Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги, «Давлат солиқ хизмати тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги ва Давлат солиқ қўмитаси қарор қилади:

1. Электр энергиясини сотишни бухгалтерия ҳисобида акс эттириш тартиби тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб ўн кун ўтгандан кейин кучга киради.

Мазкур Низом ҳудудий электр тармоқлари корхоналари (кейинги ўринларда — ҲЭТК) томонидан электр энергиясини сотишнинг бухгалтерия ҳисоби масалаларини тартибга солади.

1. ҲЭТК томонидан электр энергиясини сотишнинг бухгалтерия ҳисобининг асосий мақсади бўлиб, етказиб берилган электр энергияси учун ўзаро ҳисоб-китобларни тўлиқ ва ўз вақтида амалга ошириш учун электр энергиясини узатиш, тақсимлаш ва истеъмол қилиниши тўғрисида ҳаққоний маълумотлар олиш ҳисобланади.

2. ҲЭТК электр энергиясини «Ўзенергосотиш» АЖдан электр энергиясини сотиб олиш шартномасига асосан олади. ҲЭТК ҳар ойда «Ҳудудий электр тармоқлари» АЖнинг тегишли вакиллари билан биргаликда электр тармоғининг баланс бўйича мансублилик чегарасида ҳисоб-китоб даври учун электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларини ёзиб олади.

«Ўзенергосотиш» АЖдан электр энергиясини сотиб олиш бўйича операциялар ҲЭТКнинг бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) электр энергиясини етказиб бериш тўғрисидаги далолатномага асосан тузилган ва ҲЭТК учун расмийлаштирилган ҳисобварақ-фактурага мувофиқ:

дебет 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» ҳисобварағи — ҳар ойлик электр энергиясини етказиб бериш тўғрисидаги далолатнома ва ҳисобварақ-фактурага асосан харид қилинган электр энергиясининг суммасига;

б) олинган ҳисобварақ-фактурага мувофиқ сотиб олинган электр энергияси бўйича ҚҚС суммасига:

дебет 4410 «Бюджетга солиқлар ва йиғимлар бўйича бўнак тўловлари (турлари бўйича)» ҳисобварағи;

кредит 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» ҳисобварағи;

в) ҲЭТК томонидан харид қилинаётган электр энергияси бўйича бўнак тўловлари амалга оширилганда:

дебет 4310 «Товар-моддий захиралар учун мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган бўнаклар» ҳисобварағи;

кредит пул маблағларини ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (5100, 5500 ва ҳ.к.) — ҳисобот даврида харид қилинаётган электр энергияси учун берилган бўнак суммасига;

г) харид қилинган электр энергияси учун якуний ҳисоб-китоблар амалга оширилаётганда илгари берилган бўнак тўловлари суммаси ҳисобга олинганда:

дебет 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 4310 «Товар-моддий захиралар учун мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга берилган бўнаклар» ҳисобварағи;

д) ҳисобот даври мобайнида харид қилинган электр энергияси учун якуний ҳисоб-китоблар ҳар ойлик электр энергиясини етказиб бериш тўғрисидаги далолатнома ва ҳисобварақ-фактурага мувофиқ амалга оширилганда:

дебет 6010 «Мол етказиб берувчилар ва пудратчиларга тўловлар» ҳисобварағи;

кредит пул маблағларини ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (5100, 5500 ва ҳ.к.) — илгари берилган бўнаклар ҳисобга олингандан кейин тўланган пул маблағлари суммасига.

3. Бевосита ҲЭТКларнинг электр тармоқларидан ҳамда истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) ёки субистеъмолчиларнинг электр тармоқлари орқали узатилаётган (етказиб берилаётган) электр энергияси учун истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) билан ҳисоб-китоблар қонунчиликда белгиланган тартибда тасдиқланган электр энергиясининг тегишли тарифлари бўйича электр таъминоти шартномасига асосан амалга оширилади.

Барча электр энергияси истеъмолчилари (маиший истеъмолчилардан ташқари) ҲЭТК билан биргаликда ҳисоб-китоб даври тамом бўлгандан кейин ҳар ойнинг 5-санасига қадар фойдаланилган электр энергияси учун ўзаро ҳисоб-китобларнинг таққослаш далолатномасини тузади.

4. Барча тоифадаги истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) электр энергиясини ҳар ойда етказиб бериш шартномага мувофиқ тегишли ой учун етказиб берилиши назарда тутилган электр энергияси ҳажмининг қийматидан қонунчиликда белгиланган миқдорда бўнак тўлови истеъмолчи (маиший истеъмолчилардан ташқари) томонидан тўлангандан кейин амалга оширилади.

5. Шартномага асосан тегишли ой учун электр энергиясини етказиб бериш ҳисобига бўнак тўловларининг келиб тушиши бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет пул маблағларини ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (5100, 5200, 5500 ва ҳ.к.);

кредит 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи.

6. Истеъмолчининг (маиший истеъмолчилардан ташқари) электр энергияси ҳақини тўлаш, реактив энергия компенсацияси учун тарифга устамалар, шунингдек, ноқонуний фойдаланилган электр энергияси қайта ҳисоб-китоби ҳамда қувват коэффициенти қийматининг истеъмолчилар томонидан электр таъминоти шартномасида кўрсатилганига нисбатан пасайтирилгани учун ҳисобланган маблағ ва пеня бўйича қарзи бўлган тақдирда, унинг аванс тўлови ҳисобига ўтказилган маблағлари қарзни қоплашга йўналтирилади ва аванс тўлови (олдиндан ҳақ тўлаш) сифатида ҳисобга олинмайди. Қарзни қоплашга йўналтирилган маблағлар бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет пул маблағларини ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (5100, 5200, 5500 ва ҳ. к.);

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 4860 «Даъволар бўйича олинадиган тўловлар» ҳисобварағи — пеня бўйича суммага.

