tadqiqotlarning birinchi bosqichida mahsulotlarda GMO tarkibini baholash Oʻzbekistonda qabul qilingan ISO 21569: 2009, ISO 21570: 2009, ISO 21571: 2009 matodlari bilan amalga oshiriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

4.2. Mahsulotlarda GMO mavjudligi tasdiqlanganda, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh Davlat sanitariya vrachi yshllanmasiga asosan toksikologik tadqiqotlar Sogʻliqni saqlash vazirligining akkreditatsiyadan oʻtgan sinov laboratoriyalarida amalga oshiriladi va ular ushbu sanitariya qoidalariga muvofiq ilmiy tadqiqotlarni oʻtkazish uchun zarur sharoitlarga ega va belgilangan tartibda bajariladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

4.3. Gen injeneriya usuli bilan olingan mahsulotlarda zaharli moddalar, pestitsidlar, mikotoksinlar, antibiotiklar, allergenlar va boshqa kontaminat moddalar miqdori Oʻzbekiston Respublikasi sanitariya qoidalari va meʼyorlarida belgilangan eng yuqori darajadan oshmasligi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

5. HAYVONLARDA OʻTKAZILGAN EKSPERIMENTDA INSON ORGANIZMIGA EHTIMOLIY ZARARLI TAʼSIRNI BAHOLASH

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

5.1. Toksikologik tadqiqotlar F₀ avlodidagi kalamushlarning fiziologik va biokimyoviy koʻrsatkichlarini (tana vazni dinamikasi, ichki organlarlarning mutlaq va nisbiy vazni haqidagi maʼlumotlar asosida; gematologik, morfologik va biokimyoviy tadqiqotlar maʼlumotlarini, organizmni ekzo va endogen hosilalarining zaharli aralashmalari taʼsiridan himoyalashni amalga oshiruvchi aksiloksidant holat va tizimning funksional sharoitini), baholashni oʻz ichiga oladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eksperiment oʻtkazish sxemasi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Hayvon turi	Zotsiz kalamush (yoki Vistar nasli)
Jinsi	Urgʻochi, erkak
Yoshi	40 50 kun
Jismning dastlabki vazni	70-80 g
Eksperiment avvalida guruhdagi hayvonlar soni	Har bir guruhda 80 tadan kam boʻlmasligi lozim: 55 ta urgʻochi, 25 ta erkak hayvon. Barcha hayvonlar bir xil miqdorda va naslning yashovchanligi bilan tanlanishi kerak. Agar bunday standartlashtirish imkoni boʻlmasa, guruhdagi hayvonlarning soni kamida 2 marta oshirilishi kerak: 110 ta urgʻochi, 50 ta erkak Barcha hayvonlar bir xil miqdorda va naslning yashovchanligi bilan tanlanishi kerak.
Guruhlar boʻyicha taqsimlash	Hayvonlar 2 guruhga ajratiladi: “nazorat” guruhi oʻrganilayotgan GMOning anʼanaviy analogini kiritilishi bilan ratsionga ega boʻladi; “tajriba” guruhi oʻrganilayotgan mahsulotning GMO bilan birgalikda ratsionga ega boʻladi (yakuniy ratsiondagi GMOlarning umumiy miqdori 10% dan oshmasligi kerak)
Eksperiment davomiyligi	6 oydan kam boʻlmasligi kerak
Ratsion	Ratsionning oziqaviy va biologik qiymati hayvonlarning fiziologik ehtiyojlarini toʻliq qondiradi
Karantin	7 kunda kam boʻlmasligi kerak
Parvarishlash sharoiti	Hayvonlar erkin ravishda oziqlanib, suv ichadi; issiq va ventilyatsiyalangan xonada saqlanadi
Gemotologik, biokimyoviy, morfologik tadqiqotlar uchun material saralash	F₀ avlodining erkaklarida eksperimentning 100-kunidan oldin emas. Tadqiqot uchun olingan hayvonlarning soni guruhda kamida 20 tadan boʻlishi kerak

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eksperiment davomida hayvonlar yarim sintetik bazaviy ratsionga ega boʻladi. Tadqiq qilinayotgan GMO va uning anʼanaviy analogi asosiy oziqa moddalarini balansini buzmaydigan va maksimal jahon standarti darajasidan (10%) oshmaydigan oziq tarkibini oʻz ichiga oladi. Ratsion tarkibidagi ingrediyentlarni almashtirish kiritilayotgan mahsulotdagi oqsillar, yogʻlar
va uglevodlarning tarkibini hisobga olib, izokaloriya prinsipiga rioya qilish bilan amalga oshirilishi kerak..

