Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
қарори
Археология мероси объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш соҳасида айрим норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида
Сўнгги йилларда республикамизда археология мероси объектларини муҳофаза қилиш, сақлаш ҳамда тарғиб қилишга қаратилган комплекс чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Хусусан, археология объектларини консервация қилиш, музейлаштириш ва археология боғларини яратишга катта эътибор қаратилмоқда.
Шу билан бирга, археология ашёларини Археология ашёлари давлат каталогида рўйхатдан ўтказиш, давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш, халқаро археология тадқиқотларини ташкил этиш ҳамда археология объектларини консервациялаш жараёнлари норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга солинмагани сабабли амалиётда ноаниқлик ва тушунмовчиликлар юзага келмоқда.
Археология соҳасини тартибга солиш учун зарур бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш мақсадида, шунингдек, Ўзбекистон Республикасининг «Археология мероси объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:
1. Қуйидагилар:
Археология ашёлари давлат каталоги тўғрисидаги низом 1-иловага мувофиқ;
Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ҳамда тадқиқ қилиш тартиби тўғрисидаги низом 2-иловага мувофиқ;
Халқаро археология тадқиқотларини ташкил этиш тартиби тўғрисидаги низом 3-иловага мувофиқ;
Археология объектларини консервациялаш тартиби тўғрисидаги низом 4-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги манфаатдор вазирлик ва идоралар билан биргаликда ўзлари қабул қилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни икки ой муддатда ушбу қарорга мувофиқлаштирсин.
3. Ушбу қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги директори Б.Г. Абдикаримов зиммасига юклансин.
Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ
Тошкент ш.,
2025 йил 20 октябрь,
659-сон
Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 20 октябрдаги 659-сон қарорига
1-ИЛОВА
Археология ашёлари давлат каталоги тўғрисида
НИЗОМ
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикасининг «Археология мероси объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ, Археология ашёлари давлат каталогини юритиш, археология ашёларини ушбу Каталогда рўйхатдан ўтказиш ҳамда тасарруфдан чиқариш тартибини белгилайди.
2. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
Археология ашёлари давлат каталоги (кейинги ўринларда — Каталог) — ҳар бир археология ашёси тўғрисидаги асосий маълумотлар мавжуд бўлган ҳисобга олиш ҳужжати;
археология ашёси — археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга оширишда ёки хўжалик ва ўзгача фаолият жараёнида аниқланган, шунингдек, тасодифан топилган (хазина) ва идентификациялашдан ўтказилган моддий қолдиқ;
Археология ашёларининг маълумотлар рўйхати — археология ашёсининг паспорти, археология тадқиқотларида топилган ашёларни топшириш далолатномаси, тасодифий топиб олинган ашёларнинг давлатга топширилгани, ҳадя қилингани тўғрисида далолатнома, асосий ҳисоб ҳужжатлари, кирим ва инвентарь дафтарларида қайд этилган маълумотлар;
асосий ҳисоб ҳужжатлари — кирим ва инвентарь дафтарлари, археология ашёларини доимий (вақтинча) сақлашга оид қабул далолатномалари, археология ашёларини таъмирлаш далолатномалари, фонд ишлари ва сотиб олиш комиссияларининг баённомалари, фонд ҳаракатига тааллуқли буйруқлар.
3. Каталог Миллий музей фондининг Давлат каталоги билан бир вақтда юритилиши мумкин.
Миллий музей фондининг Давлат каталоги рўйхатига киритилган ашёлар Каталогда рўйхатдан ўтказилмайди.
2-боб. Каталогни юритиш тартиби
4. Каталог Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги (кейинги ўринларда — Агентлик) томонидан юритилади.
5. Каталог электрон ва босма маълумотлар базаси кўринишида шакллантирилади.
6. Каталогга киритилган археология ашёлари тўғрисидаги маълумотлар археология ашёлари бириктирилган давлат фан, маданият ва таълим муассасаларининг (кейинги ўринларда — давлат муассасалари) асосий ҳисобга олиш ҳужжатларидан (кирим ва инвентарь дафтари, илмий ҳисоботлар) олинган маълумотлар асосида шакллантирилади.
7. Каталогга археология ашёларининг асосий ҳисоб ҳужжатларидан олинган маълумотлардан ташқари қуйидаги маълумотлар киритилади:
археология тадқиқотлари давомида ёки фуқаролар томонидан тасодифан топилган, археология ашёларини давлат муассасаларига топшириш, ҳадя қилиш тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олувчи жисмоний ва юридик шахслар ўртасида тузилган битимлар, далолатномалар;
археология ашёларининг ўғирланиши ёки йўқотилиши тўғрисидаги маълумотлар.
8. Каталогга киритилган археология ашёси тўғрисидаги маълумотлар археология ашёсини аниқлаган ва топган шахслар, намойиш этилаётган вақтда томошабинлар ҳамда ашё бириктирилган муассаса учун очиқ ҳисобланади.
Жисмоний ва юридик шахслар Каталогга киритилган археология ашёларидан илмий-тадқиқот ишларида фойдаланиш учун ашё бириктирилган давлат муассасасига мурожаат қилиши ва ёзма рухсатнома олиши шарт.
Мурожаатлар ва рухсатномалар археология ашёси бириктирилган давлат муассасаси томонидан қайд этиб борилади.
3-боб. Археология ашёларини Каталогда рўйхатдан ўтказиш тартиби
9. Каталогда рўйхатдан ўтказиш ушбу Низомга 1-иловага мувофиқ схема асосида амалга оширилади.
10. Жисмоний ва (ёки) юридик шахслар томонидан қидирув, лойиҳалаш, қазиш, қурилиш, мелиорация, хўжалик ишлари, ўрмонлардан фойдаланиш бўйича ишлар ва бошқа ишлар натижасида топилган археология ашёлари Каталогга киритиш мақсадида топилмаларни сақлаш учун махсус фондга эга давлат муассасаларига далолатнома асосида топширилади.
11. Археология ашёсини давлат муассасаларига топшириш Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш тартиби тўғрисидаги низом қоидаларига асосан амалга оширилади.
12. Давлат муассасалари ўзларининг асосий ҳисоб ҳужжатларида қайд этилган археология ашёларининг маълумотлар рўйхатини электрон ва босма шаклларда уч нусхада тайёрлайди:
биринчи нусха — археология ашёси топширилган фан, маданият ва таълим муассасаларида сақланади;
иккинчи нусха — юқори бошқарув органида сақланади (мавжуд бўлса);
учинчи нусха — Агентликка Каталогда рўйхатдан ўтказиш учун тақдим этилади.
13. Археология ашёларининг маълумотлар рўйхати қуйидаги ҳужжатлар асосида шакллантирилади:
археология ашёсининг паспорти;
археология тадқиқотларида топилган ашёларни топшириш далолатномаси;
тасодифий топиб олинган археологик аҳамиятга эга бўлган ашёларнинг давлатга топширилгани, ҳадя қилингани тўғрисида далолатнома;
асосий ҳисоб ҳужжатлари, кирим ва инвентарь дафтарларидаги маълумотлар.
14. Археология ашёлари тўғрисидаги маълумотлар рўйхатининг босма шакли давлат муассасалари раҳбари томонидан тасдиқланади.
15. Археология ашёлари тўғрисидаги маълумотлар рўйхати Каталогда рўйхатдан ўтказилиши учун Агентликка тақдим этилади.
16. Агентлик ушбу Низомнинг 13-бандида кўрсатилган ҳужжатлар асосида археология ашёсини Каталогда рўйхатдан ўтказади.
17. Давлат муассасалари Каталогга киритилган маълумотларга ҳар қандай ўзгартириш тўғрисида Агентликка бир ой муддатда хабар беришлари шарт.
Агентлик тақдим этилган маълумотларни давлат муассасаларининг асосий ҳисоб ҳужжатларига таққослаш, археология ашёларининг мавжудлигини аниқлаш мақсадида назорат текширувлари ўтказиш ваколатига эга.
18. Давлат муассасалари томонидан археология ашёси йўқотилиши ёки ўғирланиш ҳолатлари аниқланганда, зудлик билан Агентлик ҳамда ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга хабар берилади.
19. Юридик шахсларнинг (давлат муассасаларининг) археология ашёларига бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятларини ўзгартириш ёки бекор қилишга қаратилган ҳаракатлар Каталогда рўйхатдан ўтказилганидан кейин амалга оширилади.
20. Археология ашёсининг Каталогга киритилганлиги ёки киритилмаганлиги ҳақида маълумот бериш белгиланган тартибда давлат хизматлари марказлари ёки Ягона интерактив давлат хизматлари портали орқали амалга оширилади.
4-боб. Рўйхатдан ўтказилган археология ашёларини Каталогдан чиқариш тартиби
21. Давлат каталогида рўйхатдан ўтказилган археология ашёларини тасарруфдан чиқариш мумкин эмас, уларнинг йўқолиши ва емирилиши ҳолатлари бундан мустасно.
22. Давлат муассасаси тугатилганида ёки археология ашёсини сақлаш шароитлари талабга жавоб бермаслиги аниқланган тақдирда, унинг тасарруфида бўлган ва асосий ҳисоб ҳужжатларида қайд этилиб, Каталогда рўйхатга олинган барча археология ашёлари фаолият йўналиши ўхшаш (ёки яқин) бўлган давлат муассасасига тўлалигича ўтказилади.
23. Агентлик Каталогда рўйхатдан ўтказилган археология ашёларини тасарруфдан чиқариш тўғрисида буйруқ қабул қилади.
24. Рўйхатдан ўтказилган археология ашёларини Каталогдан чиқариш ушбу Низомга 2-иловага мувофиқ схема асосида амалга оширилади.
25. Рўйхатдан ўтказилган археология ашёларини Каталогдан чиқариш учун археология ашёси бириктирилган давлат муассасалари Агентликка ёзма шаклда мурожаат қилади.
Мурожаатга археология ашёсини Каталогдан чиқариш сабаблари, агар улар ўғирланган ёки йўқотилган ҳолларда, уларни топиш ёки тиклаш бўйича амалга оширилган чоралар тўғрисида тўлиқ маълумот, Миллий музей фондининг Давлат каталогида рўйхатдан ўтказилгани тўғрисида гувоҳнома ҳамда археология ашёсининг фотосуратлари илова қилинади.
Агентлик, зарур ҳолларда, бошқа қўшимча маълумотларни ҳам талаб қилиши мумкин.
26. Мурожаатга кўра Агентлик томонидан давлат органлари, илмий-тадқиқот институтлари ва муассасалари, маданий мерос объектларини ўрганиш, сақлаш ва улардан фойдаланиш соҳасидаги олимлар ва мутахассисларни жалб қилган ҳолда, ушбу Низомнинг 23-бандида қайд этилган ҳужжатлар асосида археология ашёси ўрганиб чиқилади.
Археология ашёсини ўрганиш хулосасига кўра Каталогда рўйхатдан ўтказилган археология ашёларини Каталогдан чиқариш ҳақида Агентлик томонидан буйруқ қабул қилинади. Бунга асос бўлган ҳужжатлар Каталогда қайд этилади.
27. Миллий музей фондининг Давлат каталогида рўйхатдан ўтказилгани тўғрисида гувоҳномага эга бўлган археология ашёларини Каталогдан чиқариш учун қўшимча ўрганиш талаб этилмайди.
5-боб. Якунловчи қоидалар
28. Археология ашёсини тасарруф этувчи давлат муассасалари археология ашёларини Каталогда рўйхатдан ўтказиш учун тақдим этилган ҳужжатларда қайд этилган маълумотларнинг қонунчилик ҳужжатлари ва ушбу Низом талабларидан келиб чиққан ҳолда тайёрланишига масъул ҳисобланади.
29. Археология ашёларини Каталогда рўйхатдан ўтказиш ва рўйхатдан ўтказилган археология ашёларини Каталогдан чиқариш жараёнида келиб чиқадиган низолар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳал этилади.
Археология ашёлари давлат каталоги тўғрисидаги низомга
1-ИЛОВА
Археология ашёларини давлат каталогида рўйхатдан ўтказиш
СХЕМАСИ

