Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси
O'z DSt 11.4.0:2010

Ўзбекистон Республикаси экологик сертификатлаштириш тизими. Экологик сертификатлаштириш мажбурий бўлган маҳсулот ва чиқиндиларнинг экологик ҳавфсизлиги мезонлари. Асосий қоидалар

1. Қўллаш соҳаси

Ушбу стандарт, экологик сертификатлаштиришда объектларнинг экологик хавфсизлиги мезонларини аниқлаш ва тасдиқлашнинг умумий тузилиши, тамойиллари ва талабларини ўрнатади.

2. Меъёрий ҳаволалар

Ушбу стандартда қуйидаги меъёрий ҳужжатларга ҳаволалардан фойдаланилган:

Oʼz DSt ISO 14001:2002 Ўз СДТ. Атроф муҳитни бошқариш тизими. Техникавий шартлар ва ишлатиш бўйича қўлланмалар.

Oʼz DSt ISO 14004:2002 Ўз СДТ. Атроф муҳитни бошқариш тизими. Тамойиллар, тизимлар ва таъминлаш усуллари бўйича умумий раҳбарий кўрсатмалар.

Oʼz DSt ISO 9001:2002 Сифат менеджменти тизимлари. Талаблар.

Oʼz DSt ISO 9004:2002 Сифат менеджменти тизимлари. Сифатни яхшилаш бўйича тавсиялар.

Oʼz DSt ISO/IEC 7:2002 Мувофиқликни тасдиқлаш учун ишлатиладиган меъёрий ҳужжатларга талаблар.

3. Атама ва таърифлар

Ушбу стандартда Oʼz DSt 19011:2004, ИСО/МЭК 2:2007 Қўлланма, Oʼz DSt 9000:2009, Oʼz DSt 17000:2009, Oʼz DSt 11.3:2010 бўйича таърифлардан фойдаланилган.

4. Умумий қоидалар

4.1 Объектларнинг экологик хавфсизлик мезонлари иккита асосий бўлимларда асосланади:

экологик самарадорлигини баҳолаш;

маҳсулотни ҳаётий даврини баҳолаш.

4.1.1 Экологик самарадорлигини баҳолаш (ЭСБ) қуйидаги бошқариш моделига асосан амалга оширилади: «Режалаштириш-Бажариш — Текшириш-Ҳаракат».

4.1.2 Ҳаётий даврни баҳолаш (ҲДБ) қўллаш соҳаси ва мақсадларини аниқлашни, инвентаризацион таҳлил, натижаларни таъсири ва шарҳини баҳолашни ўз ичига олади.

5. Экологик хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқишнинг асосий талаблари

5.1 Экологик хавфсизлик мезонлари, бир турдаги маҳсулот гуруҳида, атроф муҳитга кўрсатадиган таъсирининг фарқи ўлчаниб, экологик афзал кўриладиган маҳсулотни фарқлаш учун ишлаб чиқилади.

Экологик хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқишда, ресурсларни олиш, ишлаб чиқариш, тақсимлаш, маҳсулотни барча муҳит, экологик кўрсаткичларга мувофиқ танлаш ва ишлатиш кабиларни ўз ичига олган маҳсулотнинг барча ҳаётий даврларининг босқичлари ҳисобга олинади.

5.2 Экологик хавфсизлик мезонлари — эришиб бўладиган, ўлчанадиган бўлиши ва уларга етиш учун дастлабки реал шарт-шароитларга эга бўлиши керак.

5.3 Экологик хавфсизлик мезонлари, атроф муҳит ҳолати ва бозор шароитларининг ўзгариши тўғрисидаги янги технологиялар, янги масҳсулотлар, янги маълумотлар пайдо бўлиши, шунингдек корхонанинг шахсий экологик нормативларини амал қилиш муддати ҳисобга олиб, маълум бир вақт оралиғида қайта кўриб чиқилиши керак. Лекин уч йилда камида бир маротаба.

Экологик хавфсизлик мезонлари ва маҳсулот тавсифларига талабларни қайта кўриб чиқиш шарт бўлмай, уларни ўзгаришига олиб келмайди.

5.4 Экологик хавфсизлик мезонларини асослаш, мажбурий равишда маҳсулотни мўлжалланиши бўйича ишлатилишига яроқлилигини, уни соғлиқни сақлаш, хавфсизлик ва истеъмолчиларнинг эҳтиёжлари қисмида халқаро, ҳудудий ва миллий стандартларга мувофиқлигини ҳисобга олиши керак.

5.5 Маҳсулотнинг экологик хавфсизлик мезонларини ишлаб чиқиш учун маълумотларни йиғиш, экологик аудит ўтказиш йўли билан амалга оширилади.

Маҳсулотнинг экологик хавфсизлик мезонларини ташкилот экологик самарадорлигининг баҳолаш кўрсаткичлари асосида ишлаб чиқилади.

5.6 Маҳсулотнинг экологик хавфсизлик мезонлари дастур тузиш орқали шаклланади. Дастурда қуйидаги маълумотлар бўлиши керак:

бир турдаги маҳсулот гуруҳи;

бир турдаги маҳсулотга қўйиладиган экологиклик мезонлари;

маҳсулот тавфсифининг идентификацияси;

синов усуллари;

қайта кўриш муддатлари;

амал қилиш муддатлари;

мувофиқлигини текшириш.

5.6.1 Бир турдаги маҳсулот гуруҳини аниқлаш босқичида қуйидагилар кўриб чиқилади:

бир турдаги маҳсулот гуруҳининг дастлабки танланиши;

бозор таҳлили (характери, ўлчами, талаби);

маҳсулот етказиб берувчилар (кичик ва ўрта ташкилотлар, чет эллик ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар);

маҳсулотнинг атроф муҳитга таъсири;

атроф муҳит ҳолатини яхшилаш зарурияти ва имкониятлари;

ўхшашларидан фойдаланиш имкониятлари ҳисобга олиниб, маҳсулотни қўллаш соҳаси;

маҳсулотнинг функционал тавсифлари ҳисобга олиниб, мўлжалланиши бўйича ишлатишга яроқлилиги;

амалдаги миллий ва халқаро қонунчилик.

5.6.2 Экологик хавфсизлик мезонларини танлашда маҳсулотнинг барча ҳаётий даври кўриб чиқилади.

Маҳсулот ҳаётий даврининг идентификацияси, бир турлилик гуруҳи чегараларида, маҳсулотлар орасида атроф муҳитга таъсирининг фарқини аниқлаш мақсадида ўтказилади.

Ҳаётий даври таҳлили шундай хулосага олиб келиши мумкинки, бунда қатор босқичлардаги атроф муҳитга таъсирлар, кейинчалик кўриб чиқишдан олиб ташланиши мумкин. Бундан қатъий назар, тадқиқотлар, танланган кўрсаткичлар тоза экологик фойда олмасдан туриб ҳаётий даврнинг битта босқичидан бошқа босқичига ўтишга ёки кўрсаткичлар гуруҳининг биридан иккинчисига ўтишига олиб келмаслигини кўрсатиши керак.

Маҳсулот экологик хавфсизлиги мезонини танлашнинг намунавий (типли) матрицаси F иловада келтирилган.

5.6.3 Маҳсулотнинг функционал тавсифларини танлашда, конструкцион ёки таърифлаш тавсифлари эмас, балки ишчи (ишлатиш) тавсифлари кўриб чиқилади.

Функционал тавсифларини ўрнатишда қуйидагилар кўриб чиқилади:

функционал тавсифларини идентификациялаш;

вазифаларини тавсифловчи муҳим элементларни танлаш;

бир турдаги маҳсулотнинг ушбу гуруҳига кирувчи барча маҳсулотлар учун тавсифларнинг муҳим элементларини қўллашлиги;

тавсифларнинг керакли қийматларини идентификациялаш.

5.6.4 Синов усуллари, синовлар ўтказишнинг аттестатланган услубиятлари ва ваколатли синов лабораторияларининг мавжудлиги ҳисобга олиниб, ҳар бир берилган мезон ва маҳсулот тавсифлари учун аниқланади.

5.6.5 Экологик хавфсизлик мезонларига маҳсулот мувофиқлигини баҳолашнинг усуллари, қуйидагилар ҳисобга олиниб, ишлаб чиқилади:

халқаро ва ҳудудий стандарт талабларига риоя қилиниб;

бошқа халқаро тан олинган меъёрларни бажариб;

такрорланадиган ва қайтариладиган меъёрларни бажариш билан.

Экологик хавфсизлик мезонларига маҳсулот мувофиқлигини баҳолаш ўтказилишининг даври — экологик хавфсизлик белгиси тўхтатилиши тўғрисида битим тузиш босқичида ўрнатилади.

5.7 Экологик хавфсизлик мезонлари ва маҳсулот тавсифи ваколатли идора томонидан текширилиши керак.

5.8 Экологик хавфсизлик мезонлари саноат тармоқларининг Вазирлик ва идоралари томонидан ишлаб чиқилади.

5.9 Ўзбекистон Республикаси Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси саноат тармоқларининг экологик хавфсизлик мезонларини тасдиқлайди. Экологик хавфсизлик мезонларни тасдиқлашга тақдим этиш тартиби амалдаги қонунлар асосида белгиланади.

5.10 Экологик хавфсизлик белгисини бериш мезони, уларга мувофиқ бўлган маҳсулотни атроф муҳитга салбий таъсирини камайтиришини (истисно этишини) тасдиқлаши керак.

6. Экологик самарадорликни баҳолаш

6.1 Экологик самарадорликни баҳолаш — ташкилотнинг ўтган ва ҳозирги экологик самарадорлигини, ушбу ташкилот учун белгиланган экологик самарадорлик мезонлари билан таққослаш имкониятини берувчи кўрсаткичлар ишлатиладиган, бошқаришнинг ички жараёнидир.

6.2 Экологик самарадорликни баҳолаш қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:

А) Режалаштириш:

экологик самарадорликни баҳолаш учун ҳаракатлар дастурини тайёрлаш;

экологик самарадорликни баҳолаш учун кўрсаткичларни танлаш (амалдагилар ичидан танлаш ва янги кўрсаткичларни ишлаб чиқиш);

В) Бажариш:

танланган кўрсаткичларга тааллуқли маълумотларни йиғиш;

ташкилотнинг экологик самарадорлигини таърифловчи маълумотларни умумлаштириш ва таҳлил қилиш;

ташкилотнинг экологик самарадорлик мезонлари билан таққослаганда ташкилотнинг экологик самарадорлигини таърифловчи маълумотларни баҳолаш;

ташкилотнинг экологик самарадорлигини таърифловчи ҳисоботни тайёрлаш;

С) Текшириш ва ҳаракат:

ташкилотнинг экологик самарадорлигини таърифловчи ҳисобот таҳлили;

экологик самарадорликни баҳолаш кўрсаткичларини такомиллаштириш.

А иловада экологик самарадорликни баҳолашга талаблар келтирилган.

6.3 Ташкилотнинг экологик самарадорлигини баҳолаш кўрсаткичлари икки тоифага бўлинади:

экологик самарадорлиги кўрсаткичлари (ЭСК);

атроф муҳит ҳолатининг кўрсаткичлари (АМҲК).

ЭСК икки турга бўлинади:

бошқарув самарадорлиги кўрсаткичлари (БСК) — ташкилотнинг экологик самарадорлигини ошириш мақсадида раҳбариятнинг ҳаракатлари тўғрисида маълумот;

ишлашининг самарадорлиги кўрсаткичлари (ИСК) — ташкилот ишлашининг ҳақиқий экологик самарадорлиги тўғрисида маълумот.

АМҲК фаолиятнинг экологик жиҳатларини атроф муҳитга ҳақиқий таъсири тўғрисида тасаввур беради ва шу билан бирга ЭСБ ни режалаштириш ва жорий этишда ишлатилади.

6.4 ЭСБ ни режалаштиришда қуйидагилар ҳисобга олинади:

назорат қилиниши ва таъсир кўрсатилиши мумкин бўлган экологик жиҳатлар;

экологик самарадорлик мезонлари;

манфаатдор томонларнинг қизиқишлари;

маҳсулот ва хизматларнинг бутун ҳаётий даври давомидаги ташкилотнинг фаолияти;

ташкилотнинг ташкилий тузилмаси;

ташкилотнинг ривожлантириш истиқболлари;

экологик сиёсат;

қонуний ва бошқа талабларни бажариш учун керакли маълумотлар;

атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича халқаро битимлар;

атроф-муҳитни муҳофаза қилишга сарфланган маблағлар ва олинадиган фойдалар;

экологик самарадорликни молиявий жиҳатларини таҳлил қилиш учун зарур бўлган маълумотлар;

атроф-муҳитнинг маҳаллий, ҳудудий ва миллий шароитлари;

Экологик самарадорлик мезонларини баҳолаш учун қуйидагилар ҳисобга олинади:

ҳозирги ва олдинги экологик (аспектлар) жиҳатлар (тавсифлар);

қонун талаблари;

тан олинган регламентлар, стандартлар ва энг яхши тажриба;

самарадорлиги тўғрисида маълумот ва бошқа тармоқ ташкилотлари ва саноати томонидан ишлаб чиқилган ахборотлар;

ташкилот раҳбарияти томонидан экологик самарадорликни баҳолаш ва ўтказиладиган аудитлар ҳисоботларини кўриб чиқиш натижалари;

манфаатдор томонлар фикрлари;

масъул ташкилотлар томонидан ўтказилган ташқи назорат (текширувлар) натижалари.

7. Маҳсулотнинг ҳаётий даврини баҳолаш

7.1 Маҳсулотни ҳаётий даврини баҳолаш — маҳсулотнинг бутун ҳаётий даври давомида атроф муҳитга таъсири кўрсаткичлари таҳлилини — маҳсулот тизими кўринишида тақдим этилган, хом-ашё материалларини олишдан бошлаб, ишлаб чиқариш, ишлатиш ва утилизация қилишни ўз ичига олади. Маҳсулот тизимининг чизмаси 1 расмда келтирилган.

