Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2000 йил 12 июлдаги 267-сонли қарори билан тасдиқланган «Меҳнатни муҳофаза қилишга доир қоида ва нормаларни қайта кўриб чиқиш, ишлаб чиқиш ва жорий этиш Дастури» (Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг қарорлари тўплами, 2000 й., 7-сон, 39-модда) ижросини таъминлаш мақсадида буюраман:

1. Ободонлаштириш ва кўкаламзорлаштириш ишларида меҳнатни муҳофаза қилиш қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб ўн кун ўтгач кучга киради.

Мазкур Қоидалар ободонлаштириш ва кўкаламзорлаштириш ишларида (бундан буён матнда ободонлаштириш ишлари деб юритилади) ишловчи ходимларнинг (бундан буён матнда ходимлар деб юритилади) меҳнатини муҳофаза қилиш тартибини белгилайди.

1. Мазкур Қоидалар мулкчилик шаклидан ва идоравий бўйсунишидан қатъи назар, барча ободонлаштириш ишларида хизмат кўрсатувчи корхоналарга (бундан кейинги ўринларда корхоналар деб юритилади) тааллуқлидир.

2. Ушбу Қоидалар техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар, шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари, санитария қоидалари, нормалари ва гигиена нормативлари талаблари бажарилиши шарт эканлигини истисно этмайди.

3. Корхоналарда меҳнатни муҳофаза қилишга доир қонунчилик ҳужжатларига ва мазкур Қоидаларга риоя этилиши устидан давлат назорати, бунга махсус ваколат берилган давлат идоралари томонидан, жамоатчилик назорати эса, меҳнат жамоалари ва касаба уюшмалари томонидан сайланадиган меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича вакиллар томонидан амалга оширилади.

6. Ўзбекистон Республикаси «Меҳнатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги Қонунининг 12-моддасига мувофиқ, ишлаб чиқариш фаолиятини амалга оширувчи, ходимларининг сони эллик киши ва ундан ортиқ бўлган ҳар бир ташкилотда меҳнатни муҳофаза қилиш талабларига риоя этилишини таъминлаш, уларнинг бажарилиши устидан назоратни амалга ошириш мақсадида меҳнатни муҳофаза қилиш хизмати ташкил этилади ёки меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича тегишли тайёргарликка эга бўлган мутахассис лавозими жорий этилади. Элликта ва ундан ортиқ транспорт воситаси мавжуд бўлган ташкилотда йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати ҳам ташкил этилади ёки йўл ҳаракати хавфсизлиги бўйича мутахассис лавозими жорий этилади.

Ходимларининг сони эллик нафардан кам бўлган ташкилотда меҳнатни муҳофаза қилиш хизматини ташкил этиш ёки меҳнатни муҳофаза қилиш бўйича мутахассис лавозимини жорий этиш тўғрисидаги қарор иш берувчи томонидан мазкур ташкилот фаолиятининг ўзига хос хусусияти ҳисобга олинган ҳолда қабул қилинади.

7. Меҳнатни муҳофаза қилиш хизмати ва йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати корхонанинг мустақил таркибий бўлинмалари бўлиб, улар бевосита корхона раҳбарига бўйсунади.

9. Корхоналарда меҳнат фаолияти билан боғлиқ равишда содир бўлган бахтсиз ҳодисалар ва бошқа жароҳатланишларни текшириш ва ҳисобини юритиш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1997 йил 6 июндаги 286-сон қарори билан тасдиқланган Ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисаларни ва ходимлар саломатлигининг меҳнат вазифаларини бажариш билан боғлиқ бошқа хил зарарланишини текшириш ва ҳисобга олиш тўғрисидаги низомга мувофиқ амалга оширилиши лозим.

10. Ҳар бир корхонада ишлаб чиқаришнинг аниқ шарт-шароитлари ҳисобга олинган ҳолда хавфли ва зарарли ишлаб чиқариш омилларининг рўйхати тузилади.