Босқичлар

Субъектлар

Тадбирлар

Бажариш муддатлари

1-босқич

Археолог-тадқиқотчи ёки фуқаролар

1. Археология тадқиқотларида аниқланган археология ашёларини давлат муассасаларига (фан, маданият ва таълим муассасалари) топширади.

2. Тасодифий топиб олинган археологик аҳамиятга эга бўлган ашёларни давлат муассасаларига (фан, маданият ва таълим муассасалари) топширади.

Археология тадқиқотлари тугаганидан сўнг ёки ашё топилган вақтда

2-босқич

Фан, маданият ва таълим муассасалари

1. Археология ашёсини топшираётган шахс (жисмоний, юридик) билан тегишли далолатномани расмийлаштиради.

2. Расмийлаштирилган далолатнома асосида археология ашёлари давлат муассасасига қабул қилинади.

3. Давлат муассасалари археология ашёсини далолатнома асосида ҳисобга олиш ҳужжатларида (кирим ва инвентарь дафтари) қайд қилади.

4. Ҳисобга олиш ҳужжатлари (кирим ва инвентарь дафтари) асосида шакллантирилган археология ашёларининг маълумотлар рўйхатини Маданий мерос агентлигига тақдим этади.

Археология ашёси топилган пайтда ҳамда илмий тадқиқот ўтказилган йилдан кейинги йилнинг биринчи чораги якунига қадар

3-босқич

Маданий мерос агентлиги

1. Археология ашёлари давлат каталогида рўйхатдан ўтказишга ашёларни тайёрлайди.

2. Каталогда рўйхатдан ўтказилади.

15 иш куни давомида

Археология ашёлари давлат каталоги тўғрисидаги низомга
2-ИЛОВА
Рўйхатдан ўтказилган археология ашёсини каталогдан чиқариш
СХЕМАСИ

Босқичлар

Субъектлар

Тадбирлар

Бажариш муддатлари


 

1-босқич

Фан, маданият ва таълим муассасалари

1. Агентликка ёзма тарзда мурожаат қилади.

Мурожаатга археология ашёсини Каталогдан чиқариш сабаблари, агар улар ўғирланган ёки йўқотилган ҳолларда уларни топиш ёки тиклаш бўйича амалга оширилган чоралар тўғрисида тўлиқ маълумот, Миллий музей фондининг Давлат каталогида рўйхатдан ўтказилгани тўғрисида гувоҳнома ҳамда археология ашёсининг фотосуратлари илова қилинади.

2. Зарур ҳолларда бошқа қўшимча маълумотлар ҳам илова қилиниши мумкин.

Археология ашёлари давлат каталоги тўғрисидаги низомнинг 23-бандида қайд этилган ҳужжатлар тўлиқ шакллантирил-ганидан сўнг 5 кун ичида


 

2-босқич

Маданий мерос агентлиги

1. Давлат органлари, илмий-тадқиқот институтлари ва муассасалари, маданий мерос объектларини ўрганиш, сақлаш ва улардан фойдаланиш соҳасидаги олимлар ва мутахассисларни жалб қилган ҳолда археология ашёсини ўрганиб чиқади.

2. Ўрганиш хулосасига кўра каталогда рўйхатдан ўтказилган археология ашёсини каталогдан чиқариш ҳақида Агентлик томонидан буйруқ қабул қилинади.

