|
Ҳужжат кучини йўқотган " " 11.11.2021
|
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МАРКАЗИЙ БАНКИ БОШҚАРУВИНИНГ
Қарори
«Тижорат банкларида молиявий ҳисоботларидаги хатоларни тузатиш тартиби тўғрисида» низомни тасдиқлаш ҳақида
[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2004 йил 21 январда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 1301]
LexUZ шарҳиМазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2021 йил 15 июлдаги 17/3-сонли «Ўзбекистон Республикаси Марказий банки томонидан қабул қилинган айрим норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни ўз кучини йўқотган деб топиш тўғрисида»ги қарорига (рўйхат рақами 3317, 10.08.2021 й.) асосан 2021 йил 11 ноябрдан ўз кучини йўқотади.
Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги Қонунининг 3, 7 ва 51-моддаларига асосан Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқаруви қарор қилади:
1. «Тижорат банкларида молиявий ҳисоботларидаги хатоларни тузатиш тартиби тўғрисида» низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Бухгалтерия ҳисоби, ҳисоботи ва Давлат бюджетининг касса ижроси департаменти (Д.А. Орипов) га ушбу Низомни 10 кун муддат давомида Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигига давлат рўйхатидан ўтказиш учун тақдим этсин.
3. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилгандан сўнг 2004 йил 31 январдан бошлаб кучга киради.
4. Ушбу қарор ижросини назорат қилиш Марказий банк раисининг биринчи ўринбосари М.Р. Жумагалдиевга юклатилсин.
Марказий банк Бошқарувининг раиси Ф. МУЛЛАЖОНОВ
Тошкент ш.,
2003 йил 8 ноябрь,
27/4-сон
Ўзбекистон Республикаси
Марказий банк Бошқарувининг
2003 йил 8 ноябрдаги
27/4-сон қарори билан
ТАСДИҚЛАНГАН
Марказий банк Бошқарувининг
2003 йил 8 ноябрдаги
27/4-сон қарори билан
ТАСДИҚЛАНГАН
Тижорат банкларида молиявий ҳисоботларидаги хатоларни тузатиш тартиби тўғрисида
НИЗОМ
I. УМУМИЙ ҚОИДАЛАР
Мазкур Низом Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида», «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ ишлаб чиқилган бўлиб, молиявий ҳисобот халқаро стандартларига (кейинчалик матнда — МҲХС) мувофиқ Ўзбекистон Республикаси тижорат банклари (кейинчалик матнда — банклар) молиявий ҳисоботларидаги хатоларни тузатишга қўйиладиган талабларни белгилайди.
Мазкур Низомнинг мақсади Марказий банкнинг меъёрий ҳужжатлари ва МҲХСга мувофиқ банкларнинг молиявий ҳисоботидаги хатоларни тузатиш бўйича сиёсат ва тартиботларни жорий этиш бўлиб ҳисобланади. Мазкур Низомнинг амал қилиши фақат бош банклар томонидан тақдим этиладиган молиявий ҳисоботга нисбатан қўлланилади.
II. ТАЪРИФЛАР
1. Мазкур Низомнинг мақсадларида қуйидаги тушунчалардан фойдаланилади:
хатолар — бу жорий даврда аниқланган ва мавжуд бўлган, шунингдек ушбу ўтган даврлар бўйича молиявий ҳисоботларни тузишда ва тақдим этишда олиниши ва ҳисобга олиниши мумкин бўлган ишончли ахборотлар билан тасдиқланган ўтган бир ёки ундан ортиқ даврлар учун банкларнинг молиявий ҳисоботидаги камчиликлар ёки бошқа нотўғри ифодаланган маълумотлар. Мазкур ҳолда ишончли ахборот деганда тўғри фойдаланилганда ва ҳисоблаб чиқарилганда хатога йўл қўймаслик имконияти мавжуд бўлган маълумотлар тушунилади.
Ушбу хатоларни юзага келиш сабаблари: нотўғри математик ҳисоб-китоблар, ҳисоб сиёсатининг хатолик билан қўлланиши, воқеаларни яхши кўздан кечирмаслик ёки нотўғри талқин қилиш, воқеаларни қасддан бузиб кўрсатиш, шунингдек товламачилик бўлиши мумкин;
ретроспектив (ёки ретроактив) қайта ҳисоблаш — бу тузатилган маълумотларни қайта кўздан кечирилган ҳисоботда тан олиш ва очиб бериш йўли билан хатоларни, унга йўл қўйилмагани сингари тузатиш.
