|
Hujjat kuchini yo‘qotgan " " 25.03.2025
|
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVAVIANAZORAT BOSHLIg‘INING
buyrug‘i
“O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” O‘zbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risida
[O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2004-yil 7-mayda 1349-son bilan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan]
LexUZ sharhiMazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining 2025-yil 7-yanvardagi 1-N-sonli ““Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” O‘zbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalarini (O‘ZR AQ-61) tasdiqlash to‘g‘risida”gi buyrug‘iga (ro‘yxat raqami 3609, 24.02.2025-y.) asosan 2025-yil 25-martdan o‘z kuchini yo‘qotadi.
Me’yoriy hujjatlarni xalqaro aviatsiya tashkiloti (IKAO) talablariga muvofiqlashtirish va takomillashtirish maqsadida Davavianazorat tomonidan “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi aviatsion personalini darajalash va shahodatnomalar berish” (O‘zRAK—61) aviatsion qoidalari ishlab chiqildi, buyuraman:
1. “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” O‘zbekiston Respublikasi Aviatsiya qoidalari tasdiqlansin.
2. Ish boshqaruvchi (Sh.N. Shamsiyeva) tomonidan devonxona (O.V. Demidenko) bilan hamkorlikda Adliya vazirligida ro‘yxatga olingach, uch kun ichida aviatsion qoidalarning ko‘paytirilishi hamda barcha aviakompaniyalar va manfaatdor shaxslarga tarqatilishi ta’minlansin.
3. Mazkur qoidalar O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida ro‘yxatga olingach o‘n kun ichida amalga kiritilsin.
4. Mazkur qoidalar kuchga kirgach, Davavianazorat boshlig‘i tomonidan tasdiqlangan, 1999-yil 1-yanvarda chiqqan “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi personalini darajalash va shahodatnomalar berish bo‘yicha yo‘riqnoma” o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.
5. Mazkur buyruqning bajarilishi ustidan nazorat Davavianazorat boshlig‘ining muovini A.E. Ernazarov zimmasiga yuklatilsin.
Davavianazorat boshlig‘i X.A. TROBOV
Toshkent sh.,
2004-yil 26-mart,
49-son
O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2004-yil 26-martdagi 49-son buyrug‘i bilan
TASDIQLANGAN
TASDIQLANGAN
“O‘zbekiston Republikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” O‘zbekiston Respublikasi Aviatsiya qoidalari (O‘ZR AQ-61)
Ushbu “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” (kelgusi o‘rinlarda — Qoidalari deb yuritiladi) O‘zbekiston Respublikasi Aviatsiya qoidalari O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining 49, 50-moddalariga va IKAO standartlariga asosan ishlab chiqilgan:
a) “Xodimlarga guvohnomalar berish davlat tizimini tuzish va ushbu tizimni boshqarish Qo‘llanmasi” (DOC 9379/-A № / 916);
b) “Aviatsiya xodimlariga guvohnomalar berish” Xalqaro fuqaro aviatsiyasi to‘g‘risidagi Konvensiyaga 1-ilova.
Ushbu Qoidalar guvohnomalarni berish, guvohnomalarning muddatini uzaytirish, guvohnomalarni o‘zgartirish, aviatsiya xodimlarini tasniflash, tasniflarni tasdiqlash, guvohnoma amal qilishini to‘xtatib turish, guvohnomani bekor qilish, boshqa davlatlarning guvohnomalarini (sertifikatlarini) tan olish tartibini belgilaydi.
I BOB. QISQARTMALAR VA TUSHUNCHALAR
1-§. Qisqartmalar
ADP — aerodrom dispetcherlik punkti
AQU — avariya–qutqaruv uskunalari
AH– aviatsiya hodisasi
OMK — Oliy malaka komissiyasi
TUEK — tibbiyot-uchuvchilar ekspert komissiyasi
YOBNP — yordamchi boshlang‘ich dispetcherlik punkti
O‘zR HK — O‘zbekiston Respublikasining Havo kodeksi
YORM — yordamchi hudud markazi
HK — havo kemasi
YOQQ — yordamchi quvvat qurilmasi
FA — fuqaro aviatsiyasi
BM– bosh markaz
ADP — Aerodrom dispetcherlik punkti
YADP — Yaqinlashuv dispetcherlik punkti
RDP — yerdagi harakatni boshqarish dispetcherlik punkti
AMX — aviatsiya -muhandislik xizmati
MTT — muhandis-texnik tarkib
BDP —boshqaruv dispetcherlik punkti
MK — malaka komissiyasi
PSB — parvoz-sinov bo‘linmasi
UM — uchuvchilar majmuasi
XHY — xalqaro havo yo‘nalishlari
MDP — mahalliy dispetcherlik punkti
MMK — mahalliy malakaviy komissiya
XP — xalqaro parvozlar
MRL — meteorologik radio lokatori
HHHK — havo harakatiga xizmat ko‘rsatish
QDP — qo‘ndirish dispetcherlik punkti
O‘zR HXFN — O‘zbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish to‘g‘risidagi nizom
FA AXTKN — O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimlarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish nizomi
PTTDS — (samolyot) parvoz tarkibini tayyorlash dasturi
PTTDV — (vertolyot) parvoz tarkibini tayyorlash dasturi
UPK — uskunalar bo‘yicha parvoz qoidalari
FHKAHITQ — O‘zbekiston Respublikasida fuqaro havo kemalari bilan sodir bo‘lgan aviatsiya halokatlarini va insidentlarini tekshirish Qoidalari
VPQ — Vizual parvozlar qoidalari
SHEHM — shaxsiy elektron hisoblash mashinasi
RTAQ — O‘zR FAda radiotelefon aloqa bo‘yicha qo‘llanma
RTV — radiotexnika vositalari
RM — rayon markazi
AAX — aeronavigatsiyaviy axborot xizmati
MAI — maxsus aviatsiya ishlari
O‘YEHK — o‘ta yengil havo kemasi
BDP — boshlang‘ich dispetcherlik punkti
O‘YEA — o‘ta yengil aviatsiya
HK TX — havo kemasiga texnik xizmat ko‘rsatish
TXvaT — texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash
HHB — havodagi harakatni boshqarish
O‘M — o‘quv markazi
O‘MM — o‘quv-mashq markazi
2-§. Tushunchalar
Bort uchuvchilik navigatsiya uskunasi — uchishdan qo‘nishgacha bo‘lgan qo‘lda boshqarish, avtomatlashtirilgan, yarim-avtomat boshqaruv tizimi va samolyot yoki vertolyotni avtomat boshqaruv tizimi masalalari yechimini ta’minlash va ekipajga ma’lumot berishga mo‘ljallangan o‘lchov, hisoblash va boshqarish tizimining yig‘indisi, hamda havo kemasi bortida ma’lumotlarning aks etish tizimi.
Bortkuzatuvchi — yo‘lovchilarning xavfsizligi uchun, ekspluatatsiya qiluvchi yoki havo kemasining komandiri tomonidan berilgan vazifani bajaruvchi ekipaj a’zosi.
Vertolyot — vertikal holatda turgan o‘z o‘qi atrofida aylanuvchi bir necha mustahkam parraklar bilan havo reaksiyasiga tushib parvozda ushlab turiladigan havodan og‘ir bo‘lgan havo kemasidir.
Havo kemasi — yer yuzasidan qayta aks etuvchi havodan ajralib, atmosferadagi havo bilan o‘zaro ta’sirga kirishishi hisobiga havoda ushlab turiladigan uchish apparati.
G‘arbda ishlab chiqarilgan havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi tashqarisida ishlab chiqarilgan havo kemalari.
Sharqda ishlab chiqarilgan havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi davlatlarida ishlab chiqarilgan havo kemalari.
Ikkinchi uchuvchi — samolyot komandiri vazifasidan tashqari samolyotni boshqarishda tegishli guvohnomaga ega bo‘lgan va havo kemasini boshqarish yuzasidan o‘ziga yuklangan vazifalarni bajaradigan uchuvchi hisoblanadi. Havo kemasida faqat parvoz tayyorgarligini o‘tayotgan uchuvchi bundan mustasno.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat avianazorat Oliy malaka komissiyasi (OMK) — aviatsiya xodimlarining guvohnomasini berish, muddatini uzaytirish va malaka darajasini baholash javobgarligi yuklangan O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi vakolat organi.
Oliy maxsus aviatsion-texnik ma’lumot — yo‘nalish yoki mutaxassislik bo‘yicha asosiy oliy (bakalavr) yoki maxsus oliy (magistratura) ma’lumot.
Yuk havo kemasi — yuk yoki jihoz tashish uchun jihozlangan yo‘lovchi havo kemasidan tashqari har qanday transport havo kemasi.
Havodagi harakatlarni boshqaruvchi dispetcher (HHB dispetcher) — bajaradigan huquqlariga muvofiq, guvohnoma va amaldagi malaka belgilariga ega bo‘lgan, havodagi harakatlarni boshqarishni ta’minlovchi vakolatli shaxs.
Sinov — alternativ vositani yoki oldin olingan malakani tan olish.
SIGMET ma’lumoti — havo kemalari parvozining xavfsizligiga ta’sir etuvchi, yo‘nalishdagi haqiqiy yoki kutilayotgan ob-havo hodisalarining paydo bo‘lishi.
Malaka — belgilangan darajadagi vazifalarni bajarish uchun kerakli bo‘lgan malakalar, bilim va qobiliyatlar yig‘indisi.
Malaka bloki — bir qator malaka elementlaridan iborat alohida funksiya.
Malaka komissiyasi — aviatsiya xodimlarining malakasiga oid masalalarni ko‘rib chiqishi bilan shug‘ullanadigan aviakompaniyaning (aviakorxona, majmua) vakolatli organi.
Malaka belgisi — guvohnoma egasiga tegishli bo‘lgan huquqlar, cheklovlar, maxsus holatlar ko‘rsatilgan guvohnomadagi yoki uning qismiga taalluqli yozuvlar.
Malakali xodimlar — HK (HK komponentlari)ga TX ko‘rsatish ishlarini bajarish vakolatini tasdiqlaydigan guvohnomaga ega bo‘lgan xodim.
Malaka elementi — chegaralarni va kuzatilayotgan natijani aniq belgilaydigan, boshlanish va tugatish hodisaga ega bo‘lgan, vazifani ifodalaydigan harakatlar.
Havo kemasining komandiri (HKK) — ekspluatant yoki, aviatsiya umumiy maqsadlar holatida, havo kemasining egasi tomonidan belgilangan, komandir va parvoz xavfsizligiga mas’ul uchuvchi.
Boshqaruv-uchuvchilar tarkibi (BUT) — amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega bo‘lgan, mutaxassisligi bo‘yicha instruktorlik ishi va boshqaruv (inspektor) uchuvchi lavozimidagi aviatsiya xodimlari.
Boshqaruv-rahbarlik tarkibi (BRT) — boshqaruv-rahbarlik lavozimini egallayotgan va amaldagi uchuvchi guvohnomasiga ega bo‘lmagan aviatsiya xodimlari. Tijorat havo tashuvi — to‘lov yoki ijara asosida yo‘lovchi, yuk yoki pochta tashish uchun mo‘ljallangan havo kemasi parvozi.
Komponent (samolyotniki) — o‘z ichiga to‘liq quvvat manbaini kiritadigan va (yoki) har qanday ekspluatatsion (favqulodda) uskuna, HKning tarkibiy qismi.
Xatolar nazorati — xatolarni topish jarayoni va ularga, xatoning oqibatlarini kamaytiradigan yoki bartaraf etuvchi va xato kelib chiqishining ehtimolini yoki havo kemasining nomaqbul holatlarini pasaytirishga qaratilgan, nazorat choralari.
Tahdid omillarining nazorati — tahdidlarni topish jarayoni va ularga tahdidning oqibatini pasaytiradigan yoki bartaraf etadigan va xatolarning va havo kemasining nomaqbul holatini kelib chiqaradigan ehtimolini bartaraf etuvchi nazorat choralar bilan javob berish.
Uchish mahorati –chuqur bilim, qobiliyat va yo‘llanmalardan foydalanib, doimo to‘g‘ri qarorlar qabul qilib parvoz maqsadlarini amalga oshirish.
Uchish tekshiruvi — ekipaj (ekipaj a’zolarining) bilim va qobiliyatlar darajasini aniqlash jarayoni.
Uchish ishi — parvoz vazifasi bo‘yicha ekipaj (parvoz tarkibi) tomonidan bajariladigan ish.
Uchish mashqi — parvoz ishining qobiliyatlariga ega bo‘lish (tiklash)ga qaratilgan uchuvchilar tarkibini o‘qitish jarayoni.
Uchish-instruktorlik tarkibi (UIT) — mutaxassisligi bo‘yicha instruktorlik ishiga ruxsat berilgan va instruktor lavozimini egallayotgan, uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega bo‘lgan aviatsiya xodimlari (“Captain-supervisor”, “check-captain” — g‘arbiy ishlab chiqarilgan HKda).
Ekipajning uchuvchilar tarkibi — mazkur turdagi havo kemasini va (yoki) uning uskunalarini ekspluatatsiya qilish huquqiga hamda maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan ekipaj a’zolari.
Mahalliy malaka komissiyasi (MMK) — aviatsiya xodimlarining malaka darajasi tekshiruvini va tayyorgarlikni amalga oshiruvchi aviakompaniya (aviakorxona, majmua) tizimli bo‘linmalarining vakolatli organi.
NOTAM — har qanday havo navigatsiya uskunasining o‘zgarishi yoki holati, ishga kiritilishi, xizmat ko‘rsatilishi va parvozlarni bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan hamda o‘z vaqtida ogohlantiruvchi, xodimlar uchun muhim bo‘lgan xavfsizlik haqidagi ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga kiritgan elektr aloqa bo‘yicha yuboriladigan xabarnoma.
Havodagi harakatlarga xizmat ko‘rsatish — mos ravishda, parvoz axborot xizmatlari, favqulodda xabarnoma, havo harakati bo‘yicha maslahat xizmatlari, havo harakatini boshqarish xizmati (rayon dispetcherlik xizmatlari, yondashuv (yaqinlashuv) nazorati yoki aerodrom nazorati dispetcher xizmatlari) degan ma’noni anglatadigan umumiy atama
Ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlari — havo kemasining parvoz uchun foydalanishiga bog‘liq bo‘lmagan (bort kuzatuvchi, yuk HK bort operatori va parvoz topshirig‘iga kiritilgan boshqa aviatsiya xodimlari) parvoz topshirig‘ini bajarish jarayonida aniq bir topshiriqni bajarishga aniq tayyorgarlikka va guvohnomaga ega bo‘lgan ekipaj a’zosi.
Umumiy parvoz vaqti — parvoz xodimining amaldagi guvohnomasiga ega bo‘lgan holda, parvoz ishi davridagi soatlarda uchgan vaqt hisobi, aviatsiya o‘qish muassasasida o‘qish vaqtini kiritgan holda (o‘quv–mashq markazi).
Fuqaro aviatsiyasi tashkiloti — aviakorxona, aeroport, ishlab-chiqarish majmuasi, aviatsiya-texnik bazasi, aviata’mirlash zavodi, va parvoz ishlari bilan shug‘ullanuvchi va FAda ularni ta’minlash bilan shug‘ullanadigan har qanday korxona.
Xato — uchish ekipajining maqsadlardan yoki kutilgan natijalardan cheklanishga olib keladigan harakati yoki harakatsizligi.
Aviaxodimlarning bekor qilingan guvohnomasi — bekor qilingan va Davavianazorat OMKning reyestridan chiqarilgan aviaxodimning guvohnomasi.
Tasdiqlangan dastur bo‘yicha tayyorlash — hujjatni tasdiqlaydigan organ tomonidan nazorat va maxsus dastur bo‘yicha amalga oshiriladigan tayyorlash.
Guvohnomani kuchga kiritish — Davlat organi o‘zining guvohnomasini berish o‘rniga boshqa davlat tomonidan berilgan guvohnomani teng huquqli deb tan olishi.
Tekshiruvchi — o‘rgatish, professional tayyorgarligini tekshirish va ekipaj a’zolarining (a’zosining) o‘zaro munosabatini tekshirish, hamda havo kemasining parvozi havfsizligini ta’minlovchi o‘rnatilgan qonun va me’yorlarning inspektorlik tekshiruvini o‘tkazuvchi parvoz-boshqaruv shaxs.
VOLMET radioeshittiruvi — parvozdagi havo kemalari uchun meteorologik ma’lumotning doimiy radioeshittiruvi.
Mustaqil uchish vaqti — havo kemasining komandiri sifatida uchuvchining parvoz soatlari, nazoratchi bilan nazorat-tekshiruv parvozlarni kiritgan holda.
Aviaxodimning haqiqiy guvohnomasi — malaka yoki boshqa belgilarsiz o‘rnatilgan namunadagi guvohnoma. Amaldagi guvohnoma kabi o‘z egasiga stajirovka, qayta o‘qish, malaka oshirish kurslariga va boshqa qayta tayyorlov kurslarda qatnashish huquqini beradi.
Aviaxodimlarning amaldagi guvohnomasi — uning egasiga o‘z funksional majburiyatlarini o‘z vaqtida va guvohnomaning tegishli bo‘limlarida ko‘rsatilgan shartlarda bajarish huquqini beruvchi belgilangan namunadagi hujjat.
Xodimning guvohnomasi — egasiga havo kemalarini boshqarishda muayyan funksional majburiyatlarni, havodagi harakatni boshqarishni va muhandis-texnik ta’minotini bajarishga huquq beruvchi belgilangan namunadagi hujjat.