Бунга асос бўлган ҳужжатлар каталогда қайд этилади.

30 иш куни давомида

Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 20 октябрдаги 659-сон қарорига
2-ИЛОВА
Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш тартиби тўғрисида
НИЗОМ
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикасининг «Археология мероси объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига (кейинги ўринларда — давлат муассасалари) бириктириш, давлат муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш тартибини белгилайди.
2. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
археолог — тегишли олий маълумотга эга бўлган тадқиқотчи;
археология ашёси — археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга оширишда ёки хўжалик ва ўзгача фаолият жараёнида аниқланган, шунингдек, тасодифан топилган (хазина) ва идентификациялашдан ўтказилган моддий қолдиқ;
археология ашёларини давлатга топшириш — археология ашёларининг далолатнома асосида давлат муассасаларига берилиши ҳамда археология тадқиқотларининг илмий ҳисоботига киритилишини ўз ичига олувчи жараён;
археология мероси объектлари — археология объектлари ва археология ашёлари мажмуи;
археология объекти — инсон фаолиятининг барча кўринишларига тааллуқли ҳамда сақланиш ҳолатидан қатъи назар археологик, антропологик, этнографик қимматга ёки ўзга тарихий, илмий, бадиий, маданий қимматга эга бўлган жой, иншоот (асар), иморат, мажмуа (ансамбль), уларнинг бўлаклари, улар билан боғлиқ ҳудудлар;
археология тадқиқоти — археология объектлари, археология ёдгорликлари ва археология ашёларини ўрганиш орқали янги билимларни эгаллаш мақсадида амалга ошириладиган фаолият;
археология қазишмалари — археология тадқиқотининг археология объектида қазишма ишларини қўллаган ҳолда маданий қатламлар, меъморий ва бошқа моддий қолдиқларни ўрганиш мақсадида амалга ошириладиган тури;
археология қидирувлари — археология тадқиқотининг археология объекти маданий қатламининг емирилиши билан боғлиқ бўлмаган (маданий қатлам қалинлигини аниқлаш учун чекланган қазишмадан ташқари) ва археология объектини аниқлаш, хариталаштириш, унинг чегараларини белгилаш, изоҳлаш, текшириш, шунингдек, илгари аниқланган археология объекти тўғрисида замонавий маълумотларни олиш мақсадида амалга ошириладиган тури;
илмий ҳисобот — очиқ варақ ва рухсатномага мувофиқ амалга оширилган археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратининг натижалари тўғрисида тўлиқ маълумот берувчи ҳужжат;
очиқ варақ — археологнинг профессионал даражасини тасдиқловчи ва унга археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи ҳужжат;
рухсатнома — очиқ варақ олган археологга археология объектида археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи ҳужжат.
2-боб. Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни давлат муассасаларига бириктириш тартиби
3. Археология мероси объектларига (кейинги ўринларда — объектлар) бўлган мулк ҳуқуқи давлатга тегишлидир. Археология ашёларини давлат муассасаларига бириктириш Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги (кейинги ўринларда — Агентлик) томонидан амалга оширилади.
4. Объектларда олиб борилган археология назорати, археология тадқиқоти, археология қазишмалари, археология қидирувлари (кейинги ўринларда — археология тадқиқотлари) натижасида аниқланган археология ашёлари археология тадқиқотлари ўтказилган йилдан кейинги йилнинг биринчи чораги якунига қадар ушбу Низомга 1-иловага мувофиқ белгиланган тартибда давлат муассасаларига топширилиши шарт.
5. Археология ашёсини давлат муассасаларига топшириш далолатнома орқали амалга оширилади ва ушбу Низомга 2-иловага мувофиқ шаклда уч нусхада тузилади.
Далолатномада археология ашёси билан боғлиқ қуйидаги маълумотлар қайд этилади:
археология ашёсини топширган шахснинг фамилияси, исми, отасининг исми;
археология ашёсини қабул қилган шахснинг фамилияси, исми, отасининг исми;
археология ашёси қабул қилиб олинган сана;
археология ашёсининг номи ва қисқача тавсифи;
археология ашёси сони;
археология ашёсининг қайси даврга мансублиги;
археология ашёси аниқланган жой;
археология ашёсининг оғирлиги ва ўлчамлари;
археология ашёсининг сақланиш ҳолати;
археология ашёсининг фотосурати.
Далолатноманинг бир нусхаси археология тадқиқотларининг илмий ҳисоботига киритилади, иккинчи нусхаси давлат муассасаларига ва учинчи нусхаси археология ашёларини топширган шахсга (археолог, жисмоний ёки юридик шахсга) берилади.
Далолатноманинг бир нусхаси археология тадқиқотларининг илмий ҳисоботига киритилади, иккинчи нусхаси давлат муассасаларига ва учинчи нусхаси археология ашёларини топширган шахсга (археолог, жисмоний ёки юридик шахсга) берилади.
6. Очиқ варақ ва рухсатнома олган археолог археология ашёлари давлатга топширилишига қадар уларнинг бут сақланишини таъминлаши шарт.
7. Археолог томонидан археология ашёлари қуйидаги талабларга риоя қилинган ҳолда рўйхат асосида давлатга топширилади:
археология ашёларини тозалаш;
махсус шифр билан рақамлаш (бунда қазишма олиб борилган йил, ёдгорлик, қазишма рақами, қатлам, топилма тартиб рақами кабилар акс этиши лозим);
фотосурат ҳамда чизмаларини тайёрлаш;
таснифни белгилаш;
ҳажми, материали ва ҳолати ҳақида аниқ маълумотлар бериш.
8. Давлат муассасаларида археология ашёларидан иборат фонд шакллантирилади.
9. Археология ашёлари бириктириладиган давлат муассасаларидан қуйидагилар талаб этилади:
археология ашёларини сақлаш учун етарли моддий-техник базага эга бўлиш;
археология ашёлари сақланадиган захира хоналарга эга бўлиш;
сақлаш учун зарур асбоб-ускуналар ва муҳофаза воситалари ҳамда ёнғинга қарши воситаларга эга бўлиш.
Археология ашёларининг бут сақланиши ва хавфсизлигини таъминлашга археология ашёлари бириктирилган давлат муассасалари раҳбарлари шахсан жавобгар ҳисобланади.
Кўрсатилган талабларга жавоб бермайдиган давлат муассасалари археология ашёларини сақлашга ҳақли эмас. Бундай ҳолларда археология ашёлари ушбу талабларга жавоб берувчи давлат муассасаларига топширилиши лозим.
10. Давлат муассасалари ушбу Низомга 3-иловага мувофиқ ўзларига бириктирилган археология ашёларининг паспортини тузади.
11. Археология ашёларининг паспортида қуйидаги маълумотлар қайд этилади:
археология ашёсининг номи;
археология ашёси топилган манзил;
археология ашёси топилган сана;
археология ашёси топилган археология мероси объекти (ёдгорлиги) номи ва қайси даврга мансублиги;
археология мероси объектининг (ёдгорлиги) қайси жойидан олингани (қайси маданий қатламдан эканлиги);
археология ашёсининг сони;
археология ашёсининг ҳажми (оғирлиги ва ўлчамлари ва бошқалар);
археология ашёсининг материали;
археология ашёси бириктирилган давлат муассасаси номи;
археология ашёси ким томонидан ва қачон топширилгани;
археология ашёсининг сақланиш жойи;
археология ашёсининг давлат муассасалари кирим ва инвентарь дафтарида қайд этилган санаси ва тартиб рақами;
археология ашёсининг таркиби ва сақланиш ҳолати тўғрисида тўлиқ маълумот;
археология ашёсининг фотосурати;
паспортни тузган шахснинг лавозими, фамилияси, исми, отасининг исми.
Бўлаклар ва парчалардан (фрагмент) иборат археология ашёлари умумлаштирилган ҳолда тавсифланади.
12. Археология ашёлари бириктирилган давлат муассасалари археология ашёлари билан боғлиқ ҳисобга олиш ҳужжатларининг талаб даражасида юритилишини ҳамда Агентликка Археология ашёлари давлат каталогида рўйхатдан ўтказиш учун расмий сўров юборилишини таъминлайди.
13. Археология ашёлари улар аниқланган жойда қолдирилган тақдирда, очиқ варақ ва рухсатнома олган археолог Агентликнинг ҳудудий бошқармалари билан биргаликда мазкур ашёларни консервациялаш чора-тадбирларини кўришлари лозим. Бунда мазкур археология ашёлари тавсифланиши, суратга олиниши ва илмий ҳисоботда кўрсатиб ўтилиши керак.
3-боб. Фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ҳамда тадқиқ қилиш тартиби
14. Давлат муассасалари ўзларига бириктирилган археология ашёларидан қуйидаги мақсадларда фойдаланиши мумкин:
экспозициялар ва кўргазмаларда намойиш этиш;
илмий тўпламлар, қўлланмалар, мақолалар тайёрлаш ва нашр этиш;
илмий тадқиқ қилиш.
15. Давлат муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан илмий-тадқиқот ишларида фойдаланишни истаган тадқиқотчи давлат муассасаси раҳбарига ариза билан мурожаат қилади.
16. Археология тадқиқотлари давлат муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланган ҳолда олиб борилса, тадқиқот натижалари археология ашёлари сақланаётган давлат муассасасига тақдим этилади.
17. Давлат муассасалари муаллифга (археология ашёсини топган шахс) ўзи топган археология ашёларидан илмий-тадқиқот ишларида фойдаланиши учун шароит яратади.
18. Давлат муассасалари ўзларига бириктирилган археология ашёларини хорижда ўтадиган турли кўргазмалар ва экспозицияларда намойиш этиши мумкин.
Археология ашёларини Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан вақтинча олиб чиқиш қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.
19. Давлат муассасалари ўзларига бириктирилган археология ашёларини бошқа давлат муассасаларига ўтказилишини Агентлик билан келишган ҳолда амалга оширади.
20. Агентлик давлат муассасаларига бириктирилган археология мероси объектларини муҳофаза қилиш, сақлаш ва улардан фойдаланиш устидан давлат назоратини амалга оширади.
4-боб. Якунловчи қоидалар
21. Давлат муассасалари ўзларига бириктирилган археология ашёларини сақлаш, улардан фойдаланиш, ҳисобга олиш, таъмирлаш қоидаларини бузган ҳолларда қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавобгарликка тортилади.
22. Давлат муассасаларига бириктирилган археология ашёларига зиён етказган юридик ва жисмоний шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ етказилган зарарни тўлиқ қоплайди.
Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш тартиби тўғрисида низомга
1-ИЛОВА
Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш тартиби
СХЕМАСИ

