21-сон 10.01.2018. Oʻzbekiston Respublikasida kattalik birliklarini qoʻllash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 10.01.2018 yildagi 21-son

Кучга кириш санаси

13.07.2018

Рус

Ўзб

O’zb

O‘zb|Рус

Hujjat 13.07.2018 sanasi holatiga

Hujjat 12.03.2022 sanasi holatiga

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

Oʻzbekiston Respublikasida oʻlcham birliklarini qoʻllash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasida kattalik birliklarini qoʻllash toʻgʻrisida

“Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirishni davom ettirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 5-moddasiga muvofiq:

1. “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 15-moddasiga muvofiq:

Oʻzbekiston Respublikasida Xalqaro oʻlchamlar tizimi (SI)ning oʻlcham birliklarini belgilangan tartibda qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi;

Oʻzbekiston Respublikasida xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklarini belgilangan tartibda qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi;

oʻlcham birliklarining nomi, belgisi, ularni yozish va qoʻllash qoidalari “Oʻzstandart” agentligining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanishi;

kattalik birliklarining nomi, belgisi, ularni yozish va qoʻllash qoidalari Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanishi;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan Xalqaro oʻlchamlar tizimiga kiritilmagan oʻlchamlarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi mumkinligi;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattaliklarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi mumkinligi;

tashqi savdo faoliyatini amalga oshirish chogʻida kontrakt shartlariga muvofiq oʻlchamlarning boshqa birliklari ham ishlatilishi mumkinligi maʼlumot uchun qabul qilinsin.

tashqi savdo faoliyatini amalga oshirish chogʻida kontrakt shartlariga muvofiq kattaliklarning boshqa birliklari ham ishlatilishi mumkinligi maʼlumot uchun qabul qilinsin.

2. Quyidagilar:

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan, Xalqaro oʻlchamlar tizimi (SI)ning oʻlcham birliklari nomi va belgilanishi 1-ilovaga muvofiq;

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan, xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklari nomi va belgilanishi 1-ilovaga muvofiq;

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan Xalqaro oʻlchamlar tizimiga kiritilmagan oʻlcham birliklari, ularning nomi va belgilanishi 2-ilovaga muvofiq;

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi 2-ilovaga muvofiq;

Oʻlcham birliklarini yozish va qoʻllash qoidalari 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash qoidalari 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

3. Belgilab qoʻyilsinki:

texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda, ilmiy-texnik va boshqa nashrlarda, shu jumladan, ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilishda, oʻquv, oʻquv-metodik va turli maʼlumotlar beradigan yordamchi adabiyotlarda ushbu qaror bilan tasdiqlangan oʻlcham birliklari, ularning nomi va belgilanishi qoʻllaniladi;

texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda, ilmiy-texnik va boshqa nashrlarda, shu jumladan, ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilishda, oʻquv, oʻquv-metodik va turli maʼlumotlar beradigan yordamchi adabiyotlarda ushbu qaror bilan tasdiqlangan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi qoʻllaniladi;

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan Xalqaro oʻlchamlar tizimiga kiritilmagan oʻlcham birliklari faqat oʻlchamning son qiymatini Xalqaro oʻlchamlar tizimi (SI)ning oʻlcham birliklarida ifodalash imkoni boʻlmagan yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda qoʻllanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari faqat oʻlchamning son qiymatini xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklarida ifodalashning imkoni boʻlmaganda yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda qoʻllaniladi.

4. Vazirliklar va idoralar oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.

5. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilinganidan olti oy oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

6. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — “Oʻzagrotexsanoatxolding” AJ boshqaruvi raisi N.S. Otajonov va “Oʻzstandart” agentligi bosh direktori A.U. Karimov zimmasiga yuklansin.

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2018-yil 10-yanvar,

21-son

Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga
1-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan Xalqaro oʻlchamlar tizimi (SI)ning oʻlcham birliklari

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan Xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklari

nomi va belgilanishi

I. Asosiy kattalik birliklari

I. Asosiy oʻlcham birliklari
T/r	Asosiy oʻlchamlar		Asosiy oʻlchamlar birliklari
T/r	nomi	oʻlchamligi	nomi	belgilanishi	taʼrifi
1.	Uzunlik	L	metr	m	metr — yorugʻlik 1/299792458 sekund vaqt oraligʻida vakuumda bosib oʻtiladigan masofa.
2.	Massa	M	kilogramm	kg	kilogramm — massa birligi boʻlib xalqaro kilogramm prototipining massasiga teng.
3.	Vaqt	T	sekund	s	sekund — seziy-133 atomi asosiy holatining ikki oʻta nozik sathlari orasidagi bir-biriga oʻtishiga muvofiq keladigan nurlanishning 9 192 631 770 davri.
4.	Elektr toki (elektr toki kuchi)	I	amper	A	amper — vakuumda bir-biridan 1 metr oraliqda joylashgan, cheksiz uzun, oʻta kichik dumaloq koʻndalang kesimli ikki parallel toʻgʻri chiziqli oʻtkazgichlardan tok oʻtganda oʻtkazgichning har 1 metr uzunligida 2·10^-7 nyutonga teng oʻzaro taʼsir kuchini hosil qiladigan oʻzgarmas tok kuchi.
5.	Termodinamik harorat*	Θ	kelvin	K	kelvin — termodinamik harorat birligi boʻlib, u suvning uchlanma nuqtasi termodinamik haroratining 1/273,16 qismiga teng.
6.	Modda miqdori	N	mol	mol	mol — massasi 0,012 kilogramm boʻlgan uglerod-12da qancha atom boʻlsa, oʻz tarkibiga shuncha elementlarini olgan tizimning modda miqdori.
7.	Yorugʻlik kuchi	J	kandela	sd	kandela — berilgan yoʻnalishda 540·10¹² gers chastotali monoxramatik nurlanishni tarqatuvchi va shu yoʻnalishda energetik yorugʻlik kuchi 1/683 vatt taqsim steradian.

T/r	Asosiy kattaliklar		Asosiy kattaliklar birliklari
T/r	nomi	oʻlchamligi	nomi	belgilanishi	taʼrifi
1.	Vaqt	T	Sekund	s	sekund — seziy rezonansi (Δν_Cs)chastotasining qaydlangan sonli qiymatini, seziy 133 atomi asosiy holatining qoʻzgʻalmagan oʻta yupqa oʻtish chastotasini gers birliklarida 9 192631 770 ga teng qabul qilish orqali aniqlanadi, bu erda gers s^-1ga mos.
2.	Uzunlik	L	Metr	m	metr — vakuumda c yorugʻlik tezligining qaydlangan sonli qiymatini m/s birliklarida 299 792 458 ga teng qabul q�lish yoʻli bilan aniqlanadi.
3.	Massa	M	Kilogramm	kg	kilogramm — Plank doimiysining (h) qaydlangan sonli qiymatini J∙s birliklarida 6,62 607 015×10^-34 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi.
4.	Elektr toki (elektr toki kuchi)	I	Amper	A	amper — elementar zaryadning (e)qaydlangan sonli qiymatini C birliklarida 1,602 176 634×10^-19 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi.
5.	Termodinamik harorat*	Θ	Kelvin	K	kelvin — Bolsman doimiysining (k) qaydlangan sonli qiymatini J∙K^-1birliklarida 1,380 649×10^-23 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi.
6.	Modda miqdori	N	Mol	mol	mol — tizimning tarkibida roppa-rosa 6,022 140 76×10²³tuzilma obyektlari boʻlgan modda miqdori. Bu son Avogadro doimiysining qaydlangan sonli qiymati hisoblanadi (N_A).
7.	Yorugʻlik kuchi	J	Kandela	sd	kandela — berilgan yoʻnalishda 540·10¹² gers chastotali monoxramatik nurlanishni tarqatuvchi va shu yoʻnalishda energetik yorugʻlik kuchi 1/683 vatt taqsim steradian.