7.2 Маҳсулот тизими — берилган функцияларни бир ёки ундан ортиғини бажарувчи яримфабрикатлар оқими билан ўзаро боғлиқ айрим жараёнларнинг йиғиндисидир. Маҳсулот тизимини таърифлаш — бирламчи жараёнларни таърифлашни, элементлар оқимларини ва тизим чегарасидан ташқаридаги маҳсулот оқимини, шунингдек тизим ичидаги яримфабрикатлар оқимини таърифлашни ўз ичига олади.

7.3 Маҳсулот тизимлари бирламчи жараёнлар йиғиндисига бўлинади. Айрим жараёнлар ўзаро яримфабрикатлар оқими ва /ёки қайта ишлаш учун мўлжалланган чиқиндилар оқими, бошқа маҳсулот тизимларидаги маҳсулот оқими ва атроф муҳит билан элементлар оқимларида бирлашади.

7.4 Бирламчи жараёнга кирувчи элементар оқимлар, масалан хом нефть ва элементар оқимларнинг қуёш нурланиши, бирламчи жараёндан чиқувчи — атмосферага ташламалар, сувга ташламалар ва нурланишлар, яримфабрикат оқимлари — хом-ашё материаллари ва йиғмалар ҳисобланади.

7.5 Ҳаётий даврни баҳолашни тадқиқот қилиш соҳасини аниқлашда маҳсулотни функционал тавсифларига талаблар аниқ белгиланиши керак. Функционал тавсифлар аниқланадиган ва ўлчанадиган катталиклар ҳисобланади.

Маҳсулотни функционал тавсифлари — кирувчи ва чиқувчи оқимларнинг миқдорий баҳоланишини аниқлайди.

7.6 Функционал тавсифларини аниқлаш учун, функцияни бажариш талаб этиладиган маҳсулот миқдорини аниқлаш керак. Бундай миқдорий аниқлашларни натижаси базавий оқимдир.

Базавий оқим тизимнинг кирувчи ва чиқувчи оқимларини ҳисоблаш учун ишлатилади. Тизимни таққослаш, уларнинг базавий оқимлари кўринишидаги, миқдорий жиҳатдан битта функционал тавсифланадиган, битта функция асосида бажарилади.

7.7 Моделлаштирилаётган тизимга киритиладиган тизимнинг чегараларини бирламчи жараёнлар аниқлайди. Маҳсулот тизимининг модели В иловада келтирилган.

7.8 Маҳсулотнинг ҳаётий даврини баҳолаш учун ҳаётий даврининг қуйидаги босқичлари, бирламчи жараёнлари ва оқимлари ҳисобга олинади:

ишлаб чиқариш/қайта ишлаш жараёни асосий кетма-кетлигининг кириш ва чиқиш оқимлари;

тақсимлаш/транспортда ташиш;

ёқилғи, электр ва иссиқлик ишлаб чиқариш ва ишлатиш;

маҳсулотдан фойдаланиш;

маҳсулот ва ишлаб чиқариш чиқиндиларини олиб ташлаш;

ўз муддатини ўтаб бўлган маҳсулотни утилизация қилиш (иккиламчи ишлатиш, қайта даврдан ўтказиш ва чиқиндиларни утилизация қилиш ҳисобига энергия олишни ўз ичига олади);

қўшимча материалларни ишлаб чиқариш;

ёритиш, иситиш каби қўшимча ишлар;

таъсирларни баҳолашга тааллуқли бошқа омиллар (агарда улар мавжуд бўлса).

7.9 Қайси кириш оқимларини ишлатиш тўғрисида қарор қабул қилиш учун қуйидаги мезонлар ишлатилади: а) масса; б) энергия; в) экологик хавфсизлик.

а) масса — массасини мезон сифатида ишлатиш тўғрисида қарор қабул қилишда, моделлаштирилган маҳсулот тизими массасининг кириш оқимидаги улуши йўл қўйилган қийматдан ошмайдиган барча кириш оқимларини тадқиқот қилишга тўғри келади;

б) энергия — мезон сифатида ишлатиш тўғрисида қарор қабул қилишда, тадқиқотларга барча кирувчи экологик оқимларни киритишга тўғри келади.

в) экологик хавфсизлик — уни мезон сифатида ишлатиш тўғрисида қарор қабул қилишда, тадқиқотларга, кириш оқимларда моделлаштирилаётган маҳсулот тизимининг массаси йўл қўйилган қийматдан ошмайдиган улушга эга бўлган кириш оқимларини киритиш керак.

7.10 Ушбу мезонлар, чиқиндиларни қайта ишлашнинг якуний жараёнларини ўз ичига олган, атроф муҳитга чиқадиган, ҳисобга олинадиган чиқувчи оқимларни идентификациялашда ишлатилади.

7.11 Сифатга бўлган талаблар маълумоти қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

қамраб олинадиган вақт даври;

географик шароитлар;

маълумотларнинг тўғрилиги, тўлиқлиги ва ҳаққонийлиги;

усулларнинг келишилганлиги ва акс эттирилиши;

ахборот манбалари ва уларнинг ҳаққонийлиги;

маълумотнинг ноаниқлик даражаси.

8 Маҳсулотга бўлган стандартларга экологик талаблар

8.1 Маҳсулотга стандарт ишлаб чиқишда, маҳсулот ўзининг ҳаётий даврининг турли босқичлари давомида атроф муҳитга таъсир этиши мумкинлиги аниқланади.

Маҳсулотга бўлган стандартларнинг махсус талаблари, стандартлаштириш объекти бўлган маҳсулот билан бевосита боғлиқ экологик жиҳатларни аниқлайди.

8.2 Маҳсулотга талаблар ўрнатилганида, ушбу талаблар таъсир тасвирининг лойиҳа қарори танламасини аниқлайди:

Материал ва энергиянинг, уларни топиш билан боғлиқ сарфлар ҳисобга олиниб, истеъмол сарфлари, тайёрлаш ёки оралиқ ишлаб чиқариш жараёнлари;

Ҳаётий давр давомида ишлаб чиқариладиган чиқиндиларнинг турлари ва миқдори;

Ўраб жойлаш, транспортда ташиш, тақсимлаш ва фойдаланиш билан боғлиқ материал ва энергиянинг кириш ва чиқиш оқимлари;

Энергия йўқолишининг компенсациялаш вариантлари, яроқсиз деб топилган маҳсулотни қайта ишлатиш ёки демонтаж қилиш, тиклаш ёки таъмирлашнинг қулайлиги;

Маҳсулотни ва у билан боғлиқ чиқиндиларни утилизация қилиш варианти. Маҳсулотнинг атроф муҳитга таъсир кучи ўзаро боғлиқдир. Битта босқичдаги муҳитга бўлган оддий таъсир, ҳаётий даврнинг бошқа босқичида таъсир кучини ёки ушбу таъсир характерини маҳаллий, ҳудудий ёки глобал даражаларда ўзгартириши мумкин. Ҳаётий даврнинг турли босқичларидаги стандарт талаблари ва атроф муҳитга таъсири орасидаги ўзаро боғлиқлиги С иловада келтирилган.

9 Экологик тамғалаш

9.1 Экологик тамғалаш — бу истеъмолчига маҳсулот ва хизматларнинг экологик жиҳатлари тўғрисида ишончли, аниқ ва ҳаққоний маълумотни етказиш, шу билан бирга, маълум бир турдаги маҳсулот гуруҳи доирасида экологиклиги билан афзал кўриладиган маҳсулотни идентификациялашдир.

Шунингдек, экологикликни бевосита яхшилаш мақсадида бозор механизмини ишлатиб, атроф муҳитга кам вазифа юкловчи маҳсулот ва хизматларни талаб этиш ва етказиб беришни осонлаштирувчи ҳаётий даврнинг барча босқичларида атроф муҳитга зарарли таъсир кўрсатилишини камайтиради.

9.2 Экологик тамғалаш учта турга бўлинади:

I-тур бўйича тамғалаш экологик сертификатлаштириш идораси томонидан маҳсулотни сертификатлаштириш натижаларига кўра ўзлаштириладиган экохавфсизлик белгисини қўйиш. Ушбу тамғалаш ариза берувчининг мувофиқ дастури бўйича амалга оширилади. I-тур бўйича тамғалаш дастури, ариза берувчини, маҳсулотни экохавфсизлик белгиси билан тамғалаш имкониятини шартловчи, маълум бир мезонларни қониқтиришини талаб этади.

II-тур бўйича тамғалаш, маҳсулотни маълум бир экологик меъёрларга мувофиқлигини ўз-ўзини декларация қилишидан иборат;

III-тур бўйича тамғалаш I-тур тамғалаш билан ўхшаш, лекин маҳсулотнинг ҳаётий даври босқичларидаги экологиклиги тавсифлари тўғрисидаги аниқ бир миқдорий маълумот билан боғлиқ.

9.3 Экологик тамғалаш қуйидаги тамойилларга асосланади:

Экологик белгилар ва ёрлиқлар аниқ, текшириладиган бўлиши, мўлжалланишига мувофиқ бўлиши ва янглиштирилмаслиги керак. Экологик белгилар ва ёрлиқлар мувофиқ табиий ресурсларни қазиб олишнинг, ишлаб чиқаришнинг, тақсимлашнинг, маҳсулот ва хизматлардан фойдаланишнинг, утилизация қилишнинг ҳақиқий шароитларига тегишли бўлган экологик жиҳатларни тавсифлаши керак. Маълумот йиғиш частотаси инновацион даврларга мувофиқ бўлиши керак. Маълумот, истеъмолчининг маҳсулот танлашини қийинлаштирувчи, экологик белгилар ва ёрлиқлар махсус экологик билимлар талаб этмайдиган даражада аниқ бўлиши керак.

экологик белгининг илова ҳужжатидаги маҳсулотни экологиклиги тўғрисидаги маълумот, бевосита тамғалашни қўллаган ишлаб чиқарувчи томонидан истеъмолчига тақдим этилиши керак.

Экологик тамғалаш, ишлатилаётган натижаларни етарлича аниқ ва ишлаб чиқилганлигини исботловчи илмий методологияга асосланиши керак. Илмий методология маҳсулот ҳаётий даврини кўриб чиқишни, экологик хавфни баҳолашни, синов натижаларини ишлаб чиқишни таъминлашни ўз ичига олади.

Экологик тамғалашни таъминлаш учун фойдаланиладиган маълумот (жараёнлар, методология, мезонлар) барча манфаатдор томонлар талаблари учун етарлича бўлиши керак. Бунда, маълумотнинг махфий характери билан боғлиқ, интеллектуал мулкчиликни муҳофаза қилиш ёки ўхшаш қонуний чеклашлар бўлган аниқ маълумотга етишиш учун чеклашларга риоя қилиш керак.

Экологик тамғалаш маҳсулот ҳаётий даврининг барча босқичларида экологиклик тавсифларини ҳисобга олиши керак. Маҳсулот ёки хизматларнинг ҳаётий даври хом-ашё материалларни олиш ва етказиб бериш ёки табиий ресурсларни қазиб олиш жараёнларидан то якуний босқичгача — чиқиндиларни утилизация қилиш ва жойлаштириш босқичларини қамраб олади. Ҳаётий даврни кўриб чиқиш атроф муҳитга таъсир кўрсатувчи барча омилларни ҳисобга олиш имконини беради.

Экологик тамғалаш тўғрисидаги маълумотни тақдим этиш тўғрисидаги турли маъмурий талаблар, қўлланиладиган мезон ёки экологик тамғалаш бўйича стандартларга мувофиқлигини баҳолаш зарурият билан чекланиши керак. Бу кичик ва йирик ташкилотларни, кичик бизнес субъектлари учун малол келадиган, қўшимча маълумотларни олиш учун асоссиз сарфларни ҳам ўз ичига олган ҳолда, имкониятларини тенглаштиришга хизмат қилади.

Экологик тамғалашни жараёнлари ва мезонлари савдода қўшимча тўсиқларни юзага келтирмаслиги, ўзимизнинг ёки хорижий маҳсулотни сотиб олишда ҳуқуқий жиҳатдан тенгсизликни юзага келтирмаслиги керак. Ушбу тамойил Бутунжаҳон савдо ташкилотининг ваколатига кирган.

9.4 Экологик тамғалашнинг мақсади — маҳсулотни ишлатиш билан боғлиқ бўлган атроф муҳитга зарар келтиришни камайтиришга хизмат қилиш. Манфаат — экологиклигини тавсифловчи аризаларни янада аниқ, текширилган ва ҳаққонийлигидадир.

Кенг тарқалган экологик аризаларга, кўп ишлатиладиган қуйидаги атамалар киради:

компостерланган;

инқирозини (деградация) тасдиқлаш;

ишлаб чиқиш ҳисобга олинган ҳолда лойиҳаланган;

хизмат қилиш муддати узайтирилган маҳсулот;

қайта тикланувчи (регенерацияланаган) энергия;

қайта даврланадиган;

таркибни қайта даврлаш;

ресурслар истеъмолини пасайтириш;

сув истеъмолини пасайтириш;

кўп маротаба ишлатиладиган ва кўп маротаба тўлдириладиган маҳсулот (ўраб жойлаш);

чиқиндилар миқдорини камайиши.

Атамалар тавсифларига талаблар D илова бўйича.

9.5 Экологик аризаларда, маҳсулот экологик фойдали ёки экологик жиҳатдан мақбул каби ноаниқ ва кенг изоҳланадиган шарҳларни ишлатишга йўл қўйилмайди. Шу сабабли аризаларда «экологик хавфсиз», «экологик жиҳатдан мақбул», «тупроқ учун мақбул», «ифлослантирмайдиган», «яшил», «табиат учун фойдали» ва «озон қатлами учун фойдали» каби ифодалар ишлатилмаслиги керак.