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eksperiment hayvonlari uchun bazaviy ratsion tarkibi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Ingrediyent	Ogʻirligi, g	Oqsil, g	Yogʻ, g	Uglevod, g	Kaloriyasi, kkal
don aralashmasi (omuxta yem)	3,7	0,76	1,9	0,114	22,1
bugʻdoy noni, 2-nav	4	0,34	0,05	1,83	9,32
soʻk boʻtqasi kasha (yoki yorma aralashmasi)	2,5	0,27	0,34	1,56	10,5
yogʻsiz tvorog	2	0,36	0,012	0,036	1,76
baliq kukuni	0,5	0,23	0,027	0	1,17
goʻsht, 2-kat	4	0,8	0,39	0	6,72
sabzi	8	0,104	0,008	0,67	2,4
koʻkat (salat)	8	0,12	0,016	0,25	1,36
baliq yogʻi	0,1	0	0,099	0	0,9
hamirturush	0,1	0,05	0,01	0,083
NaCl	0,15
Jami	43,35	4,06	3,48	9,44	82,12

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Gibridizatsiya metodi bilan olingan GMO tadqiq qilinganda, laboratoriya hayvonlari ratsionida anʼanaviy analog sifatida seleksiya metodi bilan olingan mahsulotlar qoʻllaniladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Integral koʻrsatkichlar:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar	Maʼlumotlarni yigʻish davriyligi
Hayvonlarning umumiy holati (tashqi koʻrinishi, harakat faolligi, junli qoplama holati)	Har 2 kunda
Oziqaning isteʼmol qilinishi	Har kuni
Jism vazni	Har 7 kunda
Ichki organlar vazni (bosh miya, yurak, taloq, oʻpka, timus, gipofiz, jigar, buyrak, buyrak usti bezlari, urugʻdon)	Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Gematologik koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Maʼlumotlarni yigʻish davriyligi

gemoglobin konsentratsiyasi;

gematokrit;

eritrotsitlarning umumiy miqdori;

eritrofitning oʻrtacha hajmi (EOʻH);

eritrotsitdagi gemoglobinning oʻrtacha tarkibi (EGOʻT);

eritrotsitdagi gemoglobinning oʻrtacha konsentratsiyasi (EGOʻK);

trombotsitlarning umumiy miqdori;

leykotsitlarning umumiy miqdori;

leykotsitlarning differensiyalangan hisobi (neytrofilllar, limfotsitlar, eozinofillar, monotsitlar, bazofillar)

Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Bikimyoviy koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Qonning umumiy biokimyoviy tahlili:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Maʼlumotlarni yigʻish davriyligi

alaninaminotransferaza (ALT);

aspartataminotransferaza (ACT);

safro kislotasi;

ishqorli fosfataza;

umumiy bilirubin;

toʻgʻri bilirubin;

umumiy oqsil;

albumin;

globulin;

kreatinin;

glukoza;

alfa-amilaza;

lipaza;

laktatdegidrogenaza;

umumiy lipidlar;

triglitseridlar;

xolesterin;

xolinesteraza;

karbamid;

xloridlar;

natriy;

fosfor;

kaliy

Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Siydikning umumiy tahlili

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tadqiqot uchun material: siydik.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Maʼlumotlarni yigʻish davriyligi

kunlik diurez;

rangi va shaffofligi;

nisbiy zichligi;

pH;

oqsil;

glukoza;

kreatinin

Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tizimli biomarkerlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Aksiloksidant himoya tizimi:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Maʼlumotlarni yigʻish davriyligi

Aksiloksidant himoya fermentlarining faolligi.

Tadqiqot uchun material: eritrotsitlar

glutationreduktaza;

glutationperoksidaza;

superoksiddismutaza;

katalaza

Eksperimentning 30 va 180-kuni

Lipit peroksidlanish mahsulotlarining tarkibi.