* Kelvin termodinamik harorati (belgisi K) bilan bir qatorda selsiy harorati (belgisi ^oS) qoʻllanilishiga ruxsat etiladi.

*Kelvin termodinamik harorati (belgisi K) bilan bir qatorda selsiy harorati (belgisi ^oS) qoʻllanilishiga ruxsat etiladi.

II. Hosila oʻlchamlar birliklari
T/r	Hosila oʻlchamlar		Hosila oʻlchamlar birliklari
T/r	nomi	oʻlchamligi	nomi	belgilanishi	SI oʻlcham birliklari orqali ifodalanishi
1.	Maydon	L²	metr kvadrat	m²	m²
2.	Hajm (sigʻim)	L³	metr kub	m³	m³
3.	Tezlik	LT^-1	metr taqsim sekund	m/s	m/s
4.	Tezlanish	LT^-2	metr taqsim sekund kvadrat	m/s²	m/s²
5.	Toʻlqin son	L^-1	metrning darajasi minus birinchi	m^-1	m^-1
6.	Solishtirma sigʻim	L³M^-1	metr kub taqsim kilogramm	m³/kg	m³/kg
7.	Zichlik	L^-3M	kilogramm taqsim metr kub	kg/m³	kg/m³
8.	Elektr toki zichligi	L^-2I	amper taqsim metr kvadrat	A/m²	A/m²
9.	Magnit maydon kuchlanganligi	L^-1I	amper taqsim metr	A/m	A/m
10.	Komponentning molyar konsentratsiyasi	L^-3N	mol taqsim metr kub	mol/m³	mol/m³
11.	Yorqinlik	L^-2J	kandela taqsim metr kvadrat	cd/m²	cd/m²
12.	Yassi burchak	1	radian	rad	m·m^-1 = 1
13.	Fazoviy burchak	1	steradian	sr	m²·m^-2 = 1
14.	Kuch	LMT^-2	nyuton	N	m·kg·s^-2
15.	Bosim	L^-1MT^-2	paskal	Pa	m^-1·kg·s^-2
16.	Kuch momenti	L²MT^-2	nyuton-metr	N·m	m²·kg·s^-2
17.	Tekslikdagi kuchlanish	MT^-2	nyuton taqsim metr	N/m	kg·s^-2
18.	Dinamik qovushqoqlik	L^-1MT^-1	paskal-sekunda	Pa·s	m^-1·kg·s^-1
19.	Chastota	T^-1	gers	Nz	s^-1
20.	Energiya, ish (issiqlik soni)	L²MT^-2	joul	J	m²·kg·s^-2
21.	Quvvat	L²MT^-3	vatt	W	m²·kg·s^-3
22.	Elektr zaryadi (elektr soni)	TI	kulon	S	s·A
23.	Elektr kuchlanishi (elektrik potensiallar kuchlanishi, elektrik potensiallar farqi, elektr yurituvchi kuch)	L²MT^-3I^-1	volt	V	m²·kg·s^-3·A^-1
24.	Elektr sigʻimi	L^-2M^-1T⁴I²	farad	F	m^-2·kg^-1·s⁴·A²
25.	Elektr qarshiligi	L²MT^-3I^-2	om	Ω	m²·kg·s^-3·A^-2
26.	Elektr oʻtkazuvchanligi	L^-2M^-1T³I²	simens	S	m^-2·kg^-1·s³·A²
27.	Magnit induksiya oqimi (magnit oqimi)	L²MT^-2I^-1	veber	Wb	m²·kg·s^-2·A^-1
28.	Magnit maydoni zichligi (magnit induksiya)	MT^-2I^-1	tesla	T	kg·s^-2·A^-1
29.	Elektr siljish	L^-2TI	kulon taqsim metr kvadrat	C/m²	m^-2·s·A
30.	Elektr zaryadi zichligi oraligʻi	L^-3TI	kulon taqsim metr kub	C/m³	m^-3·s·A
31.	Induktivlik (oʻzaro induktivlik)	L²MT^-2I^-2	genri	N	m²·kg·s^-2·A^-2
32.	Elektr maydoni kuchlanganligi	LMT ^-3I^-1	volt taqsim metr	V/m	m·kg·s^-3·A^-1
33.	Dielektrik oʻtkazuvchanlik	L^-3M^-1T ⁴I²	farad taqsim metr	F/m	m^-3·kg^-1·s⁴·A ²
34.	Magnit oʻtkazuvchanlik	LMT ^-2I^-2	genri taqsim metr	N/m	m·kg·s^-2·A^-2
35.	Solishtirma energiya	L²T^-2	joul taqsim kilogramm	J/kg	m²·s^-2
36.	Issiqlik sigʻimi tizimlari (entropiya)	L²MT^-2Ө^-1	joul taqsim kelvin	J/K	m²·kg·s^-2·K^-1
37.	Solishtirma issiqlik sigʻimi, (solishtirma entropiya)	L²T^-2Ө^-1	joul taqsim kilogramm-kelvin	J/(kg·K)	m²·s^-2·K^-1
38.	Energiya oqimining tekislik zichligi	MT^-3	vatt taqsim metr kvadrat	W/m²	kg·s^-3
39.	Issiqlik oʻtkazuvchanlik	LMT^-3Ө^-1	vatt taqsim metr-kelvin	W/(m·K)	m·kg·s^-3·K^-1
40.	Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)	M^-1TI	kulon taqsim kilogramm	C/kg	kg^-1·s·A
41.	Termodinamik harorat	Ө	Selsiy gradusi	ºC	K
42.	Ichki molyar energiya	L²MT^-2N^-1	joul taqsim mol	J/mol	m²·kg·s^-2·mol^-1
43.	Katalizator faolligi	NT^-1	katal	kat	mol·s^-1
44.	Molyar issiqlik sigʻimi (entropiya)	L²MT^-2Ө^-1N^-1	joul taqsim mol-kel�vin	J/(mol·K)	m²·kg·s^-2·K^-1·mol^-1
45.	Yorugʻlik oqimi	J	lyumen	lm	cd·sr
46.	Yoritilganlik	L^-2J	lyuks	lx	m-^2·cd·sr
47.	Radioaktiv manbadagi nuklidlarning aktivligi (radionuklidning aktivligi)	T^-1	bekkerel	Bq	s^-1
48.	Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi	L²T^-2	grey	Gy	m²·s^-2
49.	Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektiv) dozasi	L²T^-2	zivert	Sv	m²·s^-2
50.	Dozaning yutilish quvvati	L²T^-3	grey taqsim sekund	Gy/s	m²·s^-3
51.	Burchak tezligi	T^-1	radian taqsim sekund	rad/s	s^-1
52.	Burchak tezlanishi	T^-2	radian taqsim sekund kvadrat	rad/s²	s^-2
53.	Nurlanish kuchi	L²MT^-3	vatt taqsim steradian	W/sr	m²·kg·s^-3·sr^-1
54.	Energetik yorugʻlik	MT^-3	vatt taqsim steradian-metr kvadrat	W/(sr·m²)	kg·s^-3·sr^-1