11. Корхоналарда шикастланиш, касаллик ёки иш қобилиятининг пасайишига олиб келадиган, ходимларга таъсир ўтказадиган хавфли ва зарарли ишлаб чиқариш омиллари қуйидагилардан иборат:

ишлаб турган электр узатгич линиялари яқинида олиб бориладиган ишлар;

кучланиш остидаги электр кабеллар ўтказилган участкаларда ер қазиш ишларини бажариш;

хлорни транспортировка қилиш, хлордан фойдаланиш ва бошқа кучли таъсир этувчи заҳарли моддалардан фойдаланиш билан боғлиқ ишларни бажариш;

фтордан фойдаланиш ва уни чиқариш билан боғлиқ ишларни бажариш;

ернинг патоген зарарланган участкалари (чиқинди тўпланадиган жойлар, мол ўликхоналари, қабрлар ва бошқа шу каби жойлар)да ер қазиш ишларини бажариш;

баландликда ишларни бажариш ва баландликка кўтарилиш билан боғлиқ ишларни бажариш;

дарахтларни кесиш билан боғлиқ ишларни бажариш;

дарахтларни транспорт воситаларига ортиш, тушириш ва уларга бирламчи ишлов бериш билан боғлиқ ишларни бажариш;

транспорт воситаларининг қатнови вақтида йўл ҳаракати жойларида дарахтларни антисептик ва ёнғиндан ҳимоя воситалари билан тўйдириш ишларини бажариш.

12. Корхона маъмурияти ходимларни белгиланган меъёрларга мувофиқ, керакли якка тартибдаги ҳимоя воситалари билан таъминлаши, улардан фойдаланиш муддатларига ҳамда сақлаш, ювиш, тозалаш ва таъмирлаш бўйича зарурий шартларига риоя қилинишини таъминлаган ҳолда якка тартибдаги ҳимоя воситаларини бериш ҳисобини юритиши шарт.

13. Якка тартибда ҳимояланиш воситаларидан фойдаланиши лозим бўлган ходимлар, уларнинг қўлланиш усулларини, ҳимояланиш хусусиятларига, амал қилиш муддатлари тўғрисида тўлиқ маълумотларга эга бўлиши ҳамда улардан фойдаланишга ўргатилиши лозим.

14. Корхона раҳбарияти қуйидагиларни таъминлаши шарт:

амалдаги меъёрлар бўйича мазкур ишлаб чиқариш учун талаб қилинадиган барча шахсий ҳимоя воситаларининг зарур миқдори ва номенклатурасини;

ҳимоя воситаларини қўллаш ва тўғри фойдаланиш устидан доимий назоратни амалга оширишни;

қўлланилаётган ҳимоя воситаларининг самарадорлиги ва созлигини текширишни;

шахсий ҳимоя воситаларидан хавфли ва заҳарли моддалар муҳитида фойдаланилганда уларни дегазация ва дезинфекция қилишни (бир марта қўлланиладиган ҳимоя воситалари бундан мустасно).

15. Ҳимоя кийими иш вақтида тўла тугмаланган бўлиши, шунингдек улардан фойдаланишда енг манжетлари ва бармоқлари қўл ҳимоя воситаси билан бекитилган бўлиши зарур.

16. Ходимларнинг сочлари махсус бош кийим (берет, рўмол ва ҳоказо) билан бекитилган ва йиғиштириб олинган бўлиши лозим.

17. Транспорт воситалари ҳаракатланиш жойларида ишларни бажараётган ходимлар қўшимча сигнал воситаси сифатида, сариқ рангли ип матодан тикилган нимчалар билан таъминланган бўлиши лозим.

18. Якка тартибда ҳимояланиш воситалари алоҳида жойларда сақланиши зарур.

19. Суюқ заҳарли кимёвий воситалар билан ишлашда организмни ҳимоя қилиш учун қуйидаги воситалардан фойдаланиш зарур:

кислотадан ҳимояловчи восита билан тўйдирилган ип матодан тикилган махсус кийим;

резинадан тикилган кўкракпешли фартук;

резина этиклар;

резина қўлқоплар;

резина енг манжети.