7. Истеъмолчининг (маиший истеъмолчилардан ташқари) айби билан шартномада кўрсатилган электр энергияси ҳажми тўлиқ истеъмол қилинмаган тақдирда, бўнак тариқасида тўланган маблағларни қайтариш амалга оширилмайди ва у истеъмол қилинган электр энергияси учун кейинги ҳисоб-китобларда ҳисобга олинади.

8. Истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) ҳисобот даврида етказиб берилган (сотилган) электр энергияси ҳажми электр энергиясини ҳисобга олиш ва назорат қилишнинг автоматлаштирилган тизими (ЭҲНАТ) орқали ёзиб олинган ёки истеъмолчи томонидан тақдим этилган электр энергияси сарфи тўғрисидаги ҳисоботлардаги ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларидан келиб чиқиб электр энергияси истеъмолининг амалга оширилган ҳисобланиши асосида аниқланади.

Истеъмолчи томонидан электр энергияси сарфи тўғрисида ҲЭТКга белгиланган шакл бўйича бевосита ўзи, факс, электрон ёки почта алоқаси орқали тақдим этилган ҳисобот юридик шахслар ҳамда тадбиркорлик фаолиятини амалга оширувчи жисмоний шахслар учун истеъмол қилинган электр энергиясининг амалдаги ҳажмини аниқлаш учун асос бўлиб хизмат қилади.

Ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичлари ёзиб олинмаган ёки электр энергияси сарфи тўғрисидаги ҳисобот истеъмолчи томонидан тақдим этилмаган тақдирда, ҲЭТК томонидан электр энергияси (шу жумладан актив ва реактив энергия) истеъмолчининг шартномавий миқдори бўйича ёки ўтган ҳисоб-китоб давр учун электр энергияси истеъмолининг ўртача суткалик амалдаги миқдори тўғрисидаги маълумотлар асосида ҳисоб-китоб қилинади.

Бунда ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичлари назорат тартибида ҲЭТК томонидан ёзиб олингандан кейин амалда истеъмол қилинган электр энергияси учун қайта ҳисоб-китоб қилинади. Қайта ҳисоб-китоб истеъмолчи ёки унинг вакили иштирокида ёхуд унинг иштирокисиз белгиланган тартибда амалга оширилади.

9. Электр энергиясининг сотилган ҳажмини ҳисоблаш якунига мувофиқ ҲЭТК ҳисоб-китобларни амалга оширади ва истеъмолчига (маиший истеъмолчилардан ташқари) Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодексининг 47-моддасининг талабларига мувофиқ ҳисобварақ-фактура тақдим этади.

Истеъмолчида (маиший истеъмолчилардан ташқари) турли тариф гуруҳларига мансуб бўлган объектлар мавжуд бўлган тақдирда ҳар қайси тариф гуруҳини алоҳида кўрсатган ҳолда умумий ҳисобварақ-фактура тақдим этилади.

10. Истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) электр энергиясини сотиш бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — тасдиқловчи бирламчи ҳужжатларга (электр энергиясини етказиб бериш далолатномаси, ҳисобварақ-фактура) мувофиқ электр энергиясини сотишдан тушум суммасига;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — сотилган электр энергияси ҳажмидан ҳисобланган ҚҚС суммасига.

11. Ҳисобот даврида сотилган электр энергияси учун якуний ҳисоб-китобларни амалга оширишда илгари олинган бўнак тўловлари суммаси ҳисобга олинганда:

дебет 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи.

12. Электр энергиясини истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) шартномадаги миқдор бўйича ҳисоблаб сотилиши, ҳамда ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси учун истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) билан қайта ҳисоб-китоб қилиниши бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) электр энергиясини истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари), қонунчиликда белгиланган тартибда шартномадаги ҳисобланган миқдор бўйича сотишдан тушум ҳисобланганда:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — электр энергиясини истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) электр таъминотининг намунавий шартномасига мувофиқ тайёрланган ҲЭТК ва истеъмолчи (маиший истеъмолчилардан ташқари) ўртасидаги электр таъминоти шартномасига асосан ҳисобланган шартномадаги миқдор бўйича сотишдан олинган тушум суммасига;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) сотилган электр энергиясининг шартномадаги миқдори бўйича ҳисобланган ҳажмдан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

б) истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) сотилган электр энергиясининг таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қонунчиликда белгиланган тартибда электр энергияси истеъмолининг шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича сотиш ҳажми (миқдори) ва электр энергиясини сотиб олиш қийматидан келиб чиққан ҳолда ҳисобланган истеъмолчиларга (маиший истеъмолчилардан ташқари) сотилган электр энергиясининг таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига;

в) ҳисобот даври мобайнида электр энергияси истеъмолининг шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича ҳар бир истеъмолчи (маиший истеъмолчилардан ташқари) бўйича сотишдан олинган тушум тан олинганда ва унда, илгари олинган бўнак тўловлари суммаси ҳисобга олинганда:

дебет 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

г) истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) томонидан ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси учун кейинчалик қайта ҳисоб-китоб қилинганда:

электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларига мувофиқ истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) томонидан ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси қийматининг шартномадаги ҳисобланган миқдор бўйича тан олинган сотиш тушуми суммасидан ошган суммасига (ижобий фарқ):

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — ижобий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

ижобий фарқ ҳажми таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб-китоб қилиш давридаги ижобий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган ижобий фарқ ҳажми таннархи суммасига;

истеъмол қилинган электр энергиясининг ижобий фарқи суммасига, илгари олинган бўнак тўловларининг қолган суммаси ҳисобга олинганда:

дебет 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

шартномадаги ҳисобланган миқдор бўйича тан олинган сотиш тушуми суммасининг, электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларига мувофиқ истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) томонидан ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси қийматидан ошган суммасига (салбий фарқ):

дебет 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

дебет 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — салбий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

салбий фарқ ҳажми таннархининг тузатилишини акс эттириш:

дебет 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб-китоб қилиш давридаги салбий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган салбий фарқ ҳажмининг таннархи суммасига;

кредит 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

шартномадаги ҳисобланган миқдордан келиб чиқиб истеъмол қилинган электр энергияси бўйича истеъмолчининг (маиший истеъмолчилардан ташқари) қарздорлиги бўлмаган ҳолатда, ёки ҲЭТКнинг илгари олинган аванс тўловлари бўйича юридик шахсдан қарздорлиги мавжуд бўлган ҳолатда, салбий фарқ суммасига қуйидагича бухгалтерия ёзуви амалга оширилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи.

13. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги 319-сон қарори билан тасдиқланган Электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг 133-бандида белгиланган электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларини бузиш (ноқонуний фойдаланиш) ҳолатлари бўйича амалга ошириладиган қайта ҳисоб-китоблар бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — электр энергияси сарфини қайта ҳисобланган ҳажмидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

истеъмолчининг (маиший истеъмолчилардан ташқари) айби билан ва/ёки бошқа шунга ўхшаш ҳолларда ҳисобга олиш асбоби бузилган ҳолатларда, қўшимча равишда қайта ҳисобланган электр энергияси сарфининг таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қўшимча равишда қайта ҳисобланган давр мобайнида қонунчиликда белгиланган тартибда электр энергияси истеъмолининг шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича сотиш ҳажми (миқдори)дан ва электр энергиясини сотиб олиш қийматидан келиб чиққан ҳолда қўшимча равишда қайта ҳисобланган электр энергияси сарфининг таннархи суммасига;

ўзларининг электр қурилмаларини ҲЭТКнинг электр тармоқларига ўзбошимчалик билан улаган тақдирда, истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) томонидан фойдаланилган электр энергияси таннархини ҳисобдан чиқариш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — ўзларининг электр қурилмаларини ҲЭТКнинг электр тармоқларига ўзбошимчалик билан улаган ҳолларда, ундириш ҳисобланилган давр мобайнида электр энергиясининг фойдаланилган ҳажми (миқдори) ва сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган истеъмолчи (маиший истеъмолчилардан ташқари) томонидан фойдаланилган электр энергиясининг таннархи суммасига.

15. Истеъмолчилар (маиший истеъмолчилардан ташқари) ой мобайнида етказиб берилган электр энергияси учун якуний ҳисоб-китобларни қонунчиликка мувофиқ тузилган электр таъминоти шартномасида кўрсатилган муддатларда амалга оширади. Истеъмол қилинган электр энергияси учун электр таъминоти шартномасида белгиланган муддатларда тўланмаган қарзи бўлган юридик шахсларга электр энергияси етказиб бериш тўхтатиб қўйилади (махсус тартибга кўра электр энергияси етказиб бериладиган истеъмолчилар бундан мустасно). Айни бир вақтда, ҲЭТК истеъмолчининг (маиший истеъмолчилардан ташқари) шахсий варақасидаги маълумотларга асосан ҳисоб даврида етказиб берилган электр энергия миқдорини сўм қийматида хизмат кўрсатувчи банк орқали тўлов талабномасини электрон шаклда истеъмолчининг хизмат кўрсатувчи банкига тақдим этади.

16. Ҳисобот даври мобайнида сотилган электр энергияси бўйича ёзилган ҳисобварақ-фактурага мувофиқ якуний ҳисоб-китоблар учун пул маблағлари келиб тушганда:

дебет пул маблағларини ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (5100, 5500 ва ҳ.к.);

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи — илгари олинган бўнакларни ҳисобга олгандан кейин олинган пул маблағлари суммасига.

17. Истеъмолчи (маиший истеъмолчилардан ташқари) томонидан олинган электр энергияси қийматини ўз вақтида тўламаганлиги учун пенялар ҳисобланган ҳолларда, ҳисобланган пенялар суммалари бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4860 «Даъволар бўйича олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9330 «Ундирилган жарима, пеня ва устамалар» ҳисобварағи.

18. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги 319-сон қарори билан тасдиқланган Электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг 135-бандида белгиланган техник хато ва камчиликлар ёки электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг истеъмолчининг айбисиз бузилиш ҳолатлари бўйича истеъмолчига етказиб берилган электр энергияси учун амалга ошириладиган қайта ҳисоб-китоблар бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) техник хато ва камчиликлар ёки электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг истеъмолчининг айбисиз бузилиши ҳолатлари бўйича расмийлаштирилган далолатнома ва тўлов учун қўшимча ёзиб берилган тўлов ҳужжати асосида истеъмолчига (маиший истеъмолчилардан ташқари) сотилган электр энергияси ҳажми бўйича қайта ҳисоб-китобларни амалга ошириш:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — қўшимча ҳисобланган сотилган электр энергияси ҳажмидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

б) қўшимча ҳисобланган сотилган электр энергияси ҳажми таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қўшимча равишда ҳисобланган давр мобайнида қонунчиликда белгиланган тартибда, электр энергияси истеъмолининг шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича сотиш ҳажми (миқдори)дан ва электр энергиясини сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб қўшимча равишда ҳисобланган электр энергияси таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига.