II. Hosila oʻlchamlar birliklari
T/r	Hosila oʻlchamlar		Hosila oʻlchamlar birliklari
T/r	nomi	oʻlchamligi	nomi	belgilanishi	SI oʻlcham birliklari orqali ifodalanishi
1.	Maydon	L²	metr kvadrat	m²	m²
2.	Hajm (sigʻim)	L³	metr kub	m³	m³
3.	Tezlik	LT^-1	metr taqsim sekund	m/s	m/s
4.	Tezlanish	LT^-2	metr taqsim sekund kvadrat	m/s²	m/s²
5.	Toʻlqin son	L^-1	metrning darajasi minus birinchi	m^-1	m^-1
6.	Solishtirma sigʻim	L³M^-1	metr kub taqsim kilogramm	m³/kg	m³/kg
7.	Zichlik	L^-3M	kilogramm taqsim metr kub	kg/m³	kg/m³
8.	Elektr toki zichligi	L^-2I	amper taqsim metr kvadrat	A/m²	A/m²
9.	Magnit maydon kuchlanganligi	L^-1I	amper taqsim metr	A/m	A/m
10.	Komponentning molyar konsentratsiyasi	L^-3N	mol taqsim metr kub	mol/m³	mol/m³
11.	Yorqinlik	L^-2J	kandela taqsim metr kvadrat	cd/m²	cd/m²
12.	Yassi burchak	1	radian	rad	m·m^-1 = 1
13.	Fazoviy burchak	1	steradian	sr	m²·m^-2 = 1
14.	Kuch	LMT^-2	nyuton	N	m·kg·s^-2
15.	Bosim	L^-1MT^-2	paskal	Pa	m^-1·kg·s^-2
16.	Kuch momenti	L²MT^-2	nyuton-metr	N·m	m²·kg·s^-2
17.	Tekslikdagi kuchlanish	MT^-2	nyuton taqsim metr	N/m	kg·s^-2
18.	Dinamik qovushqoqlik	L^-1MT^-1	paskal-sekunda	Pa·s	m^-1·kg·s^-1
19.	Chastota	T^-1	gers	Nz	s^-1
20.	Energiya, ish (issiqlik soni)	L²MT^-2	joul	J	m²·kg·s^-2
21.	Quvvat	L²MT^-3	vatt	W	m²·kg·s^-3
22.	Elektr zaryadi (elektr soni)	TI	kulon	S	s·A
23.	Elektr kuchlanishi (elektrik potensiallar kuchlanishi, elektrik potensiallar farqi, elektr yurituvchi kuch)	L²MT^-3I^-1	volt	V	m²·kg·s^-3·A^-1
24.	Elektr sigʻimi	L^-2M^-1T⁴I²	farad	F	m^-2·kg^-1·s⁴·A²
25.	Elektr qarshiligi	L²MT^-3I^-2	om	Ω	m²·kg·s^-3·A^-2
26.	Elektr oʻtkazuvchanligi	L^-2M^-1T³I²	simens	S	m^-2·kg^-1·s³·A²
27.	Magnit induksiya oqimi (magnit oqimi)	L²MT^-2I^-1	veber	Wb	m²·kg·s^-2·A^-1
28.	Magnit maydoni zichligi (magnit induksiya)	MT^-2I^-1	tesla	T	kg·s^-2·A^-1
29.	Elektr siljish	L^-2TI	kulon taqsim metr kvadrat	C/m²	m^-2·s·A
30.	Elektr zaryadi zichligi oraligʻi	L^-3TI	kulon taqsim metr kub	C/m³	m^-3·s·A
31.	Induktivlik (oʻzaro induktivlik)	L²MT^-2I^-2	genri	N	m²·kg·s^-2·A^-2
32.	Elektr maydoni kuchlanganligi	LMT ^-3I^-1	volt taqsim metr	V/m	m·kg·s^-3·A^-1
33.	Dielektrik oʻtkazuvchanlik	L^-3M^-1T ⁴I²	farad taqsim metr	F/m	m^-3·kg^-1·s⁴·A ²
34.	Magnit oʻtkazuvchanlik	LMT ^-2I^-2	genri taqsim metr	N/m	m·kg·s^-2·A^-2
35.	Solishtirma energiya	L²T^-2	joul taqsim kilogramm	J/kg	m²·s^-2
36.	Issiqlik sigʻimi tizimlari (entropiya)	L²MT^-2Ө^-1	joul taqsim kelvin	J/K	m²·kg·s^-2·K^-1
37.	Solishtirma issiqlik sigʻimi, (solishtirma entropiya)	L²T^-2Ө^-1	joul taqsim kilogramm-kelvin	J/(kg·K)	m²·s^-2·K^-1
38.	Energiya oqimining tekislik zichligi	MT^-3	vatt taqsim metr kvadrat	W/m²	kg·s^-3
39.	Issiqlik oʻtkazuvchanlik	LMT^-3Ө^-1	vatt taqsim metr-kelvin	W/(m·K)	m·kg·s^-3·K^-1
40.	Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)	M^-1TI	kulon taqsim kilogramm	C/kg	kg^-1·s·A
41.	Termodinamik harorat	Ө	Selsiy gradusi	ºC	K
42.	Ichki molyar energiya	L²MT^-2N^-1	joul taqsim mol	J/mol	m²·kg·s^-2·mol^-1
43.	Katalizator faolligi	NT^-1	katal	kat	mol·s^-1
44.	Molyar issiqlik sigʻimi (entropiya)	L²MT^-2Ө^-1N^-1	joul taqsim mol-kel�vin	J/(mol·K)	m²·kg·s^-2·K^-1·mol^-1
45.	Yorugʻlik oqimi	J	lyumen	lm	cd·sr
46.	Yoritilganlik	L^-2J	lyuks	lx	m-^2·cd·sr
47.	Radioaktiv manbadagi nuklidlarning aktivligi (radionuklidning aktivligi)	T^-1	bekkerel	Bq	s^-1
48.	Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi	L²T^-2	grey	Gy	m²·s^-2
49.	Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektiv) dozasi	L²T^-2	zivert	Sv	m²·s^-2
50.	Dozaning yutilish quvvati	L²T^-3	grey taqsim sekund	Gy/s	m²·s^-3
51.	Burchak tezligi	T^-1	radian taqsim sekund	rad/s	s^-1
52.	Burchak tezlanishi	T^-2	radian taqsim sekund kvadrat	rad/s²	s^-2
53.	Nurlanish kuchi	L²MT^-3	vatt taqsim steradian	W/sr	m²·kg·s^-3·sr^-1
54.	Energetik yorugʻlik	MT^-3	vatt taqsim steradian-metr kvadrat	W/(sr·m²)	kg·s^-3·sr^-1

Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga
2-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan Xalqaro oʻlchamlar tizimiga kiritilmagan oʻlcham birliklari, ularning nomi va belgilanishi

Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro kattaliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi

