Kasaba uyushmasi koʻngilli jamoat tashkiloti boʻlib, ham ishlab chiqarish, ham noishlab chiqarish sohalaridagi faoliyat turiga qarab, oʻz aʼzolarining mehnat va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlarini hamda manfaatlarini himoya qilish uchun mushtarak manfaatlar bilan bogʻlangan mehnatkashlarni birlashtiradi.

Mehnatkashlar, shuningdek oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida taʼlim olayotgan shaxslar* hech qanday tafovutsiz oʻz xohishlariga koʻra va oldindan ijozat olmay turib, ixtiyoriy ravishda kasaba uyushmalari tuzish huquqiga, shuningdek ustavlarga rioya etish sharti bilan kasaba uyushmalariga kirish huquqiga egadirlar.

Mehnatkashlar korxonalarda, muassasalarda, tashkilotlarda va boshqa ish joylarida** kasaba uyushmalari tuzishga haqlidirlar.

Ishlamaydigan pensionyerlarning kasaba uyushmasi aʼzoligiga kirish yoki undan chiqish tartibi kasaba uyushmalarining ustavlari bilan yoʻlga solib boriladi.

Kasaba uyushmalari ixtiyoriylik asosida respublika va boshqa hududiy hamda tarmoq birlashmalari tuzishlari, shuningdek ularga kirishlari mumkin.

Kasaba uyushmalarining ustavlari “Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida belgilangan tartibda roʻyxatga olinadi.

Barcha kasaba uyushmalari teng huquqlardan foydalanadilar.

Kasaba uyushmalari oʻz faoliyatida davlat boshqaruv idoralaridan, xoʻjalik idoralaridan, siyosiy va boshqa jamoat tashkilotlaridan mustaqildirlar, ular oldida hisobdor emaslar va ular tomonidan nazorat qilinmaydilar, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Kasaba uyushmalarining huquqlarini cheklaydigan yoki shu huquqlarning amalga oshirilishiga toʻsqinlik qiladigan tarzdagi har qanday aralashuv man etiladi.

Kasaba uyushmalari mustaqil ravishda oʻz ustavlarini ishlab chiqadilar va tasdiqlaydilar, uyushma tuzilishini belgilaydilar, rahbar idoralarini saylaydilar, oʻz faoliyatlarini tashkil etadilar, yigʻilishlar, konferensiyalar, plenumlar, qurultoylar oʻtkazadilar.

Kasaba uyushmalari oʻz ustavlarida belgilangan maqsadlarga va vazifalarga muvofiq ravishda boshqa mamlakatlarning kasaba uyushmalari bilan hamkorlik qilish, oʻz xohishiga koʻra xalqaro va boshqa kasaba uyushmalari birlashmalariga va tashkilotlariga kirish huquqiga egadirlar.

Fuqarolarning kasaba uyushmalariga mansubligi yoki mansub emasligi ularning qonunlarda kafolat berilgan mehnat, ijtimoy-iqtisodiy, siyosiy, shaxsiy huquqlari va erkinliklari biron bir tarzda kamsitilishiga sabab boʻlmaydi. Mehnatkashlarni ishga qabul qilish, xizmat pogʻonalariga koʻtarish, shuningdek ishdan boʻshatish uchun muayyan kasaba uyushmasiga mansublikni, unga kirish yoki undan chiqishni shart qilib qoʻyish taqiqlanadi.

Kasaba uyushmalari faoliyatini toʻxtatish uning aʼzolari qarori asosida ustavda belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Kasaba uyushmalari, ularning birlashmalari faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga zid boʻlgan hollarda bu faoliyat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining, taqdimiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining qarori bilan taqiqlanishi mumkin. Kasaba uyushmalari faoliyatini boshqa biron bir idoraning qarori bilan taqiqlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Kasaba uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisidagi qonunlar mazkur jamoat tashkilotlarining huquqiy holati asoslarini belgilab beradigan ushbu Qonundan, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Mazkur Qonun Oʻzbekiston Respublikasining Qurolli Kuchlarida, ichki ishlar idoralarida, milliy xavfsizlik xizmatlarida, ichki qoʻshinlari va boshqa harbiy tuzilmalarida qoʻllanilishining oʻziga xos xususiyatlari ana shu tuzilmalar toʻgʻrisidagi qonunlarda belgilab beriladi.