19. Ҳисоб-китоб даврида истеъмолчилар томонидан (маиший истеъмолчилардан ташқари) электр энергияси истеъмоли шартномавий миқдордан 20 фоиз ва ундан ортишига йўл қўйилган тақдирда, мазкур миқдордан ортиқ истеъмол қилинган электр энергияси учун белгиланган тарифнинг 1,2 баравари миқдорида тўлов ундирилади.

Ҳисоб-китоб даври учун электр энергиясининг ортиқча олинган ҳажми, истеъмолчининг (маиший истеъмолчилардан ташқари) ҳисоботи билан ёки солиштириш далолатномаси билан тасдиқланган ҳисобга олиш асбобларининг кўрсаткичлари бўйича аниқланади.

20. ҲЭТК пенялар бўйича алоҳида ҳисобни юритади, уларни ҳисоботларда алоҳида устунда акс эттиради ва улар бўйича алоҳида тўлов талабномаларини расмийлаштиради ва тақдим этади.

21. Маиший истеъмолчи томонидан ҳисоб-китоб даврида ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси миқдори маиший истеъмолчидаги ҳисобга олиш асбобининг кўрсаткичлари бўйича аниқланади.

ЭҲНАТга уланган ҳисоблагичга эга бўлган истеъмолчиларга электр энергияси олдиндан тўланган тўлов доирасида етказиб берилади.

22. Ҳисобга олиш асбоби кўрсаткичларини навбатдаги ёзиб олиш пайтигача маиший истеъмолчига ҳисоб-китоб даврида етказиб берилган электр энергияси ҳажми, электр энергияси истеъмолининг шартномадаги миқдори бўйича ёки ўтган давр учун электр энергияси истеъмолининг ҳақиқий ҳажми тўғрисидаги маълумотлар асосида, яъни охирги иккита айланиб чиқишдаги ҳисобга олиш асбоби кўрсаткичлари ўртасидаги фарқни улар ўртасидаги кунлар сонига бўлиб ва ҳисоб-китоб давридаги кунлар сонига кўпайтириб аниқланган ўртача суткалик истеъмол ҳажмидан келиб чиққан ҳолда ҳисобланиши мумкин.

23. Маиший истеъмолчидан истеъмол қилинадиган электр энергияси ҳисобига келиб тушадиган бўнак тўловлари бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет пул маблағларини ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (5100,5200, 5500 ва ҳ.к.);

кредит 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи.

24. Қонунчиликда белгиланган тартибда ҳажми аниқланиб, маиший истеъмолчиларга сотилган электр энергиясининг бухгалтерия ҳисоби қуйидагича амалга оширилади:

а) қонунчиликда белгиланган тартибда, электр энергияси истеъмолининг шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида электр энергиясини маиший истеъмолчиларга сотишдан тушум ҳисобланганда:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — электр энергиясининг шартномадаги миқдори бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосидаги ҳисоб-китобларга мувофиқ электр энергиясини маиший истеъмолчиларга сотишдан тушум суммасига;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — электр энергиясининг шартномадаги миқдорига мувофиқ ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида электр энергиясини маиший истеъмолчиларга сотилган ҳажмидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

б) маиший истеъмолчиларга сотилган электр энергиясининг таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қонунчиликда белгиланган тартибда, электр энергияси истеъмолининг шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида сотилган ҳажми (миқдори)дан ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган маиший истеъмолчиларга сотилган электр энергиясининг таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига;

в) ҳисобот даври мобайнида электр энергиясини шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича сотишдан тушум ҳар бир маиший истеъмолчи бўйича тан олинганда илгари олинган бўнак тўловлари ҳисобга олинганда:

дебет 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

г) маиший истеъмолчилар томонидан ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси учун кейинчалик қайта ҳисоб-китоб қилинганда:

электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларига мувофиқ маиший истеъмолчилар томонидан ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси қийматининг шартномадаги ҳисобланган миқдор бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида тан олинган сотиш тушуми суммасидан ошган суммасига (ижобий фарқ):

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — ижобий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

ижобий фарқ ҳажми таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб-китоб қилиш давридаги ижобий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган ижобий фарқ ҳажмининг таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига;

илгари олинган бўнак тўловларининг қолган суммаси мавжуд бўлган ҳолларда, уларни истеъмол қилинган электр энергиясининг ижобий фарқи суммасига ҳисобга олинганда:

дебет 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

шартномадаги ҳисобланган миқдор бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида тан олинган сотиш тушуми суммасининг, электр энергиясини ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларига мувофиқ маиший истеъмолчилар томонидан ҳақиқатда истеъмол қилинган электр энергияси қийматидан ошган суммасига (салбий фарқ):

дебет 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

дебет 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — салбий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

салбий фарқ ҳажми таннархининг тузатилишини акс эттириш:

дебет 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб-китоб қилиш давридаги салбий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган салбий фарқ ҳажмининг таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига;

кредит 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

шартномадаги ҳисобланган миқдордан келиб чиқиб ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида ҳисобланган истеъмол қилинган электр энергияси бўйича маиший истеъмолчининг қарздорлиги бўлмаган ҳолатда, ёки ҲЭТКнинг илгари олинган аванс тўловлари бўйича маиший истеъмолчидан қарздорлиги мавжуд бўлган ҳолатда, салбий фарқ суммасига қуйидагича бухгалтерия ёзуви амалга оширилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи.

25. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги 319-сон қарори билан тасдиқланган Электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг 133-бандида белгиланган электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларини бузиш (ноқонуний фойдаланиш) ҳолатлари бўйича амалга ошириладиган қайта ҳисоб-китоблар бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — электр энергияси сарфини қўшимча равишда қайта ҳисобланган ҳажмидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

маиший истеъмолчининг айби билан ва/ёки мазкур бандда кўрсатилган бошқа шунга ўхшаш ҳолларда, ҳисобга олиш асбоби бузилган ҳолатларда қўшимча равишда қайта ҳисобланган электр энергияси сарфининг таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қўшимча равишда қайта ҳисобланган давр мобайнида қонунчиликда белгиланган тартибда электр энергияси истеъмолининг шартномада ҳисобланган миқдори бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида ҳисобланган сотиш ҳажми (миқдори)дан ва электр энергиясини сотиб олиш қийматидан келиб чиққан ҳолда қўшимча равишда қайта ҳисобланган электр энергияси сарфининг таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига;

ўзларининг электр қурилмаларини ҲЭТКнинг электр тармоқларига ўзбошимчалик билан улаган ҳолларда, маиший истеъмолчи томонидан фойдаланилган электр энергияси таннархини ҳисобдан чиқариш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — ундириш ҳисобланилган даврда ўзларининг электр қурилмаларини ҲЭТКнинг электр тармоқларига ўзбошимчалик билан улаган ҳолларда, маиший истеъмолчилар томонидан электр энергиясининг фойдаланилган ҳажми (миқдори) ва сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган фойдаланилган электр энергиясининг таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига.

26. Истеъмол қилинган электр энергияси учун маиший истеъмолчилар томонидан тўловлар ўз вақтида амалга оширилмаганлиги учун, қонунчиликда ўрнатилган тартибда пеня ҳисобланган ҳолларда, ҳисобланган пеня суммаси бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4860 «Даъволар бўйича олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9330 «Ундирилган жарима, пеня ва устамалар» ҳисобварағи.

29. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 31 майдаги 319-сон қарори билан тасдиқланган Электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг 135-бандида белгиланган техник хато ва камчиликлар ёки электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг истеъмолчининг айбисиз бузилиш ҳолатлари бўйича истеъмолчига етказиб берилган электр энергияси учун амалга ошириладиган қайта ҳисоб-китоблар бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) техник хато ва камчиликлар ёки электр энергиясидан фойдаланиш қоидаларининг истеъмолчининг айбисиз бузилиши ҳолатлари бўйича ҲЭТК томонидан расмийлаштирилган далолатнома ва тўлов учун қўшимча ёзиб берилган тўлов ҳужжати асосида маиший истеъмолчига сотилган электр энергияси ҳажми бўйича қайта ҳисоб-китобларни амалга ошириш:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — қўшимча ҳисобланган ҳажм суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

б) қўшимча ҳисобланган сотилган электр энергияси ҳажми таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қўшимча равишда ҳисобланган давр мобайнида қонунчиликда белгиланган тартибда, электр энергияси истеъмолининг шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида ҳисобланган сотиш ҳажми (миқдори)дан ва электр энергиясини сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб қўшимча равишда ҳисобланган электр энергияси таннархи (сотиб олиш қиймати) суммасига.

30. Электр энергиясини электр тармоқлари орқали узатиш вақтида меъёр доирасидаги технологик сарф миқдори, қабул қилинган электр энергиясининг сотиб олиш қиймати бўйича ҳисобланган ҳолда давр харажатларига олиб борилади ва бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 9410 «Сотиш харажатлари» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда.

31. Ҳисоб-китоб даврида ҲЭТК томонидан истеъмолчиларга етказиб берилган электр энергиясининг миқдори, мазкур Низомнинг 8, 21 ва 22-бандларида назарда тутилган тартибда аниқланади.

32. Ҳисоб-китоб даврида ҲЭТК томонидан қабул қилинган электр энергиясининг миқдори, мазкур Низомнинг 2-бандида назарда тутилган тартибда аниқланади.

33. Ҳисоб-китоб даврида ҲЭТК томонидан истеъмолчиларга етказиб берилган электр энергияси миқдори ва худди шу даврда ҲЭТК томонидан қабул қилинган электр энергияси миқдори ўртасидаги тафовут, ва бундан электр энергиясини электр тармоқларида узатиш вақтида меъёрлар доирасидаги (миқёсидаги) технологик сарф миқдорини чегирган ҳолда, бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

а) ҳисобот йили мобайнида:

ҳисоб-китоб даврида истеъмолчиларга етказиб берилган электр энергияси ҳажмининг, худди шу даврда ҲЭТК томонидан қабул қилинган электр энергияси ҳажмидан ҳар ойда ошган миқдорини электр энергиясини сотиб олиш қиймати бўйича ҳисоблаб ва бундан электр энергиясини электр тармоқларида узатиш вақтида меъёрлар доирасидаги технологик сарф миқдорини чегирган ҳолда аниқланган суммага:

дебет 2990 «Бошқа товарлар» счётида «Электр энергияси» счётини алоҳида ажратган ҳолда;