I. Tizimdan tashqari oʻlcham birliklari
T/r	Kattalik nomi		Kattalik birligi
T/r	Kattalik nomi		nomlanishi			belgilanishi	SI kattalik birliklari bilan nisbati
1.	Uzunlik		parsek			pc	3,0857·10¹⁶m (taxminan)
			yorugʻlik yili			ly	9,4605·10¹⁵m (taxminan)
			astronomik birlik			ua	1,49598·10¹¹m (taxminan)
			mikron			µ	1·10^-6 m
			angstrem			Å	1·10^-10 m
			iks-birlik			X	1,00206·10^-13 m (taxminan)
2.	Maydon		gektar			ha	1·10⁴m²
			ar			a	100 m²
			barn			b	1·10^-28 m²
3.	Massa		tonna			t	1·10³ kg
			sentner			q	100 kg
			metrik karat			car	2·10^-4kg
			massaning atom birligi			u	1,6605402·10^-27 kg (taxminan)
4.	Kuch (ogʻirlik)		tonna-kuch			tf	9806,65 N(aniq)
			kilogramm-kuch			kgf	9,80665 N (aniq)
			kilopond			kp	9,80665 N (aniq)
			gramm-kuch			gf	9,80665·10^-3N (aniq)
			pond			p	9,80665·10^-3N (aniq)
			dina			dyn	1·10^-5N
5.	Bosim		bar			bar	1·10⁵Pa
			kilogramm kuch taqsim sanitimetr kvadrat			kgf/cm²	98066,5 Pa (aniq)
			kilopond taqsim sanitimetr kvadrat			kp/cm²	98066,5 Pa (aniq)
			millimetr simob ustuni			mm Ng	133,322 Pa
			torr			Torr	133,322 Pa
			millimetr suv ustuni			mm N₂O	9,80665 Pa (aniq)
6.	Hajm (sigʻim)		litr			l	1·10^-3m³
7.	Vaqt		mingyillik			-	3,1536·10¹⁰s
			asr			-	3,1536·10⁹s
			yil			-	2,592·10⁶s
			oy			-	6,048·10⁵s
			hafta			-	6,048·10⁵s
			sutka			d	86400 s
			soat			h	3600 s
			minut			min	60 s
8.	Yassi burchak		grad (gon)			gon	(π/200) rad =1,57080…·10^-2rad
			gradus			… º	(π/180) rad =1,745329…·10^-2rad
			minut			… ´	(π/10800) rad =2,908882…·10^-4rad
			sekund			… ´´	(π/648000) rad =4,848137…·10^-6rad
9.	Fazoviy burchak		gradus kvadrat			€^º	3,0462…·10^-4sr
10.	Chiziqli zichlik		teks			tex	1·10^-6kg/m (aniq)
11.	Aylanish chastotasi		sekundiga aylanishlar soni minutdagi aylanishlar soni			r/s r/min	1 s ^-1 1/60 s^-1 = 0,016(6) s^-1
12.	Optik kuch		dioptriya			dptr	1·m^-1
13.	Energiya		kilovatt-soat			kW·h	3,6·10⁶ J
13.	Energiya		Elektronvolt			eV	1,60218·10^-19 J (taxminan)
14.	Toʻliq quvvat		volt-amper			V·A	-
15.	Reaktiv quvvat		var			var	-
16.	Elektr zaryadi, elektr miqdori		amper-soat			A·h	3,6·10³C
17.	Kuchlanish (mexanikaviy)		Kilogramm kuch taqsim millimetr kvadrat			kgf/mm²	9,80665·10⁶Pa (aniq)
17.	Kuchlanish (mexanikaviy)		kilopond taqsim millimetr kvadrat			kp/mm²	9,80665·10⁶Pa (aniq)
18.	Ish, energiya		erg			erg	1·10^-7J
19.	Quvvat		ot kuchi (metrik)			h.f.	735,49875 W (aniq)
20.	Dinamik zichlik		puaz			P	0,1 Pa·s
21.	Kinematik zichlik		stoks			St	1·10^-4m²/s
22.	Solishtirma elektr qarshiligi		om millimetr kvadrat taqsim metr			Ω·mm²/m	1·10^-6Ω·m
23.	Magnit oqimi		maksvell			Mx	1·10^-8Wb
24.	Magnit induktivligi		gauss			Gs	1·10^-4T
25.	Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi)		gilbert			Gb	(10/4π) A = 0,7957747 A
25.	Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi)		amperoʻram			At	1 A
26.	Magnit maydonining kuchlanganligi		ersted			Oe	(10³/4π) A/m = 79,5775 A/m
27.	Issiqlik miqdori, termodinamik potensial (ichki energiya, entalpiya, izoxor-izotermik)		kaloriya (xalqaro)			cal	4,1868 J (aniq)
			termokimyoviy kaloriya			cal_th	4,1840 J (taxminan)
			15-gradusli kaloriya			cal₁₅	4,1855 J (taxminan)
28.	Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi		rad			rad, rd	0,01 Gy
29.	Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektivlik) dozasi		ber			rem	0,01 Sv
30.	Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)		rentgen			R	2,58·10^-4C/kg (aniq)
31.	Radioaktiv manbadagi nuklidning aktivligi (radionuklid aktivligi)		kyuri			Ci	3,70·10¹⁰Bq (aniq)
32.	Burilish burchagi		aylanish			r	2π rad = 6,28 rad
33.	Ravshanlik		nit			nt	1 cd/m²
II. Ayrim nisbiy va logarifmik oʻlchamlar va ularning birliklari
T/r	Oʻlchamlar nomi	Oʻlchamlar birliklari
T/r	Oʻlchamlar nomi	nomi		belgilanishi	qiymati
1.	Nisbiy kattalik*: foydali ish koeffitsiyenti; nisbiy choʻzilishi; nisbiy zichlik; deformatsiya; nisbiy dielektrik va magnit oʻtkazuvchanligi (moyilligi); komponentning massaviy (molyar) ulushi va boshqalar.	birlik foiz promille milliondan bir ulush milliarddan bir ulush		1 % ‰ ppm ppb	1 1·10^-2 1·10^-3 1·10^-6 1·10^-9
2.	Logarifmik kattalik**: tovush bosimining darajasi; kuchayish; kamayish va boshqalar	bel detsibel		B dB	1 B = lg (P₂/P₁) P₂= 10 P₁ boʻlganda, 1 B = 2 lg (F₂/F₁) F₂= F₁ boʻlganda, bu erda P₂, P_{1 —}nomdosh energetik kattaliklar (quvvat, energiya, energiya zichligi va boshqalar); F₂, F_{1 —}nomdosh “kuch” kattaliklar (kuchlanish, tok, maydon kuchlanganligi va boshqalar) 0,1 B
3.	Logarifmik kattalik** — tovush balandligi darajasi	fon		phon	1 phon tovush bosimining darajasi 1 dB boʻlgan 1000 Nz chastotali tovush balandligi bilan bir xil boʻlgan tovushning balandlik darajasi
4.	Logarifmik kattalik** — chastota oraligʻi	oktava dekada		oct dek	1 oct = log₂(f₂/f₁) f₂/f₁= 2 boʻlganda; 1 dek = lg (f₂/f₁) f₂/f₁= 10 boʻlganda, bu erda f₂, f_{1 ^—}chastotalar
5.	Natural logarifmik kattalik**: kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi va boshqalar kamayishi	neper		Np	1 Np = ln (F₂/F₁) F₂/F₁= e = 2,718 ..., boʻlganda. bu erda F₁, F₂ — kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi kabi bir nomdagi kattaliklar, e — natural logarifmlar asosi. 1 Np = 0,8686… B = 8,686... dB