III. БАНК МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТИДАГИ ХАТОЛАРНИ ТУЗАТИШНИ ҲИСОБГА ОЛИШ ТАРТИБИ
2. Банклар хатоларни тузатиш суммасини ретроспектив ҳисобга оладилар. Банклар томонидан бу хато аниқланган даврдаги фойда ёки зарарни аниқлашда хатоларни (ўтган ёки ундан олдинги даврларга тегишли бўлган) тузатишга йўл қўйилмайди.
3. Банклар хато(лар)га йўл қўйилган ўтган йил (ёки йиллар)даги бош китобга тузатувчи ўтказма (ёки ўтказмалар)ни амалга оширадилар.
4. Бош китобни тўлдириш бўйича дастурий таъминот мазкур Низомнинг 5-бандида кўрсатилган тузатувчи ўтказмаларни амалга оширишга имкон бермаса, банклар тузатувчи ўтказмаларни жорий даврда қуйидаги тарзда амалга оширадилар:
а) агарда хатолар баланс ҳисоботидаги баланс ҳисобварақлари қолдиқлари суммасигагина таъсир кўрсатса, уларни тўғрилаш учун баланс ҳисоботининг тегишли ҳисобварақлари дебетланади ва кредитланади (1-илова);
б) агарда хатолар бир вақтнинг ўзида ҳам баланс ҳисоботи ҳисобварақларига, ҳам фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот ҳисобварақларига таъсир кўрсатса, ўтган даврлар учун фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботдаги хатолар суммасига тўғрилаш мақсадида тегишли баланс ҳисобварағи билан боғланишда тақсимланмаган фойданинг бошланғич салдоси дебетланади ёки кредитланади (2-илова);
в) агарда хатолар фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот ҳисобварақларигагина таъсир кўрсатса (баланс ҳисоботининг бирорта ҳам ҳисобварағига тегинилмасин), банклар хато суммасига дебетлаш ва бир вақтнинг ўзида тақсимланмаган фойданинг бошланғич сальдосини кредитлаш йўли билан хатони тузатишни акс эттирадилар (3-илова).
5. Хатоларни тузатишда банклар хатони муфассал тавсифловчи ва зарурий тўғрилашни тушунтирувчи ишчи жадвалини тузадилар, у банк бошқаруви томонидан тасдиқланади. Бошқарув томонидан тасдиқланган ишчи жадвали мазкур тўғриловчи ўтказма бўйича тасдиқловчи ҳужжат сифатида жилд (кун ҳужжатлари)га тикиб қўйилади, бир нусхаси эса молиявий ҳисоботларни тайёрлашда фойдаланиш учун қолдирилади.
IV. ХАТОЛАРНИНГ ТАҚДИМ ЭТИЛАДИГАН МОЛИЯВИЙ ҲИСОБОТГА ТАЪСИРИ
6. Таққосланадиган молиявий ҳисоботларни тайёрлашда банклар хатоларни тузатишни бу хатога йўл қўйилган ўша давр(лар)нинг таққосланадиган маълумотларини қайта ҳисоблаш йўли билан, хатолар ҳеч қачон бўлмагани сингари амалга оширадилар.
7. Таққосланадиган молиявий ҳисоботларда акс эттирилган даврлардан олдинги даврга тегишли бўлган хатоларни ретроспектив тузатишда бу хато кўрсатилган даврларнинг энг биринчиси тақсимланмаган фойдасининг бошланғич сальдосини тўғрилаш йўли билан акс эттирилиши лозим. Олдинги даврларга нисбатан акс эттириладиган молиявий ҳисоботлардаги ҳар қандай бошқа маълумот худди шундай қайта ҳисобланади.
8. Тузатувчи ўтказмалар тўғрисидаги ахборот улар амалга оширилгандан кейин 30 кун ичида Ўзбекистон Республикаси Марказий банкига тақдим этилади.
Тижорат банкларида молиявий ҳисоботларидаги хатоларни тузатиш тартиби тўғрисидаги низомга
1-ИЛОВА
1-ИЛОВА
Баланс ҳисоботигагина таъсир қиладиган хатоларни тузитишга доир
МИСОЛ
Фараз қиламиз:
20x1 йилда А банк 100 млн. сўм суммадаги асосий восита хатолик билан банкнинг бошқа хусусий мулки сифатида таснифланганини аниқлади.