кредит материаллар қийматидаги фарқларни ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (1600)да «Етказиб берилган электр энергияси қийматидаги тафовут» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда;

ҳисоб-китоб даврида ҲЭТК томонидан қабул қилинган электр энергияси ҳажмининг, худди шу даврда истеъмолчиларга етказиб берилган электр энергияси ҳажмидан ҳар ойда ошган миқдорини электр энергиясини сотиб олиш қиймати бўйича ҳисоблаб ва бундан электр энергиясини электр тармоқларида узатиш вақтида меъёрлар доирасидаги технологик сарф миқдорини чегирган ҳолда аниқланган суммага:

дебет материаллар қийматидаги фарқларни ҳисобга олувчи счётлар (1600)да «Етказиб берилган электр энергияси қийматидаги тафовут» счётини алоҳида ажратган ҳолда;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда;

б) ҳисобот йили тугагандан сўнг материаллар қийматидаги фарқларни ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (1600)да алоҳида ажратиб кўрсатилган «Етказиб берилган электр энергияси қийматидаги тафовут» ҳисобварағининг дебет қолдиғи, ҳисобот даврининг харажатларига бошқа операцион харажатлар сифатида олиб борилади ва қуйидаги бухгалтерия ёзуви амалга оширилади:

бирламчи ҳужжатларга асосланган ҳисоб-китоблар бўйича (мазкур Низомнинг 1, 2 ва 3-иловалари) ҳисоб-китоб даврида ҲЭТК томонидан қабул қилинган электр энергияси ҳажми билан, худди шу даврда истеъмолчиларга етказиб берилган электр энергияси ҳажми ўртасидаги тафовут суммасига ва бундан меъёрлар доирасидаги электр энергиясининг технологик сарфи миқдорини чегирган ҳолда:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» ҳисобварағи;

кредит материаллар қийматидаги фарқларни ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (1600)да «Етказиб берилган электр энергияси қийматидаги тафовут» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда;

айни бир вақтнинг ўзида, ҳисобот даврида ҲЭТК томонидан қабул қилинган электр энергиясининг ҳажми ва истеъмолчиларга етказиб берилган электр энергияси ҳажми ўртасидаги тафовутга тўғри келадиган, илгари ҳисобга олишга олиб борилган ва ҳисобга олишдан чиқариб ташланиши лозим бўлган ҚҚС суммасининг тузатилиши, бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» ҳисобварағи;

кредит бюджетга бўнак тўловларини ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (4400) — материаллар қийматидаги фарқларни ҳисобга олувчи ҳисобварақларнинг (1600) дебет қолдиғи суммасига тўғри келадиган ва ҳисобот даврининг харажатларига олиб бориладиган ҚҚС суммасига;

материаллар қийматидаги фарқларни ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (1600)да алоҳида ажратиб кўрсатилган «Етказиб берилган электр энергияси қийматидаги тафовут» ҳисобварағининг кредит қолдиғи бошқа операцион даромадларга олиб борилади ва қуйидаги бухгалтерия ёзуви амалга оширилади:

дебет материаллар қийматидаги фарқларни ҳисобга олувчи ҳисобварақлар (1600)да «Етказиб берилган электр энергияси қийматидаги тафовут» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда;

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» ҳисобварағи.

34. Электр энергияси учун амалдаги тарифлар ўзгарган тақдирда, ҲЭТК уларнинг кучга киришидан камида ўн беш кун олдин қарорни оммавий ахборот воситаларида эълон қилади.

Бунда электр энергияси учун тарифлар ўзгарган санадан қатъи назар, электр таъминоти шартномаси ўз кучида қолади ва маиший истеъмолчи фойдаланилган электр энергияси учун янги тариф кучга кирган кундан бошлаб амалга киритилган тариф бўйича ҳақ тўлашга мажбурдир.

Тариф ўзгарган тақдирда, маиший истеъмолчилар электр энергиясининг тарифи ўзгарган кундан бошлаб икки ойдан ортиқ бўлмаган муддатга аванс тариқасида тўланган ҳажм учун қўшимча тўлов тўлашдан озод этиладилар.

35. Тариф ўзгарганда, тариф ўзгарган санагача истеъмол қилинган электр энергияси ҳажми олдинги тўлов вақтидан бошлаб ўртача суткалик истеъмол бўйича аниқланади ва унга эски тариф бўйича ҳақ тўланади. Ҳисоблагичларнинг кўрсаткичлари тўлов кунида ёзиб олинган деб ҳисобланади.

Тарифлар ўзгаргандан кейин истеъмол қилинган электр энергияси миқдори учун янги тариф бўйича ҳақ тўланади.

36. Маиший истеъмолчи истеъмол қилган электр энергиясининг тарифлар ўзгарган санадан бошлаб сотилиши бухгалтерия ҳисобида қуйидагича амалга оширилади:

а) маиший истеъмолчилардан илгари олинган бўнак тўловлари доирасида, аммо тўлов кунидан бошлаб 2 ойдан кўп бўлмаган вақт учун эски тарифлар бўйича ҳисобланган электр энергиясини сотишдан тушум ҳисобланганда:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — тариф ўзгарган санадан бошлаб харидорлардан эски тарифлар бўйича олинган бўнак тўловлари доирасида, электр энергиясини эски тариф бўйича сотиш суммасига;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — электр энергиясини маиший истеъмолчига сотиш ҳажмидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