А ИЛОВА
(маълумот учун)

ЭСБ га талаблар

А.1 Асосий қоидалар

Ушбу илова стандартнинг асосий қисмида мисоллар ва иллюстрация тариқасида баён этилган бўлиб, концепцияга қўшимча сифатида киритилган. А.1 жадвалда А илованинг элементлари келтирилган.

А.1 Жадвал — А илованинг элементлари

А илованинг мувофиқ элементлари

А.2 ЭСБ га тааллуқли манфаатдор тарафларнинг фикрларни аниқлаш бўйича қўлланма

А.3 ЭСБ кўрсаткичларини танлаш бўйича қўшимча раҳбарий кўрсатмалар

А.3.1 ЭСБ танланган кўрсаткичларини кўриб чиқиш

А.3.2 ЭСБ кўрсаткичларни танлашга ёндошишлар мисоллари

А.4 ЭСБ кўрсаткичларни мисоллари

А.4.2 Бошқарув самарадорлиги кўрсаткичлари

А.4.3 Ишлашининг самарадорлиги кўрсаткичлари

А.4.4 Атроф-муҳит ҳолатини кўрсаткичлари

А.2 Манфаатдор тарафларнинг фикрларини аниқлаш

ЭСБ ни режалаштириш идентификациялаш усулларини ишлаб чиқишни ва мувофиқ манфаатдор тарафлардан маълумотлар олишни ўз ичига олиши керак.

А.2.1 Потенциал манфаатдор тарафлар;

Манфаатдор тарафлар, ўзларининг ташкилотга, мавқеига бўлган муносабатига, ЭСБ ни режалаштиришга қўшган потенциал улушига ва уларни қизиқишларини ифодалашига кўра тавсифланади.

Манфаатдор тарафлар мисоллари:

ташкилот раҳбарияти;

ишчилар (персонал);

инвесторлар ва потенциал инвесторлар;

истеъмолчилар ва етказиб берувчилар;

пудратчилар;

кредит институтлари ва суғуртачилар;

назорат қилувчи ва қонунчилик идоралари;

қўшни ва ҳудудий бирлашмалар;

коммуникация воситалари (оммавий ахборот);

иш юритувчи, маъмурий, академик ва тадқиқот институтлари;

истеъмолчиларнинг манфаатдор жамиятлари ва бошқа нодавлат ташкилотлари;

жамоатчилик.

Манфаатдор тарафларнинг рўйхати намуна (элюстрация) тариқасида келтирилган.

Баъзи манфаатдор тарафлар фаолият доираси, жойлашган жойи ва ташкилотни тавсифловчи бошқа шароитларга кўра идентификацияланиши мумкин.

А.2.2 Тарафларнинг молиявий, экологик ва бошқа манфаатлари

Молиявий манфаатларга қуйидагилар киради:

атроф муҳитни муҳофаза қилишни бошқариш ва маблағлар сарфланишининг даражаси;

олдинги ва ҳозирдаги экологик бузилишлар билан боғлиқ молиявий сарфлашлар;

ижобий экологик ташаббуслар;

экологик самарадорликни оширувчи инвестициялар;

экологик яхшиланишлардан олинадиган тижоратга оид устунликлар;

қонуний ва меъёрий — ҳуқуқий ҳужжатларга мувофиқлиги ёки номувофиқлигини таъминлаш билан боғлиқ сарфлар.

Экологик манфаатларга ёки жамият сиёсатини ишлаб чиқишга қуйидагилар киради:

инсонларнинг соғлиги ва хавфсизлиги;

ташкилот фаолияти билан боғлиқ бўлган, уларни вақти ўтиши билан ўзгариш йўналишларини ўз ичига олган ҳолда, ҳақиқий ва кутилаётган экологик хавфлари;

ҳаёт сифатига таъсир (масалан, шовқин, ҳидлар, визуал кўринишлар);

экологик воқеалар ва ҳодисалар;

ташкилот ўзининг экологик мажбуриятларини тўла бажараётганлигининг тасдиғи;

атроф муҳитга таъсири;

атроф муҳитга тушаётган вазифаси (масалан, ифлослантирувчи моддаларнинг эмиссияси, чиқиндиларни жойлаштириш), уларни вақти ўтиши билан ўзгариш йўналишларини ўз ичига олган ҳолда;

биотурфалилик;

ривожланишнинг барқарорлиги;

трансчегаравий ифлосланишлар ва глобал экологик оқибатлар;

савдони атроф муҳитга таъсири;

меъёрий ҳужжатларни уйғунлаштириш;

маҳсулот ва хизматларни экологик тавсифлари;

қонуний ва меъёрий — ҳуқуқий ҳужжатларни экологик талабларига мувофиқлиги;

ресурсларни сарфланиши.

А.2.3 Манфаатдор тарафларнинг фикрларини аниқлаш усуллари

Манфаатдор тарафларнинг фикрларини қуйидаги усул билан аниқлаш мумкин:

кузатишлар ва сўровномалар;

ишчиларнинг таклифлари;

конференция ва семинарлар;

манфаатдор фуқаролар гуруҳлари ва жамият йиғилишлари;

интервью;

оммавий аризалар, ички дастурлар ва манфаатдор тарафларнинг ташаббусларини кўриб чиқиш;

бозорни ўрганиш;

меъёрий ҳужжатлар ва уларни ўзгариш йўналишларини кузатиш;

раҳбарий кўрсатмалар ва стандартлар;

электрон маълумот алмашиш;

қизиқишлари бўйича саноат ва жамоат гуруҳларида қатнашиш;

қўшнилар, назорат идоралари, истеъмолчилар ва етказиб берувчилар билан тўғридан тўғри алоқалар;

оммавий ахборот воситалари ва жамоат ахборотларининг бошқа манбаларидаги маълумотлар;

Ташкилотлар манфаатдор тарафларнинг фикр ва эҳтиёжларини бевосита ёки билвосита баҳолаш учун усуллар танлашда, уларнинг шароитлари ва тавсифларини кўриб чиқиши керак.

А.3 ЭСБ кўрсаткичларини танлашга қўшимча талаблар

А.3.1 ЭСБ кўрсаткичларини танлаш

ЭСБ кўрсаткичларини танлашда хўжалик юритувчи субъект қуйидагиларни кўриб чиқиши керак:

уларни ташкилот қабул қилган экологик сиёсатга мувофиқлигини;

уларни ташкилот раҳбариятининг сай ҳаракатларига, функционал тавсифларга ва атроф муҳит ҳолатига мувофиқлигини;

ташкилотнинг экологик самарадорлиги мезонларига мувофиқлигини баҳолаш учун уларнинг фойдалилиги;

ташқи ва ички манфаатдор тарафлар учун уйғунлиги ва тушунарлилиги;

иқтисодий самарадорлик ва вақт сарфига нисбатан уларга эришишлиги;

маълумотларнинг тури, сони ва сифатига кўра, тахминий ишлатилиши бўйича айнан бир хиллиги;

ташкилотнинг экологик самарадорлигини баҳолаш учун намоёнлиги;

экологик самарадорликка мувофиқ бўлган бирликларда ўлчаш;

ташкилотнинг экологик самарадорлигини ўзгаришига таъсирчанлиги ва сезувчанлиги;

экологик самарадорлиги ўзгаришининг ҳозирги ёки олдиндан айтиладиган тенденцияларида, маълумотни тақдим этиш қобилияти;

ЭСБ кўрсаткичларини танлашда уларни барча санаб ўтилган талабларга мувофиқлиги мажбурий эмас.

А.3.2 ЭСБ кўрсаткичларини танлаш мисоллари

А.3.2.1 Сабаб ва оқибатларини (самарасини) ҳисобга олиб танлаш

Ташкилот, ўхшаш сабабларни аниқлаш ва ушбу таҳлиллар асосида кўрсаткичларни аниқлаш натижасида, муҳим экологик жиҳатларнинг фундаментал ёки базавий асосларга мувофиқ бўлган кўрсаткичлар ишлаб чиқиши мумкин.

Масалан, чанг заррачаларининг аҳамиятли ташлашлари, ускунага ноадекват ва кетма-кет такрорланадиган хизмат кўрсатилишига олиб келишини ташкилот аниқлаши мумкин. Ташкилот, ҳар суткада ажраладиган чанг заррачаларининг миқдорига мувофиқ ИСКни танлаши, БСК сифатида — огоҳлантирувчи техник хизмат кўрсатиш ва шундай хизмат кўрсатишларни даврий такрорланишига сарфланган пул миқдорини танлаши мумкин. Шуни эътиборга олиш керакки, агарда огоҳлантирувчи хизмат кўрсатиш кам бажарилса, ташкилотга ажралиб чиқадиган чанг заррачалари пасайишидан далолат беради.

А.3.2.2 Хавфни баҳолашда асосланган танлаш

А.3.2.2.1 Асосий қоидалар

Ташкилот раҳбарияти ташкилотнинг маълум бир фаолиятини, унинг маҳсулоти ёки хизматларига боғлиқ бўлган, хавф асосида ЭСБ кўрсаткичларини танлаши мумкин. А.3.2.2.2 — А.3.2.2.5 да ушбу ёндашувга асосланган мисоллар келтирилган.

А.3.2.2.2 Хавфнинг эҳтимоллик характери

Ташкилотнинг, жиддий экологик зарари, унинг ишлаши билан боғлиқ деб ҳисоблайди, у ҳолда эҳтимоллик характерига асосланган ёндашув, ялпи ташламалар (ташлашлар) ёки атроф муҳитнинг юқори (экстремал юқори) ифлосланишида алоҳида жараёнларни идентификациялаши керак. Эҳтимоллик ПЗУ — хавфли ишларни давомийлиги (соатлари) аниқланганда бажарувчи шахсни ўқитиш.

А.3.2.2.3 Соғлиқ учун хавф

Ташкилот шундай ҳисоблайдики, ишчилар соғлиғига узоқ вақт таъсир этиш самараси аниқ модда билан боғлиқ бўлиши мумкин ва бунда ишчларнинг соғлиғига путур етиш хавфи мавжуд. Ташкилот ишлаши жараёнида ажралиб чиқадиган, мавжуд бўладиган ИСК — аниқ модданинг миқдори.

А.3.2.2.4 Молиявий хавф

Ташкилот, энг кўп сарфлар билан боғлиқ бўлган экологик самарадорлик элементларини индентификациялаши ва шунинг учун ЭСБ нинг мувофиқ кўрсаткичларини танлаши мумкин. Эҳтимоллик ЭСБ кўрсаткичлари қуйидагилардир:

ташкилот иш юритишида фойдаланиладиган энг қимматбаҳо материалларнинг нархи;

ташкилот иш юритишида фойдаланиладиган ўша материалларнинг миқдори;

утилизация қилишга сарфлар ва чиқиндилардан олинадиган ўша материалларни қайта ишлатилиши;

чиқиндилардаги қимматбаҳо материалларнинг масса улуши.

А.3.2.2.5 Барқарор ривожланиш учун хавф

Ташкилот экологик жиҳатларни атроф муҳит ёки ташкилотнинг рақобатбардошлиги учун юзага келадиган хавф билан боғлаши мумкин. БСК мисоли — хлорфторуглеродларни алмаштириш учун ташкилот инвестициялари.

А.3.2.3 Ҳаётий даври таҳлилига асосланган танлаш

Ташкилот, аниқ бир маҳсулот билан боғлиқ бўлган, кириш ва чиқиш оқимларни ва ҳаётий давр босқичларининг бирини атроф муҳитга таъсир этишининг муҳим экологик жиҳатларини кўриб чиқиш учун кўрсаткичларни танлаши мумкин.

1 Мисол. Маҳсулотнинг энергетик самарадорлиги, уни ишлатиш вақтида ўсишини ташкилот аниқлайди. ЭСБ нинг мумкин бўлган кўрсаткичи деб, маҳсулот ишлатилган вақтда сарф бўлган энергия миқдори ва маҳсулот энергетик самарадорлигини ошириш учун уни конструкциясидаги керакли ўзгаришлар сони қабул қилиниши мумкин.

2 Мисол. Маҳсулот ишлаб чиқаришда тикланмайдиган материалдан фойдаланиш — ушбу маҳсулотни энг муҳим экологик жиҳати эканлигини ташкилот аниқлаши мумкин. ЭСБ нинг мумкин бўлган кўрсаткичи — маҳсулот бирлигига тўғри келадиган тикланмайдиган материал улушида ва ушбу тикланмайдиган материални ўрнини босувчисини топиш учун керак бўлган (молиявий) ресурсларнинг сонида ифодаланиши мумкин.

3 Мисол. Маҳсулотни транспортда ташишда ишлатиладиган ўраб жойлаш фойдаланувчидан қайтарилишини ва яна ишлаб чиқариш жараёнида ишлатилиши мумкинлигини ташкилот аниқлаши мумкин. Мумкин бўлган ИСК — истеъмолчидан қайтган вақтинчалик ишлов беришсиз қайта ишлатиладиган ўраб жойлаш материалининг қисми кўринишида (фоизларда) тақдим этилиши мумкин.

4 Мисол. Маҳсулотни ишлаб чиқиш имконияти бўлмаган, оддий ҳолларда таркибий қисмларни, ундан қайтадан фойдаланиш ёки унинг таркибий қисмларини тиклаш учун таркибий қисмларга осон ажралишга йўл қўймаслигини ташкилот аниқлаши мумкин. Бу ҳолда, ЭСБ кўрсаткичлари қуйидагилар бўлиши мумкин:

тикланиши ва қайта ишлатилиши мумкин бўлган маҳсулот таркибий қисмларининг улуши, %;

тикланиши ва қайта ишлатилиши мумкин бўлмаган маҳсулот таркибий қисмларининг улуши, %;

қисмларга ажратишни соддалаштирувчи, маҳсулот конструкциясидаги ўзгаришлар сони.