20. Чангсимон, қуруқ ва қаттиқ заҳарли кимёвий воситалар билан ишлашда организмни ҳимоя қилиш учун қуйидаги воситалардан фойдаланиш зарур:

чанг ўтмайдиган матодан тикилган махсус кийим;

махсус қўлқоп;

резина этиклар ёки брезент бахиллар.

21. Кўзни заҳарли кимёвий моддалардан ҳимоялаш учун ПО-2, «Моноблок», СЗЗМ-бц турдаги ҳимоя кўзойнакларидан фойдаланиш зарур.

22. Заҳарли кимёвий моддаларни нафас олиш йўлларига киришидан ҳимоялаш учун РУ-60 М турдаги универсал респираторлар, коробкалари алмаштириладиган саноат противогазлари, Ф-62 III, У-2К, «Лепесток», «Астра-2» турларидаги чангга қарши респираторлардан фойдаланиш зарур.

Учувчанлиги юқори бўлган заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашда коробкали саноат противогазларидан (А, В, Г маркали) ёки респираторлардан фойдаланиш зарур.

Учувчан заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашда РУ-60 М турдаги, патронлари алмаштириладиган респираторлар (А, В маркалари) фойдаланиш зарур.

Учувчан бўлмаган заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашда чангга қарши У-2К, Ф-62 III, «Астра», «Лепесток» туридаги респираторлардан фойдаланиш зарур.

23. Корхоналарда касбига кўра танлов асосида ишга қабул қилиниши лозим бўлган касблар ва мутахассисликлар рўйхати бўлиши лозим.

24. Барча ишчилар ўта хавфли бўлган ишларни бажаришга киришишдан олдин, бундай ишларни амалга ошириш бўйича йўл-йўриқдан ўтишлари, талаблар билан танишишлари ва уларни бажаришнинг хавфсиз усулларини ўзлаштириб олган бўлишлари зарур.

25. Ўта хавфли ишлар билан шуғулланиш, белгиланган тартибга мувофиқ корхона раҳбари томонидан тасдиқланиб, рухсат этилган ходимлар томонидангина амалга оширилиши лозим.

26. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 14 июлдаги 290-сон қарори билан тасдиқланган Ўн саккиз ёшга тўлмаган шахсларнинг меҳнатидан фойдаланилиши тақиқланган оғир ишларнинг ҳамда зарарли ёки хавфли меҳнат шароитларидаги ишларнинг рўйхатига мувофиқ ўн саккиз ёшга тўлмаган шахслар оғир ишларга ҳамда зарарли ва хавфли меҳнат шароити мавжуд ишларга қабул қилинмаслиги лозим.

28. Корхона маъмурияти (ёки иш берувчи) ходимларни касбий танловдан ўтказишда қуйидагиларни ташкил этиши зарур:

Ходимларни тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 2387, 2012 йил 29 август) талабларига асосан ишга киришдан олдин дастлабки (меҳнат шартномасини тузаётганда) ва даврий (меҳнат фаолияти давомида) мажбурий тиббий кўрикдан ўтказиб туриш;

малакали саралашдан ўтган ходимларнинг касбга адаптацияси жараёнини назорат қилиб бориш;

ходимларнинг амалий кўникмаларини касб талабларига мувофиқлигини текшириб туриш.

29. Ходимлар ўз касблари ва иш турлари бўйича белгиланган тартибда ўқишлари, йўл-йўриқлар олишлари, билимларини текширувдан ўтказишлари ҳамда касбий-техник тайёргарликдан ўтган бўлишлари шарт.

31. Корхона маъмурияти барча ишга кираётганлар, шунингдек бошқа ишга ўтказилаётган ходимлар учун ишларни бажаришнинг хавфсиз усулларини ташкил этишлари ҳамда уларга меҳнатни муҳофаза қилиш ва бахтсиз ҳодисаларда жабрланганларга ёрдам кўрсатиш бўйича йўл-йўриқлар беришлари шарт.

