Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Mikrokredit tashkilotlari toʻgʻrisida” va “Mikromoliyalash toʻgʻrisida”gi qonunlariga asosan Markaziy bank Boshqaruvi qaror qiladi:

1. “Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobini yuritish toʻgʻrisidagi yoʻriqnoma” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan vaqtdan boshlab oʻn kundan soʻng kuchga kiradi.

3. Ushbu qaror ijrosini nazorat qilish Markaziy bank raisi oʻrinbosari M.Y. Eshmatov zimmasiga yuklatilsin.

Ushbu Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”, “Mikrokredit tashkilotlari toʻgʻrisida”, “Mikromoliyalash toʻgʻrisida” va “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq, mikrokredit tashkilotlari uchun majburiy boʻlgan buxgalteriya hisobi va hisobotini yuritish qoidalarini belgilaydi.

1. Ushbu Yoʻriqnomada mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobining tamoyillari, moliyaviy operatsiyalarning hisobini yuritish va nazorat qilish qoidalari, buxgalteriya apparatining tuzilishi, mijozlarga xizmat koʻrsatish hamda hujjatlar aylanmasini yoʻlga qoʻyish usullari, Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlarga asoslangan buxgalteriya hisobotini tuzish tartibi belgilangan.

Ushbu Yoʻriqnoma qoidalari banklar, kredit uyushmalari va lombardlarga tatbiq etilmaydi.

2. Buxgalteriya operatsiyalarini amalga oshirish, rasmiylashtirish, hisobini yuritish va nazorat qilish boʻyicha mazkur Yoʻriqnoma va uning ilovalarida belgilangan koʻrsatmalar barcha mikrokredit tashkilotlari uchun majburiydir. Mikrokredit tashkiloti doirasida hujjatlarning aylanish tartibi har bir mikrokredit tashkilotining ish xususiyatlaridan kelib chiqib, mazkur Yoʻriqnomada koʻzda tutilgan asosiy qoidalarga amal qilingan holda belgilanishi mumkin.

Mikrokredit tashkiloti Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlari va mazkur Yoʻriqnomaga muvofiq oʻz hisob siyosatini ishlab chiqishi, tasdiqlashi va amalda qoʻllashi lozim.

3. Mikrokredit tashkilotlarining buxgalteriya hisobi barcha mikrokredit tashkilotlari uchun yagona boʻlgan Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlari rejasiga muvofiq amalga oshiriladi.

4. Koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida hisob ikki yoqlama yozuv usulida yuritiladi. Bunda har bir asosiy hisobvaraq yoki asosiy hisobvaraqlar guruhi uchun kontr-hisobvaraqlar mavjud boʻlib, ulardan faqat buxgalteriya hisobi maqsadlari uchungina foydalaniladi. Balans hisoboti yoki shu kabi boshqa moliyaviy hisobotlarda asosiy hisobvaraqlar aks ettirilib, kontr-hisobvaraqlardagi maʼlumotlari koʻrsatilmaydi.

5. Mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organi rahbari hamda bosh buxgalteri buxgalteriya hisobini yuritish boʻyicha mazkur Yoʻriqnomada oʻrnatilgan talablarga rioya qilinishi va moliyaviy hisobotlarning oʻz vaqtida tayyorlanishini taʼminlash yuzasidan javobgar hisoblanadi.

6. Buxgalteriya apparati mikrokredit tashkilotlarining hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalar hisobini, hisob hujjatlarini rasmiylashtirish va nazoratini amalga oshiradigan xodimlarni oʻz ichiga oladi. Ushbu tuzilma mikrokredit tashkilotlarining bosh buxgalteri tomonidan boshqariladi. U mikrokredit tashkilotlari bosh buxgalteri toʻgʻrisidagi nizom (1-ilova) asosida ish olib boradi.

7. Har bir mikrokredit tashkilotida xodimlarning lavozim vazifalari ishlab chiqilgan va tasdiqlangan boʻlishi zarur. Mazkur lavozim vazifalarining nusxalari tegishli xodimlarga tanishtiriladi va bosh buxgalter tomonidan imzo qoʻydirib beriladi. Buxgalteriya apparatining asosiy vazifalari roʻyxati mazkur Yoʻriqnomaning 2-ilovasida keltirilgan.

8. Buxgalteriya xodimiga, uning lavozim majburiyatlariga muvofiq maʼlum vazifalarni bajarish yuklatiladi.

9. Chiqim kassa operatsiyalari ustidan nazorat maxsus ajratilgan buxgalter-nazoratchi tomonidan, agar mikrokredit tashkilotida bu lavozim koʻzda tutilmagan boʻlsa, bosh buxgalter yoki uning oʻrinbosari tomonidan mikrokredit tashkiloti rahbarining buyrugʻi asosida amalga oshiriladi. Shu bilan bir vaqtda mikrokredit tashkilotida chiqim kassa operatsiyalari boʻyicha kassa chiqim jurnali yuritilishi lozim.

10. Hisobga olish hujjatlarida mikrokredit tashkilotlari operatsiyalari hisobining yuritilishini tashkil etish va hisobotlar tuzish hamda hisob va hisobotlarning saqlanishi ustidan rahbarlik bosh buxgalterga yuklatiladi, u boʻlmagan vaqtda, mikrokredit tashkiloti rahbarining buyrugʻi asosida bosh buxgalterning oʻrinbosariga yuklatilishi mumkin.

11. Buxgalteriya xodimlarining ish kuni davomida mikromoliyalashga oid hisob hujjatlari rasmiylashtirilishi va ushbu hujjatlar asosida amalga oshirilgan operatsiyalar shu kunning oʻzida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida aks ettirilishi lozim.

12. Har bir mikrokredit tashkilotida tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlanadigan hujjatlar aylanish jadvali belgilanadi. Jadvalda hujjatlarning barcha koʻrib chiqish jabhalari boʻyicha oʻtish tartibi belgilanadi.

13. Moliyaviy operatsiyalar amalga oshirilganda ularning toʻgʻri rasmiylashtirilganligi, shuningdek, mablagʻlar va qimmatliklarning but saqlanishini tegishlicha nazorat qilish taʼminlanishi lozim.

14. Mikrokredit tashkilotlarida kassa operatsiyalari amaldagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

15. Kassa chiqim operatsiyalari chiqim kassa orderi bilan rasmiylashtiriladi (3-ilova) va mazkur Yoʻriqnomaning 9-bandida koʻrsatilgan tartibda markazlashgan holda nazorat qilinadi. Bosh buxgalter amalga oshiriladigan operatsiyalarning haqqoniyligini, qonun hujjatlariga mosligini, hujjatlar toʻgʻri rasmiylashtirilishini tekshiradi. Kassa chiqim orderi ijrochi direktor va bosh buxgalter tomonidan imzolanadi.

Kassa chiqim hujjatlarini toʻlov uchun kassaga yoʻnaltirilish tartibi mikrokredit tashkiloti ijrochi direktori va bosh buxgalteri tomonidan oʻrnatiladi.

16. Kassa kirim operatsiyalarini rasmiylashtirish va mikrokredit tashkiloti kassa hisobvaragʻiga mablagʻlarni kiritish faqat kassaga haqiqatda pul kelib tushganidan soʻng amalga oshirilishi lozim.

Bunda kassa kirim orderi (4-ilova) 3 nusxada rasmiylashtirilib, naqd pul topshirilgandan soʻng, uchinchi nusxa naqd pul qoʻyuvchiga kvitansiya sifatida mikrokredit tashkiloti muhri va kassir imzosi bilan qaytariladi, ikkinchi nusxa buxgalteriyaga tegishli buxgalteriya oʻtkazmasini amalga oshirish uchun beriladi, birinchi nusxa kassa kunlik hujjatlariga tikiladi.

17. Mikrokredit tashkilotining bosh buxgalteri muhrlar, shtamplar va blanklardan foydalanish, ularning yoʻqolishi yoki suiisteʼmolchilik maqsadlarida foydalanish sharoitiga imkon bermaslik uchun tegishli ravishda saqlanishini taʼminlashi shart. Mikrokredit tashkiloti rahbarining buyrugʻi asosida bosh buxgalter muhrlarni roʻyxatga olish kitobini yuritadi. Mazkur kitobda muhrlar va burchak muhrlarining hisobi ularni saqlayotgan buxgalter hamda kassirlar familiyasi va lavozimi hamda biriktirilgan burchak muhrlarning izi koʻrsatilgan holda imzo orqali rasmiylashtiriladi.

18. Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobini yuritish uchun Bosh va Yordamchi kitoblardan (sintetik va analitik hisob) foydalaniladi.

19. Bosh kitob (5-ilova) bu hisobvaraqlar rejasi nomenklaturasiga mos hisobvaraqlar guruhi boʻlib, moliya hisobotlarni (balans hisoboti, daromad va xarajatlar toʻgʻrisida hisoboti va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladigan yigʻma maʼlumotlarni aks ettiradi.

20. Mikrokredit tashkilotlarida bosh kitob kunlik balans shaklida yuritiladi. Bundan tashqari bosh kitob balans hisobvaraqlari boʻyicha mablagʻlar aylanmasi va qoldiqlari maʼlumotidan tashkil topishi mumkin. Bosh kitob maʼlumotlari quyidagi yordamchi kitoblar maʼlumotlari asosida shakllantiriladi:

— pul mablagʻlarini hisobga olish kitobi (6-ilova);

— berilgan mikrokredit, mikrolizing, mikroqarz va boshqa mikromoliyalash operatsiyalarni hisobga olish kitobi (7-ilova);

— hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarni hisobga olish kitobi (8-ilova);

— kam baholi va tez eskiruvchi buyumlarni hisobga olish kitobi (9-ilova);

— mehnatga haq toʻlashni hisobga olish kitobi (10-ilova);

— hisobot davri xarajatlarini hisobga olish kitobi (11-ilova);

— asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni hisobga olish kitobi (12-ilova);

— kirim va chiqim kassa kitoblari (13, 14-ilovalar).

21. Barcha kunlik operatsiyalar Yordamchi kitobda xronologik tartibda aks ettiriladi. Yordamchi kitob uchun manba boʻlib quyidagi birlamchi buxgalteriya hujjatlari hisoblanadi:

— kirim kassa orderi (4-ilova);

— chiqim kassa orderi (3-ilova);

— memorial orderi (15-ilova);

— toʻlov topshiriqnomasi (umumiy qabul qilingan shaklda);

— kirim va chiqim boʻyicha kassa kitoblari (13, 14-ilovalar);

— boshqa birlamchi hujjatlar.

22. Yordamchi kitobni yuritishni soddalashtirish va qoʻshimcha nazorat uchun kassa operatsiyalari hisobi kirim va chiqim boʻyicha kassa kitoblarida yuritiladi. Kun oxirida kirim va chiqim kassa kitoblaridagi qoldiqlar kassa bilan solishtiriladi. Mazkur daftarlardagi maʼlumotlar har bir hisobvaraq boʻyicha alohida yigʻilib, yordamchi kitobiga oʻtkaziladi. Kassa hujjatlari alohida tikib boriladi va ular kassada saqlanadi.

23. Mikrokredit tashkiloti kassa kitoblarining barcha varaqlari raqamlangan, ip oʻtkazib tikilgan va mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organ rahbari va bosh buxgalterining imzosi, shuningdek, mikrokredit tashkiloti muhri bilan tasdiqlanadi.

24. Hisobga olish davri moliyaviy operatsiyalar tahlilidan boshlanib, moliyaviy hisobotlarni tuzish va hisobvaraqlarni yopishgacha boʻlgan hisob jarayonining ketma-ket bosqichini oʻz ichiga oladi.

Hisobga olish davri quyidagi bosqichlardan iborat:

a) birlamchi hujjatlarni rasmiylashtirish (kirim kassa orderi, chiqim kassa orderi, memorial orderi va boshqa hujjatlar);

b) yordamchi kitoblarda operatsiyalarni roʻyxatga olish;

v) oyning oxirida yordamchi kitoblardagi jami summani Bosh kitobga oʻtkazish;

g) oy oxirida buxgalteriya balansini tayyorlash;

d) buxgalteriya balansi asosida moliyaviy hisobotni tayyorlash;

e) hisobot yili oxirida mikrokredit tashkilotining foyda va zararlar hisobvaraqlarini yopish;

j) yillik moliyaviy hisobotlarni tuzish.

25. Bosh va Yordamchi buxgalteriya kitoblarida hech qanday tuzatishlar qilinishiga ruxsat etilmaydi. Oʻchiruvchi suyuqliklar yordamida, shuningdek, summalarni oʻchirib yozish va tuzatish yoʻli bilan tuzatishlar kiritish taqiqlanadi.

26. Aniqlangan xato yozuvlar ushbu xato yozuvlar kiritilgan hisobvaraqlarga teskari yozuvlar kiritish yoʻli bilan (storno usulida) tuzatish ordyerlarini tuzish asosida tuzatilishi lozim.

27. Tuzatish orderi ikki nusxada tuziladi:

a) birinchi nusxasi oʻtkazmani tasdiqlovchi birlamchi hujjat hisoblanadi;

v) ikkinchi nusxasi tuzatish ordyerlarini roʻyxatga olish kitobiga tikiladi.

28. Tuzatish orderi matnida qachon va qaysi hujjatda xatoga yoʻl qoʻyilgani koʻrsatilishi kerak, agarda qarzdorning tashabbusi bilan berilgan arizaga asosan boʻlsa, unda arizaga eslatma beriladi. Ushbu ariza birlamchi hujjatlar bilan birga saqlanadi.

29. Tuzatish orderi ikkinchi nusxasining teskari tomonida, shuningdek, roʻyxatga olish kitobida xatoga yoʻl qoʻygan shaxsning F.I.Sh. va lavozimi koʻrsatiladi. Roʻyxatga olish kitobi bosh buxgalterda saqlanadi.

30. Summasi keyinchalik storno bilan tuzatilgan kredit kartochkasida yoki shaxsiy hisobvaraqdagi xato yozuv qarshisiga albatta “Stornolangan” belgisi qoʻyilishi, tuzatish kiritilgan sana va tuzatish orderining raqami koʻrsatilishi shart. Bu qayd tuzatish orderini imzolagan bosh buxgalter yoki uning muovini imzosi bilan tasdiqlanadi.

31. Mikrokredit tashkilotlari, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda, banklarda depozit hisobvaraqlari va boshqa bank hisobvaraqlari ochish huquqiga ega.

Mikrokredit tashkilotlarida mijozlarga mikromoliya xizmatlarini koʻrsatish va ichki xoʻjalik operatsiyalari boʻyicha shaxsiy hisobvaraqlarni ochish tartibi ushbu Yoʻriqnomaning 20-ilovasiga muvofiq amalga oshiriladi.