Radiobyuro aloqachisi — HK va yerdagi radioaloqa kanallaridan aloqani amalga oshiradigan aviatsiya xodimi (radiooperator).
Sertifikatlovchi xodim — HK yoki uning komponentlarini ekspluatatsiyaga ruxsat sertifikatini berish huquqiga ega malakali xodim.
Sifat nazorati tizimi — hujjatlashtirilgan tashkiliy tartib va tamoyillar, shu tamoyillar va tartiblarning ichki auditi, boshqaruv tizimini kuzatish va sifatini oshirish bo‘yicha takliflarni berish.
Maxsus aviatsiya ishlari — qishloq xo‘jaligi, qurilish, suratkashlik, topografik tadqiqotlar, kuzatuv va patrullash, qidirish va qutqarish, havo reklama va boshqa sohalarda maxsus xizmat turini ko‘rsatish uchun ishlatiladigan havo kemasining parvozi.
Avia xodimi guvohnomasining amaldagi muddati — avia xodimlari tomonidan o‘z funksional majburiyatlarini bajarishga haqli bo‘lgan davri.
Uchish ishidagi staj — Ekipajning uchish tarkibi yoki ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimi (bortkuzatuvchi, bortoperator) lavozimida amaldagi guvohnoma mavjudligida umumiy kalendar uchish muddati
Parvoz imitatsiyasining trenajyor uskunasi (PITU) — quyidagi istalgan 3 turdagi qurilmalar yordamida parvoz holatlarini yerda imitatsiya qilish:
- HKning maxsus bir turining ekipaj kabinasini aniq aks ettiruvchi, mexanik, elektrik, elektron va boshqa boshqaruv bort tizimlarining, parvoz ekipaji a’zolarining oddiy va berilgan HKning parvoz xarakteristikalari holatini imitatsiya qiluvchi trenajyor;
- havo kemasining, ekipaj kabinasi holatining real tasavvurini ta’minlovchi va uskunalarning ko‘rsatkichlarini, bort tizimlarining oddiy mexanik, elektrik va boshqa tizimlarning oddiy funksiyalarini imitatsiya qiluvchi, hamda maxsus guruh HK parvoz-texnik tavsifini ta’minlovchi uchish texnikasini mukammal o‘rganish trenajyori;
- tegishli uskunalar bilan jihozlangan va HK uskunalar bo‘yicha uchish paytidagi ekipaj kabinasidagi holatini imitatsiya qiluvchi trenajyor.
Xavf — ekipajning vakolatidan tashqari bo‘lgan muhitda sodir bo‘ladigan, ekspluatatsiyani qiyinlashtiradigan va belgilangan xavfsizlik darajasini ta’minlash uchun boshqarilishi lozim bo‘lgan holat va xatolar.
Uchish ekipajining a’zosi — parvoz vaqtida samolyot va/yoki uning tizimlarini boshqarishga mas’ul, ekipaj guvohnomasiga ega a’zo.
A-check — operativ TX ning bir shakli.
C-check — davriy TX ning bir shakli.
ETOPS (Ikki dvigatel bilan jihozlangan samolyotda masofasi uzaytirilgan parvoz) — yo‘nalishdagi, har qanday nuktadan tegishli muqobil aerodrom talablariga mos keladigan, 60 daqiqadan ortiq bo‘lgan, bir ishlamaydigan kuch uskunasida kreyser tezligida bo‘lgan, ikkita gaz turbinali dvigatelli samolyotda amalga oshiriladigan har qanday parvoz
ATA-104 — Fuqaro aviatsiyasining muhandislik-texnik xodimlarini tayyorlash (qayta tayyorlash) uchun foydalaniladigan xalqaro standart.
Captain (CPT) — G‘arbda ishlab chiqarilgan havo kemasining komandiri.
Captain-supervisor — ikkinchi uchuvchilarga yo‘nalish mashqlarini o‘rgatuvchi g‘arbda ishlab chiqarilgan havo kemasining komandiri.
Check-captain (CN-CPT) — Amaldagi aviatsiya xodimining guvohnomasiga ega bo‘lgan parvoz, nazariy, trenajor,parvoz tayyorgarligiga, parvoz tarkibining g‘arbda ishlab chiqarilgan HK parvozlariga ruxsat berish va tekshirish huquqiga ega bo‘lgan shaxs.
First-officier (F/O) — Toifalangan minimum bo‘yicha ekipaj tarkibiga ikkinchi uchuvchi sifatida mustaqil parvozlarga kiritilgan, va g‘arbda ishlab chiqarilgan havo kemasining ikkinchi uchuvchisi.
II BOB. GUVOHNOMALARGA TEGISHLI UMUMIY QOIDALAR
1-§. Umumiy qoidalar
1. O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining 49-moddasi, fuqaro aviatsiyasi xalqaro tashkilotining (IKAO) tavsiya amaliyoti va xalqaro standartlariga muvofiq quyidagi aviatsiya xodimlariga guvohnoma berish amalga oshiriladi:
a) uchuvchi;
b) shturman;
v) bortmuhandis;
g) bortmexanik;
d) bortaloqachi;
e) havaskor-uchuvchi (samolyot, vertolyot);
e1) aerostat uchuvchisi;
j) O‘YUA uchuvchisi;
z) bortoperatori;
i) bortkuzatuvchisi;
k) HHB dispetcheri;
l) HK, HKUga texnik xizmat ko‘rsatish muhandisi;
m) HK, HKUga texnik xizmat ko‘rsatish aviatsiya mexaniki;
n) parvozlarni ta’minlash xodimi;
o) radiobyuro aloqachisi;
p) HKning tarkibiy qismlarini ta’mirlovchi, maxsus ish tartibini bajaruvchi aviatsiya xodimlari.
2. 2008-yilning 5-martidan boshlab, xalkaro reyslarni amalga oshirishga ruxsat berilgan samolyot, vertolyot, aerostat va planer-uchuvchilari, shturmanlar, bort-radistlar hamda, xalqaro reyslarga HHXKga ruxsat berilgan, HHB dispetcherlari, ushbu Qoidalarning 30-ilovasiga binoan, radiotelefon aloqasida qo‘llaniladigan tilda gapirish qobilyatini va uni, til bilish shkalasi bo‘yicha 4-darajadan (ishchi) kam bo‘lmagan darajada tushinishini namoyish etadi.
(2-bandning birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
Xalqaro parvozlarni amalga oshirish ruxsatiga ega, samolyot, vertolyot, aerostat va planer-uchuvchilari, shturmanlar, bort radistlar va xalkaro reyslarda HHHK ruxsatiga ega HHB dispetcherlarining xorijiy til bilish darajasini baholash attestatsiya yo‘li bilan quyidagi muddatlarda amalga oshiriladi:
(2-bandning ikkinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
ish darajasida tillarni biladigan shaxslar (4-daraja) kamida uch yilda bir marta attestatsiyadan o‘tishlari lozim;
mukammal bilimlarni namoyish etadigan shaxslar (5-darajali) kamida olti yilda bir marta attestatsiyadan o‘tishlari kerak.
Professional bilimlarni namoyish etadigan shaxslar uchun (6-darajali) attestatsiya talab qilinmaydi.
3. Aviaxodimlarga belgilangan namunadagi guvohnoma bepul beriladi. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlari guvohnomasi quyidagi yoshga to‘lgan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolariga beriladi:
a) 17 yosh — havaskor uchuvchilarga;
a1) 17 yosh — aerostat uchuvchisiga;
b) 18 yosh — O‘YUA uchuvchilariga;
b1) 17 yosh — planer-uchuvchilariga;
(3-band O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘iga (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) asosan “b1” kichik band bilan to‘ldirilgan — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
v) 18 yosh — bortoperatorlar, bortkuzatuvchilar, radiobyuro aloqachisiga HKga TXK bo‘yicha aviatexniklarga va HKning tarkibiy qismlarini ta’mirlovchi, maxsus ish tartibini bajaruvchi aviaxodimlarga;
g) 21 yosh — aviakompaniya parvoz xodimlariga (uchuvchi, shturman, bortmuxandis, borttexnik, bortradist) parvozlarga xizmat ko‘rsatish xodimlariga, HK, HKU texnik xizmat ko‘rsatish muhandislariga;
d) 19 yosh — HHB dispetcherlariga.
4. Ekipaj a’zolari o‘z xizmat vazifalarini bajarish davomida yonida amal qiluvchi guvohnomaga ega bo‘lishi va vakolatli shaxslar talabiga ko‘ra taqdim qilishi lozim.
5. Uchuvchilar tarkibi, ekipajga xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar, HHB dispetcherlari, “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimlarini tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish to‘g‘risida”gi nizom (FA TKO‘N-2002. 02.11.2002-yildagi 1186-sonli ro‘yxat raqami) talablariga javob berishlari shart.
6. Amaldagi tibbiy xulosaga ega bo‘lmagan ekipaj uchuvchi xodimlari, bortoperatorlari, bortkuzatuvchilar, HHB dispetcherlarining guvohnomalari xaqiqiy hisoblanmaydi.
7. Guvohnoma egasi quyidagi hollarda o‘z funksional vazifalarini bajara olmaydi:
a) yonida guvohnomasi yoki alohida varaqlari mavjud bo‘lmasa;
b) guvohnomada o‘chirish va tuzatishlar mavjud bo‘lsa;
v) guvohnomaning amal qilish muddati tugagan bo‘lsa;
g) guvohnoma egasining fotosurati shikastlangan yoki mavjud bo‘lmasa;
d) guvohnomada malaka yoki maxsus belgilar mavjud bo‘lmasa;
e) guvohnoma amal qilishi to‘xtatib qo‘yilgan bo‘lsa.
2-§. Guvohnoma egasining majburiyatlari
8. Guvohnoma egasi barcha jihatlarda ushbu Qoidalarning belgilangan talablariga, shaxsiy tajribasiga, kasbiy bilimlariga, amaliy mashg‘ulotlarga va unga ruxsat etilgan faoliyatni malakali amalga oshirish qobilyatiga har tamonlama javob berishi shart va ushbu guvohnoma bilan unga berilgan xuquqlardan foydalanishga egadir.
9. Uchuvchilar tarkibidagi guvohnoma egasi ekipaj tarkibida parvozlar bajarish jarayonida doimiy ravishda amaliy qobiliyatlarni havo kema imkoniyatlari va o‘z imkoniyatlari doirasida parvozlar xavfsizligi talablarini ta’minlash darajasida saqlab turishi lozim.
10. Guvohnoma egasi, uning sog‘ligining yomonlashuvini sezgach, guvohnoma va tegishli malaka belgilari bilan taqdim etilgan xuquqlardan xavfsiz ishlatilishiga xalaqit berishi mumkin bo‘lsa, foydalanishni to‘xtatishi shart. Guvohnoma va malaka belgilari bilan berilgan xuquqlardan foydalanish tibbiy muassasalarning tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilgandan keyin amalga oshirilishi mumkin.
11. Havo kemasi ekipaji a’zosi bo‘lib, guvohnoma egasi egallab turgan shtatli lavozimiga muvofiq barcha funksiyalarni bajarishga majbur.
12. Ish faoliyatidagi ( parvoz, texnik xizmat ko‘rsatish, havodagi harakatni boshqarishni tashkillashtirish, parvozlarni ta’minlash) 5 yildan ortiq tanaffusda guvohnoma amal qilmaydi va to‘xtatilishi lozim. Parvoz va xizmat ko‘rsatuvchi ekipaj xodimlari ishga ruxsatnomasini tiklash va guvoxnomani olish uchun tibbiy ko‘rikdan o‘tishi lozim, O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlangan dastur bo‘yicha tayyorgarlik va ushbu Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq imtihon topshirishlari kerak. HHB aviaxodimlar tibbiy ko‘rikdan o‘tishlari, MOK dan o‘tishlari,amaliyot o‘tishlari va ushbu Qoidalarning 18-ilovasiga muvofiq imtihon topshirishlari kerak. MTT MOKni, amaliyotni, va ushbu Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq imtihon topshirishlari kerak.
3-§. Guvohnoma egasining huquqlari
13. Ushbu Qoidalarda ko‘rsatilgan talablarga rioya etilgan holda, guvohnoma egasi quyidagi huquqlarga ega:
a) guvohnomada ko‘rsatilgan maxsus HKlari bo‘yicha mustaqil parvozlar (ishlar)ga kiritilishning mavjudligini hisobga olgan holda ushbu guvohnomada va malaka baholari tomonidan ko‘rsatilgan barcha huquqlarni amalga oshirishi.
b) parvoz paytida uchish ekipaji a’zosining vazifalarini bajarishi (agar havo kemasi turi haqida belgi mavjud bo‘lsa).
14. Guvohnoma egasi ushbu guvohnomada va (yoki) malaka belgisida uning malakalarini va uning tajribasini (xizmat muddati yoki xizmat davomiyligi, parvoz vaqti, mashq qilish, parvozda tarafus yoki parvoz paytida) berishi mumkin bo‘lgan huquqlardan foydalanishi mumkin, va boshqa belgilangan talablarga javob beradi.
15. Havo kemasining ekipaj a’zosi bo‘lganligi sababli, guvohnoma egasi bajaradigan faoliyatni tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar tomonidan tayinlangan ekipaj a’zosining barcha huquqlarini o‘z lavozimiga muvofiq amalga oshiradi.
4-§. 60 va 65 yoshga to‘lgan uchuvchilar tarkibi uchun kasbiy faoliyatini amalga oshirishda beriladigan cheklovlar
16. O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasining parvozlarini bajarishda 65 yoshga to‘lgan uchuvchilar tarkibiga kiruvchi shaxslar o‘z vazifalarini bajarishlariga qo‘yilmaydilar.
O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida xalqaro tijorat tashishlarni bajarishda 60 yoshga to‘lgan uchuvchilar havo kemasi komandiri vazifasini bajarishlariga qo‘yilmaydilar.
5-§. Ekipaj a’zolarining guvohnomalari va malaka belgilariga tegishli umumiy qoidalar
17. Uchuvchilar tarkibi guvohnomalariga ega bo‘lgan shaxslarga har qanday HK ekipaj a’zolari vazifalarini bajarishga ruxsat beriladi:
a) samolyot;
b) vertolyot.
18. HK turi guvohnomaning o‘zida ko‘rsatiladi yoki malaka turi belgisi sifatida guvohnomaga kiritiladi.
19. Agar ekipaj a’zosi guvohnomasi egasi HK qo‘shimcha turi uchun guvohnoma olish uchun murojaat qilsa, yangi tur xaqidagi malaka belgisi birinchi bor berilgan guvohnomaga kiritiladi.
20. Agar tur guvohnomaning nomida ko‘rsatilgan bo‘lsa, tur haqidagi qo‘shimcha malaka belgilari guvohnomaga kiritilmaydi.
21. Agar nomzod, ekipaj a’zosi guvohnomasini dastlabki berish uchun zarur bo‘lgan bilim va qobiliyat namoyish etsa, ushbu guvohnomada havo kemasi darajasi va turi belgilar sifatida kiritiladi.
22. Ekipaj a’zolarining barcha huquqlari va cheklovlari guvohnomada ko‘rsatilishi shart.
23. Tur haqidagi malaka belgilari ekipaj a’zosining guvohnomasiga quyidagi hollarda qo‘yiladi, agar nomzod:
a) UTTD va/yoki VUTTD dasturlariga mos keladigan tayyorgarlikni tegishli HK muvaffaqiyatli o‘tsa;
b) ushbu Qoidalarning XXI bob talablariga muvofiq ixtisoslik bo‘yicha ekipaj a’zolari sifatida tegishli HK parvozlarning xavfsiz ishlashi uchun zarur bo‘lgan bilim va qobiliyatni namoyish etsa.
24. Samolyotlar klassi haqidagi malaka belgilari barcha klasslar uchun ko‘rsatiladi va quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
a) 3 yoki 4-klassli bitta dvigatelli, quruqlikda yuruvchi;
b) 3 yoki 4-klassli bitta dvigatelli, gidrosamolyot;
v) 1, 2, 3 yoki 4- klassli ko‘p dvigatelli, quruqlikda yuruvchi;
g) 1, 2, 3 yoki 4- klassli ko‘p dvigatelli, gidrosamolyot.
25. Vertolyotlar klassi xaqidagi malaka belgilari barcha klasslar uchun ko‘rsatiladi va quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
a) 1, 2, 3 yoki 4-klassli bitta parrakli, quruqlikda yuruvchi;
b) 1, 2, 3 yoki 4-klassli bitta parrakli, gidrovertolyot;
v) 1, 2, 3 yoki 4- klassli ko‘p parrakli, quruqlikda yuruvchi;
g) 1, 2, 3 yoki 4- klassli ko‘p parrakli, gidrovertolyot.
26. HK klass ushbu Qoidalarning 29-ilovasiga muvofiq maksimal uchish vazniga qarab belgilanadi.
27. Parvozga imitatsiya trenajyoridan foydalanishda nomzodning guvohnoma yoki malaka belgisiini olish maqsadida bilim va qobiliyatni namoyish etishda qo‘yilgan vazifalarga muvofiqligini Davavianazorat tasdiqlaydi.
28. Ushbu Qoidalarning X bobida ko‘rsatilgan talablarga rioya etilgan holda, O‘zR Fuqaro aviatsiyasi uchuvchisining guvohnomasi UUQ bo‘yicha 1, 2 va 3-klassli samolyotlarida uchish huquqini beradi.
29. Tegishli o‘quv dasturlari talablari bajarilganidan keyin 4-klass vertolyotlari va samolyotlarida O‘zR FA uchuvchisi guvohnomasiga UUQ bo‘yicha parvozlarni amalga oshirish huquqiga ega bo‘lgan malaka belgisi qo‘yiladi.