Qoraqalpogʻiston Respublikasida kasaba uyushmalarini tuzish, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari Qoraqalpogʻiston Respublikasining qonunlari bilan belgilanadi

Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi mehnatga va ijtimoiy-iqtisodiy masalalarga oid qonun hujjatlari ishlab chiqishda qatnashish huquqiga egadir.

Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashi mehnatga va ijtimoiy-iqtisodiy masalalarga oid meʼyoriy hujjatlar qabul qilish toʻgʻrisidagi takliflarni tegishli davlat boshqaruvi, xoʻjalik va kooperativ idoralariga taqdim etishga haqlidir.

Davlat boshqaruvi va xoʻjalik idoralari mehnatkashlarning mehnat va ijtimoiy-iqtisodiy huquqlari hamda manfaatlariga daxldor meʼyoriy hujjatlarni Oʻzbekiston kasaba uyushmalari Federatsiyasi Kengashini kamida bir hafta oldin xabardor etgan holda qabul qiladilar.

Kasaba uyushmalari oʻz aʼzolarining mehnat qilish huquqini himoya etadilar, aholini ish bilan taʼminlash davlat siyosati ishlab chiqilishida qatnashadilar. Korxonalarda ishdan holi etib olinadigan shaxslarni ijtimoiy jihatdan himoya qilishning qonunlar asosida jamoa shartnomasida belgilab qoʻyiladigan choralarini taklif etadilar.

Maʼmuriyat, mulkdor yoki ular vakil qilgan boshqaruv idorasining tashabbusi bilan ish joylarining qisqartirilishi yoki ish sharoitining yomonlashuviga olib keladigan korxonani va undagi tarkibiy boʻlinmalarni tugatish, ishlab chiqarishni toʻliq yoki qisman toʻxtatib qoʻyish tegishli kasaba uyushmalari kamida uch oy oldin xabardor qilib qoʻyilgan va ular bilan mehnatkashlarning huquqlari hamda manfaatlariga rioya etish yuzasidan muzokara oʻtkazilgan taqdirdagina amalga oshirilishi mumkin.

Kasaba uyushmalari aholini ish bilan taʼminlashning ahvolini va bu sohadagi qonunlarga rioya etilishini nazorat qilib boradi.

Mehnat shartnomasi maʼmuriyatining tashabbusi bilan bekor qilinishiga Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq tegishli kasaba uyushma qoʻmitasi bilan oldindan kelishilgan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi.

Kasaba uyushmalari maʼmuriyat, mulkdor yoki ular vakil qilgan boshqaruv idorasi bilan jamoa muzokaralari olib borishda va jamoa shartnomalari, bitimlari tuzishda ustuvor huquqqa egadirlar, ularning bajarilishini nazorat qiladilar.

Agar kasaba uyushmalari jamoa shartnomasi, bitimi tuzishni taklif qilsa, maʼmuriyat, mulkdor yoki ular vakil qilgan boshqaruv idorasi bu haqda muzokaralar olib borishi shart.

Kasaba uyushmalarining mehnat sharoiti va mehnatga haq toʻlash, mehnatni muhofaza qilish va ishlab chiqarish xavfsizligini taʼminlashga, mehnatkashlarning uy-joy sharoitiga, ularni ijtimoiy sugʻurtaga, ularni sogʻliqni saqlash va madaniyatga taalluqli manfaatlarini himoya qilish, pensiya taʼminoti sohasidagi huquqlari Oʻzbekiston Respublikasining tegishli qonunlari bilan tartibga solinadi.