Босқичлар

Субъектлар

Тадбирлар

Бажариш муддатлари

1-босқич

Археолог-тадқиқотчилар ёки фуқаролар

1. Жисмоний ва юридик шахсларда сақланаётган археология ашёлари рўйхатини тузади.

2. Рўйхат асосида археология ашёларини давлат муассасаларига (фан, маданият ва таълим муассасалари) топширади.

3. Тасодифий топиб олинган археологик аҳамиятга эга бўлган ашёларни давлат муассасаларига (фан, маданият ва таълим муассасалари) топширади.

Археология тадқиқотлари тугаганидан сўнг ёки ашё топилган вақтда

2-босқич

Фан, маданият ва таълим муассасалари

1. Археология ашёларини далолатнома асосида қабул қилади.

2. Ҳисобга олиш ҳужжатларида (кирим, инвентарь дафтари) қайд қилиб, ўзига бириктириб қўйиш тўғрисида Маданий мерос агентлигига мурожаат қилади.

Ашё топилган пайтда ҳамда археология тадқиқотлари ўтказилган йилдан кейинги йилнинг биринчи чораги якунига қадар

3-босқич

Маданий мерос агентлиги

1. Мурожаат кўриб чиқилиб, археология ашёларини бириктириш тўғрисида ҳужжат тайёрлайди.

2. Фан, маданият ва таълим муассасаларига археология ашёлари бириктирилгани тўғрисида хабар беради.

15 иш куни давомида

4-босқич

Фан, маданият ва таълим муассасалари

1. Фуқароларга археология ашёларидан ўрнатилган тартиб асосида фойдаланиш имкониятини яратади.

2. Археология ашёсини топган археологларнинг муаллифлик ҳуқуқи асосида фойдаланишини таъминлайди.

Доимий

Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш тартиби тўғрисида низомга
2-ИЛОВА

НАМУНА

«Тасдиқлайман»

_______________

Муассаса раҳбари Ф.И.О.

______________

20___ йил «____» ___________

Археология ашёсини топшириш ҳамда доимий сақлаш учун қабул қилиб олиш

ДАЛОЛАТНОМАСИ

№ ___

________________________________________________________________________________________

Қабул қилувчи фан, маданият ва таълим муассасаси

__________ шаҳри

20___ йил «____» _____________

Ушбу далолатнома ____________________________________________________ фонди ходими ____________________________________________________________________________ бир томондан, фуқаро/археолог/юридик шахс вакили ______________________________________________________ ____________________________________________________________ иккинчи томондан, 20____ йилда ________________________________________________________________________________________ ______________________________________________________________________________ ҳудудидаги археология тадқиқотлари, қидирув, лойиҳалаш, қазиш, қурилиш, мелиорация, хўжалик ишлари, ўрмонлардан фойдаланиш бўйича ишлар ва бошқа ишлар давомида аниқланган, қуйида рўйхатда кўрсатилган археология ашёларини доимий сақлаш учун қабул қилиб олганлиги, иккинчиси эса топширганлиги тўғрисида тузилди:

Т/р

Археология ашёси номи ва қисқа тавсифи

Сони

Даври

Аниқланган жойи

Оғирлиги ва ўлчами

Сақланиш ҳолати

Фотосурати

1.

Ушбу далолатнома билан жами ___________________________________________ дона археология ашёси қабул қилиб олинди.

Топширди

________________

____________________________________

имзо

(Ф.И.О.)

Қабул қилди

________________

____________________________________

имзо

(Ф.И.О.)

Археология ашёларини давлатга топшириш ҳамда уларни фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш, фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилган археология ашёларидан фойдаланиш ва тадқиқ қилиш тартиби тўғрисида низомга
3-ИЛОВА

НАМУНА

«Тасдиқлайман»

_______________

Муассаса раҳбари Ф.И.О.