30. Ekipajning uchuvchilar tarkibi a’zolari guvohnomalariga ega bo‘lgan shaxslarga guvohnoma olish uchun kerakli boshqaruvli trenajyor mashg‘ulotlar o‘tkazish va O‘zR FAning parvoz ekipaj a’zolariga barcha turdagi ruxsatnomalar berishga, agar guvohnomasida mutaxassislik bo‘yicha instruktorning malakali belgisi (barcha turlari, klassi, HK turlari), yoki ular Davavianazorat tomonidan parvozni amalga oshirish o‘quvlarini topshirgan rasmiy tashkilot tomonidan tegishli parvozlar tayyorgarligiga va tajribaga ega bo‘lmagan holda tegishli funksiyalarni bajarish uchun maxsus ruxsatnomaga ega bo‘lmaganlarida (mutaxassisliklari bo‘yicha) uchish mashg‘ulotlari bilan shug‘ullanish taqiqlanadi.
31. Uchuvchi guvohnomasining egasi, ikkinchi uchuvchi sifatida faoliyat yurituvchi, HKK nazorati ostida va HKK vazifalarini bajaradigan uchish vaqti, yuqori daraja guvohnomasini olish uchun talab qilinadigan parvozning umumiy vaqti to‘liq hisoblanadi.
32. Agar nomzod ushbu Qoidalarning XXI bob 89-§ga muvofiq bilim, tajriba va malakaga munosib bo‘lsa, instruktorlik malaka belgisi ekipaj a’zosining guvohnomasiga kiritiladi.
6-§. Havodagi harakatlarni boshqarish dispetcherlarining malaka belgilari (ruxsatlar) bo‘yicha umumiy qoidalar
33. HHB dispetcheri guvohnomasiga ega bo‘lgan shaxslarga quyidagi malaka belgilar (ruxsatlar) olinganidan so‘ng o‘z funksional majburiyatlarini bajarishga ruxsat beriladi:
a) aerodrom dispetcherlik punktining (YEXBP, BDP, ADP, YODP (radiolokator va protsedura nazorati) Tower, SDP) dispetcheri;
b) RDM va YORDM (radiolokator va protsedura nazorati) samoviy hududning yuqori qismi boshqarish dispetcheri;
v) mahalliy dispetcherlik punktining dispetcheri;
g) katta dispetcher;
d) parvozlar rahbari.
34. HXB dispetcheri guvohnomasiga tegishli malaka belgilarini (ruxsatlarini) kiritish uchun nomzod mazkur Qoidalarning XXI bobi 83-§ga binoan bilim, tajriba va malaka bo‘yicha tegishli talablarga javob berishi kerak.
35. Agar bir vaqtning o‘zida HXB dispetcherining ikkita malaka belgisi talab etilsa, vakolatli organ har bir malaka belgisi uchun tegishli talablarni belgilaydi.
36. Bir yoki bir nechta malaka belgilariga ega bo‘lgan HXB dispetcheri guvohnomasining egasi quyidagi huquqlarga ega:
a) aerodrom rayoni dispetcheri malaka belgisi (YEXBP, BDP, ADP, YODP, Tower) — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan o‘tgan aerodromda mazkur aerodrom dispetcherlik xizmatini ta’minlash va nazorat qilish;
b) yaqinlashuv dispetcheri malaka belgisi — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan o‘tgan mazkur aerodromda yoki aerodromlarda, dispetcherlik organining yurisdiksiyasida bo‘lgan samoviy hudud doirasida yoki ushbu samoviy hudud qismida yaqinlashuv dispetcherlik xizmatini ta’minlash va nazorat qilish;
v) HXB hududi radiolokatsiyaviy nazorat dispetcheri malaka belgisi — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan o‘tgan mazkur HXB rayoni radiolokatordan foydalangan holda samoviy hudud doirasida va/yoki ushbu samoviy hudud qismida dispetcherlik xizmatini ta’minlash va nazorat qilish;
g) HXB hududining protseduraviy nazorat dispetcheri — ushbu guvohnoma egasi attestatsiyadan o‘tgan mazkur HXB rayoni striplardan yoki grafikali nazoratdan foydalangan holda samoviy hudud doirasida yoki ushbu samoviy hudud qismida dispetcherlik xizmatini ta’minlash va nazorat qilish;
37. HXB dispetcheri malaka belgisida nazarda tutilgan huquqlarini olti oy mobaynida amalga oshirmasa, malaka belgisi o‘z kuchini yo‘qotadi.
III BOB. FUQARO AVIATSIYASI AVIAXODIMLARINING GUVOHNOMALARI
7-§. Guvohnomalarning mazmuni
38. Fuqaro aviatsiyasi mutaxassislarining barcha toifadagi guvohnomalari quyidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi:
a) I — davlatning nomi (yarim qalin shriftda);
b) II — guvohnomaning nomi (qalin shriftda);
v) III — guvohnoma seriyasi va tartib raqami (arab raqamlarida);
g) IV — egasining familiyasi, ismi, otasining ismi, tug‘ilgan sanasi;
d) V — egasining manzili;
e) VI — egasining fuqaroligi;
j) VII — egasining shaxsiy imzosi;
z) VIII — guvohnomani bergan organ va asos;
i) IX — guvohnoma egasiga guvohnomaning II va XII kichik bandlarida ko‘rsatilgan funksiyalarni amalga oshirish uchun berilgan xuquqlarning amal qilish muddati;
k) X — guvohnomani bergan mansabdor shaxsning imzosi;
l) XI — guvohnoma berilgan sana va vakolatli organning muhri;
m) XII — havo kemasining aniq rusumida, shaklida va turida vazifasini bajarish, dispetcherlik punktlarini ko‘rsatgan holda, havodagi harakatlarni boshqaruvchi dispetcherning aniq funksiyalarini bajarish, mutaxassislar va avia texniklarning aniq funksiyalarini bajarish uchun ruxsat beruvchi malaka belgisi;
n) XIII — ish vazifalarini bajarish shartlari bilan bog‘liq alohida belgilari (instruktorlik vazifaga, uskunalar bo‘yicha uchishga, meteorologik minimum bo‘yicha uchish va qo‘nishni bajarishga ruxsatlar, 2008-yil 5-martdan boshlab radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilni bilish darajasi haqida belgisi) va h.k;
Muhandis-texnik tarkibi uchun — alohida ishlar uchun ruxsat (dvigatellarni ishga tushirish va sinovdan o‘tkazish, shataklash, aviadvigatellarni diagnostikadan o‘tkazish va h.k.).
o) XIV — boshqa ma’lumotlar (ish joyi xaqida, egallayotgan lavozimi va hokazolar).
8-§ . Guvohnomalar shakli
39. O‘zbekistan Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviakompaniyalari aviaxodimlariga, havaskor-uchuvchilar, aerostat uchuvchilari, O‘YEUA uchuvchilariga va planer-uchuvchilariga ushbu Qoidalarning 38-bandida ro‘yxati shart bo‘lgan ma’lumotlar ko‘rsatilgan guvohnomalar beriladi.
(39-band O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
40. Parvozlarni amalga oshirish aviaxodimlariga, ta’mirlashda bevosita ishtirok etmayotgan aviaxodimlarga, radiobyuro aloqachilariga, vaqtincha ishga olingan bortkuzatuvchilarga, ushbu Qoidalarning 24, 25 va 26-ilovalariga asosan guvohnoma beriladi.
9-§. Guvohnomalar seriyasi
41. O‘zbekistan Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimlari guvohnomalari uchun quyidagi seriyalar belgilangan:
a) Fuqaro aviatsiyasi uchuvchisining guvohnomasi — seriya — “TA” (ushbu Qoidalarning 1-ilovasi);
b) shturmanning guvohnomasi — seriya “F№” (ushbu Qoidalarning 2-ilovasi);
v) bortmuhandisning guvohnomasi — seriya “FE” (ushbu Qoidalarning 3-ilovasi);
g) bortmexanikning guvohnomasi — seriya “FM” (ushbu Qoidalarning 4-ilovasi);
d) bortaloqachining guvohnomasi — seriya “FR” (ushbu Qoidalarning 5-ilovasi);
e) bort operatori guvohnomasi — seriya “GO” (ushbu Koydalarning 6-ilovasi);
j) bortkuzatuvchining guvohnomasi — seriya “FA” (ushbu Qoidalarning 7-ilovasi);
z) Harakat xizmati dispetcherining guvohnomasi — seriya “TS” (ushbu Qoidalarning 8-ilovasi);
i) HK, O‘YEHK texnikaviy xizmat ko‘rsatish muhandisining guvohnomasi — seriya “ME” (ushbu Qoidalarning 9 va 13-ilovalari);
k) HK, O‘YEHK texnikaviy xizmat ko‘rsatish aviatsiya texnikining guvohnomasi — seriya “MT” (ushbu Qoidalarning 10 va 14-ilovalari);
l) Havaskor-uchuvchi, aerostat uchuvchisi, O‘YEUA uchuvchisi va planer-uchuvchisi guvohnomasi — “TA” seriyali (ushbu Qoidalarning 11, 11a, 12 va 12a — ilovalari).
(41-bandning “l” kichik bandi O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
42. Bevosita HKlariga TX ko‘rsatishda ishtirok etmaydigan HK komponentlarini ta’mirlash bo‘yicha aviaxodimlarining, parvozlarni ta’minlash bo‘yicha aviaxodimlarining, radiobyuro aloqachilarining, vaqtincha ishga olingan bortkuzatuvchilarining guvohnomalari — seriyasiz (ushbu Qoidalarning 24, 25 va 26-ilovalari).
IV BOB. GUVOHNOMALARNI TO‘LDIRISH VA RASMIYLASHTIRISH TARTIBI
43. FA aviaxodimlarining guvohnomasi I, II, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XIII, XIV kichik bandlarini rus va ingliz tiliga tarjima qilgan holda o‘zbek tilida chiqariladi. Malaka belgilarini yozish misollari ushbu Qoidalarning 28-ilovasida ko‘rsatilgan.
44. Guvohnoma 14 banddan iborat bo‘lib, undagi yozuvlar aniq va tushunarli husnixatda, qora siyoh yoki qora pasta bilan qo‘lda yoziladi. Tuzatishlar, o‘zgartirishlar va o‘chirishlarga yo‘l qo‘yilmaydi.
45. Guvohonomalarning IV, V, VI, VII, IX, X, XI, XII, XIII, XIV bandlarini to‘ldirish va rasmiylashtirish tartibi:
a) 2-betning IV bandida egasining familiyasi, ismi, otasining ismi rus tilida ko‘rsatiladi. Tug‘ilgan sana arab raqamlarida ko‘rsatiladi (kun, oy, yil);
b) 3-betning IV bandida egasining familiyasi va ismi ingliz tilida (lotin shriftida) ko‘rsatiladi. Egasining tug‘ilgan sanasi arab raqamlarida ko‘rsatiladi (kun, oy, yil);
v) 2 va 3-betdagi V bandi to‘ldirilmaydi;
g) 2-betning VI bandida guvohnoma egasining fuqaroligi “UZBEKISTAN” so‘zi bilan rus tilida ko‘rsatiladi. 3-betning VI bandida fuqaroligi “UZBEKISTAN” so‘zi bilan ko‘rsatiladi;
d) VII bandida egasining imzosi qo‘yiladi. Shu betda imzoning tepasida guvohnoma egasining qora kostyumda, galstukda, bosh kiyimsiz tushirilgan surati yopishtiriladi. Fotosurat mot kog‘ozida, chap burchagi kesilgan holda, 4x5 kattalikda bo‘lishi kerak. Fotosurat va shaxsiy imzo guvohnomani bergan O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat muhri bilan tasdiqlanadi;
e) Guvohnomaning X bandida Oliy malaka komissiyasi raisining imzosi qo‘yiladi;
j) Guvohnomaning XI bandida guvohnoma berilgan sana va guvohnomani bergan O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat muhri qo‘yiladi;
z) Guvohnomaning 2-beti IX bandida guvohnoma egasining xuquqlari davlat, rus va ingliz tillarida ko‘rsatiladi;
i) IX bandida, 4-betdan boshlab mansabdor shaxsning imzosi qo‘yilgan holda guvohnomaning muddati yoziladi. Imzo korxona, muassasa, bo‘linmaning muhri bilan tasdiqlanadi;
k) XII bandida 12-betdan boshlab uchuvchilar, shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortaloqachilari, bortkuzatuvchilarining guvohnomalarida berilgan malakaga bog‘liq HK turi, shakli, klassi (bir yoki ko‘p dvigatelli havo kemasi, bir yoki ko‘p parrakli vertolyot), quruqlikdagi yoki gidro va lavozimi ko‘rsatiladi:
1) havo kemasining komandiri (Captain);
2) ikkinchi uchuvchi;
3) shturman;
4) bortmuhandis;
5) bortmexanik;
6) bortaloqachi;
7) bortoperator;
8) bortkuzatuvchi;
10) havaskor uchuvchi;
11) O‘YEUA uchuvchi;
l) harakat xizmati dispetcheri guvohnomasining XII bandida guvohnoma egasiga ruxsat berilgan dispetcherlik punkti (punktlari) nomi ko‘rsatiladi;
m) muhandislar va aviatexniklar guvohnomalarining XII bandida HK turi, guvohnoma egasining mutaxassisligi, hamda guvohnoma egasiga ruxsat berilgan HKga texnik xizmat ko‘rsatish turlari xaqida ma’lumot ko‘rsatiladi;
n) guvohnomaning XII bandida ishga kirishish davrida stajyorning lavozimi ko‘rsatiladi;
o) Aviaxodim guvohnomasining XII bandida yozuvlar ruxsat berilgan sana bilan ko‘rsatiladi. Yozuv rasmiy shaxsning imzosi va aviakompaniyaning (majmua, aviakorxona, aviabo‘linma) muhri bilan tasdiqlanadi;
p) Guvohnomalarning XIII bandiga instruktorlik vazifaga, uskunalar bo‘yicha parvozga, meteorologik minimum bo‘yicha uchish va qo‘nishni bajarishga ruxsatlar, 2008-yil 5-martidan boshlab radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilni bilish darajasi xaqida belgi kirgiziladi;
r) Aviatsiya ishlarini bajaruvchi aviaxodim guvohnomasining XIII bandida xodimga belgilangan tartibda ruxsat berilgan ish turlari, uchish va qo‘nish minimumlari ko‘rsatiladi;
s) HXB dispetcheri guvohnomasining XIII bandida lavozimga qo‘yilish xaqida ma’lumot bilan birga minimumning 1, 2, 3-darajalari, HXB ingliz tilida, 2008-yil 5-martidan boshlab radiotelefon aloqasida ishlatiladigan ingliz tilini bilish darajasi xaqida ma’lumotlar ko‘rsatiladi;
t) Muhandis-texnik guvohnomasining XIII bandida TX reglamentida o‘rnatilgan ro‘yxatda ko‘rsatilgan alohida ishlarga ruxsat haqida ma’lumot ko‘rsatiladi;
u) XIII bandidagi yozuvlar rus va ingliz tillarida ko‘rsatiladi. Yozuv rasmiy shaxsning imzosi va aviakompaniyaning (majmua, aviakorxona, aviabo‘linma) muhri bilan tasdiqlanadi. XIII bandidagi yozuvlar aviaxodim guvohnomasining qo‘shimcha varag‘ida ham yozilishi mumkin;
f) Guvohnomaning XIV bandi 26, 27, 28-betlarida berilgan darajaga qo‘shib OMK bayonnomasining raqami va sanasi ko‘rsatiladi. 3, 2, 1-klassli HK da uchishga ruxsat berilgan 3-klassli uchuvchilar guvohnomasining 26-betida ingliz tilida “Tijorat aviatsiyasi uchuvchisi” degan belgi qo‘yiladi;
x) 3, 2, 1-klassli HK da uchishga ruxsat berilgan 2, 1-klassli uchuvchilar guvohnomasining 27 yoki 28-betida ko‘shimcha ingliz tilida “Yo‘nalishdagi uchuvchi” degan belgi qo‘yiladi;
s) ikkala holda ham belgi OMK raisining imzosi va O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorati muhri bilan tasdiqlanadi;
ch) guvohnomaning XIV bandi 29-betida guvohnoma egasi ishlayotgan aviakompaniya, muassasining to‘liq nomi ko‘rsatiladi.
V BOB. GUVOHNOMALARNI BERISH TARTIBI
11-§. Guvohnomalarni berishga oid umumiy qoidalar
46. Ekipaj uchuvchi xodimlar tarkibi, bortoperator, bortkuzatuvchilar, HHB dispetcherlari, HKga texnik xizmati bo‘yicha muhandisi va texniklar, havaskor uchuvchilar, aerostat uchuvchilar va O‘YEUA uchuvchilariga hamda planer-uchuvchilariga guvohnomani berish uchun O‘zbekistan Respublikasining Davavianazoratning OMK qarori asos bo‘ladi.