А.3.2.4 Мажбурий ва ихтиёрий ёндашув (ташаббус)

Ташкилот, самарадорликни тавсиявий ва мажбурий талабларини бажариш билан боғлиқ соҳалардаги ЭСБ кўрсаткичларини танлаши мумкин. Кўпгина ҳолатларда самарадорликни ўлчаш ёки самарадорликни ўлчашни ўтказиш учун керакли маълумотлар, аллақачон ташкилот томонидан ишлаб чиқилган ёки тўпланган бўлади. Шунинг учун ташкилотлар, алоҳида ифлослантирувчининг атроф муҳитга ташланадиган оддий ва аварияга оид ташламалари сони бўйича фақатгина ҳисобот тайёрлашни талаб этиши мумкин ва бу ўлчаш ЭСБ кўрсаткичи сифатида ишлатилиши мумкин.

Мумкин бўлган ИСК — бир йилда ташланадиган назорат қилинадиган ифлослантирувчининг миқдори;

Ихтиёрий декларацияга имзо қўйган ташкилот, (масалан, жавобгарлик тўғрисидаги декларация, барқарор ўрмондан фойдаланиш Ташаббуси, Халқаро савдо палатаси Хартияси, барқарор ривожланиш бўйича Бизнес-хартия, экологик жавобгар иқтисодиёт учун Каолиция Тамойиллари) ЭСБ учун шундай ихтиёрий ташаббусларга тааллуқли бўлган кўрсаткичларни танлаши мумкин. Масалан, ташаббус иштирокчиси сифатида, ташкилотлар, ифлосланишни олдини олиш учун аниқ дастурни жорий этишлари керак бўлади. Бу ҳолда, ташкилот ушбу мақсадлар учун йил давомида, ўзи томонидан бажарилган ҳаракатларни кузатиши мумкин.

А.4 ЭСБ кўрсаткичларининг мисоллари

А.4.1 Асосий қоидалар

Ташкилот раҳбарияти, ЭСБ нинг мувофиқ кўрсаткичларини танлашни осонлаштириш учун мантиқан асосланган масалалар ёки вазифалар гуруҳини ишлаб чиқишни фойдали деб ҳисоблаши мумкин.

Қуйида келтирилган кўрсаткичларнинг мисоллари фақат намуна сифатида хизмат қилади. Гуруҳлар, рўйхатлар ва мисоллар тўлиқ ва тугал эмас, чунки ташкилот, унинг сиёсати, мақсади ва вазифалари анчагина фарқ қилганлиги сабабли, ҳар бир ташкилот учун зарур деб ҳисобланмаслиги керак. Ҳар бир ташкилот, экологик самарадорлик мезонларига эришиш учун ЭСБ кўрсаткичларини ўзи танлаши керак.

Кўпчилик мисоллар, мониторинг учун ишлатилиши мумкин бўлган омилларнинг ҳар хил турлари имкониятлари тасвирини соддалаштирувчи, тўғри ўлчанадиган параметрлар, ҳодисалар ва миқдорий қийматлар шаклида тақдим этилган. ЭСБ кўрсаткичлари ҳар бир ишчига, маҳсулот бирлигига тўғри келадиган улуш ва фоизлар, вақт бирлигига миқдорий қийматлар кўринишида ёки бошқа нисбий (солиштирма) катталиклар кўринишида ифодаланиши мумкин.

А.4.2 Бошқарув самарадорлиги кўрсаткичлари

А.4.2.1 Умумий қоидалар

Раҳбарият ташкилотнинг талаб ва тахминларига, молиявий имкониятларига, жамоатчилик билан муносабатларига мувофиқ бўлган сиёсат ва дастурларни жорий этилишини ҳисобга олиши керак. Ташкилотнинг экологик жиҳатларига ва экологик самарадорлик мезонларига кўра БСК сифатида ишлатиш учун фақат баъзи бир келтирилган мисолларни танлаши ёки ҳеч бирини танламаслиги мумкин.

А.4.2.2 БСК мисоллари

А.4.2.2.1 Сиёсат ва дастурларни жорий этиш

Агарда раҳбарият ташкилотда экологик сиёсат ва дастурларни жорий этишини баҳолашдан манфаатдор бўлса, у ҳолда БСК га қуйидагилар киради:

эришилган мақсадли ва режали кўрсаткичлар;

экологик мақсадли ва режали кўрсаткичларни бажарган ташкилот бўлинмаларининг сони;

бошқариш ёки ишлаш тажрибасига махсуслаштирилган меъёрларни жорий этиш даражаси;

ифлосланишни бартараф этиш бўйича жорий этилган чора-тадбирлар сони;

экологик самарадорлик соҳасида муайян масъулиятли бошқариш даражаларининг сони;

бажарилаётган касбий мажбуриятлар учун экологик талабларга эга бўлган ишчилар сони;

экологик дастурларда иштирок этувчи ишчилар сони (масалан, тоза технологиялар, қайта даврлаш ва бошқалар бўйича рационализаторлик таклифларини берганлар);

дастурни амалга оширишда иштирок этадиган, ишчиларнинг умумий сонига нисбатан, мукофотланган ишчилар қисми;

ўқитишлар зарур бўлган ишчилар сонига нисбатан, ўқишдан ўтган ишчилар қисми;

индивидуал шартнома асосида ўқитилганлар сони;

ўқиш қатнашчиларининг билим даражаси;

экологик самарадорликни яхшилаш бўйича ишчилардан олинган таклифлар сони;

ташкилот фаолиятининг экологик жиҳатлари бўйича, ишчилар билимини текширув натижалари;

ўз фаолиятларининг экологик жиҳатлари бўйича талаб этилган етказиб берувчилар ва пудратчилар сони;

атроф муҳитни бошқаришнинг жорий этилган ёки сертификатлаштирилган тизими билан шартнома тузган, хизматларни тавсия этувчи субпудратчилар сони;

экологик самарадорликни яхшилаш тўғрисидаги аниқ режаларга эга ишлаб чиқарувчилар маҳсулотларининг сони;

қисмларга ажратиш, қайта даврлаш ва қайта ишлатиш талаблари ҳисобга олиниб лойиҳаланган маҳсулотлар сони;

ишлатиш ва утилизация қилишнинг экологик хавфсизлигига тааллуқли йўриқномалар илова қилинадиган маҳсулотлар сони.

А.4.2.2.2 Мувофиқликни таъминлаш

Агарда раҳбарият талаб ва тахминлар мувофиқлигига эришишда, бошқариш тизимлари самарадорлигини баҳолашдан манфаатдор бўлса, унда БСК таркибига қуйидагилар киритилиши мумкин:

меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларга мувофиқлик даражаси;

ташкилот шартномасида қайд этилган талаб ва тахминларга таклиф этилаётган хизматларни мувофиқлик даражаси;

экологик нохушлик сабабли муносабат билдириш вақти ва ҳаракатларни тўғрилаш;

самарали бўлган ва бўлмаган, идентификацияланган тузатувчи ҳаракатлар сони;

ташқи назоратда аниқланган бузилишлар сони ва жарима ёки тўловлар миқдори;

махсус чора-тадбирлар ўтказишнинг сони ва даврийлиги (масалан аудитларни);

амалга оширилган аудитларни, режалаштирилган аудитлар миқдорига нисбатан улуши;

аниқ давр мобайнида, аудит ўтказишда аниқланган номувофиқликлар сони;

ишлаш жараёнларини кўриб чиқиш даврийлиги;

хавфсизликни таъминлаш бўйича машқ машғулотларининг сони;

талаб этилган тайёрликни намойиш этган, аварияга оид ва машқ машғулотларига тайёрлик фоизи.

А.4.2.2.3 Молиявий тавсифлар

Агарда раҳбарият молиявий ва экологик самарадорликни ўзаро нисбатини баҳолашдан манфаатдор бўлса, у ҳолда қуйидагилар керакли кўрсаткичлар бўлиши мумкин:

маҳсулот ва жараёнларни экологик жиҳатлари билан боғлиқ маблағлар (жорий ва капитал);

экологик тавсифларни яхшилаш бўйича лойиҳаларга инвестицияларни қайтариш;

чиқиндиларни қайта даврланиши ёки ифлосланишини бартараф этишга сарфланадиган ресурслар миқдорини қисқартириш ҳисобига эришилган иқтисод;

экологик самарадорлик талаблари ёки лойиҳа талаблари бажариладиган қилиб лойиҳаланган янги маҳсулот ёки йўлакай маҳсулот билан боғлиқ сотишлардан фойда;

экологик қийматга эга лойиҳаларни ишлаб чиқиш ва тадқиқот қилишга сарфланган воситалар;

ташкилотнинг молиявий аҳволи учун моддий оқибатларни олиб келувчи атроф муҳит ҳолати учун жавобгарлик.

А.4.2.2.4 Жамоатчилик билан муносабатлар

Агарда раҳбарият, ташкилот дастурининг экологик жиҳатларини жамоатчилик томонидан баҳоланишидан манфаатдор бўлса, қуйидаги кўрсаткичлар эътиборга олинади:

текширишлар сони ва экология билан боғлиқ ишлар бўйича эътирозлар;

ташкилотнинг экологик самарадорлиги билан боғлиқ матбуотдаги нашрлар сони;

аҳолини экологик жиҳатдан ўқитиш учун дастурлар ва ўқув материалларининг сони;

экологик дастурларни жамоатчилик томонидан қўллаб қувватланишини таъминлаш мақсадида жалб этиладиган ресурслар;

ишлари тўғрисида экологик ҳисоботлар тайёрланадиган ишлаб чиқариш майдонларининг сони;

ёввойи табиатни асраш дастури тузиладиган майдончалар сони;

табиатни тиклаш бўйича фаолиятларнинг маҳаллий дастурлари;

молияланадиган ва бевосита жорий этиладиган, тозалаш ва қайта даврлаш бўйича маҳаллий ташаббуслар сони;

жамоатчилик сўровномалари асосида афзаллик рейтинги.

А.4.3 Ишлаш самарадорлиги кўрсаткичлари

А.4.3.1 Умумий қоидалар

Келтирилган кўрсаткичлар ташкилотнинг функционал тавсифлари қисмида экологик самарадорликни ўлчаш учун ишлатилади. Ташкилотнинг вазифалари, ташкилотнинг моддий объектлари ва ускуналари учун кириш ва чиқиш оқимлари асосида мантиқан гуруҳланиши мумкин. Ташкилотнинг ишлаши моддий объектлар ва ускуналарни қамраб олади (А 1 расм).

А.4.3.2 ИСК мисоллари

А.4.3.2.1 Материаллар

Агарда экологик самарадорлик, ташкилот ишлашида фойдаланиладиган материаллар билан боғлиқ бўлса, у ҳолда қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

маҳсулот бирлигига тўғри келадиган фойдаланилган маҳсулот миқдори;

қайта ишланадиган, қайта даврланадиган ва такрорий равишда ишлатиладиган материаллар миқдори;

маҳсулот бирлигига тўғри келадиган қайта ишлатиладиган жойлаш материалларининг миқдори;

қайта даврланадиган ёки қайта ишлатиладиган ёрдамчи материалларнинг миқдори;

ишлаб чиқариш жараёнида қайта ишлатиладиган хом-ашё материалларининг миқдори;

маҳсулот бирлигига сарфланадиган сув миқдори;

қайта ишланадиган сув миқдори;

ишлаб чиқариш жараёнида ишлатиладиган хавфли материаллар миқдори;

А.4.3.2.2 Энергия

Агарда экологик самарадорлик, ташкилот ишлашида фойдаланиладиган энергияни умумий сарфи ёки фойдаланилаётган энергия ташувчиларнинг турлари ёки энергияни ишлатишни самарадорлиги билан боғлиқ бўлса, у ҳолда қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

маҳсулот бирлигига тўғри келадиган ёки йиллик сарфланадиган энергия миқдори;

истеъмолчига таклиф этиладиган ёки хизматларга сарфланадиган энергия миқдори;

фойдаланиладиган энергия ташувчилар ҳар бир турининг миқдори;

маҳсулот ёки жараёнлар билан бир вақтнинг ўзида ишлаб чиқилаётган энергия миқдори;

энергияни тежаш дастури доирасида иқтисод қилинган энергия миқдори;

тикланадиган манбалардан олинган энергия миқдори.

А.4.3.2.3 Ташкилотнинг ишлашини қўллаб қувватловчи хизматлар

Агарда экологик самарадорлик, ташкилот ишлашини қўллаб қувватловчи хизматлар билан боғлиқ бўлса, у ҳолда қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

таклиф этилаётган шартномали хизматларда ишлатиладиган хавфли материаллар миқдори;

таклиф этилаётган шартномали хизматларда ишлатиладиган тозаловчи компонентлар миқдори;

таклиф этилаётган шартномали хизматларда ишлатиладиган қайта даврланадиган ёки қайта ишлатиладиган материаллар миқдори;

таклиф этилаётган шартномали хизматларда ишлатиладиган чиқиндилар турининг миқдори.