32. Mikrokredit tashkiloti bilan mijoz oʻrtasida mikrokredit berish boʻyicha kredit shartnomasi kuchga kirgandan soʻng, keyingi ish kunidan kechiktirmasdan mikrokredit tashkiloti ijrochi direktori mikrokreditning muddati va foiz stavkasini koʻrsatgan holda, mijoz uchun shaxsiy ssuda hisobvaragʻi ochish toʻgʻrisida buxgalteriyaga farmoyish beradi. Farmoyishga asosan keyingi ish kunidan kechiktirmasdan mijozga shaxsiy ssuda hisobvaragʻi ochiladi. Bunda mikrokredit tashkiloti tomonidan har bir qarzdorga alohida kredit kartochkasi ochiladi (16-ilova).

33. Mikrokredit tashkilotlari tomonidan yakka tartibdagi tadbirkorlar va yuridik shaxslarga tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun ajratiladigan mikrokreditlar hamda jismoniy shaxslarga mikroqarzlar miqdori qonunchilik bilan belgilanadi.

34. Mikrokredit tashkiloti tomonidan yakka tartibdagi tadbirkor va yuridik shaxslarga mikrokredit hamda jismoniy shaxslarga mikroqarzlar berilganda har bir qarz oluvchiga kredit kartochkasi rasmiylashtiriladi. Kredit kartochkasida berilgan barcha mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha operatsiyalar hisobi olib boriladi.

35. Mikrokredit va mikroqarz berish boʻyicha operatsiyalar oʻtkazilganda bosh buxgalter:

har bir qarzdor uchun mikrokredit (mikroqarz) shartnomasi va ijrochi direktor farmoyishiga asosan alohida shaxsiy ssuda hisobvaragʻini ochadi;

mikrokredit va mikroqarzlar berish boʻyicha farmoyishdagi operatsiyalarni va tegishli oʻtkazmalarni amalga oshirishni tasdiqlaydi;

farmoyishni ushbu qarzdor hisobvaragʻini yurituvchi buxgalteriya xodimiga beradi, mikrokredit va mikroqarz shartnomasini kredit boʻlimi xodimiga joʻnatadi.

36. Qarz oluvchiga mablagʻlarni berish ushbu Yoʻriqnomaga muvofiq pul mablagʻlarni berishni rasmiylashtirish jarayoni va hisobiga muvofiq amalga oshiriladi.

Bunda mikrokredit va mikroqarz boʻyicha naqd pul mablagʻlari berilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet Mikrokredit va mikroqarz boʻyicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvaragʻi;

Kredit 10101 — “Kassadagi pul mablagʻlari” hisobvaragʻi.

Mikrokredit va mikroqarz mijozga naqd pulsiz tarzda berilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet Mikrokredit va mikroqarz boʻyicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvaragʻi;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvaragʻi.

37. Mikrokredit va mikroqarzni qaytarish hisobvaragʻida mablagʻlarni hisobga olish va foizlar hisoblash ushbu Yoʻriqnomaga muvofiq kelib tushgan pul mablagʻlarni rasmiylashtirish jarayoni va hisobiga muvofiq amalga oshiriladi.

38. Mikrokredit va mikroqarz boʻyicha asosiy qarz va hisoblangan foizlar naqd pulda soʻndirilganda quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablagʻlari” hisobvaragʻi;

Kredit Mikrokredit yoki mikroqarz boʻyicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvaragʻi;

Kredit 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar boʻyicha tegishli hisobvaraq.

Xuddi shuningdek, mikrokredit va mikroqarz boʻyicha asosiy qarz va hisoblangan foizlar naqd pulsiz shaklda soʻndirilganda quyidagi oʻtkazma amalga oshiriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvaragʻi;

Kredit Mikrokredit yoki mikroqarz boʻyicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvaragʻi;

Kredit 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar boʻyicha tegishli hisobvaraq.

39. Hisoblangan foizlar summasi mikrokredit tashkiloti tomonidan har xil mikrokredit yoki mikroqarz turlari boʻyicha belgilagan yillik foiz stavkasidan kelib chiqqan holda hisoblanadi. Foizlar hisoblashda bir yil deb 365 (366) kun qabul qilinadi. Foizlar mikrokredit yoki mikroqarz berilgan sanadan boshlab haqiqiy kunlar miqdoridan (mikrokredit yoki mikroqarz berilgan kun hisobga olingan holda) yoki foizlarni qaytarishni oxirgi kunidan kelib chiqqan holda hisoblanadi.

40. Olinishi lozim boʻlgan foizlar har kuni hisoblanadi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:

Debet 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar boʻyicha tegishli hisobvaraq;

Kredit 42000—44500 — Mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha foizli daromadlar tegishli hisobvaragʻi.

41. Mikrokredit yoki mikroqarzning asosiy summasi yoki foizlar qaytarilishi 60 va undan ortiq kunga kechiktirilgan holda va bunday mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha foizlarni balans hisobvaraqlarida hisoblash toʻxtatilganda, hisoblangan, lekin olinmagan barcha foizlar quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan hisobdan chiqarilishi lozim:

Debet 4200—4500 — Mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha foizli daromadlar tegishli hisobvaragʻi;

Kredit 163** — Mikrokredit yoki mikroqarz boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan foizlar boʻyicha tegishli hisobvaraq.

Shuningdek, ushbu foizlar summasini koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida aks ettirish uchun quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 91501 — “Berilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar boʻyicha hisoblangan foizlar” hisobvaragʻi;

Kredit 96335 — “Aktivlar boʻyicha foizlar va vositachilik haqlari boʻyicha kontr-hisobvaraq”.

42. Foizlar balansdan hisobdan chiqarilganidan soʻng, foizlarni keyingi hisoblash faqat balansdan tashqari 91501 — “Berilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar boʻyicha hisoblangan foizlar” va 91505 — “Boshqa aktivlar boʻyicha foizlar va vositachilik haqlari” hisobvaraqlarida qoida boʻyicha 3 yildan oshmagan vaqtgacha amalga oshirilishi mumkin. Bunda barcha muddati oʻtgan foizlar kreditning asosiy summasi toʻliq qoplanganidan va toʻlanganidan keyin daromadga kiritilishi mumkin.

Avval hisobdan chiqarilgan va balansdan tashqari hisoblanadigan foizlarni qaytarishda:

Debet 96335 — “Aktivlar boʻyicha foizlar va vositachilik haqlari boʻyicha kontr-hisobvaraq” hisobvaragʻi;

Kredit 91501 — “Berilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar boʻyicha hisoblangan foizlar” hisobvaragʻi.

43. Mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasiga oʻtkazmalar mikrokredit tashkilotining xarajatiga 56802 — “Mikroqarz va mikrokreditlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” hisobvaragʻi orqali olib borilishi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar toʻgʻrisida hisobot”da aks ettirilishi shart:

Debet 56802 — “Mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” hisobvaragʻi;

Kredit Mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasining tegishli hisobvaragʻi (kontr-aktiv).

44. Tegishli zaxiralar hisobidan mikrokredit va mikroqarzlarni hisobdan chiqarish quyidagi oʻtkazma bilan amalga oshiriladi:

Debet Mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasining tegishli hisobvaragʻi (kontr-aktiv);

Kredit Mikrokredit va mikroqarz boʻyicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvaragʻi.

45. Oldin balansdan hisobdan chiqarilgan mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha asosiy qarz va foizlar naqd pulda undirilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablagʻlari” hisobvaragʻi;

Kredit 45921 — “Hisobdan chiqarilgan mablagʻlarning qaytarilishi” hisobvaragʻi;

Kredit 42000—44500 — Mikrokredit va mikroqarzlar boʻyicha foizli daromadlar tegishli hisobvaragʻi.

Koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlarida oldin hisobdan chiqarilgan mikrokredit va mikroqarz summasi (asosiy qarz)ga:

Debet 96397 — “Boshqa koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlari boʻyicha kontr-hisobvaraq”;

Kredit 95413 — “Hisobdan chiqarilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar”.

46. Mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizingga berilgan aktivlarning hisobi 15600 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara)” hisobvaraqlarida yuritiladi.

47. Mikrokredit tashkilotida mikrolizing obyektini dastlabki tan olish mikrolizing shartnomasining amal qilish muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, mikrokredit tashkiloti oʻz balansida lizingga berilgan mikrolizing obyektini sotib olish, uni lizing oluvchiga yetkazib berish va foydalanishga shay holga keltirish bilan bogʻliq xarajatlar yigʻindisi yoki uning haqqoniy qiymatida, ularning qaysi biri kichik boʻlsa oʻsha summada aktiv sifatida tan oladi.

48. Mikrokredit tashkiloti mikrolizing obyekti uchun toʻlovlarni sotuvchiga oldindan toʻlab bergan holda mikrolizing obyekti toʻgʻridan toʻgʻri lizing oluvchiga yetkazib berilsa, mikrokredit tashkiloti foydalanishga qabul qilish dalolatnomasiga asosan memorial order toʻldirib, quyidagi buxgalteriya amallarini bajaradi:

a) Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

b) Debet 15607 — “Mikrolizing”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”.

49. Mikrokredit tashkiloti tomonidan amalga oshirilgan va mikrolizing shartnomasiga muvofiq lizing oluvchi tomonidan qoplanadigan dastlabki bevosita xarajatlar mikrolizing obyektining qiymatiga qoʻshiladi.

Mikrolizing shartnomasiga muvofiq yuqoridagi xarajatlar lizing oluvchi tomonidan qoplanmagan taqdirda, mazkur xarajatlar yuzaga kelgan paytdagi tegishli hisobot davri xarajatlari sifatida tan olinadi.

50. Mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizing obyekti dastlabki tan olinganidan soʻng, keyingi hisob lizing oluvchi tomonidan toʻlanadigan mikrolizing boʻyicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va u boʻyicha foizlarning hisobini yuritishdan iborat. Keyingi hisob mikrolizing obyektini baholab borishni ham oʻz ichiga oladi.

51. Mikrokredit tashkilotining daromadi lizing oluvchi tomonidan lizing toʻlovlarining amalga oshirilishidan qatʼi nazar, tegishli hisobot davrlarida lizing toʻlovlari jadvaliga muvofiq hisoblanadi.

52. Mikrokredit tashkilot tomonidan mikrolizing boʻyicha foizli daromadlar hisoblanganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi:

Debet 16323 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) boʻyicha olish uchun hisoblangan foizlar”;

Kredit 45105 — “Mikrolizing boʻyicha foizli daromadlar”.

53. Lizing toʻlovlari kelib tushgan hollarda, xususan asosiy qarzning qaytarilgan summasiga hamda foizli daromad summasiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 15607 — “Berilgan mikrolizing”;

Kredit 16323 — “Mikrolizing (Moliyaviy ijara) boʻyicha olish uchun hisoblangan foizlar”.

54. Mikrolizing shartnomasi muddati tugaganidan soʻng lizing toʻlovlarini toʻlash shartlari toʻliq bajarilgan taqdirda 15607 — “Berilgan mikrolizing”; va 16323 — “Mikrolizing (Moliyaviy ijara)” boʻyicha olish uchun hisoblangan foizlar hisobvaraqlari qoldigʻi nolga teng boʻladi.

Lizing oluvchi tomonidan mikrolizing obyekti mikrolizing shartnomasi muddati tugamasidan oldin sotib olingan hollarda ham ushbu hisobvaraqlardagi qoldiq nolga teng boʻladi.

55. Mikrolizing obyekti lizing oluvchi tomonidan mikrolizing shartnomasi shartlari buzilganligi sababli qaytarib olinganida, lizing beruvchi mikrokredit tashkiloti ushbu aktivning taqdirini hal etgunga qadar uni oʻz balansiga quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali qabul qiladi:

Debet 16701 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar”;

Kredit 15607 — “Berilgan mikrolizing”.

56. Lizing oluvchi tomonidan lizing toʻlovlari oʻz vaqtida amalga oshirilmagan taqdirda aktivga oʻstirmaslik maqomi beriladi va aktivning kelgusi hisobi mazkur Yoʻriqnomaning 41-42-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi.

57. Mikrolizing operatsiyalari boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasiga oʻtkazmalar mikrokredit tashkilotining xarajatiga 56838 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” hisobvaragʻi orqali olib borilishi va joriy davr uchun “Foyda va zararlar toʻgʻrisida hisobot”da aks ettirilishi shart:

Debet 56838 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash” hisobvaragʻi;

Kredit 15699 — “Mikrolizing boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”.

58. Tegishli zaxiralar hisobidan mikrolizingni hisobdan chiqarish quyidagi oʻtkazma bilan amalga oshiriladi:

Debet 15699 — “Mikrolizing boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”;

Kredit Tegishli mikrolizing hisobvaragʻi.

59. Oldin balansdan hisobdan chiqarilgan mikrolizing boʻyicha asosiy qarz va foizlar naqd pulda undirilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablagʻlari”;

Kredit 45921 — “Hisobdan chiqarilgan mablagʻlarning qaytarilishi”;

Kredit 45100 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) boʻyicha foizli daromadlar”.

Xuddi shuningdek, balansdan hisobdan chiqarilgan mikrolizing boʻyicha asosiy qarz va foizlar naqd pulsiz undirilganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 45921 — “Hisobdan chiqarilgan mablagʻlarning qaytarilishi”;

Kredit 45100 — “Mikrolizing (moliyaviy ijara) boʻyicha foizli daromadlar”.

Oldin hisobdan chiqarilgan mikrolizing summasi (asosiy qarz)ga:

Debet 96397 — “Boshqa koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaraqlari boʻyicha kontr-hisobvaraq”;

Kredit 95413 — “Hisobdan chiqarilgan mikroqarzlar, mikrokreditlar va mikrolizinglar”.

60. Mikrokredit tashkilotlari mikrolizing shartnomasi boʻyicha lizing oluvchi sifatida ishtirok etgan taqdirda lizingga olingan aktivlar hisobi 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”, lizing boʻyicha yuzaga kelgan majburiyatlar esa 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar”ning tegishli mos hisobvaraqlarida yuritiladi.

61. Mikrolizing lizing oluvchi mikrokredit tashkilotining moliyaviy hisobotlarida ham aktiv ham majburiyat sifatida tan olinadi. Ushbu dastlabki tan olish mikrolizing shartnomasi muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti lizing obyektini oʻz balansida sof investitsiya qiymati yoki uning haqqoniy qiymatining qaysi biri kichik boʻlsa oʻsha summada aks ettiradi.

62. Mikrolizingni dastlabki tan olishda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bajariladi:

Debet 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”;

Kredit 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar”ning tegishli hisobvaragʻi.

63. Mikrolizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan amalga oshirilgan mikrolizing obyektini sotib olish, yetkazib berish yoki belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holga keltirish bilan bogʻliq xarajatlar mikrolizing obyektining qiymatiga qoʻshiladi.

64. Mikrolizing obyekti lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti balansida aktiv va majburiyatlarning alohida moddalari sifatida aks ettirilishi lozim. Mikrolizing boʻyicha majburiyatni aktiv summasidan chegirib tashlagan holda (kontr-aktiv hisobvaraq sifatida) koʻrsatishga ruxsat etilmaydi.

65. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizing dastlabki tan olingandan soʻng keyingi hisob majburiyat boʻyicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va mikrolizing boʻyicha foizlar toʻlash hisobini yuritishdan iborat.

Keyingi hisob, mikrolizing bilan bogʻliq barcha xavf-xatarlar lizing oluvchiga oʻtganligi sababli lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizing obyektini baholab borish, amortizatsiya ajratmalarini va shartnomada koʻzda tutilgan boshqa xarajatlarni amalga oshirish ishlarini ham oʻz ichiga oladi.

66. Dastlabki tan olishda yoki obyektni lizingga olish vaqtida lizing oluvchi mikrokredit tashkilotning mikrolizing foizi boʻyicha xarajatlari buxgalteriya hisobida aks ettirilmaydi.

67. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan lizing toʻlovlari jadvaliga muvofiq mikrolizing boʻyicha foizli xarajatlar hisoblanganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari beriladi:

Debet 54902 — “Boshqa foizli xarajatlar”;

Kredit 22408 — “Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha hisoblangan foizlar”.

68. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan lizing toʻlovlari quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali amalga oshiriladi:

Debet 22408 — “Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha hisoblangan foizlar”;

Debet 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablagʻlari”).

69. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrolizing obyekti boʻyicha amortizatsiya ajratmalari ushbu Yoʻriqnomaning 99-bandi talablari asosida amalga oshiriladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 56626 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha eskirish summasi”;

Kredit 16519 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”.

70. Aniq bir davrdagi lizing oluvchi mikrokredit tashkilotining mikrolizing obyekti boʻyicha amortizatsiya ajratmasi va moliyaviy xarajatlari (mikrolizing boʻyicha foizlari) summasi mazkur davrda toʻlanishi kerak boʻlgan lizing toʻlovlari summasiga teng boʻlmasligi mumkin.

71. Mikrolizing obyektini yillik qayta baholash lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda amalga oshiriladi.

72. Lizing oluvchi mikrokredit tashkiloti tomonidan oxirgi toʻlovlar amalga oshirilganidan keyin 16515, 16519, 22100 va 22408 balans hisobvaraqlarida mazkur lizing operatsiyalari boʻyicha ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar (analitik hisob) qoldigʻi nolga teng boʻladi va mulkka egalik huquqi lizing oluvchiga oʻtadi.

Mikrolizing obyektining lizing oluvchi mikrokredit tashkilotiga oʻtkazish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali amalga oshiriladi:

a) Debet 16519 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”;

b) Debet 16500 — “Asosiy vositalar”ning tegishli hisobvaragʻi;

Kredit 165** — Asosiy vositalarning yigʻilgan eskirish summasi tegishli hisobvaragʻi (kontr-aktiv).

73. Mikrolizing shartnomasi muddati oxirida lizing oluvchi mikrokredit tashkilotiga mikrolizing obyektining sotish sanasidagi haqqoniy qiymatidan past narxda sotib olish huquqi berilgan boʻlsa, sotib olish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali amalga oshiriladi:

Debet 22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablagʻlari”).

22100 — “Lizing (moliyaviy ijara) boʻyicha majburiyatlar” hisobvaragʻi yopilganidan soʻng, mikrolizing obyektiga boʻlgan mulk huquqi lizing oluvchiga oʻtadi va bunda 72-bandda koʻrsatilgan buxgalteriya oʻtkazmalari bajariladi.

74. Mikrolizing shartnomasi uning amal qilish muddatidan oldin toʻxtatilib lizing beruvchi tomonidan mikrolizing obyekti shartnoma shartlarida belgilangan tartibda olib qoʻyilgan taqdirda, mikrolizing obyektini lizing beruvchiga qaytarish mikrolizing shartnomasining amal qilish muddati toʻxtatilgan sanadagi mikrolizing obyektining qoplanmagan qiymati summasida amalga oshiriladi va bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi:

Debet 16519 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi boʻyicha yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 16515 — “Obyektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi”.

75. Mikrolizing obyektining hisobdan chiqarish boʻyicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) mikrolizing obyektining qoldiq (balans) qiymati va lizing toʻlovlari jadvali boʻyicha qolgan qarz oʻrtasidagi farq sifatida mikrolizing obyektining hisobdan chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar summasini hisobga olgan holda aniqlanadi.

Mikrolizing obyektining hisobdan chiqarish boʻyicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) aniqlanganida, oldingi qayta baholashlardagi mikrolizing obyekti qiymatining koʻpaygan summasi, yaʼni oldingi baholashlar natijasida 30908 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻining kredit qoldigʻi mikrolizing obyektining chiqib ketishidan koʻrilgan daromad tarkibiga qoʻshiladi va bir vaqtning oʻzida ushbu hisobvaraq boʻyicha rezerv kapitalini kamaytiradi.

76. Faktoring operatsiyalarining hisobi “Mikrokredit tashkilotlarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlar rejasi”ga muvofiq yuritiladi.

77. Faktoring operatsiyalari boʻyicha toʻlov hujjatlarining hisobini yuritish uchun mikrokredit tashkiloti tomonidan 90966 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring” koʻzda tutilmagan holatlar hisobvaragʻida shaxsiy hisobvaraq ochiladi. Ushbu hisobvaraqning debetida sotib olingan debitorlik qarzlarining toʻla summasi aks ettiriladi, kreditida esa toʻlovchilar tomonidan toʻla toʻlab berilgan sotib olingan debitorlik qarzlari summasi hisobdan chiqariladi.

78. Taraflar tomonidan faktoring (pul talabini berish) toʻgʻrisidagi shartnoma imzolanganidan keyin mikrokredit tashkiloti — moliyaviy agent mablagʻlarni mijozning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvaragʻiga, diskont summasini chegirgan holda, oʻtkazishni amalga oshiradi.

79. Mablagʻlarni mijozning asosiy talab qilib olingungacha depozit hisobvaragʻiga oʻtkazishni mikrokredit tashkiloti toʻlov topshiriqnomasi bilan amalga oshiradi. Quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

a) faktoring boʻyicha mablagʻlar mijoz hisobvaragʻiga oʻtkazib berilganda:

Debet 11101 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring” — (faktoring umumiy summasiga);

Kredit 11195 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring boʻyicha diskont (kontr-aktiv)” — (diskont summasiga);

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” — (Umumiy summa bilan diskont summasi oʻrtasidagi farq summasiga);

b) faktoring boʻyicha mablagʻlar belgilangan tartibda undirilganda:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablagʻlari”);

Kredit 11101 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring”;

v) faktoring boʻyicha diskont summasi daromadga tan olinganda:

Debet 11195 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari — Faktoring boʻyicha diskont (kontr-aktiv)”;

Kredit 45217 — “Sotib olingan debitorlik qarzlari boʻyicha daromadlar — Faktoring”.

80. Faktoring operatsiyalarida mijoz toʻlov talabnomasining yuqori qismida shtamp qoʻyishi yoki “Faktoring” deb yozib qoʻyishi va kredit boʻyicha mikrokredit tashkiloti-moliyaviy agent faktoring hisobvaragʻining raqamini koʻrsatishi kerak.

81. Mikrokredit tashkiloti mijozlarga mikrokredit, mikroqarz va boshqa mikromoliya xizmatlari boʻyicha kassadan naqd pul berishda chiqim kirim kassa ordyerlari (3-ilova)dan foydalaniladi.

82. Mikromoliyalash xizmatlarini koʻrsatish uchun buxgalteriya xodimi berilayotgan naqd pul summasi boʻyicha ushbu Yoʻriqnomaning 15-bandiga muvofiq, chiqim kassa orderini tuzadi va rasmiylashtiradi. Buxgalteriya xodimi chiqim kassa orderini imzolaganidan soʻng, mijozga kassaga taqdim etishlari uchun orderning yirtma talonini topshiradi.

83. Chiqim kassa orderi faqat buxgalteriya xodimi tomonidan chiqim kassa orderining birinchi nusxasiga kassir imzo qoʻyganidan soʻng kassaga beriladi. Chiqim kassa orderini pul olayotgan shaxs orqali kassaga topshirish taqiqlanadi.

84. Kassir chiqim kassa orderini olganidan soʻng quyidagilarni bajarishi shart:

a) pul oluvchini chiqim kassa orderining raqami boʻyicha chaqiradi;

b) kassaga taqdim etiluvchi talonning raqamini chiqim kassa orderidagi raqam bilan taqqoslaydi va talonni tegishli orderga yopishtirib qoʻyadi;

v) mikrokredit tashkilotning pul berishga ruxsat berish huquqiga ega boʻlgan mansabdor shaxslar imzolari borligini va bu imzolar mavjud namunalar bilan bir xilligini tekshiradi;

g) hujjatda raqam va soʻz bilan koʻrsatilgan summalar oʻzaro mos kelishini tekshiradi;

d) hujjatda pul olinganligini tasdiqlovchi imzo qoʻyilganligini tekshiradi;

e) pul oluvchining shaxsini tasdiqlovchi pasport yoki boshqa hujjat koʻrsatilgani toʻgʻrisidagi maʼlumotlar borligini tekshiradi;

j) mijozning shaxsini tasdiqlovchi pasport tekshiriladi va koʻrsatilayotgan pasportdagi maʼlumotni orderdagi maʼlumotlar bilan qiyoslaydi;

z) hujjatda koʻrsatilgan pul summasini tayyorlaydi, pul oluvchidan u qancha pul olayotganligini soʻraydi, tayyorlangan pul summasini yana bir bor chiqim kassa orderi bilan qiyoslaydi va uni pul oluvchiga berib, chiqim kassa orderiga imzo qoʻyadi.

85. Qarzdor tomonidan mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing va boshqa mikromoliya xizmatlari boʻyicha hisoblangan foizlar va boshqa komission toʻlovlarni qaytarish naqd pul va naqd pulsiz shaklida amalga oshirilishi mumkin.

86. Mikrokredit tashkiloti mijozlaridan mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing va boshqa mikromoliya xizmatlari boʻyicha naqd pullarni qabul qilish kirim kassa ordyerlari (4-ilova) boʻyicha amalga oshiriladi.

Mijozlar oʻz majburiyatlari boʻyicha toʻlovlarni naqd pul shaklida amalga oshirganda, buxgalteriya xodimi ushbu Yoʻriqnomaning 16-bandiga muvofiq, 3 nusxada kirim kassa orderini rasmiylashtiradi va operatsiyani 10101 — “Kassadagi pul mablagʻlari” hisobvaragʻi debeti boʻyicha aks ettiradi. Shundan soʻng kirim kassa kitobiga imzo qoʻygan holda, hujjatlarni kassaga topshiradi.

87. Kassir kirim kassa ordyerlarini olganidan soʻng, ularda buxgalteriya xodimining imzosi borligini va ushbu imzoni kassirda saqlanuvchi namunalariga mos kelishini tekshirishi, mijoz imzosi qoʻyilganligi, undagi koʻrsatilgan summaning son va soʻz bilan yozilganligiga mos kelishini tekshirishi, shundan soʻng pul qoʻyuvchini chaqirib, undan naqd pullarni birma-bir sanab olish orqali qabul qilib olishi lozim.

88. Pul qabul qilib olganidan soʻng, kassir kirim kassa orderida koʻrsatilgan summani qayta sanalganda chiqqan summa bilan solishtiradi. Ular mos kelgan taqdirda kirim kassa orderining birinchi nusxasiga imzo qoʻyib, muhr bosadi va uni pul topshirgan shaxsga beradi, kirim kassa orderining ikkinchi nusxasini buxgalterga yoki kirim kassa daftarini yurituvchi xodimga topshiradi, uchinchi nusxasini kassa hujjatlariga tikib qoʻyadi.

89. Kirim kassa kitobini yurituvchi xodim kassaga naqd pul mablagʻlari qabul qilinganda kirim kassa ordyerlari asosida operatsiyani kassirdan olingan kirim kassa orderi asosida pul mablagʻlari kirimi kassa kitobida aks ettiradi.

90. Mikrokredit tashkilotining kassa kitoblariga yozuvlar pul kelib tushgandan va chiqib ketgandan soʻng darhol kiritilishi lozim, soʻngra balans hisobvaragʻi boʻyicha kun oxirida kassa qoldigʻi chiqariladi. Ushbu kassa qoldigʻi keyingi kun uchun boshlangʻich qoldiq boʻladi. Kassa kitobi (17-ilova) qoldigʻi kun yakunida kassadagi pul mablagʻlari mavjudligi bilan solishtiriladi. Nomuvofiqlik aniqlangan taqdirda, oradagi farq summasi 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan boʻladigan hisob-kitoblardagi undirib olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” hisobvaragʻining debetiga yoki 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar” hisobvaragʻining kreditiga olib boriladi.

91. Mijozlar tomonidan mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing va boshqa mikromoliya xizmatlari boʻyicha hisoblangan foizlar va boshqa komission toʻlovlarni naqd pulsiz oʻtkazishda naqd pulsiz shaklidagi toʻlov hisobi bankning mikrokredit tashkiloti talab qilib olinguncha depozit hisobvaragʻidan koʻchirma va toʻlov amalga oshirilganligi toʻgʻrisida bankning belgisi bilan toʻlov topshiriqnomaning nusxasi asosida olib boriladi. Ushbu operatsiya mikrokredit tashkilotining 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvaragʻi debeti boʻyicha aks ettiriladi.

92. Pul mablagʻlarini naqd pulsiz shaklda oʻtkazishda buxgalteriya xodimi:

bankning koʻchirmasidagi mikrokredit tashkilotining 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” hisobvaragʻiga kelib tushgan mablagʻlarni qarzdorning toʻlov topshiriqnomasi (bank kvitansiyasi) nusxasidagi oʻtkazilgan summa maʼlumotlari bilan solishtiradi;

belgilangan shakldagi toʻlov topshiriqnomasini rasmiylashtiradi;

qarzdorning kredit kartochkasiga operatsiya sanasi, oʻtkazilgan summa, qoldiq, hisoblangan foizlar summasi, foizlar qoldigʻini yozadi.

93. Toʻlanishi lozim boʻlgan kreditlar hisobvaragʻida, mikrokredit tashkiloti tomonidan banklardan, boshqa moliyaviy tashkilotlardan olingan kreditlar summasi hisobga olinadi.