(46-band O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
47. Aviatsiya xodimlariga guvohnomani berish OMKga taqdim etilgan quyidagi hujjatlarga asosan qaror qabul qilinadi:
a) o‘quv yurtini tamomlaganligi haqida hujjat nusxasi (uchuvchilar bilim yurti, oliy uchuvchilar bilim yurti, aviatexnika bilim yurti, aviatsiya instituti, aviatsiya texnikumi, kolleji, mutaxassisligi bo‘yicha aeroklub o‘quv markazi). Ta’lim muassasida faqat nazariy kursdan o‘tgan uchuvchilar va shturmanlar ish joyidagi O‘M (O‘MM) da amalga oshiriladigan trenajor va parvoz (amaliy) mashg‘ulotlar aktini qo‘shimcha ravishda topshirishlari kerak.
b) dastlabki o‘quv kurslarini tugatgan yoki boshqa idoralardan kelgan aviatsiya xodimlariga — O‘M (O‘MM) tugatganligi haqida hujjat nusxasi;
v) uchuvchi, dispetcherlar va muhandis-texnik xodimlarga rasmiylashtirilgan Taqdimnomalar (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) ikki nusxada (OMKdan o‘tish uchun) ikki dona qora oq (rangli) mutaxassisning (qora kastyum, galstukda) 4x5 o‘lchamli (chap burchagi qesilgan) fotosurati. Hamda aviaxodimlar uchun Taqdimotnomaning uchinchi nusxasi (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) MKda (MK bo‘lmaganda MMK) nazariy bilimlar tekshiruvi xulosasiga binoan va aviaxodimlarga guvohnoma berilishi mumkinligi masalasini hal qilish. Taqdimotnomaning umumiy ma’lumotlari va matni kompyuterda bosma teriladi (qo‘l yozma qabul qilinmaydi).
g) amaldagi tibbiy xulosa (uchuvchi xodimlar, ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlari va HXB dispetcherlari uchun);
d) pasport nusxasi.
48. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimining guvohnomasini oluvchi shaxs, aviatsiya xodimlarining Takdimnomasi bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKda nazariy bilimlari (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) tekshiruvidan o‘tishlari va 4 (to‘rt) dan kam bo‘lmagan baholarga topshirishlari shart.
Aviaxodimlarining nazariy bilimlarini tekshiruv bileti (nazorat qilish masalalari) yoki SHEHM orqali o‘tkaziladi.
49. Guvohnomani almashtirayotgan shaxs, Davavianazoratning OMK da nazariy bilimlarini mutaxassisning toifasiga mos baholash uchun aviatsiya xodimlarining Taqdimnomasi bo‘yicha mutaxassisligiga muvofiq nazoratdan o‘tishlari shart (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19-ilovalari) Aviaxodimning kasbiy bilimlarini mezonlari ushbu Qoidalarning XXII bobida ko‘rsatilgan.
50. Guvohnomalarni berish uchun hujjatlar tayyorlash va rasmiylashtirish aviatsiya xodimining ish joyida amalga oshiriladi. Hujjatlarning to‘liqligi va to‘g‘riligi uchun aviakompaniya rahbarlari va malaka komissiyalarning (MMK, MK) raislari mas’uldir.
51. Havaskor-uchuvchining guvohnomasini berish, tayyorlash va rasmiylashtirishni O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKsi bajaradi.
52. HKga TX ko‘rsatishda bevosita ishtirok etmayotgan aviaxodimlarga, parvozlarni ta’minlash bo‘yicha xodimga, radiobyuro aloqachisiga, guvohnomalarni berish, tayyorlash va rasmiylashtirishni aviakorxonaning (aviakompaniya) MK bajaradi.
53. Aviaxodimlarga guvohnoma berish to‘g‘risidagi qaror tegishli malaka komissiyasi bayonnomasi bilan rasmiylashtiriladi.
54. Aviaxodimlar guvohnomasini olish uchun MMK, MK, OMK Taqdimnomalarda qarorlarini rasmiylashtirish namunalari aviaxodimlarga tegishli ilovalarida keltirilgan (ushbu Qoidalarning 17, 18, 19- ilovalari)
55. Uchuvchi va shturmanlarga uchish ekipaji guvohnomasi 3-darajali malakasini qo‘shib O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKsiga mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv yurtini tamomlagandan so‘ng va ushbu Qoidalarining 47-bandiga asosan hujjatlarni taqdim etilgandan keyin beriladi.
56. Bortmuhandislar (bortmexaniklar) bortaloqachilar, bortoperatorlar, bortkuzatuvchilarga malaka darajasiz tegishli guvohnoma O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratining OMKga ushbu Qoidalarning 47-bandiga asosan o‘quv yurtini (boshlang‘ich tayyorgarlik) tamomlab, hujjatlarni taqdim etgandan keyin beriladi.
57. “Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasi” ushbu Qoidalarning 26-ilovasiga muvofiq parvozlarni amalga oshirish vaqtida bevosita parvoz bilan bog‘liq bo‘lmagan muayyan vazifalarni bajarish uchun maxsus mashg‘ulotlarga ega bo‘lgan ekipajning texnik xodimlariga beriladi. Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasini berish muddatli mehnat shartnomasi bo‘lgan taqdirda amalga oshiriladi. Vaqtinchalik guvohnomaning amal qilish muddati — muddatli mehnat shartnomasining amal qilish muddati hisoblanadi.
Bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasini berish uchun Oliy malaka komissiyasiga taqdim etilgan quyidagi nusxalar asos hisoblanadi:
a) mutaxassislik bo‘yicha o‘quv markazini tugatganligi to‘g‘risidagi hujjat (dastlabki o‘quv kurslari);
b) “Bortkuzatuvchisi kursi bo‘yicha stajirovka tayinlash” varaqasi;
v) amaldagi tibbiy xulosa;
g) pasportning nusxasi.
58. Vaqtinchalik guvohnomalarni berish uchun hujjatlarni tayyorlash va rasmiylashtirish aviaxodimning ish joyi bo‘yicha bajariladi.
59. Bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasi uzaytirilmaydi. Mehnat shartnomasi vaqti tugagach, guvohnoma olinib O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratga topshiriladi.
60. Bortkuzatuvchining vaqtinchalik guvohnomasiga ega aviatsiya xodimlari o‘z vazifalarini, bortkuzatuvchilarining ishlarini tartibga soluvchi mavjud hujjatlarga muvofiq majburiyatlarni bajaradilar, huquqlarga ega bo‘ladilar va javobgardirlar.
61. Mutaxassisligi bo‘yicha o‘quv yurtlarini bitirgan havodagi harakatni boshqarish (HHB) dispetcherlar, HK texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandis va texniklarga 3-darajali malakasini qo‘shib guvohnomalari mustaqil ishlash uchun zarur amaliyot o‘tgandan so‘ng, tegishli malaka komissiyalarida (MMK MK) nazariy bilimlarini va amaliy mahoratlarini sinab ko‘rgandan keyin beriladi.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan aviaxodimlarga tegishli guvohnomalarni olish uchun O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratining OMKga ushbu Qoidalarning 47-bandiga asosan hujjatlar ro‘yxatini taqdim yetish kerak.
62. OMK raisi (o‘rinbosari) taqdim etilgan hujjatlarni tahlil qilib, aviaxodimga o‘z nazariy bilimlarini tekshirish uchun maxsus fanlardan imtihon topshirishga ruxsat beradi. Imtihon natijalari ijobiy bo‘lsa OMK aviaxodimning tegishli guvohnomasini berish to‘g‘risida qaror qabul qiladi. Agar nomzod yosh, asosiy ta’lim, o‘qish, sog‘liq bo‘yicha mos kelmasa, belgilangan talablardan past bo‘lgan baholar olsa ushbu Qoidalarda belgilangan muddatlarda, guvohnoma berishni rad etish to‘g‘risida qaror qabul qilinadi.
Agar nomzod belgilangan talablardan past baho olsa, u bilimini qayta tekshirish uchun bir oydan kam bo‘lmagan muddatda ruxsat etiladi.
63. Agar uchuvchilar tarkibi xodimlari, uchuvchilar tarkibi ekipaji a’zosi boshqa mutaxassisligi bo‘yicha qayta o‘qitilishi zarur bo‘lsa, parvozlarni amalga oshirishda yangi lavozimda, 5 yildan ko‘p bo‘lgan uzulish bo‘lsa, dastlabki HKning turi bo‘yicha uchuvchilar tarkibi ekipaji a’zosi sifatida uchish uchun o‘zini mutaxassisligi bo‘yicha qayta tayyorlash kurslariga yuborilishi mumkin. Ushbu kurslarni tugatgandan keyin unga belgilangan tartibda FA aviaxodimlarining yangi guvohnomasi beriladi va uchinchi darajali malaka toifasi belgilanadi.
64. Agar havo kemalari, o‘ta yengil havo kemalariga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha aviatexnik o‘zining professional qobiliyatlari bo‘yicha muhandis lavozimiga tayinlansa va o‘z vazifalarini malakali bajarsa unga havo kemalari, o‘ta yengil havo kemalariga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandis guvohnomasi berilishi mumkin.
65. O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi aviakompaniyaga (aviakorxona, aviabo‘linmalar) ishga jalb qilinadigan (yollanadigan) chet ellik mutaxassis sertifikatlar, guvohnomalar, litsenziyalar va boshqa shu toifadagi hujjatlarni o‘zaro tan olish haqidagi kelishuvi bo‘lmagan davlat tomonidan berilgan guvohnoma (litsenziya)ga ega bo‘lsa, u holda faqat “Tan olish to‘g‘risidagi sertifikat” mavjud bo‘lsa ishga qo‘yilishi mumkin.
Ayrim hollarda guvohnomalarni berishga vakolatli organ guvohnoma egasining huquqlarini cheklay oladi. Bunda guvohnomaga tenglashtirilgan “Tan olish to‘g‘risidagi sertifikat”da mutaxassisning aniq huquqlari ko‘rsatiladi. Agarda guvohnoma bekor qilingan yoki amal qilish muddati vaqtincha to‘xtatilgan bo‘lsa berilgan huquqlar o‘z kuchini yo‘qotadi.
66. “Tan olish to‘g‘risidagi sertifikat” Davavianazorat tomonidan quyidagi shartlarda beriladi:
a) xorijiy davlat tomonidan berilgan yoki unga horijiy davlat tomonidan kuch berilgan guvohnoma talablariga, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti tomonidan o‘rnatilgan minimal standartlar yoki ulardan yuqori holatlarida;
b) chet ellik mutaxassisni ishga jalb qilayotgan (yollayotgan) tashkilot rahbari tomonidan berilgan ariza va amaldagi guvohnoma nusxasi. Mutaxassis O‘zbekiston Respublikasi FA amal qiluvchi rahbariy hujjatlar bo‘yicha imtihon topshirishi shart.
67. Sertifikat, guvohnoma, litsenziyalar va boshqa shu toifadagi hujjatlarni o‘zaro tan olish xaqidagi Kelishuvni imzolagan davlat tomonidan berilgan amaldagi guvohnomaga (litsenziya) ega chet ellik mutaxassisga “Tan olish to‘g‘risidagi sertifikat” imtihonlarsiz beriladi.
12-§. Parvozlarni ta’minlash bo‘yicha xodimlarga guvohnomalar berish tartibi
68. Dispetcher sifatida HK ekipajlarini parvozoldi aeronavigatsiya tayyorgarlik jarayonida bevosita ishtirok etadigan, parvozlarni amalga oshirish bilan shug‘ullanuvchi xodimlar, aeroportlarda havo kemalarini tayyorlashga tayyorgarlik ko‘rish uchun bajariladigan ishlarni amalga oshirish xuquqini beruvchi guvohnomaga ega bo‘lishi kerak. Bunday xodimlar tasniflanmaydi va ushbu Qoidalarning 25-ilovasiga asosan 110x70mm, oq rangli guvohnoma oladilar. Guvohnomalar ushbu Qoidalarning 25-ilovasiga asosan aviakompaniyada ishlab chiqariladi va to‘ldirilgandan so‘ng amal qilish muddati ko‘rsatilib shaffof plastikka joylashtiriladi.
69. Guvohnomani berish, amal qilish muddatini uzaytirish, uning amal qilishini to‘xtatib turish, uni bekor qilish va to‘xtatib turish tartibi aviakorxonaning malaka komissiyasi tomonidan ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 3(uch) yildan oshmasligi kerak.
70. Nomzod quyidagi talablarga mos bo‘lishi kerak:
a) nomzodning yoshi — 21 yoshdan kam bo‘lmasligi;
b) ushbu Qoidalarning XXI bobiga §84 asosan bilimga ega bo‘lishi.
71. Nomzod parvozlarni ta’minlash xodimi nazorati ostida guvohnomani olish uchun hujjat topshirilgunga qadar olti oy davomida kamida 90 ish kuni davomida ishlagan (stajirovkadan o‘tgan) bo‘lishi kerak.
13-§. Radiobyuro aloqachisiga guvohnoma berish tartibi
72. Radiobyuro aloqachilari ishlarni amalga oshirish xuquqini beruvchi guvohnomaga ega bo‘lishi kerak. Radiobyuro aloqachilari ushbu Qoidalarning 25-ilovasiga asosan 110x70mm, oq rangli “doimiy” guvohnoma oladilar.
73. Guvohnomalar ushbu Qoidalarning 25- ilovasiga asosan aviakompaniyada ishlab chiqariladi va to‘ldirilgandan so‘ng amal qilish muddati ko‘rsatilib shaffof plastikka solinib beriladi.
74. Guvohnomani berish, amal qilish muddatini uzaytirish, uning amal qilishini to‘xtatib turish, uni bekor qilish va to‘xtatib turish tartibi aviakorxonaning (aviakompaniyaning) malaka komissiyasi tomonidan ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 3(uch) yildan oshmasligi kerak, va ushbu Qoidalarning XXI bob 85-§da ko‘rsatilgan bilim va qobiliyatga mos kelishi, yoshi 18 kam bo‘lmasligi kerak.
14-§. Havaskor-uchuvchi guvohnomasini berish tartibi
75. Havaskor uchuvchi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga ko‘ra parvoz bo‘yicha ta’lim muassasalarida havaskor uchuvchi sifatida to‘liq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi.
76. Nomzodning yoshi 17 yoshdan kam bo‘lmasligi kerak. Amaldagi tibbiy xulosa bo‘lishi shart.
77. Havaskor uchuvchiga 1-betida “Havaskor-uchuvchi” deb yozilgan umumiy namunali havaskor-uchuvchi guvohnomasi beriladi. Guvohnomaning amal kilish muddati 24 oy.
78. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 86-§ga asosan havaskor-uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan huquqlarga mos keladigan bilim va qobiliyat darajasini ko‘rsatishi va 1 — 10, 13-14, 16-bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi.)
79. Agar ushbu guvohnoma tungi parvozlarni amalga oshirishga huquq beradigan bo‘lsa, unda nomzod ikki tomonlama boshqariladigan samolyotda tungi parvoz bo‘yicha instruktor bilan parvozlarni, shu jumladan uchish, qo‘nish va navigatsiyani amalga oshiradi.
80. Uskunalar bo‘yicha parvozlar tajribasi va tungi uchishlar tajribasi guvohnoma egasiga UUQ bo‘yicha uchish huquqini bermaydi.
141-§. Aerostat uchuvchisining guvohnomasini berish tartibi
801. Aerostat uchuvchisi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga binoan ta’lim muassasalarida aerostat uchuvchisi sifatida to‘liq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi.
802. Nomzodning yoshi 17 yoshdan kichik emas va amaldagi tibbiy xulosasiga ega bo‘lishi shart.
803. Aerostat uchuvchisiga 1-betida “Aerostat uchuvchisi” deb yozilgan umumiy namunali aerostat uchuvchisi guvohnomasi beriladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 24 oy.
804. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 861-§ga asosan aerostat uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan huquqlarga mos keladigan bilim va qobiliyat darajasini ko‘rsatishi va 1-8, 10, 13, 16- bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi.)
805. Uskunalar bo‘yicha parvozlar va tungi uchishlar tajribasi guvohnoma egasiga UUQ bo‘yicha uchish xuquqini bermaydi.
15-§. O‘YEUA uchuvchisining guvohnomasini berish tartibi
81. O‘YEUA uchuvchisi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga ko‘ra parvoz bo‘yicha ta’lim muassasalarida O‘YEUA uchuvchisi sifatida to‘liq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi.
82. Nomzodning yoshi 18 yoshdan kichik bo‘lmagan va amaldagi tibbiy xulosaga ega bo‘lishi shart.
83. O‘YEUA uchuvchisiga 1-betida “O‘YEUA uchuvchisi” deb yozilgan umumiy namunali O‘YEUA uchuvchisi guvohnomasi beriladi. Guvohnomaning amal kilish muddati 12 oy.
84. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 87-§ga asosan O‘YEUA uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan xuquqlarga mos keladigan bilim va mahoratlar darajasini ko‘rsatishi va Taqdimnomaning 1 — 10, 13-14, 16-bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17- ilovasi.)
151-§. Planer-uchuvchisining guvohnomasini berish tartibi
841. Planer-uchuvchisi guvohnomasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturga ko‘ra parvoz bo‘yicha ta’lim muassasalarida planer-uchuvchisi sifatida to‘liq kursni tamomlagan shaxslarga beriladi.
842. Nomzod 17 yoshdan kichik bo‘lmasligi va amaldagi tibbiy xulosaga ega bo‘lishi shart.
843. Planer-uchuvchisi guvohnomasi umumiy namunada beriladi va 1-betida “Planer-uchuvchisi” deb yoziladi. Guvohnomaning amal qilish muddati 24 oy.
844. Nomzod ushbu Qoidalarning XXI bobining 871-paragrafiga asosan Planer-uchuvchi guvohnomasi egasiga berilgan huquqlarga mos keladigan bilim va mahoratlar darajasini ko‘rsatishi va Taqdimnomaning 1 — 8, 10, 13, 16-bandlarda belgilangan tartibda imtihon topshirishi kerak (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi).