______________

20___ йил «___»_______

Археология ашёсининг

ПАСПОРТИ

№ ____

Археология ашёси тўғрисида маълумот

Археология ашёсининг фотосурати

Номи:

Топилган манзил (вилоят, туман/шаҳар ва объект номи):

Топилган сана:

Қайси даврга мансублиги:

Қазишма ҳудуди:

Сони:

Ҳажми (оғирлиги, ўлчами ва б.):

Материали:

Бириктирилган давлат муассасаси:

Ким томонидан ва қачон топширилгани:

Сақланиш жойи:

Кирим дафтарида қайд этилган санаси ва тартиб рақами:

Инвентарь дафтарида қайд этилган санаси ва тартиб рақами:

Археология ашёсининг сақланиш ҳолати тўғрисида тўлиқ маълумот:

Паспорт тузилган сана:

Паспортни тузган шахснинг лавозими, фамилияси, исми, отасининг исми:

Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 20 октябрдаги 659-сон қарорига
3-ИЛОВА
Халқаро археология тадқиқотларини ташкил этиш тартиби тўғрисида
НИЗОМ
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикасининг «Археология мероси объектларини муҳофаза қилиш ва улардан фойдаланиш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси ҳудудида халқаро археология тадқиқотларини ташкил этиш тартибини белгилайди.
2. Халқаро археология тадқиқотлари (кейинги ўринларда — халқаро тадқиқот) таъсис ҳужжатларида археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга ошириш назарда тутилган давлат муассасалари ҳамда ташкилотлари (кейинги ўринларда — давлат муассасалари) томонидан ташкил этилади.
3. Халқаро тадқиқот доирасида изланишлар олиб бориш, археология ашёларини тадқиқ қилиш, давлатга топшириш, илмий ҳисоботларни шакллантириш қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.
4. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
археолог — тегишли олий маълумотга эга бўлган тадқиқотчи;
археология ашёси — археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга оширишда ёки хўжалик ва ўзгача фаолият жараёнида аниқланган, шунингдек, тасодифан топилган (хазина) ва идентификациялашдан ўтказилган моддий қолдиқ;
археология мероси объектлари — археология объектлари ва археология ашёлари мажмуи;
археология объекти — инсон фаолиятининг барча кўринишларига тааллуқли ҳамда сақланиш ҳолатидан қатъи назар археологик, антропологик, этнографик қимматга ёки ўзга тарихий, илмий, бадиий, маданий қимматга эга бўлган жой, иншоот (асар), иморат, мажмуа (ансамбль), уларнинг бўлаклари, улар билан боғлиқ ҳудудлар;
археология соҳасида хорижий ҳамкорлар билан тадқиқот шартномаси — бир ёки бир-бири билан боғлиқ бўлган бир нечта ҳужжатдан иборат, шунингдек, номи ва тузилиш усулидан (шартнома, битим, акт, баённома, хатлар ёки ноталар алмашинуви ҳамда халқаро шартноманинг бошқа номлари) қатъи назар, халқаро шартномалар тузиш ҳуқуқига эга бўлган хорижий ҳамкорлар билан археология тадқиқотлари соҳасида ёзма шаклда тузилган келишув;
археология тадқиқоти — археология объектлари, археология ёдгорликлари ва археология ашёларини ўрганиш орқали янги билимларни эгаллаш мақсадида амалга ошириладиган фаолият;
археология қазишмалари — археология тадқиқотининг археология объектида қазишма ишларини қўллаган ҳолда маданий қатламлар, меъморий ва бошқа моддий қолдиқларни ўрганиш мақсадида амалга ошириладиган тури;
археология қидирувлари — археология тадқиқотининг археология объекти маданий қатламининг емирилиши билан боғлиқ бўлмаган (маданий қатлам қалинлигини аниқлаш учун чекланган қазишмадан ташқари) ва археология объектини аниқлаш, хариталаштириш, унинг чегараларини белгилаш, изоҳлаш, текшириш, шунингдек, илгари аниқланган археология объекти тўғрисида замонавий маълумотларни олиш мақсадида амалга ошириладиган тури;
илмий ҳисобот — очиқ варақ ва рухсатномага мувофиқ амалга оширилган археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратининг натижалари тўғрисида тўлиқ маълумот берувчи ҳужжат;
очиқ варақ — археологнинг профессионал даражасини тасдиқловчи ва унга археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи ҳужжат;
рухсатнома — очиқ варақ олган археологга археология объектида археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга ошириш ҳуқуқини берувчи ҳужжат;
халқаро археология тадқиқоти — Ўзбекистон Республикаси ёки бошқа давлат ҳудудида ўтказиладиган, археология тадқиқотини олиб бориш ҳуқуқига эга бўлган бир ёки бир нечта ташкилотлар иштирок этувчи ҳамкорликдаги археология тадқиқоти;
халқаро археология тадқиқотлари шартномаси иштирокчиси — археология соҳасига оид халқаро шартноманинг матнини тузиш ва унинг қабул қилинишида иштирок этувчи ташкилот.
2-боб. Халқаро археология тадқиқотларининг мақсадлари
5. Халқаро археология тадқиқотлари қуйидаги мақсадларда ташкил этилади:
археология объектлари, археология ёдгорликлари ва археология ашёларини ўрганиш орқали янги билимларни эгаллаш;
археология тадқиқотларида замонавий технологиялардан фойдаланиш;
археология соҳаси бўйича тажриба алмашиш ва малака ошириш;
янги археология мероси объектларини қидириб топиш;
илмий-назарий ва услубий масалаларга бағишланган конференциялар, танловлар ва бошқа маданий-маърифий тадбирлар ташкил этиш;
халқаро илмий-тадқиқот марказлари ва олий таълим муассасалари билан ҳамкорликдаги тадқиқотлар натижаларини тенг ҳуқуқлилик асосида нашр этиш;
тадқиқотлар натижалари асосида диссертациялар ҳимояларини амалга ошириш;
маданий меросни оммалаштириш ҳамда археология тадқиқотларини олиб борувчи муассасаларга кўмаклашиш.
3-боб. Халқаро археология тадқиқотларини ташкил этиш тартиби
6. Халқаро тадқиқотларни ташкил этиш, чет эллик мутахассисларни халқаро тадқиқот ўтказиш учун таклиф этиш Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги, Фанлар академияси ва ўз таъсис ҳужжатларида археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга ошириш назарда тутилган давлат ташкилот ва муассасалари томонидан амалга оширилади.
Халқаро тадқиқотларни ташкил этиш ушбу Низомга иловага мувофиқ схема асосида амалга оширилади.
7. Давлат муассасалари халқаро тадқиқот ташкил қилиш мақсадида шу турдаги фаолият билан шуғулланувчи хорижий муассаса ва ташкилотлар билан Археология соҳасида хорижий ҳамкорлар билан тадқиқот шартномасини (кейинги ўринларда — халқаро тадқиқот шартномаси) тузиши мумкин.
8. Ўзбекистон Республикасининг давлат тили ва халқаро тадқиқот иштирокчисининг тили халқаро тадқиқот шартномасининг асосий иш юритиш тили ҳисобланади.
9. Халқаро тадқиқот шартномасини имзолаган томонларнинг келишувига кўра қўшимча равишда бошқа тиллардан ҳам фойдаланилиши мумкин.
10. Хорижий олий таълим, илмий-тадқиқот муассасалари битта халқаро тадқиқот шартномаси асосида Ўзбекистон Республикасининг фақат битта давлат муассасаси билан ҳамкорликда халқаро тадқиқот олиб бориши мумкин.
11. Халқаро тадқиқот шартномасини тузиш, уларга ўзгартиришлар киритиш ва бекор қилиш масалалари Ўзбекистон Республикасининг қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.
12. Археологларнинг халқаро тадқиқотлардаги иштироки давлат муассасалари билан шартнома тузиш орқали амалга оширилади.
13. Давлат муассасалари ҳамда археолог (кейинги ўринларда — томонлар) ўртасидаги шартнома халқаро тадқиқот бошланишидан камида икки ой олдин тузилади.
14. Шартномада қуйидагилар акс эттирилади:
тадқиқотнинг мақсад, вазифалари ва унинг муассаса илмий фаолиятига боғлиқлиги;
томонларнинг манзили, ҳисобрақамлари, реквизитлари;
шартноманинг амал қилиш муддати;
томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари;
молиялаштириш манбалари ва молиявий мажбуриятлари;
муҳофаза ва консервация тадбирлари, алоҳида шартлар;
шартномани муддатидан олдин тугатиш шартлари ва бошқа шартлар.
15. Чет эллик мутахассислар билан тузиладиган шартномада халқаро тадқиқотлар тугаганидан сўнг консервация ишларини якунлаш мажбурияти қайд этилади.
16. Халқаро тадқиқотларни олиб боришда томонларнинг мажбуриятлари бир-биридан фарқ қилмаслиги керак.
17. Ўзбекистон Республикаси ҳудудида олиб бориладиган халқаро тадқиқотлар учун очиқ варақ ва рухсатнома Ўзбекистон Республикаси фуқароси бўлган археологга берилади.
18. Археолог очиқ варақ ва рухсатнома мавжуд бўлганида археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратини амалга оширади.
Махсус рухсатнома мавжуд бўлганида археология объектларида махсус асбоб-ускуналардан фойдаланишга йўл қўйилади.
Археолог археология қидирувлари, археология қазишмалари ва археология назоратига бевосита раҳбарлик қилиши шарт.
19. Очиқ варақ ва рухсатнома олган археолог қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлади.
20. Халқаро тадқиқотларда аниқланган археология ашёлари Ўзбекистон Республикасининг давлат мулки ҳисобланади ва сақлаш ҳамда бириктириб қўйиш учун давлат муассасаларига топширилади.
21. Халқаро тадқиқот натижалари томонларнинг келишувисиз алоҳида нашр қилиниши мумкин эмас.
Томонларнинг илмий ҳисоботга бўлган муаллифлик ҳуқуқи қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ таъминланади.
Халқаро тадқиқотнинг илмий ҳисоботи ўзбек ва халқаро тадқиқот шартномаси иштирокчиси тилида тайёрланади.
Халқаро тадқиқот натижаси шартнома якунланганидан бошлаб бир йил ичида илмий адабиётлар ҳамда оммавий ахборот воситаларида эълон қилиниши мумкин.
22. Халқаро тадқиқотларда қонунчилик ҳужжатларига риоя қилиниши Маданий мерос агентлиги томонидан назорат қилинади.
Халқаро тадқиқотни олиб борувчи томонлар қонунчилик ҳужжатларига риоя қилинишига бир хил жавобгар бўлади.
23. Халқаро тадқиқот томонлар ўртасидаги келишувга кўра исталган вақтда тўхтатиб турилиши мумкин.
Халқаро тадқиқот археология соҳасига оид қонунчилик ҳужжатларининг бузилиши натижасида тугатилиши мумкин.
4-боб. Якунловчи қоида
24. Халқаро тадқиқотларни ташкил этиш юзасидан келиб чиқадиган низолар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳал этилади.
Халқаро археология тадқиқотларини ташкил этиш тартиби тўғрисидаги низомга
ИЛОВА
Халқаро археология тадқиқотларини ташкил этиш
СХЕМАСИ