94. Har bir olingan kredit boʻyicha alohida shaxsiy hisobvaraqlarda yordamchi hisob yuritilishi zarur boʻlib, unda kreditning olingan sanasi, olingan kredit boʻyicha barcha toʻlovlar va qoldiq hisobi olib boriladi.

95. Olingan kredit yordamchi kitobida kredit qismining “Boshqalar” ustunida aks ettiriladi. Kreditning qisman yoki toʻliq qaytarilishida toʻlangan summalar yordamchi kitobining debet qismining “Boshqalar” ustunida aks ettiriladi.

96. Tuzilgan kredit shartnomasiga muvofiq bankdan mablagʻlar olish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan aks ettiriladi:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit Kreditlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan tegishli hisobvaraq.

Olingan kreditlarni soʻndirish vaqtida:

Debet Kreditlar boʻyicha toʻlanishi lozim boʻlgan tegishli hisobvaraq;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

97. Toʻlanishi lozim boʻlgan kreditlar va boshqa majburiyatlar boʻyicha foizlarni hisoblash har oyda quyidagicha amalga oshirilishi lozim:

Debet Toʻlanishi lozim boʻlgan kreditlar boʻyicha foizli xarajatlarning tegishli hisobvaragʻi;

Kredit 22410 — “Olingan kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar”.

Hisoblangan foizlarni soʻndirish:

Debet 22410 — “Olingan kreditlar boʻyicha hisoblangan foizlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

98. Balansda asosiy vositalar balans (qoldiq) qiymati boʻyicha aks ettiriladi. Asosiy vositalar kirim qilinganda balansda boshlangʻich (haqiqiy) qiymati boʻyicha aks ettiriladi.

Boshlangʻich qiymatga asosiy vositani sotib olish yoki uni qurish (bino qurish va qurilishni tugallash) bilan bogʻliq barcha xarajatlar, shu jumladan, toʻlangan soliqlar, bojxona bojlari va yigʻimlari hamda yetkazib berish, montaj, oʻrnatish va ishga tushirish bilan bogʻliq bevosita aktivdan belgilangan maqsadda foydalana olish uchun uni ishchi holatiga keltirish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa barcha xarajatlarning summasi kiritiladi.

Asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati vaqti-vaqti bilan qayta baholanadi. Asosiy vositalarni qayta baholash bilan hisobga olgan holdagi qiymati tiklanish qiymati deyiladi. Buxgalteriya balansida tan olinadigan aktiv summasi, shuningdek, balans qiymati deb ham ataladi.

99. Foydalanishda boʻlgan vositalar boʻyicha har oylik eskirishning hisoblanishi ular foydalanishga kiritilgan oydan keyingi har oyi eskirish hisoblanadi. Bunda 56600 — “Eskirish xarajatlari” debetlanadi va yigʻilgan eskirishning kontr-aktiv hisobvaragʻi kreditlanadi.

Asosiy vositalarning foydalilik xizmati muddati ichida uning boshlangʻich qiymati asosida tugatish qiymatini ayirish bilan eskirish hisoblanadi. Tugatish qiymati asosiy vositalar foydalilik xizmati muddatining tugash vaqtida ularni tugatish bilan bogʻliq xarajatlarni ayirish orqali aniqlanadigan ushbu asosiy vositalardan kutilayotgan qiymat hisoblanadi.

Eskirishni hisoblash quyidagi usullarda amalga oshirilishi mumkin:

1) toʻgʻri chiziqli hisoblash usuli;

2) bajarilgan ish hajmiga mutanosib ravishda hisoblash usuli;

3) tezlashtirilgan usul (kamayib boruvchi qoldiq usuli va yillar yigʻindi usuli).

100. Asosiy vositalarning qiymatini oldindan toʻliq yoki qisman toʻlash quyidagi oʻtkazmalar bilan rasmiylashtiriladi:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

Sotib olingan asosiy vositalar quyidagi buxgalteriya yozuvlari bilan balansda aks ettiriladi:

Debet 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvaragʻi yoki 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”.

101. Asosiy vositalar tekinga olinganda:

Debet 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar” yoki 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvaragʻi;

Kredit 30905 — “Tekinga olingan mulk”.

102. Qurilish, asosiy vositalarni yangilash, qaytadan tiklash va zamonaviylashtirish bilan bogʻliq boʻlgan barcha chiqim hisobi “Tugallanmagan qurilish” hisobvaragʻida olib boriladi:

Debet 16505 — “Tugallanmagan qurilishlar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qiymatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”.

Bino (imorat)lar foydalanishga tayyor boʻlgan taqdirda, ularning qiymati 16509 — “Mikrokredit tashkiloti binolari va boshqa imoratlari” hisobvaragʻiga tegishli qabul qilish dalolatnomasi asosida oʻtkaziladi. Agarda qurilish yoki qayta tiklash xarajatlari smetasida mebel va uskunalar sotib olish koʻzda tutilgan boʻlsa, ularning qiymati qabul qilish dalolatnomasi umumiy qiymatdan alohida ajratiladi hamda toʻliq roʻyxati koʻrsatiladi. Bunda quyidagi buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi:

a) bino qiymati summasiga:

Debet 16509 — “Mikrokredit tashkiloti binolari va boshqa imoratlari”;

Kredit 16505 — “Tugallanmagan qurilishlar”;

b) mebel va uskunalar qiymati summasiga:

Debet 16535 — “Mebel, moslama va jihozlar”;

Kredit 16505 — “Tugallanmagan qurilishlar”.

103. Asosiy vositalarni qayta baholash asosiy vosita obyektlarining boshlangʻich qiymatini ularning haqiqiy qiymatiga moslashtirish maqsadida muntazam ravishda amalga oshiriladi. Agar haqiqiy qiymatni yetarlicha darajada aniqlash imkoniyati mavjud boʻlsa, mikrokredit tashkilotlari barcha asosiy vositalarni bitta guruh doirasida qayta baholangan qiymati boʻyicha aks ettiradi. Qayta baholangan qiymat bu obyektlarning qayta baholash davridagi haqiqiy qiymatidan toʻplangan amortizatsiya va qiymatning pasayishidan koʻrilgan zarar summasi chegirib tashlangan qiymatdir.

104. Asosiy vositalarning alohida obyektlarini qayta baholashda asosiy vositalarning ushbu obyektiga tegishli barcha guruhlari qayta baholanadi. Asosiy vositalarning guruhi — bu mikrokredit tashkilotida foydalaniladigan tur va usuliga oʻxshaydigan aktivlarning yigʻindisidir. Asosiy vositalarning bir guruhi tarkibidagi obyektlar bir vaqtda qayta baholanadi.

105. Tashkilot tasarrufidagi barcha asosiy vositalar, ularning xoʻjalik qaramogʻida yoki operativ boshqaruvida boʻlgan, shuningdek, uchinchi tomonga ijaraga berilgan va uchinchi tomondan ijaraga olingan mol-mulk, foydalaniladigan va foydalanmaydigan mol-mulk, konservatsiyada saqlanayotgan, hisobdan chiqarishga tayyorlab qoʻyilgan, lekin belgilangan tartibda tegishli hujjatlar bilan rasmiylashtirilmagan, shuningdek, tugallanmagan qurilish obyektlari va oʻrnatishga moʻljallangan asbob-uskunalar qayta baholanishi kerak.

Yer maydonlari va tabiatdan foydalanish obyektlari qiymati qayta baholanmaydi.

106. Qayta baholash mikrokredit tashkiloti tomonidan mustaqil ravishda yoki qonunchilikka muvofiq baholash faoliyati bilan shugʻullanish huquqiga ega boʻlgan malakali baholovchilar — ekspertlarni jalb qilgan holda, amalga oshiriladi. Asosiy vositalar obyektining haqiqiy qiymati deb ularning bozor qiymati hisoblanadi. Haqiqiy qiymatni tasdiqlovchi bozordagi taqqoslama narxlarni oʻrganishga asoslangan maʼlumotlar mavjud boʻlmagan holatda mikrokredit tashkiloti haqiqiy qiymatni daromad yoki amortizatsiyalangan qiymatga asoslangan uslub yordamida taxminan aniqlashi mumkin.

107. Asosiy vositalar qiymatining pasayishi aktivlar qiymatining pasayishi hisobini yuritish boʻyicha Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari (MHXS) talablariga asoslangan holda aniqlanadi.

108. Asosiy vositalarni qayta baholash uchun quyidagi usullar qoʻllaniladi:

1. Indeks usuli;

2. Toʻgʻridan-toʻgʻri qayta baholash usuli.

109. Indeks usuli. Qayta baholashning indeks usulida asosiy vositalarning balans qiymati va qayta baholash kuniga shu aktivlarning jamgʻarilgan amortizatsiyasi maʼlum indeksdan foydalanilgan holda qayta baholanadi. Shundan keyin aktivlarning qayta baholangan qiymati ularning balans qiymati va jamgʻarilgan eskirish bilan taqqoslanadi va oʻrtadagi farq summasiga tegishli buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi:

1) agar aktivning qayta baholangan qiymati uning balans qiymatidan ortiq boʻlsa, ushbu oshgan summa 30908 “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻida quyidagi buxgalteriya yozuvi orqali aks ettiriladi:

a) Debet 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvaragʻi;

Kredit 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholashgacha boʻlgan va qayta baholangandan keyin jamgʻarilgan eskirish summalari oʻrtasidagi farq summasiga:

Debet 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 165** — Asosiy vositalar eskirish summasining tegishli hisobvaragʻi (kontr-aktiv);

v) qayta baholash natijasida asosiy vositaning oʻsgan qiymati, ushbu aktiv boʻyicha oldingi qayta baholash natijasiga koʻra xarajat sifatida hisobga olingan qismi miqdoridagina daromad sifatida hisobga olinishi lozim;

2) qayta baholash natijasida asosiy vositalarning haqiqiy qiymati kamaysa, u xarajat sifatida hisobga olinadi. Ushbu summa 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻidan oldingi qayta baholash natijasida bevosita mazkur aktiv boʻyicha hosil boʻlgan ijobiy summadan ayirib tashlanishi lozim. Bunda quyidagi buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi:

a) qayta baholashgacha boʻlgan va qayta baholangandan keyin jamlangan eskirish oʻrtasidagi farq summasiga:

Debet 165** — Asosiy vositalar eskirish summasining tegishli hisobvaragʻi (kontr-aktiv);

Kredit 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv haqiqiy qiymatining kamayish summasiga:

Debet 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvaragʻi;

v) 30908 — hisobvaragʻida aks ettirilgan oldingi qayta baholash summasi yetarli boʻlmagan holda, kamayish va oldingi qayta baholash summalari oʻrtasidagi farq summasi xarajat sifatida hisobga olinadi va 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar” hisobvaragʻida aks ettiriladi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar”;

Kredit 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvaragʻi;

3) qayta baholashning indeks usulida, asosiy vositalarning har bir guruhi boʻyicha ushbu aktivlarning sotib olish davridan kelib chiqqan holda har xil indekslar qoʻllaniladi.

110. Toʻgʻridan-toʻgʻri qayta baholash usuli. Asosiy vositalarning toʻliq tiklanishi qiymati, alohida obyektlar qiymatini shunga oʻxshash yangi obyektlarning qayta baholash sanasida shakllangan, tegishli hujjatlar bilan tasdiqlangan bozor qiymati asosida toʻgʻridan toʻgʻri qayta hisoblash orqali aniqlanadi.

Toʻgʻridan-toʻgʻri qayta baholash usulini qoʻllashda obyektlarning toʻliq tiklanish qiymatini tegishli hujjatlar bilan tasdiqlash uchun tashkilot xohishiga qarab quyidagilardan foydalanish mumkin:

1) tayyorlov tashkilotlaridan va ularning maxsus dilyerlaridan, tovar-xomashyo birjalaridan, koʻchmas mulk birjalaridan oʻxshash aktivning narx (baho)lari toʻgʻrisida yozma shaklda olingan maʼlumotlar;

2) asosiy fondlarni sotib olish va qayta baholash kunlaridagi Markaziy bank kursiga nisbatan hisob-kitob koeffitsiyenti aniqlanadigan erkin ayirboshlanadigan valyutada sotib olingan asosiy fondlarning qiymati (tasdiqlovchi hujjat mavjud boʻlganda) toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

3) tegishli davlat tashkilotlaridagi narx (baho)lar toʻgʻrisida maʼlumotlar;

4) qayta baholash davrida ommaviy axborot vositalarida va maxsus adabiyotda eʼlon qilingan narx (baho)lar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

5) baholovchining asosiy fondlarning qiymati toʻgʻrisidagi hisoboti.

Toʻgʻridan-toʻgʻri usul bilan asosiy vositalarni qayta baholashda, buxgalteriya hisobida tegishli asosiy vosita boʻyicha hisoblangan jamgʻarilgan eskirish summasi, shu aktivning qayta baholangandagi tiklanish qiymatini qayta baholangunga qadar boʻlgan balans qiymatiga boʻlish natijasida hosil qilinadigan koeffitsiyentga koʻpaytiriladi.

111. Qayta baholashdan keyin aktivlarning haqiqiy qiymati ularning boshlangʻich tiklanish qiymati va yigʻilgan eskirish summasi bilan taqqoslanadi va farq summalariga mazkur Yoʻriqnomaning 109-bandiga muvofiq buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshiriladi.

112. Yuqoridagi buxgalteriya oʻtkazmalari amalga oshirilgandan keyin, aktivning qayta baholangan qiymati aktivning qolgan hisoblab chiqilgan xizmat qilish muddati davomida amortizatsiyalanadi.

113. 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻidagi qayta baholash boʻyicha aks ettirilgan ijobiy natija har oyda 31203 — “Tasdiqlanmagan foyda (aktiv-passiv)” hisobvaragʻiga oʻtkazib boriladi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”.

Tegishli aktiv hisobdan chiqarilayotganda 30908 — hisobvaraqdagi shu aktivga tegishli qayta baholash natijasi toʻliq 31203 — hisobvaragʻiga oʻtkaziladi.

114. Ombordagi asosiy vositalarni qayta baholash natijasi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmalari orqali hisobga olinadi:

1) tegishli aktivlar boʻyicha qayta baholashning ijobiy natijasi:

Debet 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar”;

Kredit 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”.

2) qayta baholash natijasida asosiy vositalar qiymatining kamayish summasi:

Debet 30908 — “Boshlangʻich qiymatiga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” va/yoki

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar”;

Kredit 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar” — tegishli aktiv.