845. Uskunalar bo‘yicha parvozlar va tungi uchishlar tajribasi guvohnoma egasiga UUQ bo‘yicha uchish huquqini bermaydi.
(151-paragraf O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘iga (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) asosan kiritilgan — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
16-§. HK texnik xizmat ko‘rsatishda bevosita ishtirok etmayotgan aviaxodimlarga guvohnoma berish tartibi
85. HK texnik xizmat ko‘rsatishda bevosita ishtirok etmayotgan aviatsiya xodimlarini malakasi (parchinlovchi, payvandchi, kompozitsiyaviy materiallarni ta’mirlash bo‘yicha xodimlar va boshqalar) tegishli toifa berish bilan belgilanadi.
Xodimlar uchun quyidagi toifalar belgilanadi:
a) “Ar” HK komponentlarini ta’mirlash uchun aviaxodimlari, maxsus protseduralarni bajarish;
b) “Br” HK komponentlarini ta’mirlash uchun aviaxodimlari, maxsus protseduralarni bajarish.
86. Aviaxodimlarga guvohnomalar aviatexnika korxonasida tayyorlanadi. Guvohnoma namunasi ushbu Qoidalarning 24-ilovasida ko‘rsatilgan.
87. Guvohnomaning shakli korxona ma’muriyati tomonidan o‘zgartirilishi mumkin, lekin bu holda namunadagi ma’lumotlar ko‘rsatilishi shart.
88. Guvohnomani berish, olib qo‘yish, bekor qilish, va amal qilishini to‘xtatib turish tartibi aviakorxonaning malaka komissiyasi tomonidan ishlab chiqiladi va amalga oshiriladi.
89. Aviaxodimlar guvohnomasiga kiritilgan yozuvlarning shakli va mazmuni, guvohnomani amal qilish muddatini uzaytirish qoidalari aviatexnik korxona tomonidan ishlab chiqariladi va amalga oshiriladi.
90. Guvohnomaning amal qilish muddati 3 (uch) yildan oshmasligi kerak.
91. Komponentlar bilan ishlash uchun kamida 18 yoshga to‘lgan va mutaxassislik bo‘yicha nazariy va amaliy mashg‘ulotlarni tamomlagan shaxslar qo‘yiladi.
92. “Ar” toifasini olishga talabgor malakali mutaxassis, texnik hujjatlari va TXvaT tashkillashtirish protseduralari yozilgan tilni quyidagi darajada bilishi kerak:
a) yo‘riqnomani, o‘quv qo‘llanmalarni va boshqa texnik hujjatlarni o‘qishi va tushunishi;
b) barcha foydalanuvchilar tomonidan tushuniladigan texnik hujjatlarda yozuvlarni kiritish;
v) o‘z lavozim majburiyatlarini bajarishda tushunmovchiliklarning oldini olish darajasida muloqot qilish.
93. Xodimlar o‘z mutaxassisliklari bo‘yicha komponentlarni bilishlari va barcha vazifalarini mos ravishda bajarishlari va kerakli protsedura va ko‘rsatmalar haqida bilimlarini isbotlashlari kerak.
94. “Ar” toifasiga ega bo‘lgan malakali xodimlar sertifikat beruvchi xodim deb hisoblanmaydi, ular HK komponenti ekspluatatsiyasiga sertifikat yozib berish vakolatiga ega emas.
95. “Br” toifasiga malakali xodimlar “Ar” toifasiga o‘xshash talablarga javob beradilar, biroq shu jumladan:
a) kamida bir yil “Ar” toifasida ish tajribasiga ega bo‘lishi;
b) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha komponentlarni chuqur bilishi;
v) HK ekspluatatsiyasini ta’minlash bo‘yicha rahbariy hujjatlar va turli xizmatlarning o‘zaro hamkorlikni tashkil etishini bilishi;
g) sifatni nazorat qilish tizimini tashkil etishni bilishi kerak.
96. “Br” toifasiga ega bo‘lgan malakali xodim, sertifikatlash bo‘yicha mutaxassis hisoblanadi, ya’ni uning mansab yo‘riqnomasi va boshqa rahbariy hujjatlarga muvofiq komponentga ekspluatatsiyaga ruxsat berish sertifikatini yozish vakolatiga ega.
17-§. Guvohnomani almashtirish qoidalari
97. Guvohnoma yo‘qolgan yoki shikastlangan taqdirda har bir holat bo‘yicha rasmiy xizmat tekshiruvi o‘tkaziladi. Rasmiy xizmat tekshiruv o‘tkazish uchun aviakompaniya (aviakorxona, majmua, aviabo‘linma) boshqaruv rahbarlik tarkibi va boshqaruv xodimlaridan iborat 3 kishidan kam bo‘lmagan komissiya tayinlanadi. Tekshiruv materiallari asosida yangi guvohnoma berish maqsadga muvofiqligi to‘g‘risida komissiya tomonidan xulosa chiqariladi va dalolatnoma tuziladi. Aviaxodimlar rasmiy xizmat tekshiruvini o‘tkazish uchun komissiya raisiga guvohnomani yo‘qotish yoki shikastlanganligi to‘g‘risida yozma ariza bilan murojaat qilishlari shart.
98. Rasmiy xizmat tekshiruvi natijalariga ko‘ra aviakompaniya (aviakorxona, majmua, aviabo‘linma) rahbari aviatsiya xodimlarini malaka komissiyasiga (MMK, MK) yangi guvohnoma olish protseduralarini o‘tish uchun yuboradi.
99. Tekshiruv materiallari rasmiylashtirilgan aviatsiya xodimlarining Takdimnomasi bilan (ushbu Qoidalarning 17, 18 va 19-ilovalar) aviakompaniyaning MKga (MK bo‘lmagan hollarda MMK) yuboriladi, aviakompaniyaning MK aviaxodimning maxsus fanlar bo‘yicha nazariy bilimlari darajani tasdiqlash darajasiga loyikligini aniqlab, unga fuqarolik aviatsiyasining aviatsiya xodimlarining yangi guvohnomasini berish va OMK Davavianazoratga qarorni amalga oshirish to‘g‘risida ariza berish imkoniyati masalasini hal qiladi.
100. Aviaxodimga yangi guvohnoma berish uchun barcha materiallar MK (MK bo‘lmagan hollarda MMK) tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratining OMKsiga yangi guvohnoma berish to‘g‘risida qaror qabul qilish uchun yuboriladi.
101. Guvohnomaning IX, XII, XIII kichik bandlarda yozish uchun joylarning tugashi, egasining familiyasi o‘zgarishi, shaxsiy hujjatlarda yo‘l qo‘yilgan tehnik xatolar bilan bog‘liq hollarda, aviatsiya xodimlarining guvohnomasini almashtirish tartibi yuqorida ko‘rsatilganga o‘xshash bo‘ladi, maxsus fanlardan bilimlarni sinash bundan istisno.
102. Havaskor uchuvchisiga yangi guvohnoma berish OMKda berilgan guvohnomani yo‘qotish yoki shikastlangan holatini tavsiflovchi yozma arizasi asosida Davavianazorat boshlig‘i tomonidan OMK bayonnomasi tasdiqlanganidan keyin amalga oshiriladi.
VI BOB. GUVOHNOMALARNING AMAL QILISH MUDDATI VA ULARNI UZAYTIRISH QOIDALARI
18-§. Guvohnomalarning muddatini uzaytirishning umumiy qoidalari
Guvohnomalarga quyidagi amal qilish muddati belgilanadi:
104. Ekipajning uchuvchi xodimlariga:
a) uchuvchilarga — 12 oy;
b) shturmanlarga — 12 oy;
v) bortmuhandislarga — 12 oy;
g) bortmexanigiga — 12 oy;
d) bortaloqachilariga — 12 oy;
e) havaskor-uchuvchilarga — 24 oy;
e1) aerostat uchuvchilariga — 24 oy;
j) O‘YEUA uchuvchilariga (o‘ta yengil uchish apparatlari) — 12 oy.
z) planer-uchuvchilariga — 24 oy;.
(104-band O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘iga (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) asosan “z” kichik band bilan to‘ldirilgan — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
105. Xizmat ko‘rsatuvchi ekipaj xodimlariga:
a) bortoperatorlarga — 24 oy;
b) bortkuzatuvchilariga — 24 oy.
106. Qolgan aviatsiya xodimlariga:
a) HHB dispetcherlariga — 24 oy;
b) HK TX va O‘YEHK muhandislariga — 5 yil;
v) HK TX va O‘YEHK aviatsiya texniklariga — 3 yil;
g) parvozlarni ta’minlash xodimlariga — 3 yil;
d) radiobyuro aloqachilariga — 3 yil;
e) HKning komponentlarini ta’mirlash bo‘yicha aviaxodimlariga, maxsus jarayonlarni bajarish — 3 yil.
107. Uchuvchilar tarkibi xodimlari, xizmat ko‘rsatuvchi ekipaj xodimlari va HHB dispetcherining guvohnomasi muddati TUEK tibbiy xulosasi muddati davomida amal qiladi.
108. Muddati tugagan guvohnomani, aviaxodimlar, mazkur Qoidalarning 104 — 106-bandlarida ko‘rsatilgan muddatga, mutaxassisligi bo‘yicha, uzaytirishlari lozim.
Aviatsiya texnikasiga texnik xizmat ko‘rsatish tashkiloti Sertifikati va ekspluatant Sertifikatiga ega bo‘lmagan tashkilot xodimlarining guvohnomalari muddati uzaytirilmaydi.
109. Uchuvchi, shturman, bortkuzatuvchisi, bortaloqachisi, bortmuhandislari, bortmexaniklari, bortoperatorlari, HXB dispetcherlari guvohnomasining muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi:
a) TUEK tibbiy xulosasiga ko‘ra mutaxassisligi bo‘yicha ishga ruxsat berish;
b) tegishli malaka komissiyasida maxsus fanlar bo‘yicha imtihon natijalariga ko‘ra;
v) uchish texnikasini, samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish va amaliy ish tajribalarini sinov natijalariga ko‘ra;
g) HXB dispetcherlari uchun dispetcher trenajyorlari va ekipajning uchuvchi tarkibining parvoz taqlid trenajyori uskunasidagi tekshirish natijalariga ko‘ra.
110. Guvohnomaning muddatini uzaytirishni rasmiylashtirish aviatsiya xodimlari Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17, 18 va 19-ilovalari), FA aviatsiya xodimlarining guvohnomasida, uchish kitobchasida qayd etib amalga oshiriladi.
111. Uchish xodimlari guvohnomasining amal qilish muddati quyidagi holatlarda uzaytiriladi:
a) uchuvchi stajyor-xodimining safga kiritilish dasturini o‘tayotgan holatda, guvohnoma muddati tugagayotganda, guvohnomaning uzaytirilishi mutaxassisligi bo‘yicha “Parvozga ruxsat beradigan tibbiy xulosa” asosida amalga oshiriladi. Bu holda nazariy bilimlar va uchish nazorati safga kiritilgandan keyin tekshiriladi;
b) amaldagi uchuvchilar tarkibidagi aviaxodimlar guvohnomasi va kalendar parvoz nazoratining muddati tugagandan keyin, uzaytirilishi mutaxassisligi bo‘yicha “Parvozga ruxsat beradigan tibbiy xulosa”, maxsus fanlar va “Nazariy bilimlarning tekshiruv” natijalari, undan keyingi aerodrom yoki reys sharoitlaridagi parvoz tekshiruvidan so‘ng amalga oshiriladi.
112. Guvohnomalarning amal qilish muddatini uzaytirilishi O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKda amalga oshiriladi.
113. Aviaxodimlarning tekshiruvini tashkillashtirish ustidan nazoratni tegishli malaka komissiyasining raisi amalga oshiradi.
Aviaxodimlarning professional bilimining tekshiruvi biletlar bo‘yicha (nazorat savollari) yoki SHEHM da amalga oshiriladi.
Uchish, muhandis-texnik xodimlari va HXB dispetcherlarining nazariy bilimlari, uchish apparatini boshqarish texnikasi, samolyot boshqaruvi, va amaliy qobiliyat bilimlarini tekshirishini OMK a’zolari amalga oshiradi.
OMK tarkibida zarur mutaxassisi bo‘lmagan holda, OMK raisi (o‘rinbosari) ruxsati bilan tekshiruvni O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi aviakompaniyalari (aviakorxonalar, majmualar, aviabo‘linmalar) MK a’zosi, boshqaruv uchish, boshqaruv tarkibi a’zolari bajarishi mumkin.
114. Guvohnomaning muddatini uzaytirishda muvofiq hujjatlardagi (guvohnoma, taqdimnoma va boshqalar) ko‘rsatilgan baholar boshqa aviatsiya texnikasiga qayta o‘qishni o‘tganda, O‘M (O‘TM) malaka oshirish kurslarida o‘qiganda, MKK, KK, OMKda imtihon topshirganda, ko‘rsatilgan muddat davomida ushbu fanlardan imtihonlar topshirilmaydi, va topshirilgan deb hisoblanib aviatsiya xodimlarining Taqdimnomasiga ko‘chiriladi (mazkur Koidalarning 17, 18 va 19-ilovalari):
a) uchish va xizmat ko‘rsatish xodimlari uchun — 6 oy davomida;
b) boshqa toifadagi aviaxodimlariga — 12 oy davomida.
115. Baholarning amal kilish muddati kurslarni (imtihonlarni topshirish, bilimlar sinovi) tugatish sanasidan yoki MK (OMK)ning yig‘ilish bayonnomasi tasdiqlangan sanadan hisoblanadi.
118. Uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalishida boshqarish, amaliy ishlar qobiliyatlarni tekshirish natijalari amal qilish muddati davomida haqiqiy hisoblanadi, trenajyor tayyorlovi esa — 6 oy davomida.
119. Mazkur Qoidalardagi aviaxodimlar guvohnomalarni uzaytirishda, maxsus fanlardan malaka talablariga nomuvofiq baho olingan holda, qayta topshirish, tegishli OMK, MK (MK bo‘lmaganda MMK) raisi ruxsati bilan, qo‘shimcha tayyorlovdan bir hafta o‘tgach, amalga oshirish mumkin.
120. Mazkur Qoidalardagi guvohnoma muddatini uzaytirish, uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalishida boshqarish, amaliy ish qobiliyatlari va HXBni tekshirishda malaka talablariga muvofiq past baho olgan bo‘lsa, xodimlarga, kalendar oyi davomida keyingi tekshiruv bilan qo‘shimcha mashg‘ulot beriladi.
121. Aviaxodim uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalishida boshqarish, amaliy ish kobilyatlari, HHB, o‘z majburiyatlarini bajarilishi bo‘yicha talab qilinayotgan huquqlarga binoan qayta tekshiruvda, maxsus fanlardan past baho olsa, aviatsiya hodimlari Guvohnomasidagi huquqlarini amalga oshirishga ruxsat berilmaydi. Ushbu xodim uchish texnikasi, samolyotni yo‘nalishida boshqarish, amaliy ish kobilyatlari, HHB bo‘yicha bilim darajasini baholash uchun kalendar oy mobaynida MKga yo‘nalishi lozim, MK mavjud bo‘lmaganda OMKga yo‘llantiriladi. Aviaxodim qayta tekshirishda takroran talabdagidan past baho olsa, aviakorxona rahbari tomonidan bunday xodimning xizmatidan foydalanish bo‘yicha qaror qabul qilinadi.
122. Agar, stajirovka dasturini o‘tash jarayonida g‘arbda ishlab chiqarilgan HKga xizmat ko‘rasuvchi MTTning mutaxassis guvohnomasini amal qilish muddati tugagan yoki tugayotgan bo‘lsa, guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish, stajirovka dasturi tugagandan va imtihon topshirgandan keyin amalga oshiriladi. Guvohnoma amal qilish muddati malaka komissiyaninng (MK) yig‘ilish bayonnomasining tasdiqlangan sanasidan hisoblanadi.
123. Aviaxodimlar guvohnomasining amal qilish muddati tegishli malaka komissiyasi (MMK, MK yoki OMK)da oxirgi topshirgan imtihon sanasidan, mazkur Qoidalarning 104 — 106-bandlarida ko‘rsatilgan muddatlarga uzaytiriladi.
(123-band O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
19-§. Fuqaro aviatsiyasi uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
124. Fuqaro aviatsiyasi uchuvchi Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirilishida quyidagilar talab kilinadi:
a) parvoz ishiga ruxsat berishganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlarni topshirish.
125. 3-darajali uchuvchilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) barcha maqsus fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
2-darajali uchuvchilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 4 — b. ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozim.
1-darajali uchuvchilar uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 4, 5, 16-b ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozim.
126. Uchish texnikasi va samolyotni yo‘nalishida boshqarish bo‘yicha 1 va 2-darajali uchuvchilar 5 (besh)dan kam bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
127. Uchish texnikasi va samolyotni yo‘nalishida boshqarish bo‘yicha, boshqa HKga qayta o‘qigandan keyin, 1 va 2-darajali uchuvchilar uchun mustaqil ishning birinchi yil davomida va 3-darajali uchuvchilar 4 (to‘rt)dan kam bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
128. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi boshqaruv-uchish, instruktorlik tarkibi, nazariy bilim darajasini tekshiruvini yuqori (daraja bo‘yicha bir xil bo‘lganlardan bittasi) HK turida va qo‘shimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qo‘llanmasi” (PEQ) bo‘yicha bilimlari tekshiriladi. Uchish texnikasi HKning har bir turida tekshiriladi.
129. Barcha uchuvchilarning trenajyor tekshiruvi bir yilda bir martadan kam bo‘lmagan holda amalga oshiriladi.
130. Nazariy bilimlarning tekshiruvining natijasi, trenajyordagi tekshiruv, uchish texnikasini tekshirish va samolyotni yunalishda boshqarishni tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv uchuvchining uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi.
20-§. Fuqaro aviatsiyasi shturman guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
131. Fuqaro aviatsiyasi shturman guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilar zarur:
a) parvoz ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlarni topshirish.