А.4.3.2.4 Моддий объектлари ва ускуналар

Агарда экологик самарадорлик ташкилотнинг моддий объектлари ва ускуналари билан боғлиқ бўлса, у ҳолда қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

қисмларга ажратишнинг енгиллиги, қайта даврлаш ва такрорий ишлатилиши ҳисобга олиниб лойиҳаланган, таркибий қисмлари билан ускуна элементларининг сони;

муайян бир ускунанинг йилдаги иш соатлари сони;

йилдаги аварияга оид ҳолатлар ва ноштат ҳолатлар сони (масалан ускуна бузилиши);

ишлаб чиқариш мақсадлари учун ишлатиладиган умумий ер майдони;

энергия бирлигини ишлаб чиқариш учун ишлатиладиган ер майдони;

транспорт воситасини бирлик масофаси учун ёқилғининг ўртача сарфи;

қайта ишланган газларни тозалаш технологик ускуналари билан жиҳозланган транспорт воситаларининг сони;

йилда ускунага превентив техник хизмат кўрсатишлар соатининг сони;

А.4.3.2.5 Таъминлаш ва етказиб бериш

Агарда, ташкилот ишлаши натижасидаги экологик самарадорлик кириш оқимлари (таъминлаш) ва чиқиш оқимлари (етказиб бериш) билан боғлиқ бўлса, у ҳолда қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

транспорт воситалари парки томонидан сарфланадиган ёқилғининг ўртача сарфи;

кунига транспорт воситалари томонидан юк ташишлар сони;

зарарли ташламаларни пасайтириш учун технологик воситалар билан жиҳозланган паркдаги транспорт воситаларининг сони;

бошқа алоқа воситалари ишлатилиши ҳисобига қисқарган, хизмат сафарларининг сони;

транспорт воситалари ишлатилиб, хизмат сафарларининг сони;

А.4.3.2.6 Маҳсулот

Агарда экологик самарадорлик асосий ёки ёрдамчи маҳсулотлар билан боғлиқ бўлса, (масалан, кейинчалик тижорат мақсадларида фойдаланиш учун олинган ва сақланган асосий маҳсулотга тааллуқли бўлмаган материаллар, шу жумладан тикланган ёки қайта ишлатилган материаллар) у ҳолда қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

хавфлилик хусусиятлари камайтирилиб бозорга чиқарилган маҳсулотлар сони;

тикланиши ёки қайта ишлатилиши мумкин бўлган маҳсулотлар миқдори;

қайта ишлатилиши ёки тикланиши мумкин бўлган, маҳсулотнинг фоизлардаги улуши;

маҳсулотдаги яроқсизлик даражаси;

асосий маҳсулотнинг бирига тенг бўлган ёрдамчи (йўлакай) маҳсулот миқдори;

маҳсулотдан фойдаланишда сарфланадиган энергия миқдори;

маҳсулот (ресурс) ишлатилишининг давомийлиги;

фойдаланиш ва утилизация қилишнинг экологик хавфсизлигига тааллуқли йўриқномалар билан таъминланган маҳсулотлар сони.

А.4.3.2.7 Ташкилот томонидан бажариладиган хизматлар

Агарда ташкилот маълум бир хизматларни бажарса ва раҳбарият ушбу хизматларни экологик самарадорлигидан манфаатдор бўлса, у ҳолда қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

квадрат метр майдонга тўғри келадиган фойдаланиладиган ювиш воситаларининг миқдори (хоналарни тозалаш бўйича корхона хизматлари учун);

ёнилғи сарфи (транспорт хизматларини кўрсатувчи корхоналар учун);

технологик жараёнларни яхшилаш бўйича сотилган лицензиялар миқдори (лицензиялаш билан шуғулланадиган ташкилотлар учун);

можаро ёки тўлашга қодир бўлмасликлар билан боғлиқ кредитлар бўйича экологик хавфлар сони (молия хизматларини кўрсатувчи корхоналар учун);

маҳсулотни сотишдан сўнг кўрсатилган хизматлари учун ишлатилган материаллар миқдори;

А.4.3.2.8 Чиқиндилар

Агарда экологик самарадорлик, ташкилот ишлашидаги юзага келадиган чиқиндилар билан боғлиқ бўлса, қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

бир йилда маҳсулот бирлигига тўғри келадиган чиқиндилар миқдори;

хавфли, тикланадиган ёки қайта ишлатиладиган чиқиндиларнинг йиллик миқдори;

махсус полигонларга (кўмиш жойларига) жойлаштириладиган чиқиндиларнинг умумий миқдори;

майдонларга (ағдарилган тупроқ қатламига) кўмиладиган чиқиндилар миқдори;

жойлаштирилишга рухсат этилиб, назорат қилинадиган чиқиндилар миқдори;

йилда фойдаланиладиган материалларга айлантириладиган чиқиндилар миқдори;

материал алмаштириш йўли билан олиб ташланган хавфли чиқиндилар миқдори.

А.4.3.2.9 Ташламалар ва ташлашлар

Агарда экологик самарадорлик, ташкилот ишлашидаги атмосферага ташлашлар билан боғлиқ бўлса, қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

йилига ташламалар сони;

бир йилда маҳсулот бирлигига тўғри келадиган ташламалар миқдори;

атмосферага чиқариб ташланадиган иккиламчи (иссиқлик) энергия миқдори;

озон қатламини потенциал камайишига таъсир этадиган ифлослантирувчилар ташламаларининг миқдори;

иқлим ўзгаришига потенциал таъсир кўрсатувчи ифлослантирувчилар ташламаларининг миқдори.

Агарда ташкилот ишлашидаги экологик самарадорлик тупроққа ёки сувга ташлашлар билан боғлиқ бўлса, қуйидаги ИСК лар ишлатилади:

ташланадиган моддаларнинг йиллик миқдори;

маҳсулот бирлигига тўғри келадиган сувга ташланадиган моддалар миқдори;

сувга ташланадиган иккиламчи (иссиқлик) энергия миқдори;

маҳсулот бирлигига тўғри келадиган, махсус полигонларга кўмиш учун юбориладиган қаттиқ чиқиндиларни миқдори;

битта хизмат ёки истеъмолчига тўғри келадиган чиқиндиларнинг ташлашлари миқдори.

Агарда раҳбарият, атроф-муҳитга бўлган бошқа таъсирлар билан боғлиқ экологик самарадорликка қизиқса, у ҳолда бўлиши мумкин бўлган ИСК қуйидагилар:

муайян жойда ўлчанадиган шовқин даражаси;

тараладиган нурланишлар даражаси;

чиқариладиган иссиқлик миқдори, тебраниш ёки тараладиган ёруғлик даражаси.

А.4.4 Атроф-муҳит ҳолатини кўрсаткичлари

А.4.4.1 Асосий қоидалар

АМҲКни ишлаб чиқиш ва қўллаш, аниқ ташкилотларнинг вазифаларидан кўра, маҳаллий, ҳудудий, миллий ва халқаро ҳукумат идораларининг, нодавлат ташкилотларнинг ва илмий тадқиқот институтларининг вазифасига киради.

Илмий тадқиқотлар, экологик стандартлар ва регламентларни ишлаб чиқиш ёки жамоатчилик билан алоқага киришишда агентликлар, ташкилотлар ва институтлар қуйидаги маълумотларни тўплайдилар:

сув асосий массасининг хусусияти ва сифати;

ҳудуддаги ҳаво сифати;

хавфли моддалар;

табиий ресурсларнинг сони ва сифати;

океан ҳарорати;

тирик организмлардаги ифлослантирувчиларнинг концентрацияси;

озон қатламининг емирилиши;

глобал иқлимий ўзгаришлар ва кўпгина бошқа параметрлар.

Баъзи АМҲК ташкилотлар учун фаолиятининг экологик жиҳатларини бошқариш ёки ташкилот ЭСБ ни жорий этиш учун кўриб чиқадиган алоҳида жиҳатларнинг кўрсаткичлари сифатида фойдалидир.

Баъзи ташкилотлар уларнинг фаолияти ва маҳаллий миқёсдаги атроф муҳитнинг баъзи компонентлари ҳолати орасидаги алоқани идентификациялаши мумкин, ўз қизиқишлари ва эҳтиёжларига қўлланиладиган экологик самарадорлик баҳолашга хизмат қилувчи ўз АМҲК ларини ишлаб чиқишлари мумкин.

А.4.4.2 АМҲК мисоллари

А.4.4.2.1 Ҳудудий, миллий ва глобал АМҲК

Агарда ташкилотни атроф-муҳит ҳолатига ҳудудий, миллий ва глобал миқёсдаги улушини билиш керак бўлса, ташкилот ҳукумат идоралари, нодавлат ташкилотлари ва илмий тадқиқот институтлари томонидан тадқиқот қилинган ва ишлаб чиқилган кўрсаткичлардан фойдаланиши мумкин. Бундай кўрсаткичлар мисоллари — озон қатламининг қалинлигига, ўртача глобал ҳароратга ва сув объектларидаги балиқ ресурсларининг ўлчамларига таъсирлар.

А.4.4.2.2 Маҳаллий ва ҳудудий АМҲК

АМҲК ишлаб чиқилиши мумкин бўлган компонентларга ҳаво, сув, тупроқ, флора, фауна, инсон, шунингдек эстетик омиллар, тарихий ва маданий ёдгорликлар киради.

а) Ҳаво

Агарда атмосферани маҳаллий ёки ҳудудий миқёсдаги шароитлари тўғрисида маълумот керак бўлса, у ҳолда қуйидаги АМҲК лардан фойдаланилади:

танланган мониторинг нуқталарида атроф атмосфера муҳитидаги муайян ифлослантирувчиларнинг концентрацияси;

ташкилот объектларидан маълум масофада атроф ҳаво ҳарорати;

ташкилот объектларига нисбатан шамолга қарши ва шамол йўналиши бўйича ҳавонинг нотиниқлик даражаси;

аниқ ҳудуддаги фотокимёвий қуюнни пайдо бўлиш тезлиги;

ташкилот объектлари периметри бўйича шовқиннинг ўртача чамаланган даражаси;

ташкилот объектларидан муайян узоқлашишда аниқланадиган ҳидлар.

Мисол

1) Аниқ ҳолат

Саноат ҳудудидан четроқда жойлашган ташкилот, атмосферага ташлашларнинг муваффақиятли назорати кўрсаткичи сифатида, ёндош ҳудуддаги ҳидларни қайд этиши керак.

2) Мумкин бўлган АМҲК

Ташкилот объектларидан муайян узоқлашишда ўлчанадиган ҳид.

б) Сув

Агарда, маҳаллий ёки ҳудудий миқёсдаги дарё ёки кўл каби, сув остидаги ёки ер юзидаги сувлар ҳолати тўғрисида маълумот керак бўлса, қуйидаги АМҲК лардан фойдаланилади:

ер ости ёки ер юзи сувлардаги муайян ифлослантирувчиларнинг концентрацияси;

ташкилотнинг оқова сувларни ташлаш жойи яқинидаги оқим бўйича юқори ва пастда, оқимда ўлчанадиган лойқалик;

қабул қилувчи сувлардаги эриган кислород миқдори;

ташкилот объектларининг сувли массалари юзасидаги сувнинг ҳарорати;

ер остидаги сув даражасини ўлчаш;

1 литр сувдаги колиформа бактериялари сони.

Мисол

1) Аниқ ҳолат

Оқова сувларни тозалаш жараёнини бошқаришнинг маҳаллий идоралари, бажарилаётган ҳаракатларни инсон соғлиғига хавфини баҳолаш учун, оқова сувларни ташлаш жойидаги дарё таркибининг оқим бўйича юқори ва пастидаги колиформа бактериялар миқдорини аниқлашлари керак.

2) Мумкин бўлган АМҲК

1 литр сувдаги колиформа бактериялари сони.

в) Тупроқ

Маҳаллий ва ҳудудий миқёсларда ернинг юқори қатлами ҳолати тўғрисида маълумот олиш учун қуйидаги АМҲК лардан фойдаланиш керак:

ташкилот объектлари яқинидаги — танланган жойлардаги тупроқнинг юза қатламларидаги муайян ифлослантирувчиларнинг концентрацияси;

ташкилот объектлари яқинидаги жойларда тупроқдаги муайян озиқлантирувчи моддаларнинг концентрацияси;

муайян тумандаги тикланган тупроқ майдони;

атроф жойлардаги далаларнинг йиллар бўйича ҳосилдорлиги;

чиқиндиларни кўмиш учун ажратилган майдон, туризм, ботқоқликлар эгаллаган муайян тумандаги учун ажратилган жойлар;

муайян тумандаги маданийлаштирилмаган ва қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган майдонлар;

муайян тумандаги қўриқланадиган ҳудудлар;

муайян тумандаги тупроқ юза қатлами эрозиясининг ўлчаниши.

Мисол

1) Аниқ ҳолат

Ташкилот, ўзига тегишли ер майдонидаги тупроқ унумдор қатлами йўқотишларини билиши керак.

2) Мумкин бўлган АМҲК

Муайян тумандаги унумдор тупроқ юза қатлами эрозиясининг ўлчаниши.

г) Флора

Маҳаллий ва ҳудудий миқёсларда флора ҳолати тўғрисида маълумот олиш учун қуйидаги АМҲК лардан фойдаланилади:

маҳаллий ва ҳудудий миқёсдаги муайян ўсимликлар тўқималаридаги муайян ифлослантирувчиларнинг концентрацияси;

ташкилот объектларидан муайян масофадаги муайян ўсимликларнинг популяцияси;

муайян тумандаги флора намуналарининг тўлиқ сони;

муайян тумандаги ҳосилдорликнинг катталиги ва ўзгариши;

муайян тумандаги аниқ ўсимликлар учун яшаш муҳити сифатини махсус ўлчашлар;

муайян тумандаги ўсимликлар миқдорини махсус ўлчашлар;

муайян тумандаги ўсимликлар сифатини махсус ўлчашлар;

Мисол

1) Аниқ ҳолат

Атмосферага фторидлар ташловчи ташкилотни аниқлаш, ташлашларни назорат қилишда мониторинги натижасига кўра ташлашларни камайтиришни таъминлаш учун ўз объектлари яқинидаги ўсимликлар устидан кузатишларни амалга ошириши мумкин.

2) Мумкин бўлган АМҲК

Муайян туманларда ўсимликлар сифатини аниқлаш

д) Фауна

Маҳаллий ва ҳудудий миқёсларда фаунага тегишли шароитлар тўғрисида маълумот олиш учун қуйидаги АМҲК лардан фойдаланилади:

муайян жой ёки ўлкада аниқланган, маълум бир ҳайвонлар тўқимасидаги муайян ифлослантирувчиларнинг концентрацияси;

ташкилот объектларидан маълум бир масофада жойлашган муайян ҳайвонларнинг популяцияси;

маҳаллий кўламдаги муайян жонзот учун наслий аломатларини маълум ўлчашлари;

муайян жойдаги фауна вакилларининг тўлиқ сони.

Мисол

1) Аниқ ҳолат

Ер майдонларини бошқарувчи компаниялар, уларнинг ишлаши ва яқин тумандаги биотурфалик орасидаги ўзаро алоқани баҳолаши керак.