32. Ободонлаштириш ишларига белгиланган тартибда дастлабки (меҳнат шартномасини тузаётганда) ва даврий (меҳнат фаолияти давомида) мажбурий тиббий кўрикдан ўтган ҳамда тиббий жиҳатдан соғлом бўлган шахслар қўйилади.

33. Корхона раҳбарияти (ёки иш берувчи) ҳар йили даврий мажбурий тиббий кўрикдан ўтиши лозим бўлган ходимларнинг рўйхатини тузиши ҳамда уларнинг кўрикдан ўтишини таъминлаши лозим.

34. Мажбурий тиббий кўриклар даволаш-соғломлаштириш тадбирлари белгиланган текшириш далолатномаси билан якунланиши лозим.

35. Корхона раҳбарияти мажбурий тиббий кўрик далолатномаси билан танишиб чиқиши, ҳамда далолатномада кўзда тутилган барча тадбирлар ва кўрсатмаларни бажариши лозим.

36. Даврий мажбурий тиббий кўрикларни ўз вақтида, сифатли ўтказилиши ва уларнинг натижаларига кўра берилган тавсияларнинг бажарилиши учун жавобгарлик корхона маъмурияти зиммасига юкланади.

37. Иш берувчи мажбурий тиббий кўрикдан ўтмаган ёхуд мажбурий тиббий кўрик натижаларига кўра тиббий комиссиялар томонидан берилган тавсияларни бажаришдан бўйин товлаган шахсларни ишдан четлаштириши шарт.

38. Корхоналарда ходимларнинг саломатлигини назорат қилиш Ходимларни тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 2387, 2012 йил 29 август) асосида амалга оширилиши лозим.

39. Йўл қопламасига нитробўёқ билан чизиқларни чизиш ишлари комбинезон, ҳимоя кўзойнаклари ва респиратор кийган ходимлар томонидан бажарилади. Бўёқлар билан ишлайдиган барча ходимлар уларнинг хусусияти ва хавфсизлик техникаси бўйича йўл-йўриқдан ўтказилган бўлиши лозим.

40. Белги чизиқларини чизиш ишларини бажараётган ходимлар бригадасида биринчи тиббий ёрдам кўрсатишга мўлжалланган тиббий аптечка бўлиши шарт.

41. Дарахтларга шакл бериш жараёнида гулқайчи, қўларралар, электр арралар ҳамда бензин билан ишлайдиган арралардан фойдаланишга, фақатгина улардан хавфсиз фойдаланиш усулларини ўзлаштирган ходимларга рухсат этилади.

42. Ходимларнинг тегишли диэлектрик оёқ кийими, резина қўлқоплар ва бошқа ҳимоя воситаларисиз электр токи билан ишлайдиган асбоб-ускуналарда ишлашлари ман этилади.

43. Об-ҳавонинг ёғингарчилик пайтларида электр асбоб-ускуналарда ишларни бажариш тақиқланади.

44. Ходимлар томонидан пичоқлари махсус ҳимоя воситалари билан жиҳозланмаган автоматик ўт ўриш ускуналаридан фойдаланиш тақиқланади.

45. Ходимлар томонидан меҳнат хавфсизлиги бўйича қўшимча (кучайтирилган) талаблар қўйиладиган ишлар (дарахтларга шакл бериш, дарахтларни ағдариш ва бошқалар) белгиланган тартибда рухсатнома орқали амалга оширилади.

Рухсатнома мавжуд иш ҳажмларини бажариш муддатига берилади. Ишларни бажаришда бир суткадан ортиқ вақт танаффус қилинганда ёки бажарилаётган ишларнинг шарт-шароитлари ўзгарган ҳолларда рухсатнома бекор қилинади ва ишларни қайта бошлаш учун янги рухсатнома берилади.