Босқичлар

Субъектлар

Тадбирлар

Бажариш муддатлари

1-босқич

Халқаро археология тадқиқотларида иштирок этаётган томонлар

Археология соҳасида хорижий ҳамкорлар билан тадқиқот шартномасини имзолайди.

Томонлар келишувига асосан

2-босқич

Тадқиқот олиб бораётган давлат муассасаси

Давлат муассасаси томонидан очиқ варақ ҳамда рухсатнома расмийлаштириш учун Маданий мерос агентлигига сўров юборади.

Заруратга кўра

3-босқич

Маданий мерос агентлиги

Ўзбекистон Республикаси фуқароси бўлган археологга рухсатнома ҳамда очиқ варақ расмийлаштиради.

Сўров тушган вақтдан бошлаб 15 кун муддатда

4-босқич

Халқаро археология тадқиқотларида иштирок этаётган томонлар

1. Шартнома асосида тадқиқот олиб боради.

2. Қазиб ўрганилган археология ёдгорликларида консервация ишларини олиб боради.

3. Аниқланган археология ашёларини фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктириш учун давлат муассасаларига топширади.

4. Шартнома асосида олиб борилган тадқиқот натижаларини эълон қилиб боради.

Шартномада кўрсатилган давр мобайнида

5-босқич

Халқаро археология тадқиқотлари олиб борган давлат муассасаси археологи

Халқаро археология тадқиқотлари якунлангач, Маданий мерос агентлигига илмий ҳисобот тайёрлаб топширади.

Археология тадқиқотлари ўтказилган йилдан кейинги йилнинг биринчи чораги якунига қадар

Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 20 октябрдаги 659-сон қарорига
4-ИЛОВА
Археология объектларини консервациялаш тартиби тўғрисида
НИЗОМ
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом археология объектларини консервациялаш тартибини белгилайди.
2. Авария ҳолатида бўлган, археология тадқиқотлари ўтказилган ёки музейлаштириш орқали сайёҳларни жалб қилиш имкониятлари юқори бўлган археология объектларида консервациялаш амалга оширилади.
3. Археология объектларини консервациялашдан асосий мақсад археология объектини мавжуд кўринишида асраш, моддий йўқотиш ва шикастланишдан ҳимоя қилиш ҳамда уларнинг аҳамиятини сақлаб қолишдан иборат.
4. Археология объектларини асраш чора-тадбирлари консервациялаш, таъмирлаш, реконструкция қилиш ва улар билан боғлиқ илмий ва илмий-техник тадқиқотлар, лойиҳалаштириш ҳамда ишлаб чиқариш ишларини ўз ичига олади.
5. Археология объектларини консервациялаш реставрация, таъмирлаш ва тиклаш, илмий-техник тадқиқотларини олиб бориш тажрибасига эга бўлган давлат муассасалари, археолог ва реставраторлар иштирокида амалга оширилади.
6. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:
археолог — тегишли олий маълумотга эга бўлган тадқиқотчи;
археология объекти — инсон фаолиятининг барча кўринишларига тааллуқли ҳамда сақланиш ҳолатидан қатъи назар археологик, антропологик, этнографик қимматга ёки ўзга тарихий, илмий, бадиий, маданий қимматга эга бўлган жой, иншоот (асар), иморат, мажмуа (ансамбль), уларнинг бўлаклари, улар билан боғлиқ ҳудудлар;
археология объектларини бирламчи консервациялаш — авария ҳолатида бўлган, археология тадқиқоти якунланган археология объектларининг бут сақланишини таъминлаш мақсадида очиқ варақ ва рухсатнома олган археолог томонидан мажбурий тартибда амалга ошириладиган илмий, илмий-техник тадқиқотлар, таъмирлаш-тиклаш ишлари ҳамда чора-тадбирлар мажмуи;
археология объектларини консервациялаш — археология объектларини мавжуд кўринишида асраш ва унинг ҳолати ёмонлашувининг олдини олиш мақсадида амалга ошириладиган илмий ва илмий-техник тадқиқотлар ҳамда чора-тадбирлар мажмуи;
археология тадқиқоти — археология объектлари, археология ёдгорликлари ва археология ашёларини ўрганиш орқали янги билимларни эгаллаш мақсадида амалга ошириладиган фаолият;
музейлаштириш — илмий-тадқиқот ишлари асосида археология объектлари ёки улардан топилган археология ашёларини музейларда намойиш этиш, сақлаш шарт-шароитларини яратиш орқали туризм объектига айлантириш;
музейлаштириш аҳамиятидаги консервациялаш — археология объектларини музейлаштириш, археология боғларини яратиш ва туризм объектига айлантириш мақсадида амалга ошириладиган илмий, илмий-техник тадқиқотлар, таъмирлаш-тиклаш ишлари ҳамда чора-тадбирлар мажмуи;
консервациялаш — тарихий ва маданий ёдгорликларни (меъморий иншоотлар, археология ашёлари, тасвирий ва амалий санъат асарлари, китоб, қўлёзма ва бошқалар) дастлабки ёки консервацияга тушган вақтдаги қиёфаси, чидамлилигини узоқ муддатга сақлашни таъминловчи чора-тадбирлар мажмуи.
2-боб. Археология объектларини консервациялаш тартиби
7. Археология объектларини консервациялаш археология тадқиқотлари жараёни ва натижаларига кўра бир нечта босқич ҳамда усулларда амалга оширилиши мумкин.
8. Археология объектларини консервациялаш жараёни объектнинг жойлашуви ва табиий шароитнинг таъсирига қараб қуйидаги босқичларда амалга оширилиши мумкин:
объектнинг ҳолати ва зарар кўрган қисмларини ўрганиш;
объектни тупроқ, намлик ёки бошқа таъсирлардан тозалаш;
махсус материаллар билан ҳимоялаш;
қўшимча таянчлар билан мустаҳкамлаш;
объектнинг бузилган ёки зарар кўрган қисмларини аслига яқин тарзда тиклаш;
объектни табиий шароит ва инсоний таъсирлардан ҳимоялаш.
9. Археология объектининг ҳолати ва зарар кўрган қисмларини ўрганиш босқичида объектнинг техник, кимёвий, биологик ҳолати ўрганилади ҳамда қуйидаги ишлар амалга оширилади:
объект ҳолатини тўлиқ қайд этиш, фотосуратлар, чизмалар тайёрлаш;
объектнинг моддий таркиби, эскириш даражасини аниқлаш;
табиий, технологик ёки инсоний таъсирларни аниқлаш ва ушбу таъсирларни камайтириш чораларини белгилаш.
10. Археология объектларини тупроқ, намлик ёки бошқалар таъсиридан тозалаш босқичи қуйидагиларни ўз ичига олади:
объектни қоплаган тупроқ қатламини қўл асбоблари ёрдамида эҳтиёткорлик билан олиб ташлаш;
намликнинг объектга салбий таъсири олдини олиш учун ҳароратни мўътадиллаштириш ва шамоллатиш шароитини яратиш;
заруратга кўра органик ва кимёвий бирикмаларни олиб ташлаш учун кимёвий эритмалар ёки бошқа махсус воситалардан фойдаланиш.
11. Археология объектларини консервациялашда махсус материаллар билан ҳимоялаш, қўшимча таянчлар билан мустаҳкамлаш босқичи қуйидагиларни ўз ичига олади:
объект юзасини зарар етказмайдиган махсус материаллар (парафин, эпоксид қатронлар, оҳак асосли қопламалар ва бошқалар) билан қоплаш;
зарар кўрган қисмларни мустаҳкамлаш учун асосан ёғоч, металл ёки пластмассадан таянчлар ўрнатиш.
12. Археология объектининг бузилган ёки зарар кўрган қисмларини аслига яқин тарзда тиклаш босқичида консервация ва реставрация усулларига асосланган ҳолда қуйидагилар амалга оширилади:
объектнинг асл кўриниши ва тарихий аҳамиятини тиклаш учун илмий-тадқиқ қилиш;
аслига яқин материаллар ва техникаларни аниқлаш;
асл структура ва деталларни қайта тиклаш ҳамда объектнинг тарихий кўринишини сақлаб қолиш.
13. Археология объектларини табиий шароит ва инсоний таъсирлардан ҳимоялаш босқичи қуйидаги чораларга асосланади:
объект атрофига тўсиқлар ўрнатиш, ҳудудни назорат қилиш;
табиий шароитни ҳисобга олиб консервация чораларини кўриш;
заруратга кўра махсус кимёвий моддалар ёки материаллар ёрдамида объектни зарарли таъсирлардан ҳимоя қилиш;
объект ҳолатини мунтазам кузатиш, эҳтиёжга кўра қўшимча ҳимоя чораларини амалга ошириш.
14. Археология объектларини консервациялаш тадқиқотларда аниқланган ашёлар ва меъморчилик қолдиқлари, уларнинг материали ва сақланиш ҳолати, аҳамияти, қандай мақсад ва даражада амалга оширилишига қараб бирламчи ва музейлаштириш аҳамиятидаги консервациялаш усулларида олиб борилади.
15. Археология объектларини бирламчи консервациялаш (кейинги ўринларда — бирламчи консервациялаш) авария ҳолатида бўлган, археология тадқиқоти олиб борилган объектларнинг бут сақланишини таъминлаш мақсадида очиқ варақ ва рухсатнома олган археолог томонидан амалга оширилади.
16. Бирламчи консервациялаш очиқ варақ ва рухсатнома олган археолог томонидан қуйидаги чора-тадбирларни қўллаш асосида олиб борилиши мумкин:
археология тадқиқоти олиб борилган ҳудудларни очиқ ҳолатда устини ёпиш орқали консервациялаш;
объектларнинг қисмларини тиклаш орқали консервациялаш;
археология тадқиқоти олиб борилган ҳудудларни кўмиш орқали консервациялаш;
кимёвий усулда қотириб қўйиш орқали консервациялаш;
асл ҳолича, қандай сақланган бўлса, шундайлигича, айрим зарар келтирадиган ҳолатларнинг олдини олиш орқали консервациялаш.
17. Археология объектларининг археология тадқиқоти давомида очилган қисмларини намлик кўтарилиши ва қуёш нури тушиши натижасида деформация, эрозия ва бошқа омиллардан ҳимоя қилиш мақсадида устини ёпиш орқали консервациялаш усулидан фойдаланилади.
18. Археология ёдгорликларининг археология тадқиқоти давомида очилган қисмини табиий шароит, вақт ва инсон омилидан асраш мақсадида ёдгорликнинг асл қисмларидан фойдаланиб, илмий ва тарихий аҳамиятини сақлаган ҳолда тиклаш орқали консервациялаш усулидан фойдаланилади.
19. Археология тадқиқотлари якунланганидан сўнг объектларни сақлаш, унга табиий муҳит таъсирини камайтириш мақсадида тупроқ ёки бошқа ҳимоя қатламлари билан ёдгорлик устини кўмиш орқали консервациялаш усули қўлланади. Мазкур усул доимий сақлаш ва музейлаштиришга тайёр бўлмаган, кейинчалик археология тадқиқотлари давом эттириладиган ёдгорликлар учун қўлланади.