2) Мумкин бўлган АМҲК

Муайян ўлкадаги фауна турларининг сони.

е) Одамлар

Муайян тумандаги аҳолини яшаш шароитлари тўғрисида маълумотга эга бўлиш учун қуйидаги АМҲК лардан фойдаланилади:

муайян аҳоли гуруҳи учун ҳаётнинг давомийлиги;

маҳаллий ва ҳудудий миқёслардаги эпидемиологик тадқиқотлар маълумотларига асосан, хусусан таъсирчан аҳоли орасида, специфик касалликлар ҳолати;

маҳаллий ва ҳудудий миқёсларда аҳолининг ўсиш тезлиги;

маҳаллий ва ҳудудий миқёсларда аҳоли зичлиги;

маҳаллий аҳоли қони таркибидаги қўрғошин даражаси.

Мисол

1) Аниқ ҳолат

Ўз маҳсулотида қўрғошинни ишлатадиган ташкилот, ташлашлардаги қўрғошин таркибини маҳаллий аҳолига таъсирини мониторингини ташкиллаштириши керак.

2) Мумкин бўлган АМҲК

Маҳаллий аҳоли қони таркибидаги қўрғошин даражаси.

ж) Эстетик омиллар, тарихий мерос ва маданият

Эстетик омиллар ёки тарихий ва маданий ёдгорликларни сақлаш шароитлари тўғрисида, шунингдек маҳаллий ва ҳудудий миқёсларда қўриқланадиган ҳудудлар тўғрисида маълумот олиш учун қуйидаги АМҲК лардан фойдаланилади:

таъсирчан (ифлосланишларга) конструкциялар ҳолатини назорат қилиш;

ташкилот объектлари яқинидаги қўриқланадиганлар каби кўриб чиқиладиган жойлар ҳолати устидан назорат;

маҳаллий миқёсда тарихий бинолар устининг яхлитлигини назорат қилиш.

Мисол

1) Аниқ ҳолат

Ташкилот ўзининг атмосферага ташлашларини маҳаллий миқёсдаги тарихий биноларга таъсирини баҳолаши керак.

2) Мумкин бўлган АМҲК

Маҳаллий миқёсдаги тарихий бинолар юзасини яхлитлигини назорат қилиш.

В ИЛОВА
(мажбурий)

МАҲСУЛОТ ТИЗИМИ

Маҳсулотнинг ҳаётий даври чизмаси

С ИЛОВА
(мажбурий)

Маҳсулотга бўлган стандарт талаблари орасидаги ўзаро алоқа ва маҳсулотнинг турли ҳаётий даври давомида атроф муҳитга таъсири

D ИЛОВА
(мажбурий)

Экологик тамғалаш атамаларининг тавсифи

D.1 Компостерланадиган

D.1.1 Терминни аниқлаш.

Маҳсулотни, ўраб жойлашнинг ва уларнинг биоинқирозини ва нисбий бир турдаги ва турғун гомуссимон массасини таъминловчи компонентларининг тавсифлари.

D.1.2 Чеклашлар.

D.1.2.1 Агарда маҳсулотни ўраб жойлаш ёки унинг компонентига ариза беришда рухсат этилмайди:

а) тупроқ яҳшилагич сифатида компостнинг умумий қийматига салбий таъсир кўрсатса;

б) парчаланиш ва кейинчалик ишлатишда қандайдир вақт ичида атроф муҳит учун зарарли концентрацияларда моддалар ажратиб чиқарса;

в) компостерлаш учун маҳсулот ва унинг компоненти жойлаштирилган тизимдаги компостерлаш тезлигини сезиларли даражада пасайтирадиган маҳсулот, ўраб жойлашлар ва уларнинг компонентлари учун компостерлаш тўғрисида ариза беришга йўл қўйилмайди.

D.1.2.2 Компостерлаш тўғрисидаги барча аризалар қуйидаги равишда аниқ шартланиши керак:

а) аризада, идентификацияланган компонент компостерланадиган ускунанинг тури кўрсатилиши керак (уйга оид, маҳаллий ёки марказлашган); агарда маҳсулот барча турдаги ускуналарда компостерланса, чекланишлар талаб этилмайди;

б) агарда маҳсулот яхлитлигича компостерланмайдиган бўлса, аризада компостерланадиган компонентлари идентифицикацияланиши керак. Зарурият бўлганда, фойдаланувчи томонидан ушбу компонентларни ажратиш усули кўрсатилиши керак.

в) агарда муаммолар ва хавфлар, маҳсулотни компостерлаш учун уй шароитидаги, маҳаллий ва марказлашган ускунада қайта ишлаш билан боғлиқ бўлса, аризада қандай ускунани ишлатиш аниқ кўрсатилиши керак.

D.1.2.3 Агарда компостерланиши тўғрисидаги ариза уй шароитидаги ускунага тааллуқли бўлса, у ҳолда қуйидаги қўшимча талабларни эътиборга олиш керак:

а) қониқарли компостерлашни таъминлаш учун махсус тайёргарлик ёки маҳсулотни модификациялаш зарур бўлса, ёки маҳсулот ё компонентни компостерлашнинг тўғридан тўғри натижаси сифатида тайёр компостни қўшимча тозалаш зарур бўлса, ариза берилмайди.

б) агарда, маҳсулот ёки унинг компонентини уйда компостерлаш материал ва асбоб-ускуналарни (компостерлаш учун ускунадан бошқасини) ёки кўпгина хўжаликларда мавжуд бўлмаган махсус кўникмаларни талаб этса, уй шароитида компостерлаш тўғрисида ариза берилмайди.

D.1.2.4 Агарда компостерланиши тўғрисидаги ариза, уйда бўлмаган шароитларда компостерлаш жараёнлари ва ускуналарига боғлиқ бўлса, у ҳолда қуйидагиларни эътиборга олиш керак бўлади:

а) маҳсулот ёки ўраб жойлашни компостерлаш учун ускуналар, оддий тартибда сотиб олувчиларнинг, потенциал сотиб олувчиларнинг ва ушбу ўраб жойлаш ёки маҳсулот сотиладиган жойдаги фойдаланувчиларнинг етарлича қисми учун ҳаммабоп бўлиши керак;

б) агарда бундай ускуналар сотиб олувчиларнинг, потенциал сотиб олувчилар ва маҳсулот фойдаланувчилари учун олиб бўлмайдиган бўлса, у ҳолда бундай ускуналарни чекланган миқдори тўғрисида ҳаққоний ахборот берувчи тушунтириш ифодаланишидан фойдаланиш керак;

в) «ускуналар бор жойда компостерланади» каби чеклашлар, ускуналарни чекланган миқдорини кўрсатмаганлиги сабабли ҳаққоний эмасдир.

D.2 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ бажарилади.

D.3 Инқирозга юз тутган

D.3.1 Атамани аниқлаш.

Аниқ шароитларда, аниқ вақт ичида маҳсулотни бузилишига йўл қўювчи маҳсулот ёки ўраб жойлашнинг тавсифлари.

Изоҳ — Инқирозни тасдиқлаш кимёвий тузилмани ўзгаришига таъсирчанлик функциясидир. Физик ва механик хоссаларининг кейинчалик ўзгариши маҳсулот ёки материални бузилишига олиб келади.

D.3.2 Чеклашлар.

D.3.2.1 Инқирознинг барча турларига, биоинқироз ва фотоинқирозга ҳам, қуйидаги чеклашлар тааллуқли:

а) инқирозга юз тутганлиги тўғрисидаги ариза, инқирознинг максимал даражасини ва синовлар давомийлигининг ўз ичига олган аниқ бир синов усулига нисбатан бажарилиши ва маҳсулот ёки ўраб жойлаш истеъмолдан чиқариб ташланадиган шароитларга мувофиқ келиши керак:

б) атроф муҳит учун хавфли концентрацияларда моддалар ажратиб чиқарувчи маҳсулот ёки ўраб жойлаш, ёки маҳсулот ё ўраб жойлашнинг компонентлари учун инқирозга юз тутганлиги тўғрисидаги аризага йўл қўйилмайди.

D.3.3 Баҳолаш усули.

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади.

D.4 Қисмларга ажратиш ҳисобга олиниб конструкцияланган

D.4.1 Атамани аниқлаш.

Маҳсулотни хизмат қилиш муддати тугагач, улардан қайта фойдаланадиган, қайта даврланадиган, иссиқлик манбаси сифатида тикланадиган ва бошқа усуллар билан чиқиндилар оқимига қўшмайдиган тарзда, уни таркибий қисмларга ва компонентларга ажратадиган маҳсулотнинг конструкцияси.

D.4.2 Чеклашлар

D.4.2.1 Қисмларга ажратиш ҳисобга олиниб конструкциялаш тўғрисида ариза беришга, қайта ишлатиладиган, қайта даврланадиган ва тикланадиган детал ва компонентлар кўрсатилган, тушунтириш ифодаланишини илова қилиш керак

D.4.2.2 Қисмларга ажратиш ҳисобга олиниб, конструкциялаш тўғрисида ариза беришга, бошқа ариза илова қилинса, масалан қайта даврлар тўғрисида, у ҳолда бундай аризага мувофиқ талаблар қўлланилиши керак.

D.4.2.3 Маҳсулотни қисмларга ажратиш ҳисобга олиниб, конструкцияланганлиги тўғрисидаги аризада, қисмларга ажратишни ким томонидан амалга ошириши керакли кўрсатилиши керак (сотиб олувчилар, фойдаланувчилар ёки мутахассислар).

D.4.2.4 Агарда маҳсулотни қисмларга ажратиш учун махсус жараён талаб этилса, қуйидагиларни ҳисобга олиш керак:

a) йиғиш ва қисмларга ажратиш ускунаси, у сотилаётган жойдаги сотиб олувчиларнинг, потенциал сотиб олувчиларнинг ва фойдаланувчиларнинг етарлича қисми учун ҳаммабоп бўлиши керак ;

b) агарда бундай ускуналар сотиб олувчиларнинг, потенциал сотиб олувчилар ва маҳсулот фойдаланувчилари учун олиб бўлмайдиган бўлса, у ҳолда бундай ускуналарни чекланган миқдори тўғрисида ҳаққоний ахборот берувчи тушунтириш ифодаланишини келтирилиши керак;

c) масалан, мосламани чекланган ҳолда етарлича бўлишини ҳисобга олмайдиган «агарда мувофиқ мосламалар бўлса, қисмларга ажратиш мумкин» каби умумий чеклашлар ҳаққоний эмасдир.

D.4.2.5 Сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва маҳсулот фойдаланувчилари томонидан қисмларга ажратилиши ҳисобга олиниб, конструкцияланган маҳсулотга, қисмларга ажратиш асбоб-ускуналари ва қўлланиладиган усуллари тўғрисидаги маълумот илова қилиниши керак.

D.4.2.6 Сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва маҳсулот фойдаланувчилари томонидан қисмларга ажратилиши ҳисобга олиниб, конструкцияланган маҳсулотга аризани ушбу ҳолатларда бериш керак:

а) махсус асбоблар ёки тажриба талаб этилмайди;

б) қисмларга ажратиш усули қайта ишлатилганда, қайта даврлаш, тиклаш ёки деталларини фойдаланишдан чиқариш тўғрисида аниқ маълумот тақдим этилган тақдирда.

D.4.2.7 Мутахассислар томонидан қисмларга ажратиш кўзда тутилган маҳсулот, уни қисмларга ажратувчи асбоблар ва мосламалар тўғрисидаги мувофиқ маълумотга эга бўлиши керак.

D.4.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади.

D.5 Хизмат қилиш муддати узайтирилган маҳсулот

D.5.1 Атамани аниқлаш:

Натижаси ресурслардан фойдаланишни камайтирадиган ёки чиқиндилар сонини қисқартирадиган, узоқ муддатли мустаҳкамлигига ёхуд уни модернизациялаш имкониятига асосланган, конструкцияси узоқ муддатга хизмат қилишини таъминлайдиган маҳсулот.

D.5.2 Чеклашлар

D.5.2.1 Маҳсулотни хизмат қилиш муддатини узайтиришга берилган барча аризалар шартланган бўлиши керак. Бундай аризалар қиёсловчи турдаги аризалар бўлганлиги сабабли, улар Е.3 талабларига мувофиқ бўлиши керак.

D.5.2.2 Маҳсулотни хизмат қилиш муддатини узайтиришга берилган ариза уни модернизациялаш имкониятига асосланган бўлса, ниманинг ҳисобига бундай модернизациялаш мумкинлиги тўғрисида аниқ маълумот келтирилиши керак (модернизациялашга имкон берувчи инфратузилмани мавжудлиги).

D.5.2.3 Маҳсулот мустаҳкамлигини оширилишига асосланган, маҳсулотни хизмат қилиш муддатини узайтиришга берилган аризада, абсолют қийматларда ёки фоизларда хизмат қилиш муддатини узайтирилиши кўрсатилиши ёки ресурс ўсишини тавсифловчи, масалан бузилиш даврлари миқдорини такрорланиши ёки ушбу ариза учун асос келтирилган бўлса, параметрнинг миқдорий қиймати келтирилиши керак.

D.5.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е Иловага мувофиқ ўтказилади. Қўшимчада, стандарт ва статистик усулларга мувофиқ хизмат қилиш муддати узайтириладиган вақтнинг ўртача даври ўлчаниши керак.

D.6 Тикланган (регенерацияланган) энергия

D.6.1 Атамани аниқлаш

Чиқиндилар сифатида ташланиши ўрнига, мувофиқ бошқариш жараёнлари қўлланилиб йиғилган энергия ёки материаллардан тикланган, энергия сарфланиб ишлаб чиқарилган маҳсулотнинг тавсифи.

Изоҳ — Ушбу контекстда маҳсулотнинг ўзи тикланган энергия бўлиши мумкин.