132. 3-darajali shturmanlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
2-darajali shturmanlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6-b. ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozim.
1-darajali shturmanlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6, 10, 11, 16-b ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozim.
133. Birinchi, ikkinchi darajali shturmanlar samolyotni yo‘nalishda boshqarish bo‘yicha 5 (besh)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
134. Samolyotni yo‘nalishida boshqarish texnikasi bo‘yicha, 3-darajali shturmanlar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan o‘tgan shturmanlar (malaka darajasiga qaramasdan), mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
135. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi shturmanlar nazariy bilim darajasining tekshiruvini yuqori (daraja bo‘yicha bir xil bo‘lganlardan bittasi) HK turida va qo‘shimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qo‘llanmasi” (PEQ) bo‘yicha bilimlari tekshiriladi. Samolyotni yo‘nalishida boshqarish texnikasi har bir HK turida tekshiriladi.
136. Hamma shturmanlarning trenajer tekshiruvi yilda bir martadan kam bo‘lmagan holda olib boriladi.
137. Nazariy bilimlarning tekshiruvining natijasi, trenajyordagi tekshiruv, uchish texnikasini tekshirish va samolyotni yunalishda boshqarishni tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi).
Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv uchuvchining uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi.
21-§. FA bortmuhandis (bortmexanik) Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
138. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandis (bortmexanik) guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilar zarur:
a) parvoz ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlarni topshirish.
139. Uchinchi darajali bortmuhandis va bortmexaniklar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
Ikkinchi darajali bortmuhandis va bortmexaniklar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4-bandiga ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozim.
Birinchi darajali bortmuhandis (bortmexanik)lar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 8, 9, 16-boblariga ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozim.
140. Birinchi, ikkinchi darajali bortmuhandis (bortmexanik)lar amaliy ish qobiliyatlari bo‘yicha 5 (besh)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
141. 3-darajali bortmuhandis (bortmexanik)lar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan o‘tgan bortmuhandis (bortmexanik)lar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari bo‘yicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
142. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi bortmuhandis (bortmexanik) lar nazariy bilim darajasining tekshiruvini yuqori (daraja bo‘yicha bir xil bo‘lganlardan bittasi) HK turida va qo‘shimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qo‘llanmasi” (PEQ) bo‘yicha bilimlari tekshiriladi. Amaliy ish qobiliyatlari har bir HK turida tekshiriladi.
143. Hamma bortmuhandis (bortmexanik)lar, lavozimiga, ish tajribasiga va malaka darajasiga qaramasdan trenajyor tekshiruv yilda bir martadan kam bo‘lmagan holda olib boriladi.
144. Nazariy bilimlarning tekshiruvi natijasi, trenajyordagi tekshiruv, amaliy ish qobiliyatlari tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi).
Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv bortmuhandis (bortmexanik)lar uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi.
22-§. Fuqaro aviatsiyasi bortaloqachi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
145. Fuqaro aviatsiyasi bortaloqachi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilar zarur:
a) parvoz ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlarni topshirish.
146. 3-darajali bortaloqachilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
2-darajali bortaloqachilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 11, 13-bandlarga ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozim.
1-darajali bortaloqachilar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 4, 11, 13, 16-bandlariga ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt) bahoga ega bo‘lishlari lozi.
147. 1, 2-darajali bortaloqachilar amaliy ish qobiliyatlari bo‘yicha 5 (besh)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim. 3-darajali bortaloqachilar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan o‘tgan bortaloqachilar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari bo‘yicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
148. Bir nechta HKda parvozni amalga oshiruvchi bortaloqachilar nazariy bilim darajasini tekshiruvini yuqori (daraja bo‘yicha bir xil bo‘lganlardan bittasi) HK turida va qo‘shimcha boshqa HKlarda “Parvoz ekspluatatsiyasi qo‘llanmasi” (PEQ) bo‘yicha bilimlari tekshiriladi. Amaliy ish qobiliyatlari har bir HK turida tekshiriladi.
149. Hamma bortaloqachilar, lavozimiga, ish tajribasiga va malaka darajasiga qaramasdan trenajyor tekshiruv yilda bir martadan kam bo‘lmagan holda olib boriladi.
150. Nazariy bilimlar tekshiruvining natijasi, trenajyordagi tekshiruv, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv bortaloqachi uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi.
23-§. Havaskor-uchuvchi Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
151. Havaskor-uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagi asoslarga ko‘ra amalga oshiriladi:
a) uchish ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKga maxsus fanlar bo‘yicha imtihon topshirishga ruxsat olish uchun yozma ariza;
v) oxirgi 2 yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat;
g) 2 ta rasmiylashtirilgan taqdimnoma.
152. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlar o‘tkaziladi. Hamma fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
153. Imtihon yozma shaklda topshiriladi. Hamma fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
154. Uchish texnikasi va samolyotni yo‘nalishida boshqarishni tekshirilishi, O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMK inspektorlari yoki OMK raisi (o‘rinbosari)ning ruxsati bilan, O‘zbekiston Respublikasi FA ekspluatantlarning MK uchuvchi inspektorlari amalga oshiradilar.
Uchish texnikasi va samolyotni yo‘nalishida boshqarish bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
155. Agar oxirgi 6 oy ichida 10(o‘n) ta uchish va qo‘nishlar amalga oshirilmagan bo‘lsa, havaskor-uchuvchi o‘z xuquqlaridan foydalanishi mumkin emas.
156. Nazariy bilimlarni, uchish texnikasi va samolyotni yo‘nalishida boshqarishni tekshirish natijalari, uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi).
231-§. Aerostat uchuvchisi Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
1561.Aerostat uchuvchisi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagi hujjatlar asosida amalga oshiriladi:
a) uchish ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) oxirgi 2 yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat;
v) 2 ta nusxada rasmiylashtirilgan taqdimnoma.
1562. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlar o‘tkaziladi.
1563. Imtihon yozma shaklda topshiriladi. Hamma maxsus fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt) dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
1564. Uchish texnikasini boshqarishning tekshirilishi, O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMK inspektorlari yoki OMK raisi (o‘rinbosari)ning ruxsati bilan, O‘zbekiston Respublikasi FA ekspluatantlarning MK uchuvchi inspektorlari amalga oshiradilar.
Uchish texnikasini boshqarish bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
1565. Agar oxirgi 6 oy ichida 4 ta uchirish va qo‘tarish amalga oshirilmagan bo‘lsa, aerostat uchuvchisi o‘z xuquqlaridan foydalanishi mumkin emas.
1566. Nazariy bilimlarni, uchish texnikasini boshqarishning tekshirish natijalari, uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi).
24-§. O‘YEUA uchuvchisi Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
157. O‘YEUA uchuvchisi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi:
a) imtihonlarni topshirish uchun OMKga ariza;
b) uchish ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
v) oxirgi yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat;
g) uchish texnikasini boshqarishni tekshirish sanasi qo‘rsatilgan uchish kitobi;
d) Imtihomlarni topshirish uchun Davavianazoratning OMKga berilgan ikkita rasmiylashtirilgan taqdimnomasi.
158. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlar o‘tkaziladi. Hamma fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
159. O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKda faqat korxona boshqaruv-instruktorlar tarkibining guvohnomalari amal qilish muddati uzaytiriladi. Oddiy uchuvchilar guvohnomalarini ish joylarida uzaytiradilar.
160. Uchish texnikasi boshqarishni tekshirilishi, O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMK inspektorlari yoki OMK raisi (o‘rinbosari)ning ruxsati bilan, uchuvchi-instruktorlari amalga oshiradilar. Uchish texnikasi boshqarish bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
161. Agar oxirgi 6 oy ichida 10(o‘n) ta uchish va qo‘nishlar amalga oshirilmagan bo‘lsa, O‘YEUA uchuvchisi o‘z xuquqlaridan foydalanishi mumkin emas.
162. Nazariy bilimlarni, uchish texnikasi boshqarishni tekshirish natijalari, uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi).
241-§. Planer-uchuvchisi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
1621. Planer-uchuvchisi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagi hujjatlar asosida amalga oshiriladi:
a) imtihonlarni topshirish uchun OMKga ariza;
b) uchish ishiga ruxsat berilganligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
v) oxirgi yil davomida uchgan soatlarini tasdiqlovchi hujjat;
g) uchish texnikasini boshqarishni tekshirish sanasi ko‘rsatilgan uchish kitobi;
d) imtihonlarni topshirish uchun Davavianazorat tomonidan OMKga berilgan 2-ta rasmiylashtirilgan taqdimnomasi.
1622. Mazkur Qoidalarning 17-ilovasida ko‘rsatib o‘tilgan fanlar bo‘yicha imtihonlar topshiriladi. Barcha fanlar bo‘yicha baholar 4 (to‘rt)dan past bo‘lmasligi lozim.
1623. Uchish texnikasini tekshirilishi, Davavianazoratning OMK inspektorlari ruxsati bilan, uchuvchi-instruktorlari tomonidan amalga oshiriladi. Uchish texnikasi bo‘yicha baholar 4 (to‘rt)dan past bo‘lmasligi lozim.
1624. Agar oxirgi olti oy ichida oltita uchish va qo‘nishlar amalga oshirilmagan bo‘lsa, planer-uchuvchisi o‘z huquqlaridan foydalanishi mumkin emas.
1625. Nazariy bilimlar va uchish texnikasini tekshirish natijalari uchish kitobi va uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi).
(241-paragraf O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘iga (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) asosan kiritilgan — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
25-§. Fuqaro aviatsiyasi bortoperatori guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
163. Bortoperatori guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda quyidagilariga asosan amalga oshiriladi:
a) uchish ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlarni topshirish.
164. 3-darajali bortoperatorlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) hamma maxsus fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
2-darajali bortoperatorlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 16, 18-bandlarga ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
1-darajali bortoperatorlar, uchish xodimining Taqdimnomasidagi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 16, 17, 18, 21 -bandlariga ko‘ra 5 (besh) bahoga, qolgan fanlar bo‘yicha esa 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
165. 1, 2-darajali bortoperatorlar amaliy ish qobiliyatlari bo‘yicha 5 (besh)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
166. 3-darajali bortoperatorlar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan o‘tgan bortoperatorlar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari bo‘yicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
150. Nazariy bilimlarini, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish xaqidagi yozuv bortoperatori uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi.
26-§. FA bortkuzatuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
168. Bortkuzatuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi:
a) uchish ishiga ruxsat beringanligi haqidagi TUEKsining tibbiy xulosasi;
b) mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlarni topshirish.
169. Bortkuzatuvchilar, malaka darajasidan kelib chiqib, hamma fanlar bo‘yicha malaka darajasiga muvofiq baholarga ega bo‘lishlari lozim.
1-darajali bortkuzatuvchilar amaliy ish qobiliyatlari, “Parvoz ekspluatasiyasi qo‘llanmasi” (PEQ), AQV va ularni avariya holatida qo‘llash qoidalar, yo‘lovchilarni oziq-ovqat bilan ta’minlash hizmatini tashkillashtirish, yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish texnologiyalar bo‘yicha 5 (besh)dan past bo‘lmagan, boshqa fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
2-darajali bortkuzatuvchilar amaliy ish qobiliyatlari, AQV va ularni avariya holatida qo‘llash qoidalar, yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish texnologiyalar bo‘yicha 5 (besh)dan past bo‘lmagan, boshqa fanlar bo‘yicha 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
170. 3-darajali bortkuzatuvchilar va boshqa HKga qayta tayyorlovdan o‘tgan bortkuzatuvchilar (malaka darajasiga qaramasdan), amaliy ish qobiliyatlari bo‘yicha mustaqil ishining birinchi yil davomida 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
171. Bortkuzatuvchilarning amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni yuqori turuvchi mutaxassislar (bortkuzatuvchi-instruktor, uchish bo‘linmasining katta bortkuzatuvchisi, bortkuzatuvchi-inspektor) tomonidan amalga oshiriladi.
Amaliy ish qobiliyatlarini kalendar (rejali) tekshirilishi mazkur Qoidalarning 118-bandida ko‘rsatilgan muddatdan oshmagan bo‘lsa, guvohnoma muddatini uzaytirishda hisobga olish ruxsat etiladi.
172. Nazariy bilimlarni, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari uchish xodimlarining Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi). Guvohnomaning amal kilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv bortkuzatuvchining uchish kitobi va guvohnomasida rasmiylashtiriladi.
27-§. HHB dispetcheri Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
173. HHB dispetcheri guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish quyidagilar asosida amalga oshiriladi:
a) havodagi harakatlarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha funksional majburiyatlarni bajarishga kirishish haqida UTEK tibbiy xulosasi;
b) mazkur Qoidalarning 118-bandiga muvofiq fanlar bo‘yicha imtihonlarni topshirish.
174. 3-darajali HHB dispetcherlari barcha fanlardan 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim, trenajyor mashg‘ulotlari va amaliy ishlar qobiliyatlarini tekshirish bo‘yicha 4(to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lishlari lozim.
175. 2-darajali HHB dispetcherlari, Dispetcherlik tarkibi Taqdimnomasining 1, 2, 4 va 5 bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlardan 5(besh)dan past, boshqa fanlardan 4(to‘rt)dan past, amaliy ishlarni qobiliyatlarini tekshirish bo‘yicha (texnologik jarayonlarni tekshirish paytidagi o‘rtacha baho) 5(besh)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
1-darajali HHB dispetcherlari, Dispetcherlik tarkibi Taqdimnomasining 1, 2, 4, 5 va 9 bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlardan 5(besh)dan past, boshqa fanlardan 4(to‘rt)dan past, amaliy ishlarni qobiliyatlarini tekshirish bo‘yicha (texnologik jarayonlarni tekshirish paytidagi o‘rtacha baho) 5(besh)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
176. Ish joyida amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni yuqori rahbar mutaxassis, rahbar (trenajyorda — trenajyor instruktori) tomonidan amalga oshiriladi.
177. HHB dispetcheri guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirishda, ish joyida amaliy ish qobiliyatlarni va trenajyorda mashqlarni o‘tkazish tekshiruvlari, 6 (olti) oy muddatdan oshmagan xolda hisobga olinadi.
Birinchi yil mustaqil ishlayotgan dispetcherlarga va YDP, ADP, Tower dispetcherlarga, ish joyida amaliy ish qobiliyatlarni va trenajyorda mashqlarni o‘tkazish tekshiruvlari, 3 (uch) oy muddatdan oshmagan xolda hisobga olinadi.
178. Nazariy bilimlarni, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish natijalari, trenajyorda mashqlarni o‘tishi, dispetcherlik tarkibi Taqdimnomasiga qayd yetiladi (mazkur Qoidalarning 18-ilovasi).
28-§. HKga texnik xizmat ko‘rsatish muhandis Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
179. Havo kemasi va aviadvigatelga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandis mazkur Qoidalarning 19-ilovasida ko‘rsatilgan fanlardan imtihon topshiradi.
180. HKning AREJga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandis mazkur Qoidalarning 19-ilovasida ko‘rsatilgan fanlardan imtihon topshiradi.
181. HKning (AREJ)ga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandis, o‘nga berilgan toifa ko‘ra, mazkur Qoidalarning XXI-bob 88-§ga talablariga muvofiq bilim darajasiga ega bo‘lishi lozim.
182. Fanlar bo‘yicha bilim darajasini tekshirish, tegishli malaka komissiyalarida (MMK, MK, OMK)da o‘tkaziladi. Bir necha turdagi HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ruxsatga ega bo‘lgan muhandislarning bilimini tekshirish yuqori turdagi HKda o‘tkaziladi (daraja bo‘yicha bir xil bo‘lganlardan bittasi). Barcha fanlardan 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
183. Nazariy bilimlar tekshiruv natijalari muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi).
184. O‘YHKga xizmat ko‘rsatuvchi muhandis mazkur Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq imtihon topshiradi.
185. O‘YHK muhandisining bilim sinovlari, tegishli malaka komissiyalari (MMK, MK, OMK) da o‘tkaziladi. Barcha fanlardan 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
186. O‘YHK muhandisining bilim tekshiruv natijalari, muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi).
29-§. HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha aviatsiya texnigi Guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish tartibi
187. Havo kemasi va aviadvigatelga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha aviatsiya texnigi, mazkur Qoidalarning 19-ilovasida ko‘rsatilgan fanlardan imtihon topshiradi.
188. HKning AREJga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha, aviatsiya texnigi mutaxassiligini hisobga olgan holda, mazkur Qoidalarning 19-ilovasida ko‘rsatilgan fanlardan imtihon topshiradi.
189. 3-darajali aviatsiya texnigi HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha, barcha operatsiyalarni mazkur Qoidalarning XXI-bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim.
190. 2-darajali aviatsiya texnigi HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha, barcha operatsiyalarni mazkur Qoidalarning XXI- bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim.
191. 1-darajali aviatsiya texnigi HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha, barcha operatsiyalarni mazkur Qoidalarning XXI- bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim.
192. G‘arbda ishlab chiqarilgan HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha aviatsiya texnigi, HKga texnik xizmat ko‘rsatishda barcha jarayonlarini mazkur Qoidalarning XXI-bob 88-§ga muvofiq bajara olishi lozim.
193. Fanlar bo‘yicha bilim darajasini tekshirish, tegishli malaka komissiyalari (MMK, MK, OMK)da o‘tkaziladi.
Bir necha turdagi HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ruxsatga ega bo‘lgan aviatsiya texniklarning bilimini tekshirish yuqori turdagi HKda o‘tkaziladi (daraja bo‘yicha bir xil bo‘lganlardan bittasi). Barcha fanlardan 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
194. Nazariy bilimlar tekshiruv natijalari muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi).
195. O‘ta yengil havo kemasiga va aviadvigatelga texnik xizmat ko‘rsatuvchi aviatexnik mazkur Qoidalarning 19-ilovasida ko‘rsatilgan fanlardan imtihon topshiradi.