Tadqiqot uchun material: qon, buyrak

malonli dialdegid

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Ksenobiotiklar metabolizmi fermentlari tizimi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tadqiqot uchun material: buyrak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Maʼlumotlarni yigʻish davriyligi

Ksenobiotiklar metabolizmi 1 va 2-fazasidagi fermentlar faolligi

sitoxromning umumiy tarkibi R-450;

7-etoksirezorufin-O-deetilaza;

7-pentoksirezorufin-O-deetilaza;

UDP-glyukuronoziltransferaza;

glutationtransferaza

Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Apoptozani tartibga solish tizimi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1) Lizosli membranalarning barqarorligi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tadqiqot uchun material: buyrak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Maʼlumotlarni yigʻish davriyligi

Lizos fermentlarining umumiy va nosedimentlashtirilmagan faolligi

β-galaktozidaza;

β-glyukuronidaza;

arilsulfatazlar A va V

Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Morfologik tadqiqotlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan organlar

Tadqiqotlar metodi

teri;

bosh miya;

yurak;

aorta;

taloq;

oʻpka;

limfa tugunlari;

timus;

qalqonsimon bez;

gipofiz;

OIYI: oshqozon, ingichka va yoʻgʻon ichak;

buyrak;

oshqozon osti bezi;

buyrak;

urugʻdon

Eksperimentning 30 va 180-kuni (rejalangan devor)

1. Makroskopik tadqiqot

2. Mikroskopik tadqiqot:

a) obzorli gistologik tadqiqot

3. Morfometrik tahlil

Eksperiment davomida halok boʻlgan hayvonlarni yorib koʻrish (rejadan tashqari devor)

1. Makroskopik tadqiqot

2. Mikroskopik tadqiqot (oʻrganilayotgan organlar roʻyxati oʻlim sababini aniqlash uchun zarur boʻlgan minimal darajaga qadar kamaytirilishi mumkin):

a) obzorli gistologik tadqiqot

Qoʻshimcha tadqiqotlar

1. Mikroskopik tadqiqot:

a) gistokimyoviy tadqiqot;

b) hujayra populyatsiyalari va ularning hosilasi immunogistokimyoviy tadqiqoti.

2. Elektron-mikroskopik tadqiqot

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Immunologik tadqiqotlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

GMOning immunologik tadqiqotlari sichqonlar ustida olib boriladi va toʻrt test boʻyicha uning immunomodulyatsiya va sezuvchanlik xususiyatlari oʻrganishni oʻz ichiga oladi:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1) immunitetning gumoral bosqichiga taʼsiri — mazkur testda kuy eritratsitiga nisbatan gemagglyutinlarni satxi aniklanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

2) immunitetning hujayra bosqichiga taʼsiri — mazkur reaksiyada kuy ertitarsita utasezuchanlik turi (GZT) aniklanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

3) sensibilizatsiya xususiyatiga ega bulgan agentning taʼsiri mazkur testda gistaminga sezuchanlik holati aniklanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

4) sichqonlarning Salmonella typhimurium (sichqon tifi salmonellari)ga tabiiy qarshiligiga taʼsiri.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eksperiment oʻtkazish sxemasi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Hayvon turi	Sichqonlar
Jinsi	Erkak
Yoshi	Jinsiy jihatdan yetuk
Jismning dastlabki vazni	18 20 g
Guruhlarga taqsimlash	Har bir liniyadagi hayvonlar 2 guruhga boʻlinadi: “nazorat” guruhi oʻrganilayotgan GMOning anʼanaviy analogi bilan ratsionga ega boʻladi; “tajriba” guruhi oʻrganilayotgan GMOlar bilan ratsionga ega boʻladi
Ratsion	Ratsionning oziqaviy va biologik qiymati hayvonlarning fiziologik ehtiyojlarini toʻliq qondiradi (bazaviy yarim sintetik ratsion)
Karantin	Kamida 7 kun
Parvarishlash sharoiti	Hayvonlar erkin ravishda oziqlanib, suv ichadi; issiq va ventilyatsiyalangan xonada saqlanadi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tadqiqotlar sichqonlarni eksperimental ratsionarga oʻtkazishganidan 21 kundan keyin boshlanadi. Eksperiment davomida oziq-ovqatning isteʼmol qilinishi va hayvonlarning umumiy holati kuzatiladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1) GMOning immunitet gumoral bosqichiga taʼsiri.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