Kasaba uyushmalarining respublika va hududiy birlashmalari oʻz vakolatlari doirasida mehnatkashlarni ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan himoya qilish tadbirlarini ishlab chiqishda, turmush darajasining asosiy mezonlarini, narx-navo indeksi oʻzgarishiga qarab tovon toʻlash miqdorini aniqlashda qatnashadilar, qonunda belgilab qoʻyilgan kun kechirishning eng past darajasiga hamda pensiyalar, stipendiyalar va nafaqalar miqdoriga rioya etilishini nazorat qiladilar.

Kasaba uyushmalarining birlashmalari shu masalalar yuzasidan tegishli davlat va xoʻjalik idoralari bilan bitim tuzishi mumkin.

Kasaba uyushmalari maʼmuriyat, mulkdor yoki ular vakil qilgan boshqaruv idorasi mehnat va kasaba uyushmalari toʻgʻrisidagi qonunlarga rioya etishlarini nazorat qilib boradi, aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishni talab qilishga haqlidir. Maʼmuriyat mehnat va kasaba uyushmalari toʻgʻrisidagi qonunlar buzilishini bartaraf etish toʻgʻrisidagi taqdimnomalarni koʻrib chiqishi va koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida bir oy muddat ichida kasaba uyushmasiga xabar qilishi shart.

Kasaba uyushmalari mehnatkashlarning mehnat huquqlarini himoya qilib, daʼvo ariza bilan sudga murojaat qilishga haqlidir. Shu maqsadda kasaba uyushmalari inspeksiyalar, huquqiy yordam xizmatlari va boshqa zarur idoralarga ega boʻlishi mumkin.

Kasaba uyushmalari kasaba uyushmasi aʼzosi bilan maʼmuriyat oʻrtasida paydo boʻlgan yakka tartibdagi mehnat nizolarini koʻrib chiqadi va ular yuzasidan qonunlarga muvofiq tegishli qarorlar qabul qiladi.

Kasaba uyushmalari mehnatga doir amaldagi qonunlarning jamoa shartnomasi, bitimi shartlarining buzilishi, mehnat va turmushning yangi ijtimoiy-iqtisodiy shart-sharoitlarini belgilash yoki mavjud shart-sharoitlarini oʻzgartirish bilan bogʻliq masalalarga doir jamoa mehnat nizolarini koʻrib chiqishda qatnashadi.

Kasaba uyushmalari maʼmuriyatdan, shuningdek davlat va xoʻjalik boshqaruvi idoralaridan mehnat hamda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish bilan bogʻliq masalalar yuzasidan belgilab qoʻyilgan statistika hisoboti doirasida bepul maʼlumotlar olishga haqlidir.

Maʼmuriyat jamoa shartnomasi shartlarini buzuvchi qaror qabul qilgan taqdirda kasaba uyushmalari ana shu qoidabuzarlikni bartaraf etish toʻgʻrisida maʼmuriyatga taqdimnoma kiritishga haqlidir, bu taqdimnoma bir hafta muddatda koʻrib chiqiladi. Maʼmuriyat kasaba uyushmalarining bu talabini bajarishdan bosh tortgan yoki yuqorida aytilgan muddatda oʻzaro bitimga kelishilmagan taqdirda, kelishmovchiliklar jamoa mehnat nizolarini hal qilish toʻgʻrisidagi qonunlarga muvofiq koʻrib chiqiladi.

Mehnatkashlarning manfaatlarini himoya qilishga hamda maʼmuriyat bilan mehnat jamoasi yoki kasaba uyushmalari oʻrtasida kelib chiqadigan nizolarni hal etishga doir masalalar Oʻzbekiston Respublikasining qonunlariga toʻla muvofiq holda qarab chiqiladi.

Kasaba uyushmalari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida belgilangan tartibda aholining koʻchib yurishi, ish bilan taʼminlanishi, mehnat, narx-navo belgilash va ijtimoiy taʼminot masalalariga doir davlatlararo bitimlar tuzilishida, xalq deputatligiga nomzodlar koʻrsatilishda, saylov mavsumida ularni qoʻllab-quvvatlashda ishtirok etishlari mumkin.