D.6.2 Чеклашлар

Тикланган энергия ишлатилиб, маҳсулот ишлаб чиқариш тўғрисидаги аризани бериш учун, фойдаланилаётган энергия D.6.3 га мувофиқ, қуйидаги чекланишлар ҳисобга олиниб, баҳоланиши керак.

а) чиқиндилардан энергияни тиклаш, чиқиндиларни йиғиш ва фойдали энергияга айланишини кўзда тутади. Буларга, турли саноат, маиший чиқиндилар, офис ва жамоат хизматчилигининг чиқиндиларини йиғиш ва айлантириш киради.

б) тикланган энергияни ишлатиш тўғрисида ариза бериш учун, аризачи ушбу фаолиятни атроф муҳитга кўрсатадиган салбий таъсирини бошқариш ва назорат қилинишини таъминлаши керак;

в) энергияни тиклаш учун ишлатилган чиқиндиларнинг тури ва миқдори кўрсатилиши керак.

D.6.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е Иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, тикланган энергияни баҳолаш қуйидагича ҳисобланади:

а) аризалар фақатгина R — Е > 0 бўлганда берилади;

б) нетто энергиясини тикланиши тўғрисидаги ариза қуйидаги усулда ифодаланади:

бунда R	- тикланиш жараёни натижасида олинадиган энергия миқдори, — МДж;
E —	энергияни тиклаш ёки энергия ажратишда ишлатиладиган бирламчи манбадан олинган энергия миқдори, МДж;
Р —	Маҳсулотни ишлаб чиқариш жараёнида бирламчи манбадан олинган энергия миқдори, МДж.

D.7 Қайта даврланадиган

D.7.1 Атамани аниқлаш

Мавжуд жараён ва дастурлар ёрдамида чиқиндиларга ажратиб ташланмайдиган, балки хом-ашё материаллари ёки маҳсулот сифатида фойдаланишга қайтариладиган ва қайта ишланадиган маҳсулотни ўраб жойлаш ёки компонентнинг тавсифи.

Изоҳ — Материалларни қайта даврлаш — маҳсулотни чиқиндиларга қўшилишини олдини олувчи йўллардан бири. Аниқ йўлни танлаш шароитларга боғлиқ, бунда ҳудудий даражадаги турли таъсирларни ҳисобга олиш зарур.

D.7.2 Чеклашлар.

Маҳсулотни қайта даврлаш мақсадидаги йиғиш ёки ажратиш мосламаси сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва ушбу маҳсулот сотиладиган ҳудуддаги маҳсулот фойдаланувчилари учун эришиб бўлмайдиган бўлса, у ҳолда қуйидагиларни эътиборга олиш керак:

а) қайта даврланиши тўғрисидаги аризани шартланиши;

б) шартланган аризада йиғиш мосламасининг чекланган, етишиб бўлишлиги кўрсатилиши керак;

в) «Агарда мослама бўлса, қайта даврланадиган» каби умумий чеклашлар, йиғиш мосламасининг чекланган, етишиб бўлишлиги кўрсатилмаганлиги сабабли ҳаққоний эмасдир.

D.7.3 Белгидан фойдаланиш

D.7.3.1 Қайта даврлаш тўғрисидаги аризада мувофиқ белгини ишлатиш мумкин.

D.7.3.2 Тушунтириш ифодасини ишлатиш мумкин.

D.7.3.3 Тушунтириш ифодаси материал идентификациясини ўз ичига олиши мумкин.

D.7.4 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Маълумот қуйидагилардан иборат бўлиши керак:

а) йиғиш, навларга ажратиш, материалларни манбадан қайта даврлаш мосламаларига транспортда ташиш учун етказиб беришлар, сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва тизим маҳсулотидан фойдаланувчилари учун ҳаммабоплиги;

б) мосламанинг йиғилган материалларни қабул қилиш учун қайта даврлашга тайёрлиги;

в) ариза берилган маҳсулот йиғилади ва қайта даврланади.

D.8 Таркибни қайта даврлаш

D.8.1 Атамани аниқлаш.

D.8.1.1 Таркибни қайта даврлаш ва у билан боғлиқ атамалар қуйидаги тарзда талқин қилинади:

а) таркибни қайта даврлаш: Маҳсулот ёки ўраб жойлашдаги қайта даврланадиган материалнинг масса улуши.

Қайта даврланадиган таркиб сифатида, қуйида келтирилгандек аниқланадиган, истеъмолгача бўлган материаллар ёки истеъмолдан кейинги материаллар кўриб чиқилиши керак.

1) истеъмолгача бўлган материал: Ишлаб чиқариш жараёнида олинадиган чиқиндиларга қўшилмайдиган материал (етказиб бериш ҳолатида) бунда, материални қайта ишлатилиши истисно этилади, масалан, такрорий қайта ишлаш, ўша жараённи ўзида утилизация қилиниши мумкин бўлган, жараёнларда юзага келадиган қиринди.

2) истеъмолдан кейинги материал: Мўлжалланиши бўйича бошқа ишлатилмайдиган, маиший ёки савдо, саноат ёки муассасага оид асбоб-ускуналардан олинадиган материал. Бу ерга тақсимлаш жараёнидан қайтган материаллар ҳам киради.

б) қайта даврланадиган материал: Ишлаб чиқариш жараёнида тикланган ва (утилизация қилинган) материалдан такрорий равишда қайта ишланган ва маҳсулот таркибига киритиш учун компонент ёки якуний маҳсулотга айлантирилган материал.

в) тикланган (утилизация қилинган) материал: Чиқинди бўлиши ёки энергия олиш учун ишлатилиши мумкин бўлган материал, лекин бунинг ўрнига у йиғилади ва янги хом-ашё материалининг ўрнига кириш материали сифатида, қайта даврлаш ёки ишлаб чиқариш жараёни материали сифатида тикланади.

Изоҳ

1 Материалларни қайта даврлаш тизимини ифодаловчи диаграмма G иловада келтирилган.

2 Ушбу стандартдаги «тикланган материал» ва «утилизация қилинган материал» ифодалари синоним сифатида талқин этилади, бироқ қатор давлатларда бу икки ифоданинг бири маъқулроқ бўлиши мумкин.

D.8.1.2 Материалларни қайта даврлаш — материални чиқиндиларга қўшилишини олдини олиш йўлларидан биридир. Аниқ йўлни танлаш шароитга боғлиқ, бунда ҳудудий равишда таъсир этишни ва қайта даврланадиган таркибнинг ошган фоизи атроф муҳитга кам даражада таъсир этмаслигини ҳисобга олиш зарур. Шу сабабли қайта даврлаш тўғрисидаги аризани эҳтиёткорлик билан ишлатиш керак.

D.8.2 Чеклашлар

D.8.2.1 Қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги аризада қайта даврлашда олинадиган материалнинг фоизини кўрсатиш керак.

D.8.2.2 Маҳсулот ва ўраб жойлашлар учун қайта даврланадиган таркибнинг фоизларини алоҳида кўрсатиш керак.

D.8.3 Белгидан фойдаланиш.

D.8.3.1 Қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги аризада белгидан фойдаланиш мумкин.

D.8.3.2 Қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги аризада, қийматлари «X %» фоизларда кўрсатилган Мебиус тасмаси белгисидан фойдаланилади, бунда X— 7.8.4 бандга мувофиқ яхлит сон сифатида ифодаланган қайта даврланадиган таркибнинг масса улуши. Фоизлардаги қиймат Мебиус тасмаси ичига ёки бевосита унинг ёнига жойлаштирилиши керак. Жойлаштириш вариантларининг мисоллари 2-расмда келтирилган. «X %» қиймат кўрсатилган Мебиус тасмасини қайта даврланадиган таркиб тўғрисидаги ариза сифатида тан оладилар.

D.8.3.3 Агарда қайта даврланадиган таркибнинг масса улуши ўзгарувчан бўлса, бу «Х % дан кам эмас» ёки «Х % дан юқори» ифодаси билан тасирланиши мумкин.

D.8.3.4 Тушунтириш ифодасини ишлатиш мажбурий эмас (5.6).

D.8.3.5 Фойдаланилаётган белгига материал идентификацияси илова қилиниши мумкин.

D.8.4 Баҳолаш усули

D.8.4.1 Баҳолаш Е иловага мувофиқ бажарилади. Бундан ташқари, қайта даврланадиган таркибнинг масса улуши, қуйида кўрсатилгандек аниқланадиган, фоизлардаги қиймат кўринишида ифодаланади. Маҳсулотдаги ва ўраб жойлашдаги қайта даврланадиган таркибни бевосита ўлчаш учун яроқли усуллар бўлмаганлиги сабабли, қайта даврлаш жараёнида олинадиган йўқотишлар ва бошқа оғишлар ҳисобга олиниб, материал массасидан фойдаланилади.

бунда X	қайта дав- қайта даврланадиган таркиб, %;
А —	қайта даврлашда олинадиган материалнинг массаси, кг;
Р —	маҳсулот массаси, кг.

Изоҳ — Қайта даврланадиган таркибни ҳисоблаш бўйича тушунтириш G иловада келтирилган .

D.8.4.2 Қайта даврланадиган материалларнинг манбаси ва миқдори харид ҳужжатлар ва бошқа мавжуд маълумотлардан фойдаланиб, текширилади.

D.9 Энергия истеъмолини камайиши

D.9.1 Атамани аниқлаш.

Маҳсулотни мўлжалланиши бўйича фойдаланишида сарфланадиган энергия миқдорини, худди шундай вазифаларни бажарувчи бошқа маҳсулотни ишлатишда сарфланадиган энергия миқдори билан таққослашда камайиши.

Изоҳ — Энергия истеъмолини қисқариши қуйидаги усулда ифодаланади:

«энергия самараси», «энергия тежовчи» ёки «энергия сақловчи».

D.9.2 Чеклашлар.

D.9.2.1 Энергия истеъмолини камайтиришга тааллуқли барча аризалар шартланган бўлиши керак. Камайтирилган энергия истеъмолини қиёсловчи турдаги аризадир.

D.9.2.2 Камайтирилган энергия истеъмоли тўғрисидаги ариза, маҳсулотдан фойдаланишда ёки хизматларни бажаришда энергия сарфини камайишига асосланган бўлиши керак. Улар маҳсулотни ишлаб чиқариш жараёнида энергия сарфланишини камайишини ҳисобга олмаслиги керак.

D.9.3 Баҳолаш усули.

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, камайтирилган энергия, маҳсулотнинг ҳар бир тури учун ишлаб чиқилган стандарт ва усулларга асосан ўлчанади, ўртача қиймати эса статистик усулда ҳисобланади.

D.10 Ресурс истеъмолини пасайтириш

D.10.1 Атамани аниқлаш.

Маҳсулотни, ўраб жойлашни ёки уларнинг аниқ компонентларини ишлаб чиқариш ёки тақсимлашда ишлатиладиган материал, энергия ёки сув миқдорини камайиши.

Изоҳ — Маҳсулотнинг ҳаётий даврининг ишлатиш босқичида ресурслардан, жумладан энергия ёки сувдан фойдаланишни камайтириш тўғрисида ариза D.9 ва D.11 бандлар бўйича кўриб чиқилади.

D.10.2 Чеклашлар.

D.10.2.1 Ресурс деганда хом-ашё материалларга қўшимча равишда сув ва энергия кўзда тутилади.

D.10.2.2 Ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги ариза шартланган бўлиши керак.

D.10.2.3 Маҳсулот ва ўраб жойлашлар учун ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги ариза алоҳида бўлиши керак.

D.10.2.4 Ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги ариза фоизларда кўрсатилиши керак. «Ресурслардан фойдаланишни камайтириш» тўғрисидаги ариза қиёсий турга мансуб бўлганлиги сабабли, Е.1 талабларини бажариш керак.

D.10.2.5 Ресурслардан фойдаланишни камайтириш тўғрисидаги аризада ресурс тури тушунтириш ифодаланишида кўрсатилган бўлиши керак.

D.10.2.6 Агарда эълон қилинган бир ресурс истеъмолини камайиши, бошқа бир ресурсни истеъмолини кўпайишига олиб келса, у ҳолда тушунтириш ифодасида фойдаланилиши кўпаядиган ресурс ва унинг ўсиш қиймати фоизларда кўрсатилиши керак.

D.10.2.7 Агарда ресурс истеъмолининг камайиши бошланғич даврда 12 ойни ташкил этса, ариза маҳсулотни лойиҳалаш ёки тақсимлаш ёки ишлаб чиқариш жараёни асосидаги ресурс истеъмолини камайишини баҳолаш ҳисоб-китобига асосланиши мумкин.

D.10.2.8 Ресурс истеъмолини ўлчаш, ҳар бир ресурс учун ифодаланиши керак.

D.10.3 Баҳолаш усули.

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари 7.10.2.7 да тақдим этилган ҳолатдан ташқари, маҳсулот бирлигига сарфланган ресурс 12 ой давридаги брутто чиқиш ресурсларини худди шу даврнинг ялпи маҳсулотига бўлиш орқали олинади. Ресурс истеъмолини ҳисобланган камайиши U, %, формулага асосан ҳисобланади

бунда I	- маҳсулот бирлигига сарфланган ресурс миқдори сифатида ифодаланган ресурснинг дастлабки истеъмоли;
N —	маҳсулот бирлигига сарфланган ресурс миқдори сифатида ифодаланган ресурснинг янги истеъмоли.

D.11 Сув истеъмолини пасайтириш

D.11.1 Атамани аниқлаш

Ўхшаш мўлжалланишдаги бошқа маҳсулот томонидан сарфланадиган сув миқдори билан солиштирганда, мўлжалланиши бўйича маҳсулотни ишлатиш билан боғлиқ сув истеъмолининг камайиши.

Изоҳ — Сув истеъмолининг пасайиши қуйидагича ифодаланади: «сувсамараси», «сув сақловчан» ёки «сувтежайдиган».

D.11.2 Чеклашлар

D.11.2.1 Сув истеъмолини пасайтириш ёки ундан самарали фойдаланишни ошириш тўғрисидаги барча аризалар шартланган бўлиши керак. «Сув истеъмолининг пасайиши» қиёсий турдаги ариза бўлганлиги сабабли, Е.1 талаблари бажарилиши керак.