21-kuni eksperimental nazorat ostidagi sichqonlarda (20 tadan kam boʻlmagan) va sinovdagi (20 tadan kam boʻlmagan) ikki guruhdagi hayvonlarga qorin boʻshligʻiga 0,5 ml. (20 mln. xujayra/ml) qoʻy eritrotsiti yuboriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Qoʻy eritarsiti yuborilgan nazorat va sinovdagi hayvonlardan 7-chi, 14-chi, 21-chi va 36-chi kunlarda tekshirish uchun qon olinadi. Qon zardobi umum qabul qilingan metod bilan gemagglyutinatsiya reaksiyasida titrlanadi. Olingan maʼlumotlar Styudent t-kriteriyasini qoʻllagan holda variatsiya statistikasi metodlari bilan qayta ishlanadi. Olingan natijalar M ± m bilan koʻriladi, bunda M — tanlangan oʻrtacha kattalik oʻlchovi, m standart xatolik.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

2) GMOning immunitet xujayrasidagi zanjiriga taʼsiri.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

36 kuni eksperimental nazorat ostidagi sichqonlarda (15 tadan kam boʻlmagan) va sinovdagi (15 tadan kam boʻlmagan) ikki guruhdagi hayvonlarning kuraklar oraligʻidagi teri ostiga 0,5 ml. (2 mln hujayra/ml) qoʻy eritrotsiti yuboriladi. Besh kundan soʻng hamma hayvonlarning bitta orqa oyoq yonboshiga ruxsat etilgan sinov qoʻy eritrotsit dozasi yuboriladi. Sinovdagi sichqonlarga 0,02 ml. ( 1 mlrd. hujayra/sichqon), nazoratdagi sichqonlarning oyogʻiga 0,02 ml. 0,95 % natriy xlorid eritmasi yuboriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Mahalliy yalligʻlanish holati 18-20 kundan soʻng nazorat va sinovdagi sichqonlarni orqa oyoq vazni orqali aniklandi. Mahalliy intensiv taʼsiri (reaksiyasi) IR –indeks taʼsiri orkali aniklanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

3) Gistaminga sensibilizatsiya xususiyatiga ega boʻlgan GMO agentning taʼsiri.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

21 kuni eksperimental nazorat ostidagi sichqonlarda (15 tadan kam boʻlmagan) va sinovdagi (15 tadan kam boʻlmagan) ikki guruhdagi hayvonlarning qorin boʻshligʻiga gistamin gipoxlorid (2,5 mg/ sichqon dozasida 0,5 ml fiziologik eritma) yuboriladi. Taʼsir etish holati 24 soatdan soʻng sichqonlarni oʻlim foizi boʻyicha aniqlanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1) S. Typhimuriumni GMO taʼsirda sichqonlarning tabiiy rezistentlik holatini aniqlash uchun, sichqonlarni qorin boʻshligʻiga 10 barobar dozadagi S. typhimurium shtamm 415 bilan yuqtirish.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

21 kuni eksperimental nazorat ostidagi sichqonlarda (30 tadan kam boʻlmagan) va sinovdagi (30 tadan kam boʻlmagan) ikki guruhdagi hayvonlarga 1000, 100, 10 kulturadagi mikrob hujayra/sichqon uchta dozasi yuboriladi, qorin boʻshligʻiga 0,5 ml. (20 mln hujayra/ml) qoʻy eritrotsiti yuboriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Mazkur doza bilan yuqtirilgan hayvonlar 21 kun davomida nazorat ostida boʻladi. Hisoblash, LD₅₀holatini har bir guruhdagi hayvonlarning har bir dozadan oʻlim foyizi boʻyicha hamda olingan natijalarni taqqoslash yoʻli bilan aniqlanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Allergologik holatini (xususiyatini) tekshirish

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

GMOning allergologik holatini tekshirish laboratoriya hayvonlarida olib boriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Potensial allergik holatini baholash, anafilaksik holatini ogʻirlashish darajasi va subklass IgG₁ + IgG₄turidagi sensibilashtiruvchi antitellarni tajribadagi kalamushlarda sirkulyatsiya sathi, sinovdagi va nazoratdagi hayvonlarni ovqatlanish ratsioniga qoʻshilgan GMO miqdori boʻyicha aniqlanadi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Mazkur uslub orqali olingan natijalarga asosida miqdoriy taqqoslash yoʻli bilan baholanadi. Yaʼni tajriba hayvonlariga qorin boʻshligʻi orqali yuborilgan modda natijasida anafilaksik holatini ogirlashish darajasi hamda ovqatlanish ratsioni orqali kalamushlarda sensebilizatsiya tovuq tuxumida ovalbumin (OVA) — qon tomiri orqali sensebilizatsiya xususiyatiga ega boʻlgan hayvonlarga ruxsat etilgan oqsil dozasini yuborish uslubidir.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eksperiment oʻtkazish sxemasi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Hayvon turi
Jinsi	Erkak
Yoshi	Jinsiy jihatdan yetuk
Jismning dastlabki vazni	18 20 g
Eksperiment avvalida guruhdagi hayvonlar soni	Har bir guruhda kamida 15 ta
Guruhlarga taqsimlash	Hayvonlar 2 guruhga ajratiladi: “nazorat” guruhi oʻrganilayotgan GMOning anʼanaviy analogi bilan ratsionga ega boʻladi; “tajriba” guruhi oʻrganilayotgan GMOlar bilan ratsionga ega boʻladi
Ratsion (bazaviy)	Ratsionning oziqaviy va biologik qiymati hayvonlarning fiziologik ehtiyojlarini toʻliq qondiradi
Karantin	Kamida 7 kun
Parvarishlash sharoiti	Hayvonlar erkin ravishda oziqlanib, suv ichadi; issiq va ventilyatsiyalangan xonada saqlanadi
Eksperiment davomiyligi	180 kun
Tadqiqot uchun material olish	Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tajriba koʻrsatkichlari