46. Ободонлаштириш ишларида фойдаланиладиган асбоб-ускуналарга қуйидаги талаблар ўрнатилади:

меҳнат хавфсизлиги стандартлари тизими талабларига жавоб беришлиги;

техник кўрикдан ва синовларда ўтганлиги;

белгиланган талабларга мувофиқ ҳолда жойлаштирилганлиги;

фойдаланиш жараёнида уларга профилактика хизмати кўрсатиб борилганлиги;

белгиланган муддатларда жорий ва мукаммал таъмирдан ўтганлиги.

47. Фойдаланишда бўлган барча турдаги автомашиналар, шунингдек ободонлаштириш соҳасида ишлатиладиган техник воситалар (гидравлик, телескопик) шотилар, кўчатларни суғоришга ихтисослашган автосувташувчи воситалар ва насос-кучланиш ускуналари ва тиркамалар техник жиҳатдан соз ҳолатда бўлиши лозим.

48. Хавфсиз меҳнат шароитларини таъминламайдиган, техник жиҳатдан эскирган ҳамда яроқсиз ҳолга келган жиҳозлар алмаштирилиши ва ҳисобдан чиқарилиши лозим.

49. Ходимларнинг оптимал даражадаги иш режими ва дам олишини таъминлашга қуйидагилар орқали эришилади:

иш шароитлари зарарли бўлган иш жойлари ва участкаларини аниқлаш;

иш ва дам олишнинг белгиланган режимига риоя этиш;

меҳнаткашларнинг юқори самарадорлик билан ишлашини таъминлайдиган иш ва дам олиш режимларини таъминлаш;

шамол кучи ва ташқи ҳаво ҳароратидан келиб чиқиб, ишда танаффуслар қилиш ёки ишларни вақтинча тўхтатишни таъминлаш;

шамол кучи ва ташқи ҳаво ҳароратидан келиб чиқиб, ишда танаффуслар қилиш ёки ишларни вақтинча тўхтатишни таъминлаш зарур;

иш шароитларидан келиб чиқиб, зарарли иш шароитлари учун қоплама тўловлар ва имтиёзлар тақдим этиладиган ходимлар контингентини аниқлаш ва уларга ушбу имтиёзларни тақдим этиш.

51. Ишнинг кун тартиби, иш ҳафтаси, дам олиш ва танаффус вақти қонунчилик ҳужжатларига асосан белгиланиши керак.

52. Ишлаш ва дам олиш тартибини тузаётганда ишнинг хусусиятини, зарарли ва хавфли ишлаб чиқариш омиллари, меҳнат тури ва оғирлик даражасини ҳам инобатга олиш лозим.

53. Дам олиш ва меҳнат қилиш тартиби бир неча турлардан иборат бўлиши керак. Дам олиш учун берилган вақт, меҳнатнинг оғир ва енгиллиги, жисмоний ва ақлий иш турларига қараб белгиланиши керак.

Куннинг иссиқлик ҳарорати 33^оС дан ошган вақтларда, ташқарида ишловчи ходимларнинг иш куни режимига белгиланган тартибда ўзгартиришлар киритилиши мумкин.

54. Меҳнатни муҳофаза қилишга доир қонунчилик ҳужжатлари ҳамда мазкур Қоидаларга риоя қилиш учун жавобгарлик тегишли ишларни бажарувчи корхоналар зиммасига юклатилади.

55. Меҳнатни муҳофаза қилиш қоидаларига риоя қилмаган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавобгарликка тортиладилар.

56. Ишларни бажариш билан боғлиқ ҳолда ходимларнинг саломатлигига етказилган зарарлар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда қопланади.

57. Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Ўзбекистон Монополиядан чиқариш, рақобат ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш Давлат қўмитаси, «Саноатконтехназорат» Давлат инспекцияси, Ўзбекистон касаба уюшмалари Федерацияси кенгаши ва «Ўзкоммунхизмат» агентлиги билан келишилган.