I. Tizimdan tashqari kattalik birliklari
T/r	Kattalik nomi		Kattalik birligi
T/r	Kattalik nomi		nomlanishi			belgilanishi	SI kattalik birliklari bilan nisbati
1.	Uzunlik		parsek			pc	3,0857·10¹⁶m (taxminan)
			yorugʻlik yili			ly	9,4605·10¹⁵m (taxminan)
			astronomik birlik			ua	1,49598·10¹¹m (taxminan)
			mikron			µ	1·10^-6 m
			angstrem			Å	1·10^-10 m
			iks-birlik			X	1,00206·10^-13 m (taxminan)
2.	Maydon		gektar			ha	1·10⁴m²
			ar			a	100 m²
			barn			b	1·10^-28 m²
3.	Massa		tonna			t	1·10³ kg
			sentner			q	100 kg
			metrik karat			car	2·10^-4kg
			massaning atom birligi			u	1,6605402·10^-27 kg (taxminan)
4.	Kuch (ogʻirlik)		tonna-kuch			tf	9806,65 N(aniq)
			kilogramm-kuch			kgf	9,80665 N (aniq)
			kilopond			kp	9,80665 N (aniq)
			gramm-kuch			gf	9,80665·10^-3N (aniq)
			pond			p	9,80665·10^-3N (aniq)
			dina			dyn	1·10^-5N
5.	Bosim		bar			bar	1·10⁵Pa
			kilogramm kuch taqsim sanitimetr kvadrat			kgf/cm²	98066,5 Pa (aniq)
			kilopond taqsim sanitimetr kvadrat			kp/cm²	98066,5 Pa (aniq)
			millimetr simob ustuni			mm Ng	133,322 Pa
			torr			Torr	133,322 Pa
			millimetr suv ustuni			mm N₂O	9,80665 Pa (aniq)
6.	Hajm (sigʻim)		litr			l	1·10^-3m³
7.	Vaqt		mingyillik			-	3,1536·10¹⁰s
			asr			-	3,1536·10⁹s
			yil			-	2,592·10⁶s
			oy			-	6,048·10⁵s
			hafta			-	6,048·10⁵s
			sutka			d	86400 s
			soat			h	3600 s
			minut			min	60 s
8.	Yassi burchak		grad (gon)			gon	(π/200) rad =1,57080…·10^-2rad
			gradus			… º	(π/180) rad =1,745329…·10^-2rad
			minut			… ´	(π/10800) rad =2,908882…·10^-4rad
			sekund			… ´´	(π/648000) rad =4,848137…·10^-6rad
9.	Fazoviy burchak		gradus kvadrat			€^º	3,0462…·10^-4sr
10.	Chiziqli zichlik		teks			tex	1·10^-6kg/m (aniq)
11.	Aylanish chastotasi		sekundiga aylanishlar soni minutdagi aylanishlar soni			r/s r/min	1 s ^-1 1/60 s^-1 = 0,016(6) s^-1
12.	Optik kuch		dioptriya			dptr	1·m^-1
13.	Energiya		kilovatt-soat			kW·h	3,6·10⁶ J
13.	Energiya		Elektronvolt			eV	1,60218·10^-19 J (taxminan)
14.	Toʻliq quvvat		volt-amper			V·A	-
15.	Reaktiv quvvat		var			var	-
16.	Elektr zaryadi, elektr miqdori		amper-soat			A·h	3,6·10³C
17.	Kuchlanish (mexanikaviy)		Kilogramm kuch taqsim millimetr kvadrat			kgf/mm²	9,80665·10⁶Pa (aniq)
17.	Kuchlanish (mexanikaviy)		kilopond taqsim millimetr kvadrat			kp/mm²	9,80665·10⁶Pa (aniq)
18.	Ish, energiya		erg			erg	1·10^-7J
19.	Quvvat		ot kuchi (metrik)			h.f.	735,49875 W (aniq)
20.	Dinamik zichlik		puaz			P	0,1 Pa·s
21.	Kinematik zichlik		stoks			St	1·10^-4m²/s
22.	Solishtirma elektr qarshiligi		om millimetr kvadrat taqsim metr			Ω·mm²/m	1·10^-6Ω·m
23.	Magnit oqimi		maksvell			Mx	1·10^-8Wb
24.	Magnit induktivligi		gauss			Gs	1·10^-4T
25.	Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi)		gilbert			Gb	(10/4π) A = 0,7957747 A
25.	Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi)		amperoʻram			At	1 A
26.	Magnit maydonining kuchlanganligi		ersted			Oe	(10³/4π) A/m = 79,5775 A/m
27.	Issiqlik miqdori, termodinamik potensial (ichki energiya, entalpiya, izoxor-izotermik)		kaloriya (xalqaro)			cal	4,1868 J (aniq)
			termokimyoviy kaloriya			cal_th	4,1840 J (taxminan)
			15-gradusli kaloriya			cal₁₅	4,1855 J (taxminan)
28.	Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi		rad			rad, rd	0,01 Gy
29.	Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektivlik) dozasi		ber			rem	0,01 Sv
30.	Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)		rentgen			R	2,58·10^-4C/kg (aniq)
31.	Radioaktiv manbadagi nuklidning aktivligi (radionuklid aktivligi)		kyuri			Ci	3,70·10¹⁰Bq (aniq)
32.	Burilish burchagi		aylanish			r	2π rad = 6,28 rad
33.	Ravshanlik		nit			nt	1 cd/m²
II. Ayrim nisbiy va logarifmik kattaliklar va ularning birliklari
T/r	Oʻlchamlar nomi	Oʻlchamlar birliklari
T/r	Oʻlchamlar nomi	nomi		belgilanishi	qiymati
1.	Nisbiy kattalik*: foydali ish koeffitsiyenti; nisbiy choʻzilishi; nisbiy zichlik; deformatsiya; nisbiy dielektrik va magnit oʻtkazuvchanligi (moyilligi); komponentning massaviy (molyar) ulushi va boshqalar.	birlik foiz promille milliondan bir ulush milliarddan bir ulush		1 % ‰ ppm ppb	1 1·10^-2 1·10^-3 1·10^-6 1·10^-9
2.	Logarifmik kattalik**: tovush bosimining darajasi; kuchayish; kamayish va boshqalar	bel detsibel		B dB	1 B = lg (P₂/P₁) P₂= 10 P₁ boʻlganda, 1 B = 2 lg (F₂/F₁) F₂= F₁ boʻlganda, bu erda P₂, P_{1 —}nomdosh energetik kattaliklar (quvvat, energiya, energiya zichligi va boshqalar); F₂, F_{1 —}nomdosh “kuch” kattaliklar (kuchlanish, tok, maydon kuchlanganligi va boshqalar) 0,1 B
3.	Logarifmik kattalik** — tovush balandligi darajasi	fon		phon	1 phon tovush bosimining darajasi 1 dB boʻlgan 1000 Nz chastotali tovush balandligi bilan bir xil boʻlgan tovushning balandlik darajasi
4.	Logarifmik kattalik** — chastota oraligʻi	oktava dekada		oct dek	1 oct = log₂(f₂/f₁) f₂/f₁= 2 boʻlganda; 1 dek = lg (f₂/f₁) f₂/f₁= 10 boʻlganda, bu erda f₂, f_{1 ^—}chastotalar
5.	Natural logarifmik kattalik**: kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi va boshqalar kamayishi	neper		Np	1 Np = ln (F₂/F₁) F₂/F₁= e = 2,718 ..., boʻlganda. bu erda F₁, F₂ — kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi kabi bir nomdagi kattaliklar, e — natural logarifmlar asosi. 1 Np = 0,8686… B = 8,686... dB

Izoh:

* fizikaviy kattalikning boshlangʻich kattalik deb qabul qilingan bir xil nomli ikkinchi fizikaviy kattalikka oʻlchamsiz nisbati;

** fizikaviy kattalikning boshlangʻich kattalik deb qabul qilingan bir xil nomli ikkinchi fizikaviy kattalikka oʻlchamsiz nisbatining logarifmi.