196. O‘YHK aviatexnikning bilim sinovlari, tegishli malaka komissiyalari (MMK, MK, OMK) da o‘tkaziladi. Barcha fanlardan 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga ega bo‘lishlari lozim.
197. O‘YHK aviatexnikning bilim tekshiruv natijalari, muhandis-texnik tarkibining Taqdimnomasida qayd etiladi (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi).
VII BOB. AVIAXODIM GUVOHNOMASINING AMAL QILISHINI TO‘XTATIB TURISH VA BEKOR QILISH TARTIBI
30§. Aviaxodim guvohnomasining amal qilishini to‘xtatib turish
198. Xizmat va uchishni taminlash jarayonida aviatsiya xodimi tomonidan, parvozlarlar xavfsizligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavflar vujudga keltirilsa, aviatsiya hodisasiga, odamlar sog‘ligi va hayotiga bevosita taqlid solishga olib keladigan qoida va me’yorlar buzilgan xollarda, O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat mansabdor shaxslariga, aviaxodimlar guvohnomasining amal qilishini vaqtinchalik to‘xtatib turishiga huquq beriladi, FA ekspluatantlar (aviakompaniyalar, majmualar, muassasalar, aviatizimlar)ning boshqaruv-uchuvchilar va raxbarlar tarkibiga esa tekshiruv tugaguniga va chora ko‘rilguniga qadar aviaxodim guvohnomasidagi malaka belgilarini amal qilishini to‘xtatib turish uchun huquq beriladi.
Tekshiruv qilinadigan aviahodisalar ro‘yxati, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 27-dekabrdagi 505-sonli qarori bilan tasdiqlangan AHHTQ (aviatsiya halokat va hodisalarini tekshirish qoidalari)ning 1-ilovasida o‘rnatilgan.
Aviaxodimining odamlar xayotiga va sog‘ligiga, parvozlarlar xavfsizligiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavflar vujudga kelish omillariga quyidagilar kiradi:
a) havo kemasining uchish yaroqliligiga ta’sir etuvchi ishlarni bajarish texnologiyasiga rioya qilmaslik;
b) inspeksiya tekshiruv vaqtida aniqlangan malakaviy tayyorgarlikning yetishmasligi;
v) parvozlarni ta’minlash va bajarish, havo harakatini boshqarish, texnik xizmat ko‘rsatishdagi ishlarni bajarishda o‘rnatilgan tartiblarni muntazam yoki bir martalik qo‘pol ravishda buzish.
Guvohnomani amal qilishini to‘xtatuvchi mansabdor shaxs, ko‘rsatmani rasmiylashtiradi va uni mazkur aviaxodim ishlaydigan tashkilot (bo‘lim) rahbariga yuboradi.
199. Yo‘l qo‘yilgan qoidabuzarliklar uchun, O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning mansabdor shaxslari guvohnomani amal qilishini to‘xtatish huquqiga ega:
a) O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining xamma xodimlaridan;
b) O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKsida fuqaro aviaxodim guvohnomasini olgan boshqa bo‘limlar aviaxodimlaridan;
v) havaskor uchuvchilardan;
g) O‘YEUA uchuvchilaridan.
200. Fuqaro aviatsiyasi ekspluatant (aviakompaniyalar, komplekslar, muassasalar, aviatizimlar)ining boshqaruv-uchish, inspektorlik va rahbarlik tarkibi bevosita qo‘l ostida bo‘lgan aviaxodim guvohnomasidagi malaka baho natijalarini amal qilish muddatini to‘xtatish huquqiga ega.
201. Guvohnomaning amal qilish muddatini qayta tiklash uchun tashkilot (bo‘lim) rahbari, aviaxodimni OMKda belgilangan tartibda darajasini tasdiqlash uchun yuboradi.
31-§. Aviaxodim guvohnomasini bekor kilish
202. Quyidagi xollarda aviaxodim guvohnomasi so‘ndirilishi mumkin:
a) yo‘qotilganda, shikast yetkazilganda, ism-sharifi o‘zgartirilganda va boshqa texnik sabablarga ko‘ra guvohnomani almashtirganda (avval berilgan guvohnoma so‘ndiriladi);
b) aviatexnik guvohnomasi o‘rniga muhandis guvohnomasi berilganda (aviatexnik guvohnomasi so‘ndiriladi);
v) aviaxodimning ishdan nafaqaga ketishi, sog‘ligi tufayli yoki o‘limi tufayli ish joyidan ma’lumotnoma berilganda;
g) ishda5 yildan ortiq tanaffus bo‘lganda (uchishda, texnik xizmat ko‘rsatishda, havo harakatini boshqarishda, parvozlarni ta’minlashda);
d) O‘zbekiston Respublikasi sud organlarining qarorlari bo‘yicha.
203. Aviaxodim guvohnomasini so‘ndirish O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKning qaroriga muvofiq “Aviaxodimga guvohnoma berish reyestri”da, 13-grafasidagi “Izoh”da guvohnoma sanani va bayyonnoma raqamini ko‘rsatilishi bilan qayd etiladi.
204. Aviaxodimning bekor kilingan guvohnomasi reyestrdan chiqariladi.
VIII BOB. AVIAXODIMLAR GUVOHNOMALARINI HISOBGA OLISH. GUVOHNOMALARNI BERISHNING REYESTR YURITISH QOIDALARI.
205. Aviaxodimlarning berilgan guvohnomalarini hisobga olish va ro‘yxatdan o‘tkazish maxsus reyestrda yuritiladi (mazkur Qoidalarning 20-ilovasi).
206. O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKda mazkur Qoidalarning 1-bandida (“n” va “o” kichik bandlardan tashqari) ko‘rsatilgan aviaxodimlarga guvohnoma berish reyestri yuritiladi, aviakorxona (aviakompaniyalar)ning MK (MMK)da esa HKga THKda bevosita ishtirok etmaydigan parvozlarni ta’minlash xodimlari, radiobyuro aloqachisi va aviaxodimlarga olib boriladi.
207. Aviaxodimlarga guvohnomani berish reyestri OMKda elektron shaklda yuritiladi. Har bir guvohnomaning egasiga ma’lumotlarni reyestrda ko‘rsatgan holda rasmiylashtirilgan anketa shaklida reyestrni yuritishga yo‘l qo‘yiladi.
208. Guvohnoma blanklari qat’iy hisobot hujjatlari bilan barobar saqlanadi. Aviaxodimlar guvohnomasini berish bilan shug‘ulanadigan mansabdor shaxslar ularning saqlanishligi uchun shaxsiy javobgarlikni o‘z zimmalariga oladilar. Guvohnomalar blanklarini qabul qilish-uzatish dalolatnoma asosida amalga oshiriladi.
209. Aviaxodimga guvohnomani berilayotganda, guvohnomaning har bir blankining barcha grafalari belgilangan shaklda to‘ldirilib, guvohnoma berish reyestirga kiritiladi.
210. O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat OMK, aviakorxona (aviakompaniyalar, majmualar, aviatizimlar)ning malakali komissiyalari (MMK, MK) tomonidan mazkur Qoidalarning 23-ilovasida ko‘rsatilgan, “Aviaxodimlarning ro‘yxatdan o‘tkazish jurnali” yuritilishi shart.
211. Aviaxodimlarining guvohnomasi bekor kilingan taqdirda, mazkur Qoidalarning 202-bandiga muvofiq, OMK bayonnomasining raqami, sababi va sanasi ko‘rsatilgan guvohnomani so‘ndirilganligi to‘g‘risidagi yozuv guvohnomalar reyestrida qayd etiladi.
IX BOB. FUQARO AVIATSIYASINING AVIAXODIMLARINI TASNIFLASH QOIDALARI.
32-§. Umumiy nizomlar
212. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlarining malakasi malaka talablariga muvofik belgilanadi va tegishli daraja bilan tasdiqlanadi: 3 (uchinchi), 2 (ikkinchi), 1 (birinchi).
213. Malaka darajalar quyidagi maqsadlar uchun beriladi:
a) professional tayyorgarligi darajasini oshirish;
b) parvozlar xavfsizligi va muntazamligini ta’minlash;
v) aviatsiya xodimlarini malakasiga muvofiq ratsional tanlash va taqsimlash;
g) aviaxodimlarning malakasi, bilimlari va ish stajiga bog‘liq bo‘lgan, ish haqi tizimining to‘g‘ri qo‘llanilishi.
214. Quyidagi aviaxodimlarga nazariy tayyorgarlik, amaliy ish qobiliyat, ish staji va ish tajribasi darajasiga qarab 3 (uchinchi), 2 (ikkinchi) va 1 (birinchi) darajalar tayinlanadi:
a) uchuvchilarga;
b) shturmanlarga;
v) bortmuhandislariga;
g) bortmexaniklariga;
d) radioaloqa operatorlariga;
e) yuk tashuvchi HK bortoperatorlariga;
yo) bortkuzatuvchilariga;
j) HHB dispetcherlariga;
z) HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha aviatsiya texniklariga.
215. Davavianazorat OMKda o‘quv muassasalarini bitirgan uchish xodimlariga darajaning dastlabki tayinlanishi amalga oshiriladi.
216. O‘quv muassasalarini bitirgan aviaxodimlar MMK va MK, yoki MMK va OMK (MK bo‘lmasa) orqali klassifikatsiya (tasniflash) darajasini tayinlash jarayonidan quyidagi tartibda o‘tadilar:
a) uchuvchilar, shturmanlar — o‘quv mashg‘ulotlarining to‘liq kurslarini tugatganligi bo‘yicha hujjatlarni taqdim etgandan so‘ng, yoki qo‘shimcha ravishda simulyator va uchish mashg‘ulotlarining aktlarini UM (UMM)ga taqdim etadilar, agar mag‘ulotlar o‘quv yurtida o‘tilmagan bo‘lsa;
b) HKning bortmuhandis (bortmexanik), bortalokachi, bortoperatorlari — FA uchish tarkibini tayyorlash dasturi bo‘yicha safga kiritish dasturlarini o‘tgandan keyin, bortkuzatuvchilari esa Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan safga kiritish dasturlarini o‘tgandan keyin;
v) HHB dispetcherlar, HKga texnik xizmat qo‘rsatish bo‘yicha aviatexniklar — mustaqil ishlash uchun stajirovka dasturidan o‘tib, mutaxassislik bo‘yicha ta’lim muassasalarining tugatganiligi bo‘yicha hujjatlarni taqdim etgandan keyin.
217. Fuqaro aviatsiyasining darajalash bo‘yicha tartib-taomillaridan o‘tayotgan aviatsiya xodimlari sog‘liq xolati buyicha belgilangan talablarga javob berishi kerak hamda nazariy tayyorgarlik, amaliy ish qobiliyatlarga ega bo‘lishi va malaka darajasiga muvofiq HHB funksiyalarini bajarishi kerak.
218. Havaskor-uchuvchilar, aerostat uchuvchilari, O‘YEUA uchuvchilari va planer-uchuvchilariga malaka darajasi berilmaydi.
(218-band O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘i (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
219. Intizomiy jazo olgan fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlarining malakasi oshirilishiga faqat intizomiy jazo bekor qilingandan keyin yo‘l qo‘yiladi.
220. Malaka darajasi pasaygan FA aviaxodim, o‘z mutaxassisligi buyicha kamida bir yil ishlagandan so‘ng malakasini tiklashga qo‘yiladi. Malaka darajasi pasaytirilganda aviaxodim guvohnomasi almashtirilishi lozim.
221. O‘z aybi sababli avia hodisaga yul qo‘ygan FA aviaxodimi, malaka darajasini ko‘tarish uchun o‘z mutaxassisligi bo‘yicha kamida bir yil ishlagan bo‘lishi kerak.
222. HKga THK bo‘yicha muhandisiga quyidagi toifalar beriladi:
a) muhandis;
b) II toifali muhandis;
v) I toifali muhandis;
d) “A” toifali muhandis;
e) “B” toifali muhandis;
f) “S” toifali muhandisi.
HKga THK bo‘yicha aviatexnikiga malaka darajasini berish bilan birga muvofiq razryadlar, xamda “A”, “B” toifalari (G‘arbda ishlab chiqarilgan HKga) beriladi.
MTHga daraja, toifa berish aviatexnik korxonasining MMK va MK yoki MMK va OMKda (MK bo‘lmaganda) tayinlanadi. “S” darajasi Davavianazorat OMKda tayinlanadi.
33-§. Darajani oshirish tartibi
223. Malaka darajasini oshirish huquqiga ega aviaxodimlar xizmat rahbari nomiga ariza taqdim etadi, natija ijobiy bo‘lsa rahbar aviaxodimlarga Taqdimnomani 4 (to‘rt) nusxada rasmiylashtiradi va ularni tegishli malaka komissiyalari (MMK,MK,OMK) ga yuboradi (mazkur Qoidalarning 17, 18 i 19-ilovalari).
224. Tegishli malaka komissiyasiga kelgan malaka darajasiga da’vogar nomzodlar o‘zi bilan quyidagi hujjatlarni olib kelishi kerak:
a) amaldagi guvohnoma;
b) tibbiy ko‘rik to‘g‘risidagi guvohnoma (uchish xodimlari, xizmat ko‘rsatish xodimlari va HHB dispetcherlari uchun);
v) uchish kitobi (uchish xodimlari uchun),
g) pasport;
d) HHHK xizmatining dispetcher kitobchasi.
226. Uchuvchilar tarkibi, HHB dispetcherlarining 1-darajali malakaga oshirishda nazariy bilimlarini, boshqaruv texnikasini, samolyotni yo‘nalishda boshqarishni, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish, MTTni “S” toifasiga oshirish uchun MK va OMKda quyidagi aviaxodimlar o‘tadi:
a) uchuvchilar;
b) shturmanlar;
v) bortmuhandislar;
g) bortmexaniklar;
d) bortradistlar;
e) HHB dispetcherlari;
yo) HKga THK bo‘yicha muhandislar.
227. Yuk HK bortoperatori, bortkuzatuvchilari birinchi malaka darajasini olish jarayonini MMK va MK o‘tadilar.
228. Uchish xodimlarining, muhandis-texnik tarkibi, HHB dispetcherlarining nazariy bilimlarni tekshirish, amaliy mashg‘ulotlarni bajarish, ikkinchi darajali malakaga oshirishda va mutaxassislarni I darajali mutaxassis va II darajali mutaxassis, “A” va “V” toifali darajasidagi mutaxasislar oshirishi uchun, MK va MMK da quyidagi aviaxodimlar o‘tadi:
a) uchuvchilar;
b) shturmanlar;
v) bortmuhandislari;
g) bortmexaniklari;
d) bortalokachilari;
e) yuk samolyotlari bortoperatorlari;
yo) bortkuzatuvchisi;
j) HHB dispetcherlari;
z) HKni ta’mirlash muhandislari;
i) HKni ta’mirlash aviatexnigi.
229. MK bo‘lmagan aviakorxonlarda 3 darajani berish, 2 va 1 darajaga ko‘tarish, mutaxassis darajasini berish va oshirish, tehnik muhandislarni darajasini oshirish va berish, 2-toifa muhandisi, 1-toifa muhandisi, “A” toifali muhandis, “V” toifali muhandis darajasini berish va oshirish MMK va O‘zbekistan Respublikasi Davavianazorat OMK da bajariladi.
Aviakompaniyalarda (aviakorhona, aviabo‘linmalarda) MMK mavjud bo‘lmasa, mazkur Qoidalarning 228-bandda ko‘rsatilgan vazifalarini MK bajaradi.
230. Aviaxodimga 3 darajani tayinlash bilan birga guvohonomani berishini Oliy Malaka Komissiya (OMK) amalga oshiradi.
231.HKga texnik hizmat ko‘rsatish buyicha aviatexnikga darajani tayinlash bilan birga tegishli toifa ham beriladi.
232. Fuqaro aviatsiyasi aviaxodimlarining malaka darajasini oshirish maqsadida nazariy bilimlari yoki amaliy qobiliyatlari tekshirilib, natijasi mazkur Qoidalar talablariga muvofiq bo‘lmagan, lekin amaldagi malaka darajasiga muvofiq bo‘lgan holda, xodim malaka darajasini oshirish uchun bir oydan keyin imtihonlarni qayta topshirishi mumkin.
233. Fuqaro aviatsiyasining aviaxodimlari berilgan malaka darajasiga mos kelmaydigan baho olgan bo‘lsa u malaka darajasida xizmat ko‘rsatishning nazariy bilimlarini yoki amaliy ish qobiliyatlarini tekshirganda, o‘z vazifalarini bajarish huquqini yo‘qotadi va bir oy ichida malaka komissiyasida oldin belgilangan malaka darajasini tasdiqlashi shart.
234. Fuqaro aviatsiyasining aviaxodimlari, malaka darajasi tasdiqlangach, berilgan darajaga mos kelmagan baholar olgan bo‘lsa, unda bir pog‘onaga malaka darajasi tushiriladi.
235. Malaka darajasini tasdiqlash uchun MKga OMKga jo‘natilgan fuqaro aviatsiyasi aviaxodimi nazariy bilim va amaliy ish tajribalarini sinovdan o‘tkazish buyrug‘i berilgan kundan boshlab bir oy ichida o‘tishi majburiy hisoblanadi. Agar aviaxodimning biror bir sababga ko‘ra (kasallikdan tashqari) bir oy ichida tekshirishlardan o‘tmagan bo‘lsa, unga o‘z vazifalarini bajarishi uchun ruxsat berilmaydi va OMK, MK yig‘ilishida bundan keyingi foydalanish masalasini hal etadi.