б) электр энергиясининг, маиший истеъмолчилардан эски тариф бўйича илгари олинган бўнак тўловлари суммасидан ошган қисмидан, янги тариф бўйича сотишдан тушум ҳисобланганда:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — тарифлар ўзгарган санадан бошлаб электр энергиясининг маиший истеъмолчилардан эски тариф бўйича илгари олинган бўнак тўловлари суммасидан ошган қисмидан, янги тариф бўйича сотиш суммасига;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — электр энергиясини маиший истеъмолчига сотиш ҳажмидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

в) тарифлар ўзгарган санадан бошлаб сотилган электр энергиясининг таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — маиший истеъмолчиларга сотилган электр энергиясининг таннархи суммасига;

г) тариф ўзгарган санадан бошлаб истеъмол қилинган электр энергиясини сотишдан тушумни, ҳар бир маиший истеъмолчи бўйича эски тариф билан ҳисобланиб тан олишда, илгари олинган бўнак тўловлари ҳисобга олинганда:

дебет 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнаклар — жорий қисми» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи — илгари олинган ва эски тариф бўйича ҳисобланган бўнак тўловларини ҳисобга олиш суммасига;

д) эски тариф бўйича илгари олинган бўнак тўловлари суммаси, тариф ўзгарган санадан бошлаб 2 ойдан кўп бўлган вақтда ҳар бир маиший истеъмолчи бўйича янги тариф бўйича истеъмол қилинган электр энергиясини сотишдан тушумни тан олишда ҳисобга олинганда:

дебет 6310 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинган бўнак тўловлари — жорий қисми» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи» — янги тариф бўйича ҳисобланган илгари олинган бўнак тўловларини ҳисобга олиш суммасига.

37. Ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларининг охирги ёзиб олиш санасидан тарифлар ўзгарган санагача маиший истеъмолчи ҳақиқатда истеъмол қилган электр энергиясининг қайта ҳисоб-китобини амалга ошириш мақсадида, мазкур давр учун ўртача суткалик истеъмол, тарифлар ўзгарган пайтдан кейин ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларидан олинган истеъмол қилинган электр энергиясининг ҳақиқатдаги кўрсаткичлари асосида аниқланади. Ўз навбатида, қайта ҳисоб-китобларни амалга ошириш мақсадида, тўлов ҳужжатлари бўйича олинган истеъмол қилинган электр энергияси кўрсаткичлари, истеъмол қилинган электр энергиясининг ҳақиқий кўрсаткичлари сифатида фойдаланилмайди.

38. Ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичларига мувофиқ маиший истеъмолчи томонидан истеъмол қилинган электр энергияси қийматининг, электр энергиясини шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида ҳисобланган сотиш тушуми суммасидан кўп бўлганида (ижобий фарқ):

а) ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларини охирги марта ёзиб олиш санасидан бошлаб то тарифлар ўзгарган санагача бўлган давр учун:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларини охирги марта ёзиб олиш санасидан то тарифлар ўзгарган санагача бўлган даврда юзага келган ижобий фарқ суммасига. Бунда ижобий фарқ суммаси, тарифлар ўзгаргандан кейин ёзиб олинган ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичлари асосида, мазкур давр учун ўртача суткалик истеъмолдан келиб чиқиб ҳисобланади;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — ушбу ижобий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

б) мазкур банднинг «а» кичик бандида кўрсатилган давр учун ижобий фарқ ҳажмининг таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб — китоб қилиш давридаги ижобий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган ижобий фарқ ҳажмининг таннархи суммасига;

в) тарифлар ўзгарган санадан бошлаб ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичларини ёзиб олиш санасигача бўлган давр учун:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — тарифлар ўзгарган санадан бошлаб ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичларини ёзиб олиш санасигача бўлган даврда юзага келган ижобий фарқ суммасига;

кредит 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи – ушбу ижобий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

г) мазкур банднинг «в» кичик бандида кўрсатилган давр учун ижобий фарқ ҳажмининг таннархини акс эттириш:

дебет 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

кредит 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб-китоб қилиш давридаги ижобий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган ижобий фарқ ҳажмининг таннархи суммасига.

39. Электр энергиясини шартномадаги ҳисобланган миқдори бўйича ёки ўтган даврлар учун электр энергиясининг ҳақиқий сарфи тўғрисидаги маълумотлар асосида ҳисобланган сотиш тушуми суммасининг ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичларига мувофиқ маиший истеъмолчи томонидан истеъмол қилинган электр энергияси қийматидан кўп бўлганида (салбий фарқ):

а) ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларини охирги марта ёзиб олиш санасидан бошлаб то тарифлар ўзгарган санагача бўлган давр учун:

дебет 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — ҳисобга олиш асбоблари кўрсаткичларини охирги марта ёзиб олиш санасидан то тарифлар ўзгарган санагача бўлган даврда юзага келган салбий фарқ суммасига. Бунда салбий фарқ суммаси, тарифлар ўзгаргандан кейин ёзиб олинган ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичлари асосида, мазкур давр учун ўртача суткалик истеъмолдан келиб чиқиб ҳисобланади;

дебет 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — ушбу салбий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

б) мазкур банднинг «а» кичик бандида кўрсатилган давр учун салбий фарқ ҳажмининг таннархини акс эттириш:

дебет 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб-китоб қилиш давридаги салбий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган салбий фарқ ҳажмининг таннархи суммасига;

кредит 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи;

в) тарифлар ўзгарган санадан бошлаб ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичларини ёзиб олиш санасигача бўлган давр учун:

дебет 9020 «Товарларни сотишдан даромадлар» ҳисобварағи — тарифлар ўзгарган санадан бошлаб ҳисобга олиш асбобларининг ҳақиқатдаги кўрсаткичларини ёзиб олиш санасигача бўлган даврда юзага келган салбий фарқ суммасига;

дебет 6410 «Бюджетга тўловлар бўйича қарзлар (турлари бўйича)» ҳисобварағи — ушбу салбий фарқ суммасидан ҳисобланган ҚҚС суммасига;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

г) мазкур банднинг «в» кичик бандида кўрсатилган давр учун салбий фарқ ҳажмининг таннархини акс эттириш:

дебет 2990 «Бошқа товарлар» ҳисобварағида «Электр энергияси» ҳисобварағини алоҳида ажратган ҳолда — қайта ҳисоб-китоб қилиш давридаги ижобий фарқ ҳажми (миқдори) ва электр энергиясининг сотиб олиш қийматидан келиб чиқиб ҳисобланган салбий фарқ ҳажмининг таннархи суммасига;

кредит 9120 «Сотилган товарларнинг таннархи» ҳисобварағи.

40. Истеъмолчини таъминлайдиган электр тармоғининг катта юкламали соатларида истеъмолчи томонидан шартномавий миқдордан ортиқча реактив энергияни истеъмол қилганда ва ягона электр энергетика тизимининг кичик юкламали соатларида реактив энергия ҳосил қилинганда ҲЭТК томонидан реактив энергияни компенсация қилиш учун устамаларнинг қўлланилиши бухгалтерия ҳисобида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2004 йил 1 ноябрдаги 511-сонли қарори билан тасдиқланган Электр энергияси истеъмолчилари ва ҳудудий электр тармоқлари корхоналари ўртасидаги ўзаро ҳисоб-китоблар тартиби тўғрисидаги Низомга (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 йил, 44-сон, 460-модда) мувофиқ бошқа операцион даромадлар сифатида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» ҳисобварағи.

41. Истеъмолчи томонидан электр тармоғининг катта юкламали соатларида ягона электр энергетика тизими тармоғида реактив энергия ҳосил қилинганда ва электр тармоғининг кичик юкламали соатларида энергия тизими тармоғидан реактив энергия истеъмол қилинганда, агар истеъмолчи бундай иш режимида ишлаши зарурати электр таъминоти шартномасида белгиланган бўлса, ҲЭТК томонидан реактив энергияни компенсация қилиш учун чегирмаларнинг берилиши бухгалтерия ҳисобида қуйидаги тартибда акс эттирилади:

дебет 9430 «Бошқа операцион харажатлар» ҳисобварағи;

кредит 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи.

42. Электр тармоғининг катта юкламали соатларида реактив энергиянинг иқтисодий қиймати, шунингдек айнан шу соатларда реактив энергия истеъмолининг бир ойдаги техникавий чегаралари, улар ҲЭТК томонидан юқорида кўрсатиб ўтилган истеъмолчилар томонидан мажбурий тартибда тузиладиган электр тармоқларининг ишлаш режимлари ҳисоб-китоблари асосида белгиланади.

43. Мазкур Низомнинг 42-бандида кўрсатилган ҳисоб-китоб мавжуд бўлмаган тақдирда, ҳақиқатда истеъмол қилинган реактив энергияси учун ундириладиган тўловларнинг ҳисобланиши бухгалтерия ҳисобида қуйидагича акс эттирилади:

дебет 4010 «Харидорлар ва буюртмачилардан олинадиган тўловлар» ҳисобварағи;

кредит 9390 «Бошқа операцион даромадлар» ҳисобварағи — ҳисобланган устама суммасига.

44. Электр энергиясини сотиш бўйича харидорлар билан ҳисоблашишларнинг аналитик ҳисоби ҳар бир истеъмолчи бўйича (ҳам юридик шахс, ҳам маиший истеъмолчи бўйича) алоҳида миқдор (электр энергияси истеъмолининг натурал ҳисоб бирлигида) ва қиймат ифодасида юритилади. Бунда, қонунчиликда назарда тутилган ҳолатлардан ташқари, бир истеъмолчининг дебитор қарздорлиги иккинчи истеъмолчининг кредитор қарздорлиги билан ўзаро ҳисоб-китоб қилинишига рухсат этилмайди, яъни истеъмолчилар бўйича қарздорлик қолдиғи молиявий ҳисоботда кенгайтирилган тарзда акс эттирилиши лозим.

45. Ҳисоб — китоб даврида истеъмолчиларга етказиб берилган ва худди шу даврда ҲЭТК томонидан қабул қилинган электр энергияси ҳажми ўртасидаги фарқни, электр энергиясини электр тармоқларида узатиш вақтида меъёрлар доирасидаги технологик сарф миқдорини чегирган ҳолда, ҳисобдан чиқаришнинг аналитик ҳисоби ҳам миқдор (электр энергияси истеъмолининг натурал ҳисоб бирлигида), ҳам қиймат ифодасида юритилади.

46. Электр энергиясини сотиш бўйича хўжалик операциялари бухгалтерия ҳисобининг ишончлилигига ва электр энергиясининг ҳар бир истеъмолчиси бўйича ҳисоб-китобларнинг юритилишига риоя қилиш бўйича жавобгарлик ҲЭТК ва электр таъминоти корхоналарининг тегишли раҳбарлари зиммасига юклатилади.

47. Мазкур Низом «Ўзбекэнерго» Давлат Акциядорлик Компанияси билан келишилган.