115. Mikrokredit tashkilotining asosiy vositalariga egalik huquqini berishni tasdiqlovchi barcha hujjatlar ularning bahosi, sugʻurta polisi va boshqa hujjatlari alohida yigʻma jildlarda saqlanishi lozim. Asosiy vositalarning yordamchi hisobi har bir asosiy vosita boʻyicha alohida kartochkalarda (18-ilova) yuritilishi lozim.

116. Asosiy vositalar va eskirishni hisoblash boʻyicha barcha oʻtkazmalar 12-ilovada aks ettiriladi.

117. Mikrokredit tashkiloti tomonidan mikrokredit va mikroqarzni soʻndirish hisobidan olingan koʻchmas mulk va boshqa mulklar, 16701 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar” hisobvaragʻida hisobga olinadi.

118. Agar mikrokredit va mikroqarzni soʻndirish garovga olingan mulk hisobidan, ushbu mulkka boshlangʻich egalik huquqini olish orqali amalga oshiriladigan boʻlsa, mikrokredit va mikroqarzni balans qiymati yoki garovga olingan mulkning, uni sotish bilan bogʻliq xarajatlarni chiqarib tashlagan holda, haqqoniy qiymatidan eng kami boʻyicha hisobga olinadi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 16701 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar”;

Kredit Mikrokredit va mikroqarz boʻyicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvaragʻi.

Agar garovning bozor qiymati mikrokredit, mikroqarzning balans qiymatidan kam boʻlsa, ularning farqi mikrokredit, mikroqarzlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga qarshi zararlar hisobvaragʻi orqali hisobdan chiqariladi.

Debet Mikrokredit, mikroqarzlar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasining tegishli hisobvaragʻi (kontr-aktiv);

Kredit Mikrokredit va mikroqarz boʻyicha tegishli shaxsiy ssuda hisobvaragʻi.

119. Boshqa xususiy mulk qiymatining har qanday oʻzgarishi “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulk boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” hisobvaragʻida aks ettirilishi lozim.

Debet 56834 — “Boshqa xususiy mulklar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni baholash”;

Kredit 16799 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”.

120. Boshqa xususiy mulkning qiymatini nazorat qilish va hisobga olish uni sotishdan avval amalga oshiriladi. Boshqa xususiy mulkni sotishdan koʻrilgan zarar yoki foyda, mos ravishda daromad yoki xarajat hisobvaragʻida aks ettiriladi. Bunda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

Debet 16799 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 16701 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar”.

1) Boshqa xususiy mulk balans qiymatidan yuqori bahoda sotilganda:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 16701 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar”,

Kredit 45913 — “Boshqa xususiy mulklar/aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan olingan foyda”;

2) Boshqa xususiy mulk balans qiymatidan past bahoda sotilganda:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Debet 55906 — “Boshqa xususiy mulklar/aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar”;

Kredit 16701 — “Koʻchmas mulk va boshqa xususiy mulklar”.

121. Kambaholi va tez eskiruvchi buyumlar (keyingi matnda — KTB) — bu mikrokredit tashkilotlari faoliyatida foydalaniladigan va quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan moddiy aktivlardir:

a) xizmat muddati bir yildan oshmaydigan;

b) xizmat muddatidan qatʼi nazar, (sotib olingan vaqtga) bir komplekt uchun qiymati Oʻzbekiston Respublikasida eng kam ish haqining ellik baravarigacha belgilangan buyumlar. Rahbar hisobot yiliga KTB tarkibida hisobini yuritish uchun buyumlar qiymatining eng kam miqdorini belgilash huquqiga ega.

KTBga devonxona va idora buyumlari, blanklar, pochta va hujjat markalari va boshqalar kiradi.

KTB hisobi haqiqiy sotib olingan qiymati boʻyicha, bojxona bojlari va yigʻimlari, taʼminlovchi va vositachi tashkilotlarga toʻlangan vositachilik xarajatlari, soliqlar (masalan, qoʻshilgan qiymat soligʻi) va KTB ni sotib olish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan boshqa xarajatlarni hisobga olgan holda yuritiladi.

122. KTB qiymatini toʻliq yoki qisman oldindan toʻlash quyidagicha buxgalteriya yozuvi bilan amalga oshiriladi:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablagʻlari”).

KTBga kirim qilinganda:

Debet 19921 — “Ombordagi kambaholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”.

Ombordan KTB foydalanishga berilishi quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan amalga oshiriladi:

Debet 56406 — “Devonxona, ofis va boshqa buyumlar xarajatlari”;

Kredit 19921 — “Ombordagi kambaholi va tez eskiruvchi buyumlar hamda boshqa qimmatliklar”.

KTB bilan barcha operatsiyalar 9-ilovaga muvofiq hisobga olinishi mumkin. Foydalanishda va omborda boʻlgan KTB saqlanishining hisobi va nazorati tizimidan tashqari (jurnallarda) amalga oshiriladi.

123. Nomoddiy aktivlar — bu nomonetar, identifikatsiya qilinadigan aktivlar boʻlib, moddiy va jism shakliga ega boʻlmagan, foydali xizmat muddati bir yildan ortiq boʻlgan, hamda ulardan mikromoliyalash xizmatlari koʻrsatishda yoki maʼmuriy maqsadlar uchun foydalanishga moʻljallangan aktivlardir.

Nomoddiy aktivlarga patentlar, mualliflik huquqlari, gudvill (goodwill), savdo markalari, kompyuter dasturiy taʼminotlari, litsenziyalar va shu kabilar tegishlidir.

Agar dasturiy taʼminot tegishli jihozning tarkibiy qismi boʻlsa, u moddiy aktiv sifatida qaraladi. Agar dasturiy taʼminot tegishli jihozning tarkibiy qismi boʻlmasa, u nomoddiy aktiv hisoblanadi.

124. Sotib olingan nomoddiy aktiv boshlangʻich (haqiqiy) qiymati boʻyicha baholanadi va hisobga olinadi. Nomoddiy aktivlarning boshlangʻich qiymatini aniqlash ushbu Yoʻriqnomaning 98-bandiga muvofiq aniqlanadi va uning oʻzgarishiga nomoddiy aktivlarning faqat qayta baholanishi natijasida ruxsat etilishi mumkin.

Nomoddiy aktivlar bilan bogʻliq xarajatlar, agar ushbu xarajatlar kelajakda shu aktivlar boʻyicha dastlabki hisoblangan meʼyorlardan yuqori iqtisodiy foyda olib kelishi mumkin boʻlsa, ularning boshlangʻich (haqiqiy) qiymatiga qoʻshilishi mumkin. Barcha boshqa xarajatlar, ular qaysi davrda yuzaga kelgan boʻlsa, oʻsha davrning joriy xarajatlari sifatida aks ettiriladi.

125. Xorijiy valyutaga sotib olingan nomoddiy aktivlar, balansda milliy valyutada Markaziy bankning xorijiy valyutaga nisbatan davlat bojxona deklaratsiyasi rasmiylashtirilgan kundagi kursi boʻyicha aks ettiriladi va xorijiy valyuta kursining oʻzgarishi munosabati bilan qayta baholanmaydi.

126. Nomoddiy aktivlar qiymatining oldindan toʻliq yoki qisman toʻlanishi quyidagi buxgalteriya yozuvlari bilan rasmiylashtiriladi:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablagʻlari”).

Aktivlar kelib tushganda:

Debet 16601 — “Nomoddiy aktivlar”;

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”.

127. Nomoddiy aktiv balansda dastlabki qiymati boʻyicha hisobga olingandan keyin, qayta baholash sanasida, agar uning bozor bahosini aniqlash mumkin boʻlsa, nomoddiy aktiv qayta baholanadi va qayta baholanish (tiklanish) qiymati boʻyicha hisobga olinadi.

128. Qayta baholagandan soʻng nomoddiy aktivlarning qayta baholangan qiymati ularning balans qiymati va jamgʻarilgan eskirishi bilan taqqoslanadi va oʻrtadagi farq summasiga tegishli buxgalteriya yozuvlari amalga oshiriladi.

129. Agar aktivning qayta baholangan qiymati uning balans qiymatidan ortiq boʻlsa, ushbu oshgan summa 30908 “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻida quyidagi buxgalteriya yozuvi orqali aks ettiriladi:

a) Debet 16601 — “Nomoddiy aktivlar”;

Kredit 30908 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholashgacha boʻlgan va qayta baholangandan keyingi jamgʻarilgan eskirish summalari oʻrtasidagi farq summasiga:

Debet 30908 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”.

130. Qayta baholash natijasida nomoddiy aktivlar qiymatining oʻsgan summasi shu aktiv boʻyicha ilgarigi qayta baholashning xarajat sifatida hisobga olingan va qiymatini kamaytirgan summasini qoplaydigan qismigina daromad sifatida tan olinadi.

131. Agar aktivning qayta baholangandagi qiymati uning balans qiymatidan kam boʻlsa, unda aktivning summasi kamayadi va bu kamayish quyidagi buxgalteriya yozuvi bilan rasmiylashtiriladi:

a) qayta baholashgacha boʻlgan va qayta baholangandan keyingi jamgʻarilgan eskirish oʻrtasidagi farq summasiga:

Debet 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan eskirish summasi (kontr-aktiv)”;

Kredit 30908 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

b) qayta baholash natijasida aniqlangan aktiv qiymatining kamayish summasiga:

Debet 30908 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” (ilgarigi oʻsish miqdori doirasida);

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

132. Agar 30908 hisobvaraqdagi kredit qoldiq (nomoddiy aktivlarning aynan shu toifasiga taalluqli qismi) yetarli boʻlmasa, unda qayta baholangan aktivning qoʻshimcha kamaygan qiymati quyidagicha hisobga olinadi:

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar”;

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

133. Qayta baholashning 30908 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi” hisobvaragʻiga qoʻshilgan ijobiy natija, ushbu Yoʻriqnomaning 113-bandiga muvofiq, har oyda 31203 — “Taqsimlanmagan foyda” (aktiv-passiv) hisobvaragʻiga bevosita oʻtkazib boriladi.

134. Nomoddiy aktivlarga eskirish (amortizatsiya ajratmalari), ulardan foydalanila boshlangan oyning keyingisidan boshlab hisoblab boriladi. Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyalanadigan summasi, ularning foydali xizmat qilish muddati davomida muntazam ravishda bank xarajatlariga oʻtkazib boriladi.

135. Nomoddiy aktivlarning foydali xizmat qilish muddati amortizatsiya normalari yordamida aniqlanadi. Amortizatsiya normalari bank tomonidan ularning boshlangʻich qiymati va foydali xizmat qilish muddatidan kelib chiqqan holda hisoblanadi.

136. Nomoddiy aktivlarga eskirish hisoblash ushbu Yoʻriqnomaning 99-bandida belgilangan tartibga muvofiq amalga oshiriladi. Eskirishni hisoblashning tanlangan usuli mikrokredit tashkilotining hisob yuritish siyosatida aniqlanishi va bir hisobot davridan keyingi hisobod davriga ketma-ket ravishda qoʻllanilib borilishi hamda yil davomida oʻzgarmasliga kerak.

137. Amortizatsiya ajratmalari quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi orqali bank xarajatlariga oʻtkazib boriladi:

Debet 56618 — “Nomoddiy aktivlarning eskirish summasi”;

Kredit 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan eskirish summasi” (kontr-aktiv).

138. Nomoddiy aktivlarni hisobdan chiqarishda qoldiq qiymat quyidagicha aniqlanadi:

1) jamgʻarilgan eskirish summasiga:

Debet 16605 — “Nomoddiy aktivlarning yigʻilgan eskirish summasi” (kontr-aktiv);

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”;

2) ushbu nomoddiy aktiv boʻyicha 30908 — hisobvaraqda qolgan qoldiq summasiga:

Debet 30908 — “Boshlangʻich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi”;

Kredit 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”.

139. Hisobdan chiqarilayotgan nomoddiy aktivlar sotilayotganda quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshiriladi:

1) Nomoddiy aktivlar joʻnatilgandan keyin xaridor tomonidan toʻlov amalga oshirilgan holda:

Debet 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”;

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

Toʻlov kelib tushgandan keyingi buxgalteriya yozuvlari:

Debet 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar” (yoki 10101 “Kassadagi pul mablagʻlari”);

Kredit 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi”.

140. Nomoddiy aktivlarning qiymati toʻliq eskirish, fors-major holatlar bilan bogʻliq boʻlganda, bepul berilganda belgilangan tartibda zarar sifatida qoldiq (likvidatsiya) qiymati summasiga hisobdan chiqariladi va quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan rasmiylashtiriladi:

Debet 55906 — “Boshqa xususiy mulklarni/ aktivlarni sotish yoki dispozitsiya qilishdan koʻrilgan zararlar”;

Kredit 16601 — “Nomoddiy aktivlar”.

Mikrokredit tashkilotlarida nomoddiy aktivlarning harakati va hisobi ushbu Yoʻriqnomaning 12-ilovasiga muvofiq yuritilishi mumkin.

141. Mikrokredit tashkiloti oʻz operatsion xarajatlarini Ijro etuvchi organi tomonidan bir yil uchun tasdiqlangan va xabar berilgan smeta doirasida amalga oshiradilar.

Operatsion xarajatlar smetasi boʻyicha mikrokredit, mikroqarz, mikrolizing va boshqa mikromoliya xizmatlari uchun mablagʻlarni mikrokredit tashkilotining ijro etuvchi organ rahbari tasarruf etadi. Smeta xarajatlari, shu jumladan kelgusi davr xarajatlari hisobidan mablagʻ sarflash uchun hujjatda mikrokredit tashkiloti ijrochi direktorining ijozat imzosi boʻlishi shart.

142. Mikrokredit tashkilotining operatsion xarajatlari hisobi mikrokredit tashkiloti tomonidan balansda quyidagi tegishli hisobvaraqlarda yuritiladi: “Ish haqi va xodimlar uchun boshqa xarajatlar”, “Ijara va saqlash”, “Xizmat safari va transport xarajatlari”, “Maʼmuriy xarajatlar” va shu kabilar. Bu hisobvaraqlarga faqat hujjatlar bilan tasdiqlangan va amalda qilingan xarajatlar kiritiladi.

Mikrokredit tashkiloti hisobot davri xarajatlarini hisobga olish ushbu Yoʻriqnomaning 11-ilovasiga muvofiq, xodimlar mehnatiga haq toʻlash boʻyicha hisob-kitoblar ushbu Yoʻriqnomaning 10-ilovasiga muvofiq olib boriladi.

143. Mikrokredit tashkilotlarida tovar moddiy boyliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisob-kitobi 19909 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlangan mablagʻlar hisobvaragʻi” va 29802 — “Tovar-moddiy qimmatliklar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun toʻlanadigan mablagʻlar” hisobvaraqlari boʻyicha olib boriladi.