236 Aviakompaniyalar (aviakorxonalar, majmualar, aviabo‘linma) rahbarlari O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratga quyidagilarni iltimos qilish huquqiga ega:
a) Aviaxodisani oldini olgani uchun, yuqori uchish mahorati, havo transportini boshqarish va HKga texnik xizmat ko‘rsatishda muayyan hollarda mohir va anik harakatlar uchun malaka darajasini, aviakompaniya xodimlari muddatdan oldin darajasini oshirish to‘g‘risida;
b) aviaxodimlar bevosita parvoz xavfsizligiga tahdid bo‘luvchi harakat sodir qilgan bo‘lsa, malaka darajasini tushirish to‘g‘risida;
v) darajalar va toifalar berishda aviatsiya xodimlari uchun talab qilinadigan xizmat darajasini yoki ish stajini o‘zgartirish to‘g‘risida.
237. Malaka darajasini, aviatsiya xodimlarining toifasini oshirish yoki tushirish to‘g‘risidagi iltimosnoma (ma’lumotlar) ish holatlarini ko‘rsatuvchi hujjatlar bilan birga O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratga taqdim etiladi.
238. Malaka darajasi, toifasi va egallab turgan lavozimidan kelib chiqib aviaxodimlar maxsus fanlar bo‘yicha nazariy bilimlar darajasini tekshirishni MMK va MK yoki MK va OMKda o‘tadi.
Aviaxodimlarining nazariy bilimlarini tekshirish biletlar (nazorat savollar) bo‘yicha yoki SHEXMda amalga oshiriladi.
239. Malakaviy komissiyalarda har bir maxsus fanlar uchun nazariy bilimlarni og‘zaki yoki yozma ravishda tekshirish odatda bitta ekspert tomonidan amalga oshiriladi.
240. Aviatsiya xodimlariga imtihon topshirish uchun ajratilgan vaqt sinov uchun 20 daqiqadan ortiq bo‘lmagan muddatga belgilanadi. Kunlik imtihonlar soni — 3 (uch)dan ortiq bo‘lmasligi keraq.
241. Uchuvchi xodimlar tarkibi, xizmat kursatuvchi xodimlar, HHB dispetcherlari va muhandis-tehnik tarkib hodimlarining uchish mahorati, samoletni yo‘nalishda boshqarish, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish tegishli malaka komissiya a’zolari tomonidan amalga oshiriladi, ayrim hollarda esa OMK raisi (o‘rinbosari) ruxsati bilan aviakompaniyalar (aviakorxonalar, majmualar, aviabo‘linma) boshkaruv-uchuvchi va rahbariyat tarkibi tomonidan bajariladi.
242. OMK raisi (o‘rinbosari), ba’zi holatlarda, parvoz xodimlarining malakasini 1-darajaga oshirish uchun FA aviaxodimlarining parvoz komandirlari tomonidan amalga oshirilgan parvozlarni tekshirish natijalarini hisoblash huquqiga ega. Bunda uchishlarni tekshirishning amal qilish muddati ushbu Qoidalarning 118-bandida ko‘rsatilgan amal qilish muddatidan oshmasligi kerak.
243. Aviaxodimlariga 3-darajani tayinlash va 2-darajaga o‘tish uchun aviaxodimlarining barcha turdagi tekshiruvlari MK a’zolari yoki MK raisining ruxsati bilan, OMK raisi (o‘rinbosarlari), aviakompaniyalar (aviakorxonalar, majmualar, aviabo‘linma) boshkaruv-uchuvchi va rahbariyat tarkibi bilan kelishilgan xolda bajariladi.
Uchishlarni tekshirishning amal qilish muddati ushbu Qoidalarning 118-bandida ko‘rsatilgan amal qilish muddatidan oshmasligi kerak.
244. Nomzodlarning uchish mahorati, samolyotni yo‘nalishda boshqarish, amaliy ish qobiliyatlarini tekshirish uchun tekshirilayotganning malaka darajasidan yuqori malakalaka darajasiga ega bo‘lgan uchish xodimlari tomonidan amalga oshiriladi.
245. Aviaxodimlarning tinglash qobiliyatlari va Morze kodlari signallarini uzatishda tayyorgarlik darajasini baholash ushbu Qoidalarning XXII bobiga muvofiq amalga oshiriladi.
34-§. Aviaxodimlar malaka darajasini berish, oshirish (tushirish)da hujjatlarni rasmiylashtirish tartibi
246. Aviaxodimlarning malaka darajasini oshirish (tushirish) paytida Takdimnomaning 4 (to‘rt) nusxasi to‘ldiriladi: ikkitasi — MMK yoki MKga, ikkitasi MK yoki OMKga. Malaka darajisini oshirish (tushirish) uchun takdimnomalar nomzodning ish joyida rasmiylashtiriladi. Takdimnomalarning to‘g‘ri rasmiylashtirish uchun uning rahbari javobgar.
247. Tegishli aviaxodimga 3-darajani berish, 2-darajaga oshirish uchun, MMKda o‘tkazilgan uchish mahorati, samoletni yo‘nalishda boshqarish, amaliy ish qobiliyatlarining natijalarini tekshirish Taqdimnomalarning to‘rtta nusxasida qayd etiladi va MMK (MK) tomonidan qabul qilingan qaror to‘rtta nusxasidan ikkitasiga kiritiladi. MMK (MK) da rasmiylashtirilgan Takdimnomalar va boshka ikkita nusxalari MK ga yoki OMK ga yuboriladi. MK yoki OMK da qabul qilingan qaror shu ikkita nusxaga kiritiladi.
248. Birinchi daraja malakasiga oshirishda (uchish tarkibi va HHB dispetcherlari) MK, u mavjud bo‘lmaganda MMK tomonidan, uchish mahorati, samoletni yo‘nalishda boshqarish, amaliy ish qobilyatlarining natijalari Takdimnomalarning barcha nusxalariga kiritiladi. MK, u mavjud bo‘lmaganda MMK qarori 4 nusxaga kiritilib OMKga jo‘natiladi. OMK qabul qilgan qaror aviaxodimning ikkita Taqdimnomasiga kiritiladi (mazkur Qoidalarning 17, 18 va 19-ilovalari).
249. Aviakompaniyada (aviabo‘linmasida), agar MK mavjud bo‘lmasa, Takdimnomani berish tartibi MMK tomonidan amalga oshirilsa, MMK Taqdimnomalarining barcha to‘rt nusxasi OMKga yuboriladi.
250. Takdimnomada MMK, MK, OMK karorlarini rasmiylashtirish shakli ushbu Qoidalarning 28-ilovasida ko‘rsatilgan.
251. MK yoki OMKda aviatsiya xodimlarini malaka darajasini berish uchun barcha protseduralarni bajarganidan keyin:
a) MK taqdim etilgan qarorning bir nusxasini qabul qilingan qarori va MK bayonnomasining bir nusxasi aviakompaniyaning tegishli MMKsiga yuboradi, aviakorxona (aviabo‘linma) MMK va MKda berilgan Takdimnomalarning 2 (ikki) nusxasini o‘zida saqlab qoladi.
b) OMK taqdim etilgan qarorning bir nusxasini qabul qilingan qarori va OMK bayonnomasining bir nusxasi bilan tegishli MKga agar mavjud bo‘lmasa MMKga yuboradi, aviakompaniya (aviakorxona, aviabo‘linma) OMK va MK (MMK) da berilgan Takdimnomalarning 2 (ikki) nusxasini saqlab qoladi.
252. Malaka darajasini berish (oshirish) sanasi OMK yig‘ilishining bayonnomasini tasdiqlash sanasi hisoblanadi. Malaka darajasini berish (oshirish) to‘g‘risidagi OMK yig‘ilishi bayonnomasining sanasi va raqami aviaxodimlarning guvohnomalari, uchish kitobchasi va HHHK dispetcherining kitobiga kiritiladi. Bayonnomadan olingan xulosa aviaxodimning shaxsiy ishiga ko‘shib ko‘yiladi. OMK yig‘ilishining bayonnomasini raqamlashtirish yangi kalendar yil boshida qayta tiklanadi.
253. Boshqa sohadagi idoradan fuqaro aviatsiyasiga qabul qilinayotgan uchish tarkibi shaxslariga aviaxodimlar guvohnomasi ushbu Qoidalarga asosan beriladi. Malaka darajasini qayta tayyorlash va malakasini oshirish uchun maxsus o‘quv dasturi bo‘ycha maxsus tayyorgarlikdan o‘tgandan keyin va MK yoki OMK da kerakli tekshiruv turlaridan o‘tishi bilan daraja beriladi. Bunda, o‘rganilgan HK turlari bo‘yicha ish tajribasi va uchish soatlarini hisobga olgan holda, bir yil ichida malaka darajasini oshirish huquqi bilan birga Qoidalar talablariga muvofiq belgilangan bir pog‘onadan pastroq daraja beriladi.
X BOB. FUQARO AVIATSIYASINING UCHUVCHILARINI TASNIFLASH
35-§. Umumiy qoidalar
254. Uchuvchi malaka darajasini berish uchun nomzod uchuvchi amaldagi tibbiy xulosa, “uchuvchi” mutaxassisligi bo‘yicha uchush hajmida maxsus ma’lumotga va mazkur Qoidalar XXI bobining 76-§ga binoan bilim va qobiliyati mos kelishi va parvoz xodimlarining Takdimnomasiga muvofiq maxsus fanlardan imtihon topshirishlari kerak. (Ushbu Qoidalarning 17-ilovasi).
255. Malaka darajasini oshiruvchi nomzodning uchish tajribasini malaka komissiyalar (OMK, MK, MMK) a’zolari tekshiradi.
Malaka komissiyasida kerakli mutaxassis bo‘lmasa, tegishli malaka komissiyasining raisi (o‘rinbosarining) ruhsati bilan quyidagi shaxslar tekshiruv o‘tkazish huquqiga ega:
a) O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat va aviakompaniyalar (aviabo‘linmalar)ning parvozlar xavfsizligi inspeksiyasiyalarning uchish inspektorlik tarkibi;
b) O‘zbekiston Respublikasi FA aviakompaniyalarining parvoz-boshqaruv tarkibi;
v) UMMning instruktorlik, uchish-boshqaruv tarkibi;
g) uchish bo‘linmalarining instruktorlik tarkibi (ayrim hollarda).
Uchuvchilar malaka darajasini oshirishda samolyotni yo‘nalishda boshqarish tajribasini tekshirishni ushbu Qoidalarning 277-bandida ko‘rsatilgan shaxslar amalga oshiradi.
256. Nomzodlar Takdimnomaning 1 — 13, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha Qoidalarning 17-ilovasiga asosan malaka darajasini oshirish imtihonlarini topshiradilar:
a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda — aviakompaniyalarning (aviabo‘linmar) MMK va MKsida;
b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida;
v) 3 (uchinchi) darajani berganda va malaka darajasini oshirganda — MMK (MK yo‘q bo‘lsa) va Davavianazoratning OMKsida.
36-§. FA uchuvchisiga III darajani berish
257. FA uchuvchisining bo‘yicha uchinchi darajasi “uchuvchi” mutaxassiligi, uchish ta’lim muassasalarida to‘liq o‘quv kursini tamomlagan FA aviaxodimiga beriladi.
258. Ta’lim muassasasidagi faqat nazariy tayyorgarlik kursini o‘tagan fuqaro aviatsiyasi aviaxodimi sertifikatlashtirilgan o‘quv yurtida dastlabki o‘quv dasturiga binoan trenajer va uchish mashqlarini o‘tagach, uchuvchining uchinchi darajasi O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning OMKsida beriladi.
259. FA uchuvchisi uchinchi darajasini berish uchun taqdim etilgan nomzodlar ushbu Qoidalarning 254-bandida ko‘rsatilgan talablarga javob berishi kerak va aviaxodimlar Takdimnomasida (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi) ko‘rsatilgan 1 — 13, 16-bandlaridagi maxsus fanlardan va “Uchish texnikasini boshqarish va samolyotni yo‘nalishda boshqarish”dan kamida 4 (to‘rt) baho olishi kerak.
37-§. FA uchuvchisiga II darajani berish
260. FA uchuvchining ikkinchi darajasi 2-klassli HKda 1500 soatdan kam bo‘lmagan (ulardan tunda 100 soatdan kam bo‘lmagan) umumiy parvoz, shu jumladan 2 klassli HKda 300 soat mustaqil parvoz va IKAO ning I toifa minumumi bo‘yicha uchishga ega komandirlarga beriladi.
261. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi quyidagilarga ega bo‘lgan 3-klassli HK komandirlariga beriladi:
a) umumiy parvoz vaqti 2000 soatdan kam bo‘lmagan, (ulardan tunda 100 soatdan kam bo‘lmagan), shu jumladan 3-klassli HKda 1000 soatdan kam bo‘lmagan umumiy uchish vaqti ulardan HKK lavozimida 200 soatdan kam bo‘lmagan va uchishlar minimumi bo‘yicha: qo‘nish — 60x800 m, ko‘tarilish — RVR — 200 m;
b) umumiy parvoz 1500 soatdan kam bo‘lmagan (ulardan tunda 100 soatdan kam bo‘lmagan) ega, shu jumladan 3-klassli HKda 300 soatdan kam bo‘lmagan va parvozlar uchun minimumi bo‘yicha: qo‘nish — 60x800 m, ko‘tarilish — RVR — 200 m oliy uchuvchilik o‘quv yurtlari bitiruvchilariga;
262. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 4-klassli samolyotlarida va uchinchi klassli vertolyotlarda 2000 soatdan kam bo‘lmagan parvoz vaqti, 1000 soatdan kam bo‘lmagan mustaqil parvoz va parvozlar uchun minimumi buyicha: 150x3000m ruxsatiga ega komandirlariga beriladi.
263. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1, 2 klassli HK da umumiy uchish vaqti 1750 soatdan kam bo‘lmagan (ulardan tunda 150 soatdan kam bo‘lmagan) shu jumladan 3-klassli HKda 500 soatdan kam bo‘lmagan mustaqil parvozga ega ikkinchi uchuvchilariga beriladi.
264. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1-2-klassli HK da uchish vaqti 1750 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 150 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan 1-2-klassli HK da ikkinchi uchuvchi sifatida 750 umumiy uchish vaqtiga ega uchuvchilar va uchuvchilar oliy o‘quv yurti biturivchilarga beriladi.
265. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 3-klassli HK da uchish vaqti 2000 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan 3-klassli HKda ikkinchi uchuvchi sifatida 1000 umumiy uchish vaqtiga ega uchuvchilikning tajribasi bo‘yicha a’lo baholangan ikkinchi uchuvchilariga beriladi.
266. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1 klassli vertolyotda ikkinchi uchuvchilariga va 1 klassli vertoletda uchish vaqti 1500 soatdan kam bo‘lmagan uchuvchilar oliy o‘quv yurti biturivchilarga beriladi.
267. FA uchuvchisining ikkinchi darajasi 1 klassli vertolyotda ikkinchi uchuvchilariga uchish vaqti 2000 soatdan kam bo‘lmagan ulardan 1 klassli vertoletda uchish vaqti 1000 soatdan kam bo‘lmagan uchuvchilarga beriladi.
268. FA uchuvchisi 2-darajali malakasini tayinlash uchun topshirilgan nomzodlar ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi, ushbu Qoidalarning 254-bandining talablariga javob berishi, uchish xodimlari Takdimnomasining 2, 4-bandlarida ko‘rsatilgandek maxsus fanlardan 5 (besh) bahoga imtihon topshirishlari kerak. (ushbu Qoidalarning 17 ilovasi) va qolgan maxsus fanlar uchun — kamida 4 (to‘rt) ball. Shuningdek “Uchuvchilik va samolyotni yo‘nalishda boshqarish tajribasi” bo‘yicha 5 (besh) baho olishlari shart.
Ikkinchi uchuvchilar samolyotni yo‘nalishda boshqarish texnikasi bo‘yicha 4 (to‘rt) baho olishlari mumkin.
38-§. FA uchuvchisiga I darajasini berish
269. FA uchuvchisining birinchi darajasi birinchi klassli HK da umumiy uchish vaqti 2000 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 200 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan 1-klassli HK da 500 soatdan kam bo‘lmagan mustakil parvozga ega bulgan HK komandirlarga beriladi.
270. FA uchuvchisining birinchi darajasi ikkinchi klassli HK da umumiy uchish vaqti 2250 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 200 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan ikkinchi klassli HK da 750 soatdan kam bo‘lmagan mustaql parvozga, xamda IKAO ning I toifa minumumi bo‘yicha uchishga ega bo‘lgan HK komandirlariga beriladi.
271. FA uchuvchisining birinchi darajasi uchinchi klassli HK da umumiy uchish vaqti 2500 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 150 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan uchinchi klassli HK da 1000 soatdan kam bo‘lmagan mustaqil parvozga, xamda IKAO ning I toifasi minumumi buyicha uchishga ega bulgan HK komandirlariga beriladi.
272. FA uchuvchisining birinchi darajasi 1-2 klassli HK da umumiy uchish vakti 3250 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 500 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan 1-2 klassli HK da ikkinchi uchuvchi sifatida 1000 soatdan kam bo‘lmagan mustaqil parvozga ega bulgan ikkinchi uchuvchilariga beriladi.
273. FA uchuvchisining birinchi darajasi 1-2 klassli vertoletlarda umumiy uchish vaqti 3000 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan 1-2 klassli vertoletlarda 500 soatdan kam bo‘