Бу хато тўловчи қобилиятсиз қарздорнинг гаровга қўйилган мулкига бўлган ҳуқуқни сотишда харид қилинган бино, банк 20х0 йилда ушбу бинога нисбатан ўз ниятини ўзгартиргандан ва янги филиал учун банк биноси сифатида кейинчалик фойдаланиш мақсадида уни реконструкция қилишни бошлагандан кейин тугалланмаган қурилиш сифатида қайта таснифланмаганлиги сабабли юз берган.
А банкнинг 20х0 йил учун бухгалтерия китобларида қуйидаги маълумотлар мавжуд:
| | Банкнинг мулки | — 9 000 млн. сўм. |
| | Бошқа хусусий мулк | — 360 млн. сўм. |
| | | |
20х0 йилга тегишли бўлган хатоларни тузатиш учун 20х1 йилда бажарилган бухгалтерия ўтказмалари (минг сўмда):
|
Дт Банкнинг мулки |
100.000 |
|
|
Кт Бошқа хусусий мулк |
100.000 |
Тўғри таснифлаш ва моддаларни тўғри позицияга жойлаштириш учун.
Бу хато фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботга таъсир кўрсатмаганлиги сабабли даромадлар ва харажатлар ёки 20х1 йил бошидаги тақсимланмаган фойда ҳисобварақлари бўйича ўтказма талаб қилинмайди.
| | | |
|
Хатоларнинг тақдим этиладиган молиявий ҳисоботга таъсири | ||
| | |
(минг сўмда) |
|
Моддалар |
20x1 |
20x0 (қайта ҳисоблангандан кейин) |
| Банкнинг мулки |
Х ХХХ ХХХ |
9 100 000 |
| Бошқа хусусий мулк |
ХХХ ХХХ |
260 000 |
| | | |
|
А банкнинг молиявий ҳисоботига изоҳ: | ||
20х0 йилда 100 млн. сўм суммадаги асосий воситалар автив қайта таснифланмаганлиги сабабли «Бошқа хусусий мулк» моддасида нотўғри акс эттирилган. Тегишлича, 20х0 йил учун таққослама маълумот қайта ҳисобланган.
Тижорат банкларида молиявий ҳисоботларидаги хатоларни тузатиш тартиби тўғрисидаги низомга
2-ИЛОВА
2-ИЛОВА
Баланс ҳисоботи ва фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот ҳисобварақларига таъсир қиладиган хатоларни тузатишга доир
МИСОЛ
Фараз қиламиз:
20x1 йилда А банк қарз қимматли қоғозлар бўйича фоизли даромад 20х0 йилда 300.000 сўмга оширилганлигини аниқлади.
Бу хато 1999 йил 1 мартда ишга туширилган дастурий таъминотга киритилган дисконт амортизациясини ҳисоблашдаги нотўғри математик формула сабабли юз берган.
| | А банкнинг 20х1 йил учун бухгалтерия китобларида қуйидаги маълумотлар мажуд: | |
| | фоизли даромад фоизли харажатлар бошқа даромад бошқа харажатлар |
— 43,4 млн. сўм.; — 36 млн. сўм.; — 14,6 млн. сўм.; — 16,5 млн. сўм. |
| | (юқорида кўрсатилган 20х1 йилдаги фоизли даромад суммаси тузатилган математик формула асосида ҳисоблаб чиқарилди) | |
Даромад (фойда) солиғи ставкаси 20х1 йилда 31%ни ва 20х0 йилда 33%ни ташкил қилиши лозимлиги тахмин қилинди. (Банк 20х0 йил учун солиқ солинадиган даромад суммасига нотўғри қўшилган 300.000 сўм фоизли даромад бўйича солиқ тўлаган деб ҳисобланди. Шунингдек солиқ органлари хато тузатиладиган 20х1 йилда ушбу суммадан қайта солиқ ундирмайди деб тахмин қилинди).
Тақсимланмаган фойда қолдиғи 20х0 йилда давр бошига 8,6 млн. сўмни, давр охирига эса 10,61 млн. сўмни ташкил қилди.
20х0 йил учун тақдим этилган фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот қуйидаги кўринишга эга (минг сўмда):
| | фоизли даромад фоизли харажатлар бошқа даромад бошқа харажатлар даромад солиғи тўлангунга қадар фоизлар даромад (фойда) солиғи соф фойда |
34.400 |
|
| | 20х1 йилга тегишли бўлган хатоларни тузатиш учун 20х1 йилда амалга оширилган бухгалтерия ўтказмалари | ||
| | | | |
| | 1-усул | | |
| | (банкнинг дастурий таъминоти ўтган йилдаги бош китобга ўтказмаларни амалга оширишга ИМКОН БЕРАДИ деб тахмин қилинади): | ||
| | | ||
| | Дт Фоизли даромадларни ҳисобга оладиган ҳисобварақлар (20х0 й.) |
300.000 |
|
| | Кт Қимматли қоғозлар бўйича дисконтни ҳисобга оладиган ҳисобварақлар | |
300.000 |
| | (20х0 йилдаги фоизли даромадни хато суммасига тўғрилаш учун. 20х0 йилдаги бош китобга тўғрилашни акс эттиришда бу 20х1 йил учун йил бошидаги тақсимланмаган фойда қолдиғини ҳам тўғрилайди) | ||
| | Дт Муддати узайтирилган солиқ |
99.000 |
|
| | Кт Даромад солиғини баҳолаш (20x0 й.) | |
99.000 |
| | (Даромад суммаси оширилганлиги сабабли 20х0 йил учун солиқ бўйича оширилган харажат суммасини тўғрилаш учун. Бу ўтказма 20х1 йил учун тақсимланмаган фойданинг бошланғич қолдиғини ҳам тўғрилайди.) | ||
| | 2-усул. | | |
| | (банкнинг дастурий таъминоти ўтган йилдаги бош китобга ўтказмаларни амалга оширишга ИМКОН БЕРМАЙДИ деб тахмин қилинади): | ||
| | Дт Тақсимланмаган фойда — йил бошига |
300.000 |
|
| | Кт Қимматли қоғозлар бўйича дисконтни ҳисобга оладиган ҳисобварақлар | |
300.000 |
| | (20х0 йилда йўл қўйилган хато суммасига тақсимланмаган фойдани тўғрилаш учун. Изоҳ: бу тўғрилаш 20х1 йилдаги тақсимланмаган фойданинг бошланғич қолдиғига 1-усулни қўллаш натижасидаги сингари таъсир кўрсатади) | ||
| | Дт Муддати узайтирилган солиқ |
99.000 |
|
| | Кт Тақсимланмаган фойда — йил бошига | |
99.000 |
| | (20х1 йилдаги тақсимланмаган фойданинг бошланғич қолдиғини 20х0 йилда солиқ бўйича оширилган харажат суммасини тўғрилаш учун. Изоҳ: бу тўғрилаш 20х1 йилдаги тақсимланмаган фойданинг бошланғич қолдиғига 1-усулни қўллаш натижасидаги сингари таъсир кўрсатади) | ||
|
Хатоларнинг тақдим этиладиган молиявий ҳисоботга таъсири | |||
Ушбу мисолда мазкур Низомнинг 2-иловасидаги мисол маълумотларидан фойдаланилади. Қуйида хатоларни тузатишнинг тақдим этиладиган молиявий ҳисоботга таъсири келтирилади:
| | | |
|
А банкнинг 20х1 йил учун Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботи (минг сўмда) | ||
|
Моддалар |
20x1 |
20x0 (қайта ҳисоблангандан кейин) |
| Фоизли даромад |
43.400 |
34.100 |
| Фоизли харажатлар |
(36.000) |
(29.900) |
| Бошқа даромад |
14.600 |
12.000 |
| Бошқа харажатлар |
(16.500) |
(13.500) |
| Даромад (фойда) солиғи тўлангунга қадар фойда |
5.500 |
2.700 |
| Даромад (фойда) солиғи |
(1.705) |
(891) |
| Соф фойда |
(3.795) |
1.809 |
|
А банкнинг 20х1 йил учун тақсимланмаган фойдаси графиги (минг сўмда) | ||
|
Моддалар |
20x1 |
20x0 (қайта ҳисоблангандан кейин) |
| Давр бошидаги тақсимланмаган фойда қолдиғи |
10.610 |
8.600 |
| Муҳим хатоларни тузатиш (99.000 даромад солиғи чегирилган ҳолда) |
(201) |
--- |
| Тақсимланмаган фойданинг қайта ҳисобланган қолдиғи |
10.409 |
8.600 |
| Соф фойда |
3.795 |
1.809 |
| Давр охиридаги тақсимланмаган фойда қолдиғи |
14.204 |
10.409 |
А банкнинг молиявий ҳисоботига изоҳ.