Davlat va xoʻjalik idoralarining maʼmuriyati, jamoat tashkilotlari, mansabdor shaxslar kasaba uyushmalarining huquqlariga rioya etishlari, ularning faoliyat koʻrsatishlariga koʻmaklashishlari shart. Bu idoralar va shaxslar kasaba uyushmalari huquqlarini buzganliklari yoki ularning qonuniy faoliyatiga toʻsqinlik qilganliklari uchun qonunlarda belgilangan tartibda javobgar boʻladilar. Davlat va xoʻjalik idoralarining maʼmuriyati jamoat tashkilotlari, mansabdor shaxslar kasaba uyushmalarining vakillari shu kasaba uyushmasi aʼzolari ishlayotgan korxonalarga ustavda belgilangan vazifalarni va qonunlarda belgilab qoʻyilgan huquqlarni amalga oshirish uchun kirishlariga toʻsqinlik qilishga haqli emas.

Quyidagilarga intizomiy jazo berilishi mumkin emas:

ishlab chiqarishdagi ishidan ozod qilinmagan holda kasaba uyushmalari idoralari tarkibiga saylangan xodimlar shu idoraning roziligi olinmasdan turib;

korxona boʻlinmalaridagi kasaba uyushmalari idoralarining rahbarlari — tegishli kasaba uyushmasi idorasining roziligi olinmasdan turib;

korxonadagi kasaba uyushmasi idoralarining rahbarlari, kasaba uyushmasi tashkilotchilari — tegishli kasaba uyushmasi birlashmasining roziligi olinmasdan turib.

Ishlab chiqarishdagi asosiy ishidan ozod qilinmagan holda kasaba uyushmasi idoralari tarkibiga saylangan shaxslarni maʼmuriyat tashabbusi bilan ishdan boʻshatishga ishdan boʻshatishning umumiy tartibiga rioya qilishdan tashqari, ular aʼzo boʻlgan kasaba uyushmasi idorasining roziligi olingandan keyingina, korxonadagi kasaba uyushmasi idoralarining raislari va aʼzolarini maʼmuriyatning tashabbusi bilan ishdan boʻshatishga esa, yuqoridagilardan tashqari, faqat tegishli kasaba uyushmasi birlashmasining roziligi olinganidan keyingina yoʻl qoʻyiladi.

Kasaba uyushmasi tashkilotchilari va kasaba uyushmasi guruhlari tashkilotchilarini maʼmuriyat tashabbusi bilan ishdan boʻshatishga tegishli kasaba uyushmasi birlashmasi idorasining roziligi olingan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi.

Kasaba uyushmalari saylab qoʻyiladigan idoralarining ishlab chiqarishda oʻzining asosiy ishidan ozod qilinmagan aʼzolariga jamoat shartnomasi, bitimida belgilab qoʻyiladigan shartlarga muvofiq, jamoa manfaatlari yoʻlida jamoatchilik vazifalarini bajarishlari uchun oʻrtacha ish haqi saqlangan holda ishdan boʻsh vaqt beriladi, shuningdek qisqa muddatli kasaba uyushmasi oʻquviga qatnagan vaqtlarida ularning oʻrtacha ish haqi saqlab qolinadi.

Kasaba uyushmalarining saylab qoʻyiladigan idoralari aʼzolari delegat sifatida kasaba uyushmalari tomonidan chaqiriladigan qurultoylarda, konferensiyalarda, shuningdek, kasaba uyushmalarining plenumlari va rayosatlari ishida qatnashgan vaqtlari uchun kasaba uyushmalari mablagʻi hisobidan oʻrtacha ish haqi miqdorida haq toʻlanib, ishlab chiqarishdagi ishlaridan ozod qilinadilar.

Kasaba uyushma idoralaridagi saylab qoʻyiladigan lavozimlarga saylanganligi tufayli ishdan ozod qilingan xodimlarga saylov vakolatlari tugaganidan soʻng avvalgi oʻz ishi (lavozimi) beriladi, bunday ish (lavozim) boʻlmagan taqdirda oʻsha korxonada yoki xodimning roziligi bilan boshqa korxonada avvalgisiga teng keladigan boshqa ish (lavozim) beriladi.