III. Axborot miqdori oʻlcham birliklari
Kattalik	Birlik			Eslatma
	nomlanishi	belgilanishi	kattaligi
Maʼlumot miqdori	bit bayt	bit B	1 1 B = 8 bit	Ikkilik sonli sistemada maʼlumot birligi (maʼlumotning ikkilik birligi)

III. Axborot miqdori kattalik birliklari
Kattalik	Birlik			Eslatma
	nomlanishi	belgilanishi	kattaligi
Maʼlumot miqdori	bit bayt	bit B	1 1 B = 8 bit	Ikkilik sonli sistemada maʼlumot birligi (maʼlumotning ikkilik birligi)

Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga
3-ILOVA

Oʻlcham birliklarini yozish va qoʻllash

Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash

qoidalari

qoidalari

1-bob. Qoʻllash doirasi

1. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat etilgan oʻlcham birliklarini yozish va qoʻllash tartibini belgilaydi.

2. Tashqi savdo faoliyatini amalga oshirishda ushbu qoida talablari ixtiyoriy hisoblanadi.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

3. Mazkur Qoidalarda quyidagi atamalar va taʼriflar qoʻllanadi:

oʻlcham — obyekt, jism yoki moddaning sifat jihatidan ajratilishi va miqdor jihatidan aniqlanishi mumkin boʻlgan xossasi;

kattalik — obyekt, jism yoki moddaning sifat jihatidan ajratilishi va miqdor jihatidan aniqlanishi mumkin boʻlgan xossasi;

oʻlcham birligi — oʻlchamning, shu oʻlcham birligi deb qabul qilingan va u bilan bir xil boʻlgan oʻlchamlarni miqdor jihatdan ifodalash uchun qoʻllanadigan qayd etilgan qiymati;

kattalik birligi — kattalikning, shu kattalik birligi deb qabul qilingan va u bilan bir xil boʻlgan kattaliklarni miqdor jihatdan ifodalash uchun qoʻllanadigan qayd etilgan qiymati;

kogerent hosila birlik — ushbu oʻlchamlar tizimi uchun va asosiy birliklarning tanlangan toʻplami uchun asosiy birliklarning birga teng proporsionallik koeffitsiyenti bilan darajalarining koʻpaytmasi hisoblangan hosila birlik;

kogerent hosila birlik — ushbu kattaliklar tizimi uchun va asosiy birliklarning tanlangan toʻplami uchun asosiy birliklarning birga teng proporsionallik koeffitsiyenti bilan darajalarining koʻpaytmasi hisoblangan hosila birlik;

xalqaro oʻlchamlar tizimi — Xalqaro oʻlchamlar tizimiga (keyingi oʻrinlarda SI deb ataladi) asoslangan, Oʻlchov va tarozilar bosh konferensiyasi tomonidan qabul qilingan va tavsiya etilgan, nomlar va belgilar, shuningdek, old qoʻshimchalar toʻplami va ularning nomlari hamda belgilarini, ularni qoʻllash qoidalarini oʻz ichiga olgan tizim;

xalqaro kattaliklar tizimi — Xalqaro kattaliklar tizimiga (keyingi oʻrinlarda SI deb ataladi) asoslangan, Oʻlchov va tarozilar bosh konferensiyasi tomonidan qabul qilingan va tavsiya etilgan, nomlar va belgilar, shuningdek, old qoʻshimchalar toʻplami va ularning nomlari hamda belgilarini, ularni qoʻllash qoidalarini oʻz ichiga olgan tizim;

karrali oʻlcham birligi — ushbu oʻlchash birligini birdan katta boʻlgan butun songa koʻpaytirish yoʻli bilan olinadigan oʻlcham birligi;

karrali kattalik birligi — ushbu oʻlchash birligini birdan katta boʻlgan butun songa koʻpaytirish yoʻli bilan olinadigan kattalik birligi;

asosiy oʻlcham — ushbu oʻlchamlar tizimi uchun, tizim oʻlchamlaridan hech biri boshqa oʻlchamlar orqali ifodalanishi mumkin boʻlmagan tarzda shartli ravishda tanlangan oʻlchamlardan biri;

asosiy kattalik — ushbu kattaliklar tizimi uchun tizim kattaliklaridan hech biri boshqa kattaliklar orqali ifodalanishi mumkin boʻlmagan tarzda shartli ravishda tanlangan kattaliklardan biri;

asosiy oʻlcham birligi — kelishuvga koʻra asosiy oʻlcham uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;

asosiy kattalik birligi — kelishuvga koʻra asosiy kattalik uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;

hosila oʻlcham — oʻlchamlar tizimida shu tizimning asosiy oʻlchamlari orqali aniqlangan oʻlcham;

hosila kattalik — kattaliklar tizimida shu tizimning asosiy kattaliklari orqali aniqlangan kattalik;

hosila oʻlchamlar birligi — hosila oʻlcham uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;

hosila kattaliklar birligi — hosila kattalik uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;

oʻlchamlar tizimi — oʻlchamlarning, shu oʻlchamlarni bogʻlovchi bir-biriga zid boʻlmagan tenglamalar majmui bilan birgalikdagi majmui;

kattaliklar tizimi — kattaliklarning shu kattaliklarni bogʻlovchi bir-biriga zid boʻlmagan tenglamalar majmui bilan birgalikdagi majmui;

oʻlcham birliklari tizimi — asosiy va hosila oʻlcham birliklarining, ushbu oʻlcham tizimi uchun belgilangan qoidalarga muvofiq aniqlangan karrali va ulushli birliklari bilan birgalikdagi majmui.

kattalik birliklari tizimi — asosiy va hosila kattalik birliklarining ushbu kattalik tizimi uchun belgilangan qoidalarga muvofiq aniqlangan karrali va ulushli birliklari bilan birgalikdagi majmui.

3-bob. Oʻlcham birliklarini qoʻllash qoidalari

3-bob. Kattalik birliklarini qoʻllash qoidalari

4. SI asosiy oʻlcham birliklaridan va SI hosila oʻlcham birliklaridan Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat etilgan karrali va ulushli oʻlcham birliklari oʻnli koʻpaytiruvchilar yordamida hosil qilinadi.

4. SI asosiy kattalik birliklaridan va SI hosila kattalik birliklaridan Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat etilgan karrali va ulushli kattalik birliklari oʻnli koʻpaytiruvchilar yordamida hosil qilinadi.

Karrali va ulushli oʻlcham birliklarini hosil qilish uchun qoʻllaniladigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar mazkur Qoidalarga ilovada keltirilgan.

Karrali va ulushli kattalik birliklarini hosil qilish uchun qoʻllaniladigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar mazkur Qoidalarga ilovada keltirilgan.

5. Massaning ulushli tizim birliklarini hosil qilish uchun massa birligi — kilogramm oʻrniga massaning ulushli tizim birligi — gramm qoʻllaniladi va old qoʻshimcha “gramm” soʻziga qoʻshiladi. Massaning ulushli birligi — gramm old qoʻshimcha qoʻshilmasdan qoʻllaniladi.

6. Vaqt oʻlchamlarining tizimdan tashqari birliklari: hafta, oy, yil, asr, mingyillik karrali va ulushli birliklarni hosil qilmaydi, ularning nomlari va belgilarida old qoʻshimchalar qoʻllanilmaydi.

6. Vaqt kattaliklarining tizimdan tashqari birliklari: hafta, oy, yil, asr, mingyillik karrali va ulushli birliklarni hosil qilmaydi, ularning nomlari va belgilarida old qoʻshimchalar qoʻllanilmaydi.

