Qonunga xilof ravishda qurolga egalik qilish bilan bogʻliq jinoyatlar jamiyat uchun katta xavf tugʻdiradi. Qurol va oʻq-dorilarni respublikaga tashqaridan keltirilishi, ularni omborxonalardan talon-toroj etilishi, qurolga egalik qilish maqsadida hokimiyat vakillariga va harbiy xizmatchilarga hujum qilinishi hollari ortmoqda.

Koʻplab ogʻir jinoyatlar qurol qoʻllab sodir etilmoqda, ayrim hollarda jinoiy guruhlar tomonidan avtomatik qurollar ham ishlatilmoqda. Sudlar esa hanuzgacha bunday jinoyatlarning jamiyat uchun oʻta xavfliligiga yetarlicha baho bermayotirlar.

Qurollarni olish yoki tayyorlash manbalari va sabablari, shuningdek, bunday jinoyatlarning sodir boʻlishiga imkoniyat tugʻdirayotgan sharoitlar va shaxslar doirasi, qurollarni respublika hududiga keltirish usullari koʻpchilik ishlar boʻyicha aniqlanmayotir.

Bunday ishlar boʻyicha jazo tayinlash amaliyotida ham bir xilda yondoshish yoʻq, koʻpincha aybdorlarga nisbatan asossiz ravishda yengil jazo tayinlash hollari uchramoqda. Shaxslarni oʻqotar qurol, oʻq-dorilarni saqlaganlik uchun faqat rasmiy asoslarga koʻra, ularning shaxsi va ish tafsilotlarini eʼtiborga olmasdan javobgarlikka tortish va sudlash hollari yuz bermoqda.

Qayd etilganlarni inobatga olib, shuningdek yangi qonunlar qabul qilinganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini qonunga xilof ravishda egallash, ularga qonunga xilof ravishda egalik qilish, shuningdek oʻqotar qurol yoki oʻq-dorilarni beparvolik bilan saqlash toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda yoʻl qoʻyilayotgan kamchiliklarga qaratilsin va bu jinoyatlar jamiyat xavfsizligiga, fuqarolarning hayoti va sogʻligʻiga jiddiy tahdid solishi koʻrsatib oʻtilsin.

2. Tushuntirilsinki, oʻqotar qurol deganda amalda qanday maqsadlarda qoʻllanilishidan qatiy nazar otish uchun porox gazlarining kuchidan foydalaniladigan barcha turdagi jangovor, sport va ov qurollari tushunilishi lozim;

oʻq-dorilar deganda qurol uchun lozim boʻlgan oʻqlar, artilleriya snaryadlari, bombalar, minalar, granatalar, raketalarning jangovor qismlari, shuningdek oʻqotar quroldan otish uchun moʻljallangan ashyolar tushuniladi;

portlovchi moddalar deganda porox, dinamit, trotil, nitroglitserin va kislorodli havo yetishmagan vaziyatda portlash xususiyatiga ega boʻlgan kimyoviy moddalar va aralashmalar tushunilmogʻi lozim;

portlatish qurilmalari deganda portlovchi moddalar bilan toʻldirilgan va portlashni amalga oshirish uchun moʻljallangan yigʻilgan holdagi qurilmalar tushunilmogʻi lozim;

pnevmatik miltiq, signal, start, gaz pistoletlari yoki gaz balonlari, raketnitsalar va boshqa imitatsiya-pirotexnik va yoritgich vositalari qurol jumlasiga kirmaydi.

3. Bunday ishlarni tergov qilish va sudda koʻrish chogʻida oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini olish, tayyorlash manbalarini aniqlash lozim. Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalari saqlanayotgan obyektlarni qoʻriqlashda mansab sovuqqonligiga yoʻl qoʻyilganlik hollari yoxud oʻqotar qurol yoki unga oʻq-dorilar tayyorlangan asbob-uskunalardan foydalanish ustidan tegishli nazoratning boʻlmaganligi aniqlangan taqdirda sudlar bunga xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan oʻzlarining munosabatlarini bildirishlari, zarur hollarda esa jinoyat ishi qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda prokurorga xabar qilishlari shart. Ichki ishlar organlari faoliyatida mavjud boʻlgan qonunga xilof ravishda saqlanayotgan oʻqotar qurollarni aholidan olishdagi va ularni roʻyxatdan oʻtkazishdagi kamchiliklar ham sudlarning eʼtiboridan chetda qolmasligi lozim.

4. Shaxsning Jinoyat kodeksi 247, 248 va 249-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarni sodir etganlikda aybdorligi toʻgʻrisidagi masalani hal qilishda aybdordan olingan u yoki bu ashyolarning qonunga xilof ravishda egallaganlik, tayyorlaganlik, olganlik, olib yurganlik, saqlaganlik, oʻtkazganlik va beparvolik bilan saqlaganlik uchun qayd etilgan moddalarda javobgarlik koʻzda tutilgan oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalariga taalluqliligini tegishli ekspertiza oʻtkazish yoʻli bilan aniqlash kerak.

5. Sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, Jinoyat kodeksining 247, 248-moddalari boʻyicha javobgarlik foydalanish uchun yaroqli boʻlgan oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini yoxud foydalanishga yaroqsiz oʻqotar qurol yoki portlatish qurilmalarini egallagan, egalik qilgan, olgan, olib yurgan, saqlagan yoki oʻtkazganda (basharti ularni yaroqli holatga keltirish uchun aybdor aniq imkoniyatga ega boʻlgan boʻlsa) kelib chiqadi.

6. Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini qonunga xilof ravishda egallash deganda, ularni gʻayriqonuniy ravishda har qanday usulda (oʻgʻirlik, firibgarlik, oʻzlashtirish yoki rastrata qilish, mansab mavqeyini suiisteʼmol qilish, talonchilik, tovlamachilik, bosqinchilik yoʻli bilan) qoʻlga kiritish tushunilishi lozim.

Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini qonunga xilof ravishda har qanday usulda egallash, aybdorning ulardan oʻz xohishi boʻyicha foydalanish yoki tasarruf etish imkoniyatlari bor-yoʻqligidan qatʼi nazar, ular olingan vaqtdan boshlab tugallangan jinoyat hisoblanishi kerak.

7. Jinoyat kodeksining 247-moddasiga muvofiq oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini egallaganlik uchun javobgarlik ular qonunga xilof ravishda korxona, tashkilot, muassasalardan, shuningdek, qonuniy yoki qonunsiz tarzda egallab turgan fuqarolardan olingan hollarda ham yuzaga keladi.

Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini oʻgʻirlik, firibgarlik, oʻzlashtirish yoki rastrata qilish, mansab mavqeyini suiisteʼmol qilish, talonchilik, tovlamachilik, bosqinchilik yoʻli bilan qonunga xilof ravishda egallash Jinoyat kodeksining 247-moddasi va tegishli moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar majmui bilan, faqat bu moddalar (modda qismlari) sanksiyasi Jinoyat kodeksining 247-moddasidagidan ogʻirroq jazoni koʻzda tutgan hollardagina kvalifikatsiya qilinishi lozim (masalan, Jinoyat kodeksi 247-moddasi uchinchi qismining “v” bandi va 164-moddasi 4-qismining “v” bandi bilan).

Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalari Oʻzbekiston Respublikasining bojxona chegarasidan qonunga xilof ravishda oʻtkazilgan hollarda aybdor Jinoyat kodeksining 246 va 248-moddalari majmui boʻyicha javobgar qilinishi shart.

8. Jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos boʻladigan oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini tayyorlash deganda ularni yasash yoki shikast yetkazish xususiyatlarini tiklash, shuningdek, qandaydir ashyo (masalan, raketnitsa, start va qurilish pistoletlari) ni qayta ishlash natijasida ularni oʻqotar qurol xususiyatiga keltirish tushunilishi lozim. Ashyoga shikast yetkazish xususiyatlarini berishga qaratilgan harakatlar aybdorga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra oxirigacha yetkazilmagan boʻlsa, oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini qonunga xilof ravishda tayyorlashga suiqasd qilish tariqasida kvalifikatsiya qilinmogʻi lozim.

Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini olish deb ularni sotib olishni, boshqa narsalarga almashtirib olishni, qarzga yoki hadyaga, qarzi evaziga olishni va hokazolarni hisoblamoq kerak.

Saqlash deganda oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini tegishli ruxsatnomasiz aybdorning egaligida: yonida, binoda, xufiya joylarda, transport vositalarida va boshqa yerlarda boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan har qanday qasddan qilingan harakatlar tushunilmogʻi lozim.

Qayd qilingan ashyolar shaxs tomonidan tegishli ruxsatnoma boʻlgan holda, ammo bu ruxsatnomaning muddati oʻtgan yoki oʻqotar qurolni hisobga qoʻyish qoidalari buzilgan vaziyatda saqlanayotgan boʻlsa, aybdor Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 221-moddasi boʻyicha javobgarlikka tortilishi kerak.

Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini oʻtkazish deganda ularni har xil usullarda tarqatish (sotish, oʻzgaga berish, hadya etish, qarzi evaziga berish, qarzga berish va sh.k.)ni tushunish lozim.

Qayd etilgan ashyolar oʻtkazish maqsadida qonunga xilof ravishda saqlangan, tashilgan, olingan boʻlsa, bunday harakatlar jinoyatga suiqasd qilish tariqasida Jinoyat kodeksining 25 va 248-moddalari bilan kvalifikatsiya qilinishi kerak.

Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini olib yurish deganda aybdorning qayd etilgan ashyolarning sohibi ekanligi va bu ashyolarning uning yonida boʻlishi tushunilishi lozim. Bunda ushbu ashyolarning bevosita uning yonida yoki masalan chemodanida, avtomashinasida va hokazolarda boʻlishining ahamiyati yoʻq.

9. Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalarini olib yurish, saqlash yoki oʻtkazish mustaqil jinoyatlar ekanligini eʼtiborga olgan holda qayd etilgan ashyolarni qonunga xilof ravishda egallash va ularni kelgusida olib yurish, saqlash yoki oʻtkazish Jinoyat kodeksining 247 va 248-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarning real yigʻindisini tashkil qiladi.

10. Oʻqotar qurol, oʻq-dorilar, portlovchi moddalar yoki portlatish qurilmalari qonunga xilof ravishda boshqa jinoyatni sodir etish maqsadida egallangan, shuningdek tayyorlangan, olingan, olib yurilgan, saqlangan hollarda sodir etilgan qilmish tugallangan jinoyat (Jinoyat kodeksining 247 yoki 248-moddasi) va boshqa jinoyatni sodir etishga tayyorgarlik tariqasida kvalifikatsiya qilinishi shart.

11. Aybdorning egaligida boʻlgan oʻqotar qurol va unga moʻljallangan oʻq-dorilarni beparvolik bilan saqlash, uni oʻzga shaxs tomonidan foydalanishiga va odam oʻlishiga yoxud boshqa ogʻir oqibatlarning kelib chiqishiga sabab boʻlsa, Jinoyat kodeksining 249-moddasi alomatlari qamrab oladi va Jinoyat kodeksining boshqa moddalari bilan qoʻshimcha kvalifikatsiya qilish talab etilmaydi.

“Boshqa ogʻir oqibatlar” alomati har bir muayyan holatda ishning tafsilotlari majmuidan (imoratning portlashi, katta miqdordagi zararli moddalarning atmosferaga tarqalishi va shu kabilar) kelib chiqqan holda tergov va sud tomonidan hal qilinadi.

12. Shaxs Jinoyat kodeksi 248-moddasida qayd etilgan ashyolarni erkin tarzda oʻz ixtiyori bilan topshirish toʻgʻrisida qarorga kelsa va uning oʻzi bu ashyolarni topshirish haqida tegishli organlarga yozma yoki ogʻzaki ravishda murojaat qilsa, u ashyolarni oʻz ixtiyori bilan topshirgan hisoblanadi.

Shaxs tintuv jarayonida yoki unda qurol borligi haqida dalillar keltirilishi natijasida qurolni topshirish toʻgʻrisidagi xulosaga kelsa, u qurolni oʻz ixtiyori bilan topshirgan hisoblanmaydi.

13. Sudlar qurol va oʻq-dorilarni qonunga xilof ravishda respublika hududiga olib kirishda aybli boʻlgan shaxslarga, qurol va oʻq-dorilarni oʻtkazish maqsadida sotib oluvchi va tayyorlovchilarga, shuningdek ularni oʻtkazuvchilarga, ularni hokimiyat vakillari yoki harbiy xizmatchilarning saqlash joylaridan talon-toroj etuvchilarga, ogʻir jinoyatlar sodir etishda quroldan foydalanuvchilarga qattiq jazo choralari qoʻllanilishini taʼminlashlari shart.

Shu bilan birga sudlar qurol va oʻq-dorilarni saqlash toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda ushbu jinoyat tarkibining faqat rasmiy alomatlaridan, yaʼni saqlash faktining oʻzidangina kelib chiqmasliklari lozim. Bunda qurol va oʻq-dorilarni saqlayotgan shaxsning harakatlari Jinoyat kodeksining 248-moddasida nazarda tutilgan qilmishga toʻgʻri kelsa-da, ammo kam ahamiyatliligi sababli ijtimoiy xavfli boʻlmasa, bunday harakat Jinoyat kodeksining 36-moddasiga muvofiq jinoyat hisoblanmaydi.

14. Qoraqalpogʻiston Respublikasi jinoyat ishlari boʻyicha sudi, jinoyat ishlari boʻyicha viloyat, Toshkent shahar sudlari hamda Oʻzbekiston Respublikasi harbiy sudi ishlarni apellyatsiya va kassatsiya tartibida koʻrishda qayd etilgan turkumdagi ishlarni koʻrish sifati ustidan tegishli nazoratni taʼminlasinlar va sud xatolarini oʻz vaqtida tuzatish uchun zarur boʻlgan choralarni koʻrsinlar.

15. Oʻzbekiston SSR Oliy sudi Plenumining 1990-yil 14-dekabrdagi “Jumhuriyat sudlari tomonidan SSJI Oliy sudi Plenumining 1974-yil 20-sentabrdagi “Oʻqotar qurollar, oʻq-dorilar yoki portlovchi moddalarni talon-toroj qilish, oʻqotar qurollar, oʻq-dorilar yoki portlovchi moddalarni qonunsiz olib yurish, saqlash, sotib olish, yasash yoki sotish va oʻqotar qurollarni beparvolik bilan saqlash ishlari boʻyicha sud praktikasi haqida”gi qarorining bajarilishi toʻgʻrisida”gi qarori oʻz kuchini yoʻqotgan hisoblansin.