Tegishli ish (lavozim) berish imkoniyati boʻlmagan taqdirda oldingi ish joyidagi korxona maʼmuriyati, korxona tugatilgan taqdirda esa kasaba uyushmasi xodim uchun ishga joylashish davrida oʻrtacha ish haqini saqlab qoladi, lekin bu muddat olti oydan oshmasligi kerak, malakasini oʻzgartirish uchun oʻqish chogʻida esa bir yil muddatgacha oʻrtacha ish haqi saqlab turiladi.

Kasaba uyushmasi idoralari tarkibiga saylangan xodimlarning saylov vakolatlari tugaganidan soʻng ikki yil davomida maʼmuriyat tashabbusi bilan ishdan boʻshatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi, korxonaning butunlay tugatilishi yoki xodimning qonunga muvofiq ishdan boʻshatilishiga olib keladigan xatti-harakatlar sodir etish hollari bundan mustasnodir. Bunday hollarda ishdan boʻshatish 18-moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Kasaba uyushmalari va ularning idoralari qonunlarga muvofiq yuridik shaxs hisoblanadilar.

Kasaba uyushmalari mulkka egalik huquqi asosida oʻzlariga qarashli boʻlgan mol-mulk va pullarga egalik qiladilar, ulardan foydalanadilar va ularni tasarruf etadilar.

Kasaba uyushmalari davlat, xoʻjalik, kooperativ va boshqa jamoat tashkilotlarining majburiyatlari uchun javob bermaydilar, oʻz navbatida ular ham kasaba uyushmalarining majburiyatlari uchun javob bermaydilar.

Kasaba uyushmasi budjeti mablagʻining manbalari, mablagʻni shakllantirish va undan foydalanish tartibi kasaba uyushmalari ustavida belgilab beriladi.

Kasaba uyushmalarining moliyaviy faoliyati ularning oʻz ustavlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Kasaba uyushmalariga qarashli korxonalar va tashkilotlar daromadlarining manbalari, ular olgan mablagʻ miqdori va toʻlagan soliq miqdori davlat moliya idoralari va soliq inspeksiyalari tomonidan qonunlarga muvofiq ravishda nazorat qilinadi.

Kasaba uyushmalari oʻz ustavlarida qayd etilgan maqsad va vazifalarga muvofiq ravishda belgilab qoʻyilgan tartibda tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish, kasaba uyushmalarining banklarini, sugʻurta va aksionerlik jamiyatlarini, qoʻshma tijorat korxonalarini barpo etish, noshirlik faoliyati bilan shugʻullanish, turli fondlar tuzish huquqiga egadirlar.

Korxona maʼmuriyati kasaba uyushmalariga ularning faoliyati uchun zarur boʻlgan jihozlangan binolarni foydalanish uchun tekinga beradi, binolarni berish shartlari maʼmuriyat va kasaba uyushmalari ishtirokida mehnat jamoasining qarori bilan belgilanadi.

Jamoa shartnomasi tuzish chogʻida qabul qilingan qarorga muvofiq korxona kasaba uyushmalariga oʻz balansida turgan yoki oʻzi ijaraga olgan binolar, xonalar, inshootlar va boshqa obyektlarni, shuningdek dam olishni tashkil etish, mehnatkashlar va ularning oila aʼzolari bilan madaniy-maʼrifiy, jismoniy tarbiya-sogʻlomlashtirish ishlarini olib borish uchun zarur boʻlgan dam olish maskanlarini, bolalar-oʻsmirlar lagyerlari va boshqa sogʻlomlashtirish lagyerlarini bepul foydalanish uchun beradi.

Korxona kasaba uyushmalariga jamoa shartnomasida belgilangan maqsadlar uchun qonunlarda belgilab qoʻyilgan miqdorda mablagʻ oʻtkazadi.

Korxonada ish olib boradigan kasaba uyushmalarining faoliyati uchun boshqa moddiy sharoitlarni yaratish jamoa shartnomasi (bitimi) bilan tartibga solinadi.