Ushbu hisobvaraqlardagi mablagʻlar vaqti-vaqti bilan inventarizatsiya qilinishi, shuningdek toʻlab berilgan va toʻlanishi lozim boʻlgan mablagʻlar boʻyicha debitor va kreditor qarzdorliklar hisobi yuritilishi lozim.

144. Mikrokredit tashkilotlarining xodimlardan, mijozlardan, boshqa debitorlardan olinishi lozim boʻlgan turli xil summalar olinishi lozim boʻlgan hisobvaraqda hisobga olinadi.

145. Olinishi lozim boʻlgan hisobvaraqlarni balans hisobotida haqiqiy qiymatini aks ettirish uchun 19911 — “Olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar hisobvaraqlari boʻyicha koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)” hisobvaragʻidan foydalaniladi.

146. Ushbu hisobvaraqlar boʻyicha oʻtkazmalar 8-ilovada aks ettiriladi. Ushbu hisobvaraqning debet qismida debitorning majburiyati yuzaga kelganda olinishi lozim boʻlgan summa. Kredit qismida — Mikrokredit tashkilotlari tomonidan olingan summa.

147. Kelajakdagi hisobot davriga tegishli boʻlgan xarajatlar 19925 — “Oldindan toʻlangan xarajatlar” va 19931 — “Muddati uzaytirilgan soliqlar” hisobvaraqlarida aktiv sifatida aks ettirilishi hamda ular tegishli boʻlgan hisobot davri davomida amortizatsiya (xarajatga oʻtkaziladi) qilinishi lozim. Bunday xarajatlarga yil oxirida taʼtilga ketayotgan xodimlarga toʻlangan ish haqi, xususan kelasi yilga taalluqli toʻlovlar, davriy nashrga obuna boʻlish boʻyicha, kelgusi yillar smetalari hisobidan oʻrni qoplanishi kerak boʻlgan ijaraga olingan binolarni kapital taʼmirlash xarajatlari summasi, binoni ijarasi uchun oldindan toʻlov, oldindan sugʻurta badali, oldindan auditorlik xizmatlari uchun toʻlovlar, faoliyat koʻrsatish bilan bogʻliq tashkiliy xarajatlar va boshqa soliq toʻlovlari misol boʻlishi mumkin.

148. Oldindan toʻlangan va qoldirilgan xarajatlar hisobvaraqlari boʻyicha oʻtkazmalar 6-ilova shakliga muvofiq alohida hisob-kitob shaklida aks ettiriladi. Ushbu hisobvaraqning debet qismida oldindan toʻlangan summa yoki qoldirilgan xarajatlar, Kredit qismida — oldindan toʻlangan xarajatlarning amortizatsiya qilinadigan qismi.

149. Kelajakdagi hisobot davriga tegishli boʻlgan oldindan toʻlangan va qoldirilgan xarajatlar hisobi quyidagi tarzda amalga oshiriladi (masalan, davriy nashrga obuna boʻlish uchun toʻlanadigan yillik summa).

Debet 19925 — “Oldindan toʻlangan xarajatlar”;

Kredit 10503 — “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”.

Bunda, obuna boʻyicha har oy boʻyicha oldindan toʻlangan xarajatlarning bir qismi hisobot davrining xarajatlariga kiritiladi:

Debet 56418 — “Kitob, gazeta va boshqa davriy nashriyotlar boʻyicha xarajatlar”;

Kredit 19925 — “Oldindan toʻlangan xarajatlar”.

150. Mikrokredit tashkiloti operatsion xarajatlari boʻyicha hujjatlarni rasmiylashtirish vazifasi yuklatilgan xodim bu xarajatlar boʻyicha hujjatlarni buxgalteriya qaydlovlari uchun qabul qilayotganda quyidagilarni tekshiradi:

a) puli toʻlanayotgan hujjatda ijrochi direktorning ruxsat imzosi bor-yoʻqligi (agar boʻnak hisoboti kabi jamlama hujjat puli toʻlanayotgan boʻlsa, imzo faqat jamlama hujjatda boʻlishi talab qilinadi);

b) 29802-hisobvaraqdagi boʻnaklarni hisobga olgan holda smeta xarajatlari qoldigʻi ushbu chiqimni toʻlash uchun yetarli ekanligi;

v) puli toʻlanayotgan hujjatdagi xususiy summalar va yakunlar toʻgʻriligi;

g) hujjat toʻgʻri rasmiylashtirilgani va xususan, koʻrsatilgan xizmatlar uchun tuzilgan toʻlovnomalarga mikrokredit tashkilotining tegishli mansabdor shaxslari bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar qabul qilinganini tasdiqlab qoʻygan imzolarning bor-yoʻqligi;

d) sotib olingan moddiy boyliklar uchun yozilgan toʻlovnomalarda bu boyliklarni ular but saqlanishi uchun javobgar shaxslar qabul qilib olganligi toʻgʻrisidagi tilxatlar bor-yoʻqligi;

e) hujjat puli hisoboti topshiriladigan summalardan toʻlangan hollarda pul olingani toʻgʻrisida hujjatga imzo chekilgani.

151. Tovar-moddiy boyliklarni olishga ishonchnomalar mikrokredit tashkiloti ixtiyoriga koʻra mazkur Yoʻriqnomaning 19-ilovasiga muvofiq shaklda rasmiylashtiriladi.

Ishonchnomalar mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbari yoki u tomonidan qonunda belgilangan tartibda belgilanadigan shaxslar tomonidan imzolanadi.

152. Ishonchnomani berish berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftarida roʻyxatdan oʻtkaziladi.

Ishonchnomalar daftari sahifalari raqamlanadi va ip oʻtkazib tikiladi. Daftarning muqovasida oʻtkazilgan iplar uchi ustidan alohida qogʻozda mikrokredit tashkiloti ijrochi direktori va bosh buxgalteri tomonidan “Mazkur daftarda ... varaq raqamlandi” degan yozuv qayd etiladi, yelimlanadi va muhr bilan tasdiqlanadi. Varaqlar soni yozuv bilan koʻrsatiladi.

Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftari ishonchnomalarni roʻyxatdan oʻtkazish uchun masʼul boʻlgan shaxsda saqlanishi lozim.

153. Ishonchnomaning amal qilish muddati u asosida ishonchnoma berilgan shartnomalar va boshqa bitimlar boʻyicha tegishli boyliklarni olish va olib chiqib ketish imkoniyatiga bogʻliq ravishda belgilanadi, biroq u 10 ish kuni muddatidan oshmasligi kerak.

154. Ishonchli shaxs boyliklarni olgandan soʻng topshiriqlar bajarilganligi va u olgan tovar-moddiy boyliklar omborga (omborxonaga) topshirilganligi toʻgʻrisidagi hujjatlarni korxona buxgalteriyasiga yoki tegishli moddiy javobgar shaxsga taqdim etishi shart.

Foydalanilmagan ishonchnomalar amal qilish muddati tugagan kundan keyingi sanada uni bergan korxonaga qaytarilishi kerak.

Foydalanilmagan ishonchnomaning qaytarilganligi toʻgʻrisida berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftarida (“Ishonchnoma boʻyicha topshiriqlar bajarilganligi toʻgʻrisidagi qaydlar” ustunida) qayd etiladi. Qaytarilgan foydalanilmagan ishonchnomalar “foydalanilmagan” yozuvi bilan soʻndiriladi va ularni roʻyxatdan oʻtkazish uchun javobgar boʻlgan shaxs tomonidan hisobot yili oxiriga qadar saqlanadi. Yil tugagach bunday foydalanilmagan ishonchnomalar bu haqda tegishli dalolatnoma tuzish bilan belgilangan tartibda yoʻq qilinadi. Amal qilish muddati tugagan ishonchnomalardan foydalanish xususida hisobot bermagan shaxslarga yangi ishonchnomalar berilmaydi va muddati oʻtgan ishonchnomani qaytarib berilmaganligi sababi oʻrganiladi. Suiisteʼmol holati aniqlanganda qonun hujjatlarida belgilangan choralar koʻrilishi shart.

155. Ishonchnomalar amal qilish muddatidan qatʼi nazar, tovar-moddiy boyliklarning dastlabki berilishida yetkazib beruvchida qoldiriladi.

Tovar-moddiy boyliklar berib boʻlingandan keyin ishonchnoma ishonchnomalar boʻyicha topshirilayotgan boyliklarning oxirgi turkumini berish uchun hujjat bilan birga buxgalteriyaga topshiriladi.

156. Mikrokredit tashkilotlarida moddiy boyliklarning amalda mavjudligini va ularning saqlanishini nazorat qilish uchun ular mikrokredit tashkiloti tomonidan davriy ravishda, lekin kamida yilda bir marta inventarizatsiya qilinadi. Inventarizatsiya oʻtkazish tartibi mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbariyati tomonidan belgilanadi.

157. Moddiy boyliklarni inventarizatsiyasi natijasida aniqlangan ortiqcha yoki kamomad yuzasidan oʻrnatilgan tartibda dalolatnoma tuziladi va buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

Mikrokredit tashkilotida oʻtkazilgan inventarizatsiya natijasida aniqlangan ortiqcha moddiy boyliklar, misol uchun, asosiy vositalar baholangan qiymat boʻyicha balansga quyidagicha kirim qilinadi.

1) foydalanishga qabul qilinganda:

Debet 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvaragʻi;

Kredit 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar”;

2) omborga kirim qilinganda:

Debet 16561 — “Ombordagi asosiy vositalar”;

Kredit 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar”.

158. Mikrokredit tashkiloti xodimlarining aybi bilan foydalanishga yaroqsiz holga kelgan moddiy boyliklar yoki kamomad aniqlangan holda, ushbu moddiy boyliklarning haqiqiy qiymati, qonunchilikda belgilangan tartibda aybdor shaxslardan undirib olinadi. Etkazilgan zarar miqdorini, mikrokredit tashkiloti mulkiga zarar yetkazganligi uchun tashkilot xodimi moddiy javobgarligi doirasi va tartibini aniqlash Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi bilan tartibga solinadi. Oʻtkazilgan asosiy vositalarning inventarizatsiya natijasi yuzasidan quyidagi buxgalteriya yozuvi rasmiylashtiriladi:

1) yigʻilgan eskirish summasiga:

Debet 165** — Asosiy vositalar yigʻilgan eskirish summasining tegishli hisobvaragʻi (kontr-aktiv);

Kredit 165** — Asosiy vositalarning tegishli hisobvaragʻi;

2) agar undirilishi lozim boʻlgan summa aktivning qoldik qiymatidan ortiq boʻlsa:

Debet 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan boʻladigan hisob-kitoblardagi olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” — aybdor shaxsdan undirilishi lozim boʻlgan summaga;

Kredit 165** — Asosiy vositaning tegishli hisobvaragʻi — qoldiq qiymat — va/yoki

Kredit 45994 — “Boshqa foizsiz daromadlar” — undirilishi lozim boʻlgan summa bilan aktivning qoldik qiymati oʻrtasidagi farq summaga;

3) agar undirilishi lozim boʻlgan summa aktivning qoldiq qiymatidan kam boʻlsa:

Debet 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan boʻladigan hisob-kitoblardagi olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar” — undirilishi lozim boʻlgan summa;

Debet 55995 — “Boshqa foizsiz xarajatlar” — aktivning qoldiq qiymati bilan undirilishi lozim boʻlgan summa oʻrtasidagi farq;

Kredit 165** — Asosiy vositaning tegishli hisobvaragʻi — qoldiq qiymati.

4) mablagʻlar undirib olinganda:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablagʻlari” va/yoki

Debet 29803 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan hisob-kitoblardagi toʻlanishi lozim boʻlgan mablagʻlar” (xodimning ish haqidan ushlab qolish);

Kredit 19908 — “Mikrokredit tashkilotlari xodimlari bilan boʻladigan hisob-kitoblardagi olinishi lozim boʻlgan mablagʻlar”.

159. Moliyaviy yilning yakunida barcha daromad va xarajatlar hisobvaraqlari yillik sof foyda (zarar) hisobvaragʻida yopilishi lozim.

Daromad hisobvaraqlarini yopish:

Debet Daromad hisobvaraqlari (foyda va zararlar hisobotidan);

Kredit 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”.

Xarajat hisobvaragʻini yopish:

Debet 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”;

Kredit Barcha xarajat hisobvaraqlari (foyda va zararlar hisobotidan)”.

Soʻngra sof foyda (zarar) hisobvaragʻidagi qoldiq taqsimlanmagan foyda hisobvaragʻiga oʻtkaziladi:

Debet 31206 — “Sof foyda (zarar) (aktiv-passiv)”;

Kredit 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”.

160. Taqsimlanmagan foyda kapitalning zarur ajratmalari yoki zaxiralar (fondlar) tuzatishlari summasiga debetlanadi (kamayadi) yoki kreditlanadi (koʻpayadi). Boshqa hollarda taqsimlanmagan foyda oldingi hisobot davriga tegishli boʻlgan faqat katta summalar boʻyicha tuzatishlar kiritilgan taqdirdagina kamaytiriladi yoki koʻpaytiriladi.

161. Moliyaviy hisobotlarga muhim tuzatishlar kiritish arifmetik xatoliklar, maʼlumotlardan notoʻgʻri foydalanish yoki yanglishish, buxgalteriya hisobi tamoyillari va qoidalarini qoʻllashda xatoliklar oqibatida yuzaga kelishi mumkin.

162. Mikrokredit tashkilotining ustav kapitalini foyda hisobidan oshirish quyidagi buxgalteriya oʻtkazmasi bilan amalga oshiriladi:

Debet 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”;

Kredit 30301 — “Ustav kapitali”.

163. Zaxira fondiga ajratma har yili sof foydaning 5% dan kam boʻlmagan hajmda mikrokredit tashkiloti ustavida belgilangan summa miqdorida oʻtkaziladi.

Debet 31203 — “Taqsimlanmagan foyda (aktiv-passiv)”;

Kredit 30903 — “Umumiy zaxira fondi”.

164. Mikrokredit tashkilotiga berilgan xayriya badallari va grantlar faoliyatni moliyalashtirish manbai sifatida qaraladi va kapital hisobvaragʻida quyidagi tartibda hisobga olinadi:

Debet 10101 — “Kassadagi pul mablagʻlari” yoki 10503 “Banklarga qoʻyilgan talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlar”;

Kredit 31701 — “Grant mablagʻlari”.

165. Mikrokredit tashkiloti buxgalteriya hujjatlarining qatʼiy saqlanishini taʼminlashi shart. Hujjatlarini saqlash yuzasidan belgilangan tartibga rioya etilishi hamda bu ishlar toʻgʻri tashkil qilinishi uchun javobgarlik mikrokredit tashkilotining rahbari va bosh buxgalteri zimmasiga yuklatiladi, ular mikrokredit tashkiloti xodimlariga koʻrsatma berishi, xodimlarga hujjatlarni saqlash uchun maʼlum joy taqsimlashi va biriktirib qoʻyishi lozim.