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tajriba kalamushlariga 1, 3 va 5-kunlari qorin boʻshligʻi orqali OBA sensibilizatori yuboriladi. Tajribaning birinchi kuni yuborilgan dozadan 10 barobar kamaytirilgan (“buster”) angiten dozasi 21-kuni qoʻshimcha ravishda yuboriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tajriba hayvonlarini oziqlantirish 29-kunga qadar olib boriladi va oʻsha kuni OBA eritmasi qon tomiri orqali beriladi. Buning natijasi 24 soat davomida kuzatib boriladi. Oʻtkazilayotgan kuzatuv davomida tajriba hayvonlarida anafilaksiya taʼsirini ogʻirlashish natijasida oʻlgan, tomir tortish va anafilaksiya indeksi koʻrsatkichlariga eʼtibor beriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Kalamushlarga ruxsat etilgan dozani yuborishdan oldin kalamushning dum qismidan 0,1 0,2 ml. qon olinib, spetsifik aksiltana (antitelo) sathi aniqlanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Sirkulyatsiya qilinayotgan spetsifik aksiltanani OVA nisbatan immunoferment holatini aniqlash [3] koʻrsatilgan. Olingan natijalarni statistikasi Fisher U-kriteriya berilgan oʻlim koʻrsatkichda, parametr kriteriyalari boʻlmagan xi-kvadrat va Mana-Uitni Excel i SPSS 11.5. dastur paketi qoʻllaniladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Gen toksikologik tekshiruv

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

GMOning gen toksikologik tekshiruvi laboratoriya usulida eksperimental hayvonlarda olib boriladi. GMOning potensial gen toksikligini baholash quyidagi yoʻl bilan aniqlanadi, yaʼni buzilgan yoki taʼsirlangan DNK va eksperiment in vivoda mutagenlik faolligi aniqlanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Mutagenlik faolligini aniqlash usuli proliferlanuvchi toʻqimaning metafaza hujayrasida xromosomalarni aberrayiyasi hisobiga asoslanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Buzilgan yoki taʼsirlangan DNKni roʻyxatga olish uchun DNK strukturasini butunligi boʻyicha baholanadi. Buning uchun izolyatsiyalangan hujayralarning ishqorli gel-elektroforezlash (DNK-komet) usulidan foydalaniladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eksperiment oʻtkazish sxemasi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Hayvon turi
Jinsi	Erkak
Yoshi	Jinsiy jihatdan yetuk
Jismning dastlabki vazni	18 20 g
Eksperiment avvalida guruhdagi hayvonlar soni	Har bir guruhda kamida 15 ta
Guruhlarga taqsimlash	Hayvonlar 2 guruhga ajratiladi: “nazorat” guruhi oʻrganilayotgan GMOning anʼanaviy analogi bilan ratsionga ega boʻladi; “tajriba” guruhi oʻrganilayotgan GMOlar bilan ratsionga ega boʻladi
Ratsion (bazaviy)	Ratsionning oziqaviy va biologik qiymati hayvonlarning fiziologik ehtiyojlarini toʻliq qondiradi
Karantin	Kamida 7 kun
Parvarishlash sharoiti	Hayvonlar erkin ravishda oziqlanib, suv ichadi; issiq va ventilyatsiyalangan xonada saqlanadi
Eksperiment davomiyligi	180 kun
Tadqiqot uchun material olish	Eksperimentning 30 va 180-kuni