7. Axborot miqdorining “bayt” karrali birliklarini hosil qilish uchun “2¹⁰”, “2²⁰” va “2³⁰” ikkilik koʻpaytmalariga mos boʻlgan “Kilo”, “Mega”, “Giga” old qoʻshimchalari qoʻllaniladi (1 Kbayt = 1024 bayt, 1 Mbayt = 1024 Kbayt, 1 Gbayt = 1024 Mbayt).

Ikkilik sanoq tartibida axborot miqdorining karrali birliklari nomlari va belgilarini hosil qilish uchun qoʻllaniladigan koʻpaytma va old qoʻshimchalar jadvalda keltirilgan.

T/R	Ikkilik koʻpaytiruvchi	Qoʻshimcha
T/R	Ikkilik koʻpaytiruvchi	nomi	belgisi
1.	2¹⁰	kibi	Ki
2.	2²⁰	mebi	Mi
3.	2³⁰	gibi	Gi
4.	2⁴⁰	tebi	Ti
5.	2⁵⁰	pebi	Pi
6.	2⁶⁰	eksbi	Ei
7.	2⁷⁰	zebi	Zi
8.	2⁸⁰	yobi	Yi

T/R	Ikkilik koʻpaytiruvchi	Qoʻshimcha
T/R	Ikkilik koʻpaytiruvchi	nomi	belgisi
1.	2¹⁰	kibi	Ki
2.	2²⁰	mebi	Mi
3.	2³⁰	gibi	Gi
4.	2⁴⁰	tebi	Ti
5.	2⁵⁰	pebi	Pi
6.	2⁶⁰	eksbi	Ei
7.	2⁷⁰	zebi	Zi
8.	2⁸⁰	yobi	Yi

4-bob. Oʻlcham birliklari va ularning belgilarini yozish qoidalari

4-bob. Kattalik birliklari va ularning belgilarini yozish qoidalari

8. Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga rasmiy ravishda ruxsat etilgan oʻlcham birliklarini yozish faqat belgilangan tartibda tasdiqlangan nomlari yoki belgilariga muvofiq amalga oshiriladi.

8. Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga rasmiy ravishda ruxsat etilgan kattalik birliklarini yozish faqat belgilangan tartibda tasdiqlangan nomlari yoki belgilariga muvofiq amalga oshiriladi.

Oʻlcham birliklarining mazkur Qoidalarda belgilangan nomlari yoki belgilariga biron-bir belgi yoki qoʻshimchalar qoʻshilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Kattalik birliklarining mazkur Qoidalarda belgilangan nomlari yoki belgilariga biron-bir belgi yoki qoʻshimchalar qoʻshilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

9. Birlik belgilari toʻgʻri shriftda yoziladi. Birlik belgilarida qisqartirish belgisi sifatida nuqta qoʻyilmaydi.

10. Oʻlcham qiymatlarining yozilishida oʻlcham birliklarining harflar yoki maxsus belgilar (“…°”, “…'”, “…''”) bilan ifodalangan belgilari qoʻllaniladi.

10. Kattalik qiymatlarining yozilishida kattalik birliklarining harflar yoki maxsus belgilar (“…°”, “…'”, “…''”) bilan ifodalangan belgilari qoʻllaniladi.

11. Yassi burchak oʻlcham birligining “gradus”, “minut”, “sekund” belgilari satr ustida yoziladi.

11. Yassi burchak kattalik birligining “gradus”, “minut”, “sekund” belgilari satr ustida yoziladi.

12. Sigʻim hajmining birligi “litr”ni (harfli belgisi l “el”) L belgisi bilan ifodalashga yoʻl qoʻyiladi.

13. SI karrali yoki ulushli birliklarining nomlari yoki belgilarini yozishda old qoʻshimcha yoki uning belgisi birlik nomi yoki belgisi bilan qoʻshib yoziladi.

Bunday birliklar keng tarqalgan holatlarda old qoʻshimchani koʻpaytmaning ikkinchi koʻpaytiruvchisiga yoki maxrajga qoʻshishga yoʻl qoʻyiladi.

Boshlangʻich birlikning nomiga va belgisiga bir vaqtda ikkita yoki undan koʻp old qoʻshimcha qoʻshilmaydi.

14. Oʻlcham birliklarining belgilari oʻlchamlarning sonli qiymatlaridan keyin ular bilan bir qatorda (keyingi satrga koʻchirmasdan) joylashtiriladi. Oʻlcham birligining belgisi oldida turgan, oʻzidan egri chiziqli kasrni ifodalaydigan sonli qiymat qavsga olinadi. Oʻlcham birligining sonli qiymati va belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.

14. Kattalik birliklarining belgilari kattaliklarning sonli qiymatlaridan keyin ular bilan bir qatorda (keyingi satrga koʻchirmasdan) joylashtiriladi. Kattalik birligining belgisi oldida turgan, oʻzidan egri chiziqli kasrni ifodalaydigan sonli qiymat qavsga olinadi. Kattalik birligining sonli qiymati va belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

100 kW

80%

20 °C

(1/60) s^-1

100kW

80%

20°C

1/60/s^-1

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

100 kW

80%

20 °C

(1/60) s^-1

100kW

80%

20°C

1/60/s^-1

Satr ustida joylashtirilgan yassi burchak oʻlcham birliklarining “gradus”, “minut”, “sekund” belgilari bundan mustasno boʻlib, ular oldida boʻsh joy qoldirilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri	Notoʻgʻri
20º	20 º

Toʻgʻri	Notoʻgʻri
20º	20 º

15. Sonli oʻlcham qiymatida oʻnli kasr mavjudligida oʻlcham birligining belgisi oxirgi raqamdan keyin koʻrsatiladi. Oʻlcham birligining sonli qiymati va harfli belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.

15. Sonli kattalik qiymatida oʻnli kasr mavjudligida kattalik birligining belgisi oxirgi raqamdan keyin koʻrsatiladi. Kattalik birligining sonli qiymati va harfli belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

423,06 m

5,758°

5°45'28,8''

423 m 0,6

5°758

5°45'28'',8

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

423,06 m

5,758°

5°45'28,8''

423 m 0,6

5°758

5°45'28'',8

16. Chegaraviy ogʻishlarga ega boʻlgan oʻlcham qiymatlarining koʻrsatilishida oʻlcham qiymati va uning chegaraviy ogʻishlari qavs ichiga olinadi, oʻlcham birliklarining belgilari esa qavsdan tashqarida joylanadi yoki oʻlcham birliklarining belgilari sonli oʻlcham qiymatidan keyin ham va uning chegaraviy ogʻishidan keyin ham qoʻyiladi.

16. Chegaraviy ogʻishlarga ega boʻlgan kattalik qiymatlarining koʻrsatilishida kattalik qiymati va uning chegaraviy ogʻishlari qavs ichiga olinadi, kattalik birliklarining belgilari esa qavsdan tashqarida joylanadi yoki kattalik birliklarining belgilari sonli kattalik qiymatidan keyin ham va uning chegaraviy ogʻishidan keyin ham qoʻyiladi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

(100,0 ± 0,1) kg

50 g ± 1 g

100,0 ± 0,1 kg

50 ± 1 g

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

(100,0 ± 0,1) kg

50 g ± 1 g

100,0 ± 0,1 kg

50 ± 1 g

17. Formulalardagi oʻlcham belgilariga berilgan tushuntirishlarda birlik belgilarini qoʻllashga ruxsat etiladi.

17. Formulalardagi kattalik belgilariga berilgan tushuntirishlarda birlik belgilarini qoʻllashga ruxsat etiladi.

Birlik belgilarini harfli shaklda taqdim etilgan, oʻlchamlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni yoki ularning sonli qiymatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni ifodalaydigan formulalar bilan bitta satrda joylashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Birlik belgilarini harfli shaklda taqdim etilgan, kattaliklar oʻrtasidagi bogʻliqlikni yoki ularning sonli qiymatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni ifodalaydigan formulalar bilan bitta satrda joylashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

v = 3,6 s/t,

bu erda v — tezlik, km/h;

s — yoʻl, m;

t — vaqt, s

v = 3,6 s/t km/h,

bu erda s — yoʻl, m;

t — vaqt, s.