166. Buxgalteriya hujjatlari har ish kuni uchun alohida shakllantirilib, oʻn kunlik hujjatlar bir jildga tikilgan holda saqlanadi. Hujjatlarni yigʻib shakllantirish va alohida jildlarga tikish bilan bosh buxgalter tomonidan shakllantirish boʻyicha majburiyatlar vazifasi biriktirib qoʻyilgan xodim shugʻullanadi. Kassa hujjatlari alohida yigʻma jildlarda kassir yoki kassa mudiri tomonidan joylashtiriladi.

167. Xodim har bir ish kuni boʻyicha buxgalteriya operatsiyalari oʻtkazilgan yigʻmajildlarda barcha hujjatlar mavjudligiga ishonch hosil qilishi lozim. Shuningdek, hujjatlarni shakllantirishda ilovasi bor boʻlgan memorial ordyerlarda bu ilovalar qanchaligi koʻrsatilganini va ular haqiqatan ham mavjudligini sinchiklab tekshirishlari lozim.

Yakunlangan kun uchun hujjatlar ertangi kundan kechiktirilmay, shakllantirilishi zarur. Keyingi kun boshlangunga qadar hujjatlar yonmaydigan shkafda saqlanishi lozim.

168. Yanada uzoqroq muddat saqlanadigan, shuningdek, mikrokredit tashkilotining ichki operatsiyalariga taalluqli quyidagi hujjatlar alohida yigʻmajildlarda saqlanishi kerak:

mikrokredit tashkilotining asosiy vositalar, operatsiyalarga doir va boshqa daromad hamda xarajatlar va boshqa xoʻjalik operatsiyalari boʻyicha;

mikrokredit tashkiloti mijozlarining mikrokredit, mikroqarzlari, shuningdek, mikrolizing va faktoring operatsiyalari boʻyicha.

Kassa hujjatlariga kirim va chiqim kassa ordyerlari barcha ilovalari bilan tikib qoʻyiladi.

169. Bir kun uchun shakllantirilgan hujjatlar yigʻmasi muqovasida quyidagi mazmundagi matn yoziladi: “Memorial ___ dona, umumiy summasi ___ soʻm” yoki “Kunlik kassa hujjatlari ___ daromad boʻyicha ___ dona ___ soʻm miqdorida, chiqim ___ dona ___ soʻm miqdorida”. Mazkur yozuvlar mikrokredit tashkiloti bosh buxgalterining imzosi bilan tasdiqlanadi.

170. Asosiy vositalar bilan operatsiyalar hujjatlari va turli daromad hamda xarajatlar bilan bogʻliq operatsiyalar, mikrokredit tashkilotlarining boshqa xoʻjalik operatsiyalari boʻyicha hujjatlarga memorial hujjatlar bilan birga kassa hisobvaragʻi bilan oʻtkazilgan korrespondensiyalashgan va ordyerlarni (toʻlovnomalar, ish haqi toʻlash qaydnomalari va boshqalar) tuzish uchun asos boʻlgan asl nusxadagi hujjatlar ham joylanadi.

171. Operatsiyalar hajmi kam boʻlgan taqdirda, mikrokredit tashkilotlarining rahbari qaroriga koʻra oʻtgan yilga tegishli boʻlgan uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar joriy yil tugaganidan keyin shakllantirilishi mumkin. Bunday holda yil tugagunicha bu hujjatlar yigʻmajildda tikib borilishi va yonmaydigan metall shkafda bosh buxgalter javobgarligi ostida saqlanishi lozim.

172. Uzoq muddat saqlanadigan hujjatlar shakllantirilayotganda yigʻmajildda har bir kun uchun qistirma varaqlar qoʻshilishi, ularda shu kun uchun buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debeti va krediti boʻyicha summalari koʻrsatilishi kerak, yigʻmajild muqovasida esa, buxgalteriya hisobi maʼlumotlari bilan taqqoslangan har bir hisobvaraq debet va kredit boʻyicha hujjatlarning umumiy summasi koʻrsatiladi.

173. Quyidagi hujjatlar omborda yoki yonmaydigan shkaflarda saqlanishi shart:

yillik hisobotning tegishli imzolar bilan rasmiylashtirilgan nusxasi hamda oylik (chorak) balans uning barcha ilovalari bilan;

oxirgi oʻn ikki oy uchun kassa hujjatlari;

joriy oy uchun memorial hujjatlar;

asosiy vositalar hamda kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar hisobi yuritiladigan jurnallar;

amaliyot jurnallari, kitoblar, imzolar namunalari va muhr izi qoʻyilgan varaqchalar va muhr izi, foizlarni hisoblash boʻyicha qaydnomalar.

174. Buxgalteriya hisobiga tegishli barcha materiallar (oʻtgan oylar uchun memorial hujjatlar va shaxsiy hisobvaraqlar va boshqalar) ular arxivga topshirilguniga qadar, buxgalteriyaning stellajlar va temir javonlar bilan jihozlangan buxgalteriyaning joriy arxivida saqlanishi kerak. Bu joriy arxiv hujjatlar but saqlanishi uchun javob beradigan maxsus ajratilgan xodim qoʻl ostida boʻladi. Agar omborda joy yetmasa, ayni shu xodim buxgalteriyadagi yonmaydigan temir javonlarda saqlanadigan hujjatlarning daxlsizligi uchun javob beradi.

175. Buxgalteriya va joriy arxivda saqlanayotgan hujjatlarga doir maʼlumotlar kassa hujjatlari boʻyicha javobgar xodim huzurida, bosh buxgalter imzolagan talabnomalar asosida, joriy arxiv uchun javobgar xodim qatnashuvida olinadi. Maʼlumot olish uchun ruxsat berilgan mikrokredit tashkiloti xodimi kassir yoki joriy arxivni boshqaruvchi xodim kuzatuvida ishlashi lozim. Ular maʼlumot olishga ruxsat berilgan xodimlar hujjatlarga biror-bir tuzatuv yozuvlarini kiritmasligini kuzatib turishlari shart.

176. Mijozlarga tegishli va boshqa pul hisob-kitob hujjatlari sud va tergov organlarining yozma talabi asosida faqat mikrokredit tashkiloti rahbarining ruxsati bilan olinishi mumkin.

177. Hujjatning asl nusxasi olinayotganda bu haqda ikki nusxada dalolatnoma yoki bayonnoma tuzilib, unga mikrokredit tashkiloti rahbari, bosh buxgalter va hujjatni talab qilgan tashkilot vakili imzo chekadi. Dalolatnoma yoki bayonnomada ayni qanday hujjat olinayotgani, uni kimning talabiga va ruxsatiga koʻra olinayotgani aniq koʻrsatilishi kerak. Dalolatnoma yoki bayonnomaning ikkinchi nusxasi yuqorida aytilgan vakilga topshiriladi.

178. Olingan toʻlov hujjatining asl nusxasi oʻrniga bosh buxgalter tomonidan tasdiqlagan nusxa (kserokopiyasi), shuningdek hujjatning asl nusxasini olayotgan shaxs tomonidan imzolangan bayonnomaning birinchi nusxasi va hujjatni olish xususidagi talabnoma qoʻyiladi. Hujjat olinganligi toʻgʻrisida bosh buxgalter shu hujjat turgan yigʻmajildning muqovasiga yozib, imzo chekadi.

179. Bir yilning turli sanalariga tegishli pul hisob-kitob hujjatlari bir vaqtning oʻzida olingan hollarda, bu hujjatlarning barchasi uchun bitta dalolatnoma yoki bayonnoma tuzilib, unga shu hujjatlar roʻyxati kiritiladi. Ushbu hujjatlarning biri oʻrniga uning nusxasi, hujjatni olish toʻgʻrisidagi talabnoma, dalolatnoma yoki bayonnomaning birinchi nusxasi qoʻyiladi, boshqalarining oʻrniga esa, shu hujjatlar nusxalari qoʻyilib, ularda hujjatni olish toʻgʻrisidagi talabnoma qayerda saqlanayotganligi yoziladi.

180. Mikrokredit tashkilotlarida hisob-kitob kitobchasining berilishi, kvitansiya blankalari hamda qatʼiy hisobda turuvchi boshqa blanklardan foydalanishni qatʼiy nazorat qilinmogʻi kerak, shuningdek, ular harakatining hisobda oʻz vaqtida va toʻliq aks ettirilishini taʼminlashi lozim.

1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasi mikrokredit tashkilotlarining bosh buxgaltyerlariga taalluqlidir.

Buxgalteriya hisobini tashkil etish uchun mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbari javobgar hisoblanadi. Rahbar buxgalteriya hisobi toʻgʻri yuritilishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratishi, bosh buxgalterning hujjatlar va maʼlumotlarni rasmiylashtirish hamda hisobini yuritish uchun taqdim etish tartibi borasidagi talablari mikrokredit tashkilotining boʻlinmalari, xizmatlari va hisobni yuritishga aloqador xodimlari tomonidan ogʻishmay bajarilishini taʼminlashi shart.

2. Bosh buxgalter mikrokredit tashkilotida buxgalteriya hisobi tashkil etilishini hamda moddiy va moliyaviy resurslardan oqilona, tejamkorlik bilan foydalanilishi hamda mulkning but saqlanishi ustidan nazorat olib borilishini taʼminlaydi.

Mikrokredit tashkiloti bosh buxgalteri lavozimga tashkilot ijro etuvchi organi rahbari tomonidan tayinlanadi va ozod qilinadi. Agar mikrokredit tashkilotining yuqori muassasasi mavjud boʻlsa, unda bosh buxgalterni lavozimga tayinlash va lavozimdan ozod qilish yuqori turgan mikrokredit tashkiloti rahbari hamda bosh buxgalteri bilan kelishiladi hamda u bevosita yuqori tashkilot rahbariga, buxgalteriya hisobini tashkil etish, hisobotlar tuzish, nazorat qilish tartibi va metodikasi bilan bogʻliq masalalar boʻyicha esa, bevosita yuqori tashkilot bosh buxgalteriga boʻysunadi.

3. Mikrokredit tashkilotining bosh buxgalteri boshchilik qiladigan buxgalteriya hisobi boʻlimi mustaqil tarkibiy boʻlinma boʻlib hisoblanadi va boshqa biron-bir boʻlinma tarkibiga kirmasligi lozim.

4. Mikrokredit tashkilotining bosh buxgalteri lavozimiga oliy iqtisodiy yoki iqtisodiy oʻrta maxsus maʼlumoti va shu mutaxassislik boʻyicha kamida 3 yillik ish stajiga ega boʻlgan shaxslar tayinlanadi.

5. Bosh buxgalter lavozimga tayinlanayotganda va lavozimidan ozod qilinayotganda buxgalteriya hisobi va hisobotining ahvoli tekshirilib, mikrokredit tashkiloti rahbari tomonidan tasdiqlanganidan keyin boʻlinmani qabul qilish-topshirish jarayoni dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Yuqori tashkilot mavjud boʻlganda, ushbu dalolatnomaning nusxasi mikrokredit tashkilotining yuqori boshqarish organiga yuboriladi. Zarur hollarda bosh buxgalter tomonidan ishlarni qabul qilish-topshirish jarayonida yuqori tashkilotning vakili qatnashadi.

6. Bosh buxgalter zimmasiga pul mablagʻlari va moddiy boyliklar uchun bevosita moddiy javobgarlik bilan bogʻliq vazifalar, shuningdek mikrokredit tashkiloti rahbari vaqtincha ishda boʻlmagan paytda uning vazifalarini bajarib turish yuklatilishi mumkin emas. Bosh buxgalterga bevosita cheklar va boshqa hujjatlar asosida mikrokredit tashkiloti mablagʻ va tovar-moddiy boyliklarni qabul qilish taqiqlanadi.

7. Bosh buxgalter vaqtincha ishda boʻlmagan vaqt mobaynida (xizmat safari, taʼtil, kasallik va shu kabilar) bosh buxgalterning huquq va majburiyatlari uning muoviniga oʻtadi va bu haqda mikrokredit tashkilotining buyrugʻi chiqariladi.

8. Bosh buxgalter buxgalteriya hisobining yuritilishi yuzasidan belgilangan qoidalar asosida uni tashkil etib, quyidagilarni taʼminlashi shart:

buxgalteriya hisobining toʻgʻri tashkil etilishi, buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida operatsiyalarning oʻz vaqtida va toʻgʻri aks ettirilishi;

mikrokredit tashkilotiga kelib tushgan pul hisob-kitob hujjatlarini ularga ishlov beriladigan uchastkalardan oʻtishining aniq muddatlariga rioya etilib, mikrokredit tashkilotining tegishli hisobvaraqlarida aks ettirilib, hujjatlar aylanishini, kunlik balans tuzilishi va uni tegishli joyga topshirilishini tashkil etish;

mijozlarning kelib tushadigan pul hisob-kitob hujjatlari shakliga va mazmuniga koʻra toʻgʻri rasmiylashtirilishini, shuningdek, ularning qonuniy tarzda bajarilishini hamda mablagʻ va boyliklar but saqlanishini taʼminlash;

qatʼiy hisobdagi blanklarning but saqlanishi va ularning hisobining toʻgʻri yuritilishi;

elektron toʻlov hujjatlarining toʻgʻri rasmiylashtirilishini hujjatlarning asl nusxasi bilan solishtirish orqali tekshirish;

balans tuzish;

buxgalteriya (kirim-chiqim) hujjatlarini oʻz vaqtida (ish kuni oxirigacha yoki keyingi kunning ertalab soat 10-00 dan kechikmay) jamlanishi hamda rasmiylashtirilishi, shuningdek ular oʻrnatilgan tartibda arxivga topshirilishi;

buxgalteriya hisobining ilgʻor shakl va usullaridan keng foydalanish;

kelib tushgan pul mablagʻlari, tovar-moddiy boyliklar va asosiy vositalar hisobining toʻliq yuritilishi, shuningdek ular harakati bilan bogʻliq operatsiyalarning barchasi buxgalteriya hisobida oʻz vaqtida aks ettirilishi;

mijozlarning kredit va qarz hisobvaraqlari boʻyicha foizlarning toʻgʻri va belgilangan muddatlarda hisoblanishi;

kamomad hamda pul mablagʻlari va tovar-moddiy boyliklarning talon-toroj qilinishi boʻyicha materiallarni rasmiylashtirish yuzasidan mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbari bilan tekshiruvlar oʻtkazish, tegishli hollarda bu materiallar sud va tergov organlariga taqdim etilishini nazorat qilish;

buxgalteriya hisobi va hisobotining toʻgʻri tashkil etilishini tekshirish, buxgalteriya hisobi, hisoboti, nazorat va iqtisodiy tahlil masalalari yuzasidan xodimlarga oʻz vaqtida yoʻl-yoʻriqlar koʻrsatib borish;

birlamchi hujjatlar hamda buxgalteriya yozuvlari asosida haqiqiy holatni aks ettiruvchi buxgalteriya hisobotlarini tuzish, bu hisobotlarni belgilangan muddatlarda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankiga, shuningdek, tegishli organlarga taqdim etish;

oʻz tasarrufida boʻlgan mikrokredit tashkiloti filiallari buxgalteriya koʻrsatkichlari boʻyicha belgilangan tartibda yillik hisobot tuzish va uni belgilangan muddatlarda tegishli joylarga topshirish;

boshqa boʻlinmalar bilan hamkorlikda buxgalteriya hisobi va hisoboti maʼlumotlari asosida mikrokredit tashkiloti moliyaviy faoliyatini iqtisodiy tahlil qilish;

buxgalteriya hujjatlarining but saqlanishi, ularning belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi va arxivga topshirilishi.