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tajriba koʻrsatkichi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1) Mutagenlik faolligi aniqlash usuli ilik (kostniy mozg) hujayrasida metafaza davrida xromosoma strukturasini oʻzgarishi asosida roʻyxatga olinadi. Har bir hayvonning 100 ta metafaza jarayoni tahlil qilinadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Tahlil qilish vaqtida yakka va juft fragmentlar, xromatid va xromosoma almashinuvi, axromatik probellar va sentromerlar boʻyicha uzilishi, koʻp taʼsirlangan (buzilgan) hujayralar soni va hujayralarda toʻliq destruksiyalangan xromosomalar hisobga olinadi. Sitogenetika natijalarini tahlil qilish va baholash, nazorat va sinovdagi guruhlarda xromosoma aberratsiyalangan xujayra oʻlishi taqqoslash yoʻli bilan baholanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

2) Taʼsirlangan (buzilgan) DNKlarning roʻyxati izolyatsiyalangan hujayralarning ishqorli gel-elektroforezlash (DNK-komet) usulida DNK strukturasini butunligi asosida amalga oshiriladi. Mazkur uslub taʼsirlangan (buzilgan) DNKlarni roʻyxatga olish va DNK fragmentlarni doimiy elektr maydonida lizislangan hujayralar, agaroz gel holati boʻyicha aniqlanadi. Bunda anodga migratsiya qilayotgan DNK xuddi “kometa dumiga oʻxshab” elektroforetika izini hosil qiladi. Uning parametrlari tajribadagi taʼsirlangan (buzilgan) DNK darajasiga bogʻlik boʻladi. Usulning umumiy sxemasi gel-slaydlar, mikropreparatlar, lizis, ishqorli denaturatsiya, elektroforez, neytralizatsiya/fiksatsiya, boʻyash va mikroskopik analizni oʻz ichiga oladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Mikroskopik analizni epifluoressent mikroskopda boʻyoqlarga tegishli aniq filtrlar yordamida 200× 400× kattalashtirilgan holda oʻtkaziladi. Har bir mikropreparatda 100 dan kam boʻlmagan “DNK-komet” analizlar oʻtkaziladi. “DNK-komet”lar analizi vizual yoki dasturiy-apparat majmuasi yordamida oʻtkaziladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Reproduktiv toksinlik tadqiqotlari

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

GMOning reproduktiv toksinligiga oid tadqiqotlar laboratoriya hayvonlari tajribasida oʻtkaziladi va quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

1) generativ funksiyaga taʼsirni oʻrganish;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

2) prenatal va postnatal rivojlanish davrlarida qayd etilgan embriotoksin va teratogen taʼsirlarni oʻrganish.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eksperiment oʻtkazish sxemasi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Hayvon turi	Kalamush
Jinsi	Urgʻochi va erkak kalamush
Yoshi	40 50 kunlik
Jismning dastlabki vazni	70 80 g
Eksperiment avvalida guruhdagi hayvonlar soni	Har bir guruhda kamida 50 tadan: 30 ta urgʻochi, 20 ta erkak
Guruhlarga taqsimlash	Hayvonlar 2 guruhga ajratiladi: “nazorat” guruhi oʻrganilayotgan GMOning anʼanaviy analogi bilan ratsionga ega boʻladi; “tajriba” guruhi oʻrganilayotgan GMOlar bilan ratsionga ega boʻladi
Ratsion (bazaviy)	Ratsionning oziqaviy va biologik qiymati hayvonlarning fiziologik ehtiyojlarini toʻliq qondiradi
Karantin	Kamida 7 kun
Tajribaviy oziqlantirishni boshlanishi	Ilk qovushuvdan 45-50 kun avval
Parvarishlash sharoiti	Hayvonlar erkin ravishda oziqlanib, suv ichadi; issiq va ventilyatsiyalangan xonada saqlanadi

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Integral koʻrsatkichlar:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar	Maʼlumot yigʻish davriyligi
Hayvonlarning umumiy holati (tashqi koʻrinishi, harakat faolligi, junli qoplama holati)	Har 2 kunda
Oziqaning isteʼmol qilinishi	Har kuni
Jism vazni	Har 7 kunda

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Generativ funksiyalarni tavsiflovchi koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar

Maʼlumotlarni yigʻish muddati

Urugʻdonning morfologik tadqiqoti (spermatogenez indeksini belgilaydi, har bir kanalchadagi normal spermatogoniyning oʻrtacha miqdori, meyozning 12-bosqichida boʻlgan kanalchalarning nisbiy miqdori)

Jinsiy jihatdan yetuk hayvonlar

Tuxumdonning morfologik tadqiqoti (primordial follikullar, iik yoki undan ortiq qavatli follikul hujayrali follikullar, uchlamchi follikullar, atretik tana, sariq tana, generativ formalarning umumiy miqdori)

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Naslning prenatal rivojlanishini tavsiflovchi koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar	Maʼlumotlarni yigʻish muddati
1. Guruhdagi kamida 7 ta homilador urgʻochini yorib koʻrish	Homiladorlikning 19-20-kuni
2. Bachadon, yoʻldosh, homilani vizual tadqiq qilish: tirik va oʻlik homilani aniqlash, sariq tanalar sonini hisoblash, sariq tanalar soni, implantatsiyalar joyini, bachadonning oʻng va chap shoxchalari boʻyicha rezorbsiyalar sonini hisoblash (implantatsiyadan oldingi va keyingi homilaning oʻlishini ketma-ket hisoblash)
3. Embrional materialni tahlil qilish (har bir kalamushdan kamida 5 tadan homila)

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Naslning postnatal rivojalanishini tavsiflovchi koʻrsatkichlar

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Oʻrganilayotgan koʻrsatkichlar	Maʼlumotlarni yigʻish muddati
1. Nasl tugʻilishini nazorat qilish	Homiladorlikning 20-22-kuni
2. Tugʻruq kunidagi axlat miqdorini hisobga olish, tirik va oʻlik kalamushchalarning miqdorini hisobalsh, qanday jinsda ekanligini hisoblash, tashqi majruhlikni aniqlash, tana vaznini oʻlchash, kraniokaudal oʻlchamlarni aniqlash	Tugʻilganining 1-kuni
3. Kalamushchalarning fiziologik rivojlanishini hisobga olish: quloq suprasining ajralib chiqishi, boshlangʻich tukli qoplamalarning paydo boʻlishi, koʻzlarning ochilishi, moyaklarning paydo boʻlishi, qinning ochilish davri; naslning yashovchanligi	Tugʻilganining 1-30-kunlari
4. Kalamushchalarning tana vazni va boʻyi oʻlchamlari	Tugʻilganining 1, 4, 7, 14, 21 va 25-kunlari

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

11. PATOMORFOLOGIK TADQIQOTLAR

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

11.1. Barcha oʻlik hayvonlar, shuningdek, tadqiq qilinayotgan mahsulot namunalari kiritilganidan soʻng unutib qodirilgan hayvonlar morfolog va gistolog mutaxassislar tomonidan patologik va gistologik tekshiruvlar uchun yorib koʻriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

11.2. Zaruriy makroskopik, mikroskopik, gematologik va biokimyoviy tadqiqotlar barcha guruhlardagi hayvonlar ustida maxsus qoʻllanmalarda yozilgan metodika boʻyicha yorib koʻrish bilan olib boriladi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

11.3. 5 yil davomida toksikologik tadqiqotlar olib boriladigan laboratoriyalarda ichki organlarning mikroskopik boʻlinmalarida gistologik preparatlarni saqlash majburiydir.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14. VIVARIYGA BOʻLGAN ASOSIY TALABLAR