D.11.2.2 Кам сув истеъмоли тўғрисидаги ариза, маҳсулот ишлаб чиқариш жараёнида маҳсулотдан сув сарфини қисқартирмасдан фойдаланишда, сув сарфларини камайтиришга асосланган бўлиши керак.

D.11.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, камайтирилган сув истеъмоли маҳсулотнинг ҳар бир тури учун ишлаб чиқилган стандарт ва усулларга асосан ўлчаниши керак, ўртача қиймати эса статистик усулда ҳисобланади.

D.12 Кўп маротаба ишлатиладиган ва кўп маротаба тўлдириладиган маҳсулот (ўраб жойлаш)

D.12.1 Атамани аниқлаш

D.12.1.1 Кўп маротаба ишлатиладиган маҳсулот (ўраб жойлаш)

Ҳаётий даври давомида маълум бир айланишлар, ротациялар сонини бажарадиган ва нима мақсадлар учун яратилган бўлса, ўша мақсадларда ишлатилган маҳсулот ёки ўраб жойлашнинг тавсифи.

D.12.1.2 Кўп маротаба тўлдириладиган маҳсулот (ўраб жойлаш)

Бирламчи кўринишида ва қўшимча ишлашсиз, махсус талабларни бажаришдан ташқари (тозалаш ва ювиш), битта ва ўхшаш маҳсулот билан тўлдириш мумкин бўлган маҳсулот ёки ўраб жойлашнинг тавсифи.

D.12.2 Чеклашлар

D.12.2.1 На маҳсулот ва на ўраб жойлаш, кўп маротаба ишлатиладиган ёки кўп маротаба тўлдириладиган ҳисобланмайди, агарда уларнинг тўғридан тўғри мўлжалланиши учун кўп маротаба ишлатилмаса ва кўп маротаба тўлдирилмаса.

D.12.2.2 Маҳсулот ёки ўраб жойлашнинг кўп маротаба ишлатиладиган ва кўп маротаба тўлдириладиганлиги тўғрисидаги ариза қуйидаги ҳолатларда берилиши мумкин:

а) фойдаланилган маҳсулот ёки ўраб жойлаш ва уларнинг кўп маротаба ишлатилиши ва тўлдирилишини йиғиш дастури мавжуд бўлса;

б) сотиб олувчига маҳсулот ёки ўраб жойлашни қайта ишлатиш имконини берувчи мослама ва буюм мавжуд бўлса.

D.12.2.3 Агарда фойдаланилган маҳсулот ёки ўраб жойлашларни йиғиш дастури ёки кўп маротаба ишлатишлар ва тўлдиришлар учун мослама оддий равишда, ушбу маҳсулот ёки ўраб жойлашлар сотиладиган жойдаги сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва ҳудуддаги маҳсулотдан фойдаланувчиларнинг кўпчилик қисмига етарли бўлмаса, ушбу ҳолда қуйидагиларни ҳисобга олиш керак:

а) кўп маротаба ишлатишлар ва тўлдиришлар тўғрисида ариза;

б) аризада, йиғиш дастури ёки керакли мосламаларнинг чекланган миқдори тўғрисида ҳақиқатда айтиб ўтилиши керак;

в) умумий характердаги чеклашлар, масалан йиғиш дастурининг чекланган характерини ифодаламайдиган, ҳаққоний бўлмаган кўп маротаба фойдаланиш/тўлдиришлар.

D.12.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари маълумотларда қуйидаги ахборотлар бўлиши керак:

а) ариза берилган маҳсулот, ҳақиқатдан ҳам кўп маротаба ишлатилади ва тўлдирилади;

б) аризада кўрсатилган, маҳсулотни кўп маротаба ишлатиш ва тўлдириш мосламасининг ҳаммабоплиги;

в) маҳсулотни кўп маротаба ишлатиш ва тўлдириш мосламасининг сотиб олувчилар, потенциал сотиб олувчилар ва маҳсулотдан фойдаланувчиларнинг кўпчилик қисмига етарлилиги.

D.13 Чиқиндилар сонини камайтириш

D.13.1 Атамани аниқлаш

Маҳсулот, жараён ва ўраб жойлашнинг ўзгариши натижасида чиқиндига айланадиган материал сонини (массасини) пасайиши.

Изоҳ — Чиқиндилар, ишлаб чиқариш жараёнлари ёки тозалаш жараёнларида юзага келадиган қаттиқ чиқиндилардан таркиб топиши мумкин.

D.13.2 Чеклашлар

D.13.2.1 Чиқиндилар сонини камайтириш тўғрисидаги барча аризалар шартли бўлиши керак. Агарда чиқиндилар сонини камайтириш тўғрисидаги ариза қиёсий турда бўлса, Е.1 талабларини бажариш керак бўлади.

D.13.2.2 Маҳсулотлар ёки ўраб жойлашлар, чиқиндилари сонини камайиши, маҳсулотни ишлаб чиқариш, тақсимлаш, фойдаланиш ва истеъмолдан чиқариш босқичларида юзага келадиган чиқиндиларни қисқаришини ўз ичига олиши мумкин.

13.2.3 Чиқиндилар сонини камайиши тўғрисидаги ариза, нафақат сувдаги қаттиқ чиқиндилар таркибини, балки тозалаш жараёнида чиқиндилар массасини камайишини ўз ичига олиши керак.

D.13.2.4 Жараёнларда чиқиндилар сонини камайишини ҳисоблашда, жараёнларда юзага келадиган ва ушбу жараёнларда қайта ишлатилиши мумкин бўлган қайта ишланган материаллар, қайта силлиқланган материаллар ва қиринди каби ушбу материалларни қайта ишланишини ҳисобга олмайдилар.

D.13.2.5 Конструктив мақсадларида ишлатишни мўлжаллаган, лекин чиқиндиларга ташламайдиган, чиқиндиларни бошқа фойдаланувчиларга берадиган, уларнинг ишлаб чиқарувчилари чиқиндилар сонини камайтириш тўғрисида ариза беришлари мумкин.

D.13.3 Баҳолаш усули

Баҳолаш Е иловага мувофиқ ўтказилади. Бундан ташқари, камайтирилган чиқиндилар миқдори материалларнинг балансига асосан, шунингдек чиқинди миқдорининг ҳақиқий қийматини ўлчаш асосида ҳисобланиши мумкин.

Е ИЛОВА
(мажбурий)

Аризаларни баҳолаш ва текшириш

Е.1 Қиёсий аризаларни баҳолаш

Е.1.1 Қиёсий аризалар қуйида келтирилган омилларнинг бири ёки бир нечтасига асосан баҳоланиши керак:

а) ташкилот томонидан олдин фойдаланилган, ўз жараёни;

б) ташкилот томонидан олдин ишлаб чиқарилган ўз маҳсулоти;

в) бошқа ташкилотнинг жараёнлари;

г) бошқа ташкилотнинг маҳсулотлари.

Қиёслаш фақатгина қуйидагилар бўйича ишлатилиб, амалга оширилиши мумкин:

нашр этилган стандарт ёки Е.2 синовларнинг тан олинган усуллари;

қиёсланадиган маҳсулот, бу яқиндагина бозорнинг ўша секторида фаолият юритаётган ёки фаолият юритган, битта ўхшаш етказиб берувчи томонидан келтирилган, ўхшаш вазифаларни бажарувчилар орасидаги боғлиқлик.

Е.1.2 Маҳсулотнинг ҳаётий даврининг экологик жиҳатларини ўз ичига олган қиёсий аризалар қуйидагича бўлиши керак:

а) бир хил ўлчаш бирликлари ишлатилишига мўлжалланган;

б) битта функционал бирликка асосланган;

в) битта вақт даврига мўлжалланган, одатда 12 ойга.

Е.1.3 Қиёсий аризалар қуйидаги маълумотларга асосланиши мумкин:

а) фоизларда қийматларни абсолют фарқи аниқланади, мисол учун, таркибни қайта даврланиши 10 дан 15 % га ўсади, абсолют фарқ 15 % -10 % = 5 % ни ташкил этади, бу ҳолда қайта даврланадиган таркибнинг 5 % қўшимча ўсиши тўғрисидаги хабардор қилиши мумкин; бироқ 50% га ўсиш, агарда аниқ бўлса ҳам, чалкашликларга олиб келиши мумкин;

б) абсолют қийматларнинг нисбий фарқи аниқланади, масалан, маҳсулотни хизмат қилиш муддатини 10 дан 15 ойгача узайтиришга олиб келган яхшиланиш учун нисбий фарқ қуйидагиларни ташкил этади;

Бу ҳолда хизмат қилиш муддатини 50% га узайтириш тўғрисида ариза берилиши мумкин. Агарда қийматлардан бири нулга тенг бўлса, абсолют фарқни ишлатиш керак.

Е.1.4 Абсолют қийматни нисбий қиймат билан чалкаштиришни катта хавфи бўлганлиги сабабли, аризада уни нисбий эмас, балки абсолют фарқлиги аниқ кўрсатилиши керак.

Е.1.5 Маҳсулот ва унинг ўраб жойлашига тааллуқли яхшиланишлар ажратилиши керак.

Е.2 Усулларни танлаш

Аризани баҳолаш ва текшириш усуллари афзал кўриш тартибида жойлаштирилиши мумкин: халқаро стандартлар, халқаро даражада тан олинган стандартлар (ҳудудий ёки миллий стандартлар), саноат ва савдода қўлланиладиган усуллар. Агарда тайёр усуллар бўлмаса, ариза берувчи Е илованинг талабларига мос келувчи ва худди шундай таҳлиллар учун очиқ бўлган усулларни ишлаб чиқиши мумкин.

Е.3 Маълумотлардан фойдаланиш ҳуқуқи

Е.3.1 Агарда текширув махфий иш маълумотларига тегилмасдан ўтказилса, экологик аризани текшириладиган деб ҳисоблаш зарур. Агарда аризаларни фақатгина махфий иш маълумотларидан фойдаланиш орқали текшириш керак бўлса, ариза беришга йўл қўйилмайди.

Е.3.2 Ариза берувчи жамоатчиликка, экологик аризани текшириш учун керакли маълумотни эркин равишда тақдим этиши мумкин. Акс ҳолда эса, аризани текширишга манфаатдор шахсга, қулай вақтда ва қулай жойда текширувлар учун керакли маълумот, мувофиқ нархларда (маъмурий сарфларни қопловчи) талаб бўйича тақдим этилиши мумкин.

Е.3.3 Ҳужжатлаштирилиши ва сақланиши керак бўлган минимал маълумот қуйидагилардан иборат бўлиши керак:

а) фойдаланилаётган стандарт ёки методни идентификацияси;

б) агарда аризани якуний маҳсулотни синаш билан текшириш имкони бўлмаса, ҳужжатли маълумотлар:

в) агарда аризани текшириш учун керак бўлса, синов натижалари;

г) агарда синовлар мустақил учинчи тараф томонидан ўтказилса, мустақил тарафларнинг номи ва манзили;

д) ишлатилаётган усулнинг аниқ ифодаси, ушбу маҳсулот синовларининг натижалари ва агарда ариза берувчи бошқа маҳсулот билан қиёслашни қўшса, турли бажарилган фаразлар.

е) ариза берувчи томонидан ўтказилган баҳолаш, маҳсулот бозорда бўлиши даврида ва маҳсулотни хизмат қилиш муддати ҳисобга олиниб, бир мунча вақтга экологик ариза аниқлигини сақланувчанлигини кафолатлайди.

F ИЛОВА
(мажбурий)

Объектнинг экологик хавфсизлик мезонларини танлаш матрицаси

Маҳсулот ҳаётий даврининг босқичлари	Атроф муҳитга таъсир этиш кўрсаткичлари
	Энергия ташувчилар	Материаллар ва ресурслар	Ажралишлар/ташлашлар			Бошқа чиқиндилар, таъсирлар
	Тикланадиган/тикланмайдиган	Тикланадиган/тикланмайдиган	сув	ҳаво	тупроқ	Бошқа чиқиндилар, таъсирлар
1	2	3	4	5	6	7
Ресурсларни қазиб олиш	*	*			*	*
Транспортда ташиш	*			*
Ишлаб чиқариш	*	*	*	*	*	*
Синаш	*	*				*
Етказиб бериш	*
Транспортда ташиш	*	*		*		*
Фойдаланиш (ишлатиш)	*	*	*	*	*	*
Утилизация қилиш	*		*	*	*

* атроф-муҳитга таъсир этиш кўрсаткичи ва маҳсулот ҳаётий даври босқичлари орасидаги ўзаро алоқанинг мавжудлиги

G ИЛОВА
(маълумот учун)

Қайта даврлаш тизимини тақдим этишнинг соддалаштирилган чизмаси

Х % = (A/Р) х 100 маҳсулот таркибидаги қайта даврланадиганнинг улуши

Баъзи тикланган (утилизации қилинган) материаллар, алоҳида операциясиз қайта даврлаш жараёнини ўз ичига олган, тизимда «қайта даврланиш» деб номланувчи ишлаб чиқариш жараёнига тезда юборилиши мумкин. Шундан сўнг, ишлаб чиқариш жараёнида, эҳтимол, йўл йўлакай ишлаб чиқариладиган маҳсулот ва чиқиндилар учраши мумкин. Йўл йўлакай ишлаб чиқарилган маҳсулот ва чиқиндиларни, қайта даврланадиганнинг улушни ҳисоблаш формуласида ишлатадиган, қайта даврланадиган материалнинг массасини аниқлашда ҳисобга олиш керак.

Изоҳ — Ушбу схема қайта даврлаш тизимини соддалаштирилган намунаси бўлиб, маҳсулотдаги қайта даврланадиган таркибнинг улушни ҳисоблашни аниқлаштириш учун хизмат қилади. Янада мураккаб намуналар ИСО/ТО 14049 да келтирилган.