9. Bosh buxgalter tegishli boʻlinma va xizmatlar xodimlari bilan birgalikda quyidagilarni sinchiklab nazorat qilishi shart:

a) tovar-moddiy boyliklarning qabul qilinishi va topshirilishini rasmiylashtirishda belgilangan qoidalarga rioya etilishi;

b) ish haqi fondining toʻgʻri sarflanishi, mansab maoshlarining toʻgʻri belgilanishi, shtatlar, moliya va kassa intizomiga qatʼiy rioya etilishi;

v) pul mablagʻlari, tovar-moddiy boyliklar, asosiy fondlarni inventarizatsiya qilish, hisob-kitoblar va toʻlov majburiyatlarini bajarishning belgilangan qoidalariga rioya etilishi;

g) belgilangan muddatlarda debitorlik qarzini undirib olinishi va kreditorlik qarzining qaytarilishi, toʻlov intizomiga rioya etish;

d) kamomadlar, debitorlik qarzi va boshqa yoʻqotishlarni buxgalteriya hisobining balans hisobotlaridan qonuniy tarzda chiqarilishi.

10. Bosh buxgalter kamomadlar yuzaga kelishi, pul mablagʻlari va tovar-moddiy boyliklarning gʻayriqonuniy tarzda sarflanishi, moliyaviy hamda xoʻjalik qonunlari buzilishining oldini oluvchi tadbirlarni tayyorlashda faol qatnashishi shart. Mansabdor shaxslar tomonidan gʻayriqonuniy xatti-harakatlar qilinayotgani (yaʼni oshirib yozish, mablagʻlardan notoʻgʻri foydalanish hamda boshqa qoidabuzarlik va mansabni suiisteʼmol qilish hollari) maʼlum boʻlgan hollarda bosh buxgalter chora koʻrish uchun bu haqda mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbariga axborot beradi.

11. Pul mablagʻlari va tovar-moddiy boyliklarni qabul qilish hamda berish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan hujjatlar, shuningdek kredit va hisob-kitob majburiyatnomalari rahbar va bosh buxgalter yoki ular shunday vakolat berilgan boshqa shaxslar tomonidan imzolanadi. Bu vakolatli shaxslarga hujjatlarni imzolash huquqining berilishi mikrokredit tashkiloti boʻyicha chiqariladigan buyruq bilan rasmiylashtiriladi.

Yuqorida aytilgan hujjatlarga bosh buxgalter yoki shunday vakolat berilgan boshqa shaxslar tomonidan imzo chekilmasa, ular haqiqiy hisoblanmaydi va mazkur mikrokredit tashkiloti masʼul shaxslari tomonidan ijroga qabul qilinmaydi.

12. Bosh buxgalter qonun hujjatlariga hamda pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa boyliklarni qabul qilish, saqlash va sarflash boʻyicha belgilangan tartibga zid boʻlgan operatsiyalar bilan bogʻliq hujjatlarni ijroga qabul qilishi hamda rasmiylashtirishi taqiqlanadi.

13. Bosh buxgalter oʻziga boʻysunuvchi xodimlar uchun xizmat vazifalarini belgilab beradi. Bunda har bir xodim oʻz majburiyatlarini bilishi hamda ular bajarilishi uchun javobgar boʻlishi zarur.

14. Bosh buxgalterning bajarilgan operatsiyalarni rasmiylashtirish hamda maʼlumotlarni elektron toʻlov tizimi orqali joʻnatish zarur boʻlgan hujjatlar va maʼlumotlarni buxgalteriyaga taqdim etish borasidagi talablari mikrokredit tashkiloti boʻlinma va xizmatlari uchun majburiydir.

Bosh buxgalter oʻz zimmasiga yuklatilgan vazifalardan kelib chiqib bergan koʻrsatmalarning bajarilmagani yoki buzilgani uchun aybdor shaxslar belgilangan tartibda mikrokredit tashkiloti rahbarining farmoyishiga binoan mukofotdan toʻliq yoki qisman mahrum etilishi.

Mikrokredit tashkiloti boʻlinma va xizmatlari:

bajarilayotgan operatsiyalarning qonuniyligi va ular toʻgʻri rasmiylashtirilishi uchun toʻla javobgar hisoblanadilar;

buxgalteriya hisobini yuritish, nazorat qilish va joʻnatish uchun zarur boʻlgan hujjatlarni buxgalteriyaga oʻz vaqtida topshirishlari shart.

Bu hujjatlar sifatsiz tuzilgani va rasmiylashtirilgani hamda buxgalteriya hisobi va hisobotida qayd etishga berilish vaqtidan kechikkani, hujjatlardagi maʼlumotlarning notoʻgʻriligi, shuningdek, gʻayriqonuniy operatsiyalarni aks ettiruvchi hujjatlar tuzilgani uchun bu hujjatlarni tuzgan va imzolagan mansabdor shaxslar javobgar boʻladilar. Birlamchi hujjatlarni tuzish vazifasi yuklatilgan hamda bu hujjatlarni imzolash huquqi berilgan mansabdor shaxslar roʻyxati bosh buxgalter bilan kelishiladi.

15. Moddiy javobgar shaxslar (kassir, ombor mudirlari va boshqalar)ni lavozimga tayinlash, ozod etish va boshqa lavozimga oʻtkazish masalasi bosh buxgalter bilan kelishilgan holda hal qilinadi.

16. Xodimlarga mansab maoshlari, ish haqi ustamalari hamda mukofotlarni belgilash toʻgʻrisidagi buyruqlar va farmoyishlarni dastlab bosh buxgalter koʻrib chiqadi va ularga imzo chekadi.

17. Bosh buxgalter quyidagi huquqlarga ega:

a) buxgalteriya hisobi va nazorat ishlari toʻgʻri tashkil etilishini taʼminlash yuzasidan chora-tadbirlar koʻrishni mikrokredit tashkiloti rahbaridan talab qilish;

b) tarkibiy boʻlinmalarda pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa boyliklarni qabul qilish, kirimga yozish, saqlash hamda sarflash yuzasidan belgilangan tartibda amal qilinishini tekshirib turish;

v) mukofotlar hajmlarini pasaytirish yoki mukofotdan mahrum etish toʻgʻrisida takliflar berish.

18. Mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbari bosh buxgalterga ushbu Nizomda koʻzda tutilgan oʻz majburiyatlarini bajarishi hamda huquqlaridan foydalanishida atroflicha yordam berishga majbur.

Bosh buxgalter ana shu majburiyatlarni bajargani hamda oʻz huquqlaridan foydalangani uchun unga tazyiq oʻtkazish borasida qilinadigan har qanday urinishlarga qatʼiyan barham berilishi, bunga aybdor boʻlgan shaxslar esa qatʼiy javobgarlikka tortilishi lozim.

19. Bosh buxgalter quyidagi hollarda javobgar boʻladi:

a) buxgalteriya hisobi notoʻgʻri yuritilib, oqibatda buxgalteriya hisobi pala-partish holatga kelgan va buxgalteriya hisoboti buzilganda;

b) pul mablagʻlari, tovar-moddiy va boshqa boyliklarni qabul qilish, kirimga yozish, saqlash va sarflash yuzasidan belgilangan tartibga zid operatsiyalar boʻyicha hujjatlar ijroga qabul qilingan hamda rasmiylashtirilgan hollarda;

v) mikrokredit tashkiloti hisobvaraqlari boʻyicha operatsiyalar, shuningdek debitorlar va kreditorlar bilan hisob-kitoblar kechikib hamda notoʻgʻri amalga oshirilganda;

g) kamomadlar, debitorlik qarzlari va boshqa yoʻqotishlarni buxgalteriya balans hisobotlaridan chiqarish tartibi buzilganda;

d) buxgalteriya aybi bilan notoʻgʻri buxgalteriya hisoboti tuzilganda;

e) buxgalteriya hisobini tashkil etishga doir boshqa meʼyoriy hujjatlar buzilganda.

20. Bosh buxgalter quyidagi holatlar uchun mikrokredit tashkiloti ijro etuvchi organi rahbari bilan bab-baravar javob beradi:

a) moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini tartibga soluvchi qoidalar va nizomlar buzilishi;

b) mansabdor shaxslardan ular yetkazgan zarar summasini oʻz vaqtida undirib olmaslik;

v) kunlik, oylik, choraklik va yillik balans hisoboti va boshqa buxgalteriya hisobotlarini hamda balanslarini tegishli organlarga taqdim etish muddatlari buzilishi;

g) mikrokredit tashkiloti balans hisobotida aks ettirilgan maʼlumotlar hamda elektron toʻlovlar tizimi orqali oʻtkazilgan toʻlov hujjatlarining qonuniylik va but saqlanish hamda kunlik arxivlash tartibi uchun.

21. Bosh buxgaltyerlarning tartib-intizomi, moddiy va jinoiy javobgarligi amaldagi qonunlarga muvofiq tarzda belgilanadi.

Buxgalteriya xodimining vazifalari quyidagilar:

1. Buxgalteriya xodimi tomonidan yuritiladigan hisobvaraqlar boʻyicha mikrokredit tashkiloti mijozlari va xodimlaridan qabul qilingan hisob-kitob-pul hujjatlariga tegishli ishlov berish.

2. Kelib tushgan barcha hisob-kitob hujjatlari boʻyicha amalga oshirilgan operatsiyalar qonuniyligi hamda ular kreditlash va hisob-kitob qilish qoidalariga muvofiqligi nuqtai nazaridan tekshirish.

Tovarlar va xizmatlar haqini toʻlash uchun yozilgan toʻlov hujjatlarida, tovar-transport hujjatlarining yoki ular oʻrnini bosuvchi boshqa hujjatlarning nomyerlari hamda ulardagi summalar koʻrsatilganligi tekshiriladi;

Mikrokreditlar berish va shaxsiy ssuda hisobvaraqlarini tartibga solish bilan bogʻliq hujjatlarda mikrokredit rahbari yoki u vakolat bergan shaxsning ijozat imzolari borligi tekshiriladi.

3. Toʻlov hujjatlarida va ularga ilova qilingan tovar-transport hujjatlari yoxud ularning oʻrnini bosuvchi boshqa hujjatlar toʻgʻri rasmiylashtirilganligi hamda bu hujjatlar belgilangan shakldagi blanklarda tuzilganini, ularning koʻzda tutilgan barcha rekvizitlari toʻgʻri toʻldirilganligini tekshirish;

raqam va soʻz bilan yozilgan summalarda tuzatish va qoʻshimcha raqam kiritish alomatlari yoʻqligi, qoʻshimcha raqam yozilmasligi uchun toʻlov hujjatlarida boʻsh oʻrinlarga chiziq tortilganligi;

hujjatning qoʻshimcha nusxalarining birinchi nusxasiga mos kelishi, hujjatda belgilangan tartibda imzolar va muhr izi borligi, ularning oldindan berilgan namunalarga mosligi;

chiqim orderida oluvchining pasportini koʻrsatgani toʻgʻrisidagi yozuvning toʻgʻriligi, pul va boshqa qimmatliklar olingani toʻgʻrisida egasi koʻrsatilgan cheklardagi chiqim kassa ordyerlaridagi va boshqa hujjatlardagi tilxatning mavjudligi hamda bu yozilgan tilxatlarning haqiqiyligi.

4. Maʼlum bir operatsiyalarni boshlab bergan buxgalteriyaning boshqa xodimlari imzolarini, zarur boʻlgan hollarda tegishli nazoratchi xodimlarning ulardan kelayotgan hujjatlardagi imzolarini oldindan belgilangan namunalarga solishtirish va toʻgʻri rasmiylashtirilganligini tekshirish. Buxgalteriyaning boshqa xodimlaridan kelib tushgan hujjatlarning shakllari bajarilayotgan operatsiyalar turiga mos kelishini tekshirish.

5. Kassadan kelgan kirim hujjatlaridagi kassirlar imzolarini namunalarga qarab tekshirish.

6. Mijozlarga oʻrnatilgan tartibda berilgan naqd pullarini tegishli varaqchalarda qayd etish.

7. Ijro uchun qabul qilingan va ijrochining oʻzi tuzgan hujjatlarni imzolash.

8. “Koʻzda tutilmagan holatlar” hisobvaraqlarida hisobga olinadigan pul hisob-kitob hujjatlari varaqchalarini yuritish.

9. Koʻrsatiladigan mikromoliyalash xizmatlari uchun, shuningdek hujjatlar haqini toʻlash yoki qarzlarni qaytarish muddatlari kechikkani uchun penyalar hamda foizlar summalarini hisoblash.

10. Shaxsiy hisobvaraqlardagi yozuvlar toʻgʻriligini tekshirish. Shaxsiy hisobvaraqlardagi yozuvlar toʻgʻri aks ettirilgani hisobvaraq debeti boʻyicha bu yozuvlar uchun asos boʻlgan asl nusxadagi hujjatlarga qarab, kredit boʻyicha esa, kelib tushgan hujjatlarning elektron nusxalariga qarab tekshiriladi.

11. Buxgalteriya hisobi maʼlumotlarini yigʻish va saqlash hamda ularni joriy arxivga oʻz vaqtida topshirish.

12. Bajarilgan operatsiyalar boʻyicha belgilangan hisobotlarni tuzish.

13. Mijozlar va boshqa mikrokredit tashkilotlari va banklarning bajarayotgan operatsiyalari hamda mazkur mikrokredit tashkilotida xizmat koʻrsatilayotgan mijozlarga doir xatlari va reklamatsiyalarini ijro etish.

14. Hujjatlar aylanish jadvaliga hamda mijozlarga xizmat koʻrsatish jadvaliga rioya etilishi.