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.1. Vivariy laboratoriya hayvonlarining normal hayot kechirishini taʼminlashi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.2. Laboratoriya hayvonlari bilan yuqori darajada ish olib borilishi binolarni quyidagicha oriyentirli rejalashtirishni amalga oshirish bilan taʼminlanishi mumkin: maʼmuriy binolar, hayvonlarni qabul qilish hududi, texnik, xizmat koʻrsatish va zararsizlantirilgan hududlar.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.3. Laboratoriya hayvonlarini parvarish qilish ularning fiziologik holatini maksimal darajada taʼminlashi va mikroiqlimning parametrlari, yorugʻlik rejimi, qafas va xonalarning joylashtirish va konstruksiya maydonlariga boʻlgan zamonaviy talablarni hisobga olishni nazarda tutishi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eslatma. Hayvonlarni saqlash uchun binolar yorugʻ, “qish-yoz” tizimi bilan konditsionerlashgan yaxshi tortuvchi-purkovchi ventilyatsiyaga, doimiy haroratga va havo namligiga ega boʻlishi kerak. Hayvonlarni saqlashga moʻljallangan xonalarda havo harorati quyidagicha boʻlishi lozim: 20 — 26°C — kalamush va dengiz choʻchqasi uchun, 16 — 22°C — quyonlar uchun; havoning nisbiy namligi 30 — 70% boʻlishi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.5. Hayvonlarning sogʻligʻiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan sanitar holati va xodimlarning ichidan bemorlarni istisno qilish kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.6. Hayvonlar saqlanayotgan binolarda hayvonlar ustida manipulyatsiya oʻtkazish, tozalash vositalari, inseksitidlar va laboratoriya hayvonlari sogʻligʻiga taʼsir koʻrsatadigan boshqa kimyoviy moddalarni qoʻllash taqiqlanadi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.7. Hayvonlarni saqlash uchun moʻljallangan qafaslar qulay boʻlishi, erkin harakatlanish uchun keraklicha boʻshliqqa ega boʻlishi, oziqa va suvni berishga oson boʻlishi, hayvonlarni saqlash uchun quruq va toza boʻlishi, oson tozalanishi, sterillashga chidamli boʻlishi kerak. Muntazam sanitariya nazorati taʼminlanishi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

Eslatma. Kemiruvchi hayvonlar uchun toʻshamalar haftada 1-3-marta, yirik hayvonlar uchun esa har kuni almashtirilishi kerak. Qafas va boshqa jihozlar hayvonlarni joylashtirishidan avval sterilizatsiya qilinishi kerak. Qafaslar jihozlari bilan birga haftada 1-2-marta, stellajlar 1-marta almashtirilishi kerak. Toʻshama gigroskopik boʻlishi, zararli moddalarga ega boʻlmasligi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.8. Hasharotlar va yovvoyi kemiruvchilar bilan kurashishda keyingi eksperimentga taʼsir koʻrsatmaydigan rejali chora-tadbirlarni qoʻllash zarur.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.10. Qafas ichidagi suvdonlar O'zDSt 950: 2011 “Ichimlik suvi” talablariga javob beradigan suv bilan doimiy taʼminlanishi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

14.11. Eksperiment hayvonlari ustida toksikologik tadqiqotlar oʻtkazishda bioetika qoidalariga rioya qilish kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

15. YAKUNIY HISOBOTNI TUZISH

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

15.1. Yakuniy hisobot tuzilishi quyidagi boʻlimlarni oʻz ichiga oladi: kirish, materiallar va metodlar, natijalar va ularning muhokamasi, xulosa.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

15.2. Yakuniy hisobotda quyidagi bandlar aks ettirilgan boʻlishi kerak:

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

ishlab chiqaruvchi muassasaning nomi va manzili;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqotning boshlanishi va yakunlanishi sanasi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqotning maqsadi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

maʼlumotlarni qayta ishlashning statistik metodlari;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

genoinjeneriya metodi orqali olingan mahsulotning sinov namunasi xususiyatlari;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

hayvonlarga tadbiq etish sharoitida sinov namunasining xususiyatlari;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

qoʻllanilgan laboratoriya hayvonlarining toʻliq tavsifi (tur, nasl, kelib chiqishi, yoshi, umumiy soni, hayvonni identifikatsiya qilish tartibi);

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

miqdorning oʻrganilishi, tadbiq etish chastotasi, davomiyligi va tadbiq etish yoʻli;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

atrof-muhit omillari va hayvonlarni boqish sharoiti;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

tadqiqot olingan natijalari, ularning muhokamasi va xulosasi;

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

rahbar va ijrochilarning familiyasi, ismi, otasining ismi va imzosi.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

15.3. Yakuniy hisobot savodli va risoladagidek yozilgan boʻlishi kerak. Xulosa toksikologik tadqiqotlar olib borilgan muassasaning rahbari tomonidan tasdiqlanishi kerak.

Ҳужжатга таклиф юбориш

Аудиони тинглаш

Ҳужжат элементидан ҳавола олиш

15.4. GMOlarning toksinlik va allergiyaviyligiga oid tadqiqotlar natijalari boʻyicha hisobot GOST 7.32-2001 Davlatlararo talablari boʻyicha hisobot shaklida tuzilgan va oʻrganilayotgan GMOlarning tirik organizmlarga salbiy taʼsiri mavjudligini yoki yoʻqligini baholash uchun zarur boʻlgan asosiy maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan jadvallar shaklida raqamli maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

Кўриниш