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

v = 3,6 s/t,

bu erda v — tezlik, km/h;

s — yoʻl, m;

t — vaqt, s

v = 3,6 s/t km/h,

bu erda s — yoʻl, m;

t — vaqt, s.

18. Koʻpaytmaga kiruvchi birliklarning harfli belgilari oʻrta chiziqda koʻpaytirish belgilari sifatida nuqtalar bilan ajratiladi. Bu maqsadda “×” belgisidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

N·m

A·m²

Pa·s

N×m

Am²

Pas

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

N·m

A·m²

Pa·s

N×m

Am²

Pas

19. Birliklar nisbatini harf bilan belgilashda boʻlish belgisi sifatida faqat bitta egri yoki gorizontal chiziqdan foydalaniladi. Birlik belgilaridan darajaga (musbat va manfiy) koʻtarilgan birlik belgilarining koʻpaytmasi koʻrinishida foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Agar nisbatga kiruvchi birliklardan bittasi uchun manfiy daraja koʻrinishidagi (masalan, s-¹, m^-1, K^-1, s^-1) belgi oʻrnatilgan boʻlsa, egri yoki gorizontal chiziqdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

W·m^-2·K^-1

––––––––

m²·K

W/m²/K

–––––

m²

–––––

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

W·m^-2·K^-1

––––––––

m²·K

W/m²/K

–––––

m²

–––––

20. Egri chiziq qoʻllanganda surat va maxrajdagi birliklar belgisi satrga joylashtiriladi, maxrajdagi birlik belgilarining koʻpaytmasi qavsga olinadi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

m/s

W/(m·K)

m/s

W/m·K

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

m/s

W/(m·K)

m/s

W/m·K

21. Ikki va undan koʻp birlikdan tashkil topgan hosila birlik koʻrsatilganda harfli belgilar va birlik nomlarini birga qoʻshib qoʻllashga, yaʼni ayrim birliklar uchun belgilarni, boshqalari uchun esa — nomlarini koʻrsatishga ruxsat etilmaydi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

80 km/h

bir soatda 80 kilometr

80 km/soat

soatiga 80 km

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

80 km/h

bir soatda 80 kilometr

80 km/soat

soatiga 80 km

22. Oʻlchamning raqamli qiymatlari diapazoni bir turdagi oʻlcham birliklarida ifodalangan boʻlsa, oʻlcham birligining belgisi, maxsus belgilar koʻrinishidagi oʻlchamlar bundan mustasno (“…°”, “…'”, “…''”), diapazonning oxirgi raqamli qiymatidan keyin koʻrsatiladi.

22. Kattalikning raqamli qiymatlari diapazoni bir turdagi kattalik birliklarida ifodalangan boʻlsa, kattalik birligining belgisi, maxsus belgilar koʻrinishidagi kattaliklar bundan mustasno (“…°”, “…'”, “…''”), diapazonning oxirgi raqamli qiymatidan keyin koʻrsatiladi.

Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

1 dan 1000 g gacha

110 dan 380 V gacha

45° dan 90° gacha

ot 1' dan 60' gacha

1 g dan 1000 g gacha

110 V dan 380 V gacha

45 dan 90° gacha

ot 1 dan 60' gacha

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

1 dan 1000 g gacha

110 dan 380 V gacha

45° dan 90° gacha

ot 1' dan 60' gacha

1 g dan 1000 g gacha

110 V dan 380 V gacha

45 dan 90° gacha

ot 1 dan 60' gacha

23. Axborot miqdori birligining ikkilik qoʻshimchalari katta harfda yoziladi. Axborot birligining xalqaro belgilarini “K”, “M”, “G” qoʻshimchalari bilan ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.

5-bob. Yakunlovchi qoida

24. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda javob beradi.

Oʻlcham birliklarini yozish va qoʻllash qoidalariga
ILOVA

Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash qoidalariga
ILOVA

Karrali va ulushli oʻlcham birliklarini hosil qilish uchun qoʻllanadigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar

Karrali va ulushli kattalik birliklarini hosil qilish uchun qoʻllanadigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar

T/r	Oʻnlik koʻpaytiruvchi (koeffitsentlar)	Qoʻshimchalar
T/r	Oʻnlik koʻpaytiruvchi (koeffitsentlar)	nomi	belgisi
1.	10²⁴	iota	Y
2.	10²¹	zetta	Z
3.	10¹⁸	eksa	E
4.	10¹⁵	peta	P
5.	10¹²	tera	T
6.	10⁹	giga	G
7.	10⁶	mega	M
8.	10³	kilo	k
9.	10²	gekto	h
10.	10¹	deka	da
11.	10^-1	detsi	d
12.	10^-2	santi	c
13.	10^-3	milli	m
14.	10^-6	mikro	µ
15.	10^-9	nano	n
16.	10^-12	piko	p
17.	10^-15	femto	f
18.	10^-18	atto	a
19.	10^-21	zepto	z
20.	10^-24	iokto	y

T/r	Oʻnlik koʻpaytiruvchi (koeffitsentlar)	Qoʻshimchalar
T/r	Oʻnlik koʻpaytiruvchi (koeffitsentlar)	nomi	belgisi
1.	10²⁴	iota	Y
2.	10²¹	zetta	Z
3.	10¹⁸	eksa	E
4.	10¹⁵	peta	P
5.	10¹²	tera	T
6.	10⁹	giga	G
7.	10⁶	mega	M
8.	10³	kilo	k
9.	10²	gekto	h
10.	10¹	deka	da
11.	10^-1	detsi	d
12.	10^-2	santi	c
13.	10^-3	milli	m
14.	10^-6	mikro	µ
15.	10^-9	nano	n
16.	10^-12	piko	p
17.	10^-15	femto	f
18.	10^-18	atto	a
19.	10^-21	zepto	z
20.	10^-24	iokto	y

Izoh:

Izoh:

Boshlangʻich oʻlcham birliklari karrali va ulushli oʻlcham birliklar darajasiga oshirilganda, boshlangʻich oʻlcham birligi karrali va ulushli daraja koʻrsatkichiga tegishli belgi qoʻshish orqali hosil qilinadi. Bunda daraja koʻrsatkichi qoʻshimcha bilan karrali yoki ulushli oʻlcham birliklarini darajaga koʻtarishni bildiradi.

Boshlangʻich kattalik birliklari karrali va ulushli kattalik birliklar darajasiga oshirilganda, boshlangʻich kattalik birligi karrali va ulushli daraja koʻrsatkichiga tegishli belgi qoʻshish orqali hosil qilinadi. Bunda daraja koʻrsatkichi qoʻshimcha bilan karrali yoki ulushli kattalik birliklarini darajaga koʻtarishni bildiradi.

Кўриниш

Кўриниш