Математик хато туфайли 20х0 йилда фоизли даромад 300.000 сўмга ошириб кўрсатилган. Тегишлича, 20х0 йил учун таққослама маълумот қайта ҳисобланган.
Тижорат банкларида молиявий ҳисоботларидаги хатоларни тузатиш тартиби тўғрисидаги низомга
3-ИЛОВА
3-ИЛОВА
Фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисобот ҳисобварақларигагина таъсир қиладиган хатоларни тузатишга доир
МИСОЛ
Фараз қиламиз:
20x1 йилда А банк 20х0 йилда операцион ижарадан олинган 100 000 минг сўм суммадаги даромад хатолик билан фоизли даромад сифатида таснифланганини аниқлади.
Бу хато операцион ижарадан олинадиган даромадларни акс эттириш бўйича ҳисоб сиёсатининг хато қўлланиши сабабли юз берган.
Банкнинг 20х0 йил учун тақдим этилган фойда ва зарарлар тўғрисидаги ҳисоботи қуйидаги кўринишга эга, минг сўмда:
| | фоизли даромад |
34.400 |
| | фоизли харажатлар |
(29.900) |
| | бошқа даромад |
12.000 |
| | бошқа харажатлар |
(13.500) |
| | даромад (фойда) солиғи тўлангунга қадар фойда |
3.000 |
| | даромад (фойда) солиғи |
(990) |
| | соф фойда |
2.010 |
Фоизли даромад ва операцион ижарадан даромад бир хил ставка бўйича даромад (фойда) солиғига тортилади деб ҳисоблаймиз.
20х0 йилга тегишли бўлган хатони тузатиш учун 20х1 йилда амалга оширилган бухгалтерия ўтказмалари
1-усул
(банкнинг дастурий таъминоти ўтган йилдаги бош китобга ўтказмаларни амалга оширишга ИМКОН БЕРАДИ деб тахмин қилинади):
|
Дт Фоизли даромадларни ҳисобга оладиган ҳисобварақлар (20x0 й.) |
100 000 |
|
|
Кт Банк мулкини ижарага беришдан олинган даромад (20x0 г.) |
100 000 |
(20х0 йилдаги фоизли даромадни хато суммасига тўғрилаш учун. Даромадни қайта таснифлашда 20х1 йилдаги тақсимланмаган фойданинг йил бошидаги қолдиғи ўзгармайди)
2-усул
(банкнинг дастурий таъминоти ўтган йилдаги бош китобга ўтказмаларни амалга оширишга ИМКОН БЕРМАЙДИ деб тахмин қилинади):
|
Дт Тақсимланмаган фойда — йил бошига |
100 000 |
|
|
Кт Тақсимланмаган фойда — йил бошига |
100 000 |
(Бу тўғрилаш 20х1 йилдаги тақсимланмаган фойданинг бошланғич қолдиғига 1-усулни қўллаш натижасидаги сингари таъсир кўрсатади)
| | | |
|
Хатоларнинг тақдим этиладиган молиявий ҳисоботга таъсири | ||
| | |
|
|
Моддалар |
20x1 |
20x0 (қайта ҳисоблангандан кейин) |
| Фоизли даромад |
43.400 |
34.300 |
| Фоизли харажатлар |
(36.000) |
(29.900) |
| Бошқа даромад |
14.600 |
12.100 |
| Бошқа харажатлар |
(16.500) |
(13.500) |
| Даромад (фойда) солиғи тўлангунга қадар фойда |
5.500 |
3.000 |
| Даромад (фойда) солиғи |
(1.705) |
(990) |
| Соф фойда |
(3.795) |
2.010 |
А банкнинг молиявий ҳисоботига изоҳ
Операцион ижарадан олинадиган даромадларни акс эттириш бўйича ҳисоб сиёсатининг хато қўлланиши сабабли 20х0 йилда фоизли даромад 100.000 сўмга оширилган. Тегишлича, ушбу суммадаги даромад бошқа даромадлар сифатида қайта таснифланди ва 20х0 йил учун таққослама маълумот ушбу қайта таснифлашни ҳисобга олган ҳолда тақдим этилди. Мазкур хато бирор-бир даврдаги тақсимланмаган фойда суммасига таъсир қилмаган.
(Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 3-сон, 37-модда)