20. Кимёвий усулда қотириб қўйиш орқали консервациялаш объектларини сақлаб қолиш мақсадида махсус кимёвий моддалар билан қотириб, мустаҳкамлаб қўйилади. Бу усулда объектлар зарарли таъсирлардан, намлик, микроорганизмлар ва тупроқдаги кимёвий ўзгаришлардан ҳимояланади.
21. Археология объектларини консервациялашда заруратга қараб қуйидаги кимёвий моддалар қўлланиши мумкин:
тош ва керамикани мустаҳкамлашда силикат бирикмалар;
реставрация ва таъмирлаш жараёнида маҳкамловчи сифатида эпоксид қатронлар;
моғор ва микроорганизмларни йўқ қилиш учун биоцидлар;
юзаларни мустаҳкамлаш ва тўкилишнинг олдини олиш учун полимерлар ёки консолидантлар.
22. Археология объектини асл ҳолича, қандай сақланган бўлса шундайлигича, айрим зарар келтирадиган ҳолатларнинг олдини олиш орқали консервациялаш усулидан ёдгорликнинг табиий ёки топилган ҳолатида сақланишини таъминлаш учун фойдаланилади. Ушбу жараёнда тадқиқотдан сўнг топилган объектларнинг шакли, материали, жойлашуви ва таркибини ўзгартирмасдан сақлаш чоралари кўрилади.
23. Археология объектларини консервациялашда кимёвий моддалардан фойдаланиш жараёни малакали реставраторлар иштироки ва хулосаси асосида олиб борилади.
24. Археология объектларини музейлаштириш аҳамиятидаги консервациялаш (кейинги ўринларда — музейлаштириш) археология объектлари негизида музейлар ташкил қилиш, археология боғларини яратиш ва туризм объектига айлантириш мақсадида амалга оширилади. Бу усулда археология объектини қисман тиклаш мақсадида ушбу Низомнинг 17 — 22-бандларида белгиланган усуллардан фойдаланилиши мумкин.
25. Музейлаштириш жараёнида археология объектларини сақлаш учун махсус шароитлар яратилади. Хусусан, ҳарорат ва намлик назорат қилиниши, объект устини ёпиш, махсус бинолар қуриш ишлари амалга оширилади.
26. Археология ашёлари махсус ойнаванд витриналар ёки намойиш воситаларига жойлаштирилади.
27. Музейлаштириш устуворлик асосида қуйидаги аҳамиятдаги археология объектларида олиб борилади:
шаҳар марказларида жойлашган археология объектларида;
ЮНЕСКО Умумжаҳон мероси рўйхатига киритилган археология объектларида;
туризм йўналишида (маршрутида), катта йўллар, шу жумладан, магистраль йўллар бўйида жойлашган археология объектларида;
музейлаштириш учун етарли миқдордаги грантлар, инвестициялар жалб қилинган археология объектларида.
28. Музейлаштириш режалаштирилган тақдирда, зарур материаллар ва усуллар, шунингдек, бажариш муддатлари кўрсатилган ҳолда лойиҳа ишлаб чиқилади.
29. Археология объектларини музейлаштиришнинг лойиҳаолди ва лойиҳа-смета ҳужжатлари, уларда режалаштирилган асрашга доир ишларни объектнинг тарихий-маданий аҳамияти ҳамда ноёблигига зиён етказмаган ҳолда технология ва материалларнинг қўлланиши бўйича тегишли хулоса Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлигининг Илмий-эксперт кенгаши томонидан берилади.
30. Музейлаштириш Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк объектларини асрашга доир фаолиятни лицензия ҳамда Маданий мерос объектларида тадқиқотлар, қидирувлар ўтказиш, илмий-консервация ва реставрация ишларини амалга ошириш учун рухсатномага эга бўлган шахслар томонидан амалга оширилади.
31. Музейлаштирилиши режалаштирилган археология объектларида илмий-тадқиқот ишларини ташкил этиш учун маблағлар Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳри ҳокимликлари томонидан тегишли халқ депутатлари кенгашларига таклиф киритиш орқали маҳаллий бюджетнинг қўшимча манбалари ҳисобидан ажратилади.
32. Археология объектларини музейлаштириш ҳамда туризм объектига айлантириш билан боғлиқ сарф-харажатлар маданий мерос соҳасига Давлат бюджетидан ажратилган маблағлар, маҳаллий бюджет маблағлари, грантлар ва қонунчилик ҳужжатлари билан тақиқланмаган бошқа манбалар ҳисобидан амалга оширилади.
33. Музейлаштириш олиб борилган археология ёдгорликларига штат бирликларини ажратиш ҳамда ходимларга иш ҳақини тўлаш Маданий мерос агентлиги тизимидаги музейлар учун белгиланган тартибга мувофиқ амалга оширилади.
34. Музейлаштирилган археология ёдгорликлари тегишли вилоят тарих, маданият давлат музейлари ва музей-қўриқхоналарнинг филиалларига айлантирилади.
3-боб. Очиқ варақ ва рухсатнома олган археологнинг археология объектларини консервациялаш бўйича мажбуриятлари
35. Очиқ варақ ва рухсатнома олган археолог археология тадқиқоти режаси ҳамда ажратилган маблағлар доирасида қуйидагиларни амалга оширади:
археология объектининг бирламчи консервацияси ва бут сақланишини таъминлайди;
консервациялашни ҳар бир археология объектининг хусусиятидан келиб чиққан ҳолда соҳа мутахассислари ва реставраторларни жалб қилган ҳолда олиб боради;
археология тадқиқоти кейинги йилларда ҳам давом этадиган объектларда аниқланган меъморий иншоот қолдиқларининг (деворлар) сомонли лой билан мустаҳкамланишини таъминлайди;
археология объектларида аниқланган меъморий иншоот қолдиқларининг қадимги ҳолатини сақлаган ҳолда, аввал ишлатилган ғишт ёки пахса ўлчамларидаги материаллар билан қадимги архитектурани сақлаш чораларини кўради;
археология тадқиқоти бир йилда ёки бир неча йиллик тадқиқотлардан сўнг якунланса, археология объектларининг устини ёпиш ёки тўлиқ тупроқ билан кўмиб, консервация қилиш ишларини ташкил қилади;
археология объекти ҳисобланган қабристонларда (мозорқўрғон) тадқиқотлар якунлангач, қабрлар ўрни тўлиқ тупроқ билан кўмилишини таъминлайди;
археология тадқиқотлари илмий ҳисоботида бажарилган ишлар, фойдаланилган усуллар ва материаллар, шунингдек, объектнинг ҳолатини кузатиш натижалари тўғрисидаги маълумотларни қайд этади;
реставраторлар ёрдамида археология тадқиқоти давомида топилган археология ашёларининг физик-механик яхлитлигини таъминлаш, бирламчи таъмирлаш ва тиклаш ишларини олиб боради;
археология ашёлари улар аниқланган жойда қолдирилган тақдирда, Маданий мерос агентлиги ва унинг ҳудудий бошқармалари билан биргаликда мазкур ашёларни консервациялаш чора-тадбирларини кўради. Бунда мазкур археология ашёларини тавсифлайди, суратга олади ва илмий ҳисоботда кўрсатиб ўтади.
36. Археология ашёси давлат фан, маданият ва таълим муассасаларига бириктирилганидан сўнг консервациялаш, реставрация ва реконструкция қилиш ишлари мазкур археология ашёси бириктирилган давлат муассасаси томонидан амалга оширилади.
4-боб. Археология объектларини консервациялашни назорат қилиш
37. Археология объектларини консервациялашда қуйидагилардан фойдаланиш ёки амалга ошириш мумкин эмас:
асл ҳолатни ўзгартириш ёки сақланиб қолган қисмларни нотўғри тиклаш;
объектнинг тарихий ўринлари, тузилиши, йиллар давомида етказилган шикастланишлари ёки табиий эскиришини сунъий таъмирлаш асосида янгилаш;
археология объекти ёки унинг қисмларини, аниқланган археология ашёларини тўлиқ тиклаш;
объектнинг қисмларини тиклашда асл материалларига кимёвий ёки физик жиҳатдан мос келмайдиган замонавий материаллардан фойдаланиш;
синовдан ўтмаган кимёвий моддалар, кислоталар ёки ювувчи моддалардан фойдаланиш;
зарар етказадиган ёки асл тарихий ва илмий қийматини ўзгартирадиган ўзгаришлар киритиш;
археология объектининг маданий қатламларининг тўлиқ ўрганилмаган қисмига устун ёки қурилмаларни жойлаштириш;
нотўғри сақлаш шароитларини (ҳарорат ва намлик) яратиш.
38. Археология объектларини консервациялаш юқори малакали археолог, реставратор ва мутахассислар иштирокида, Ўзбекистон Республикаси Маданий мерос агентлиги ва унинг ҳудудий бошқармалари назорати остида амалга оширилади.
5-боб. Якунловчи қоидалар
39. Давлат муассасалари ва археологлар археология объектларини консервациялаш қоидаларини бузган ҳолларда қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавобгарликка тортилади.
40. Археология объектларини консервациялаш қоидаларини бузиб, объектларга зиён етказган давлат муассасалари ва археологлар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ етказилган зарарни қоплайди.
(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.10.2025 й., 09/25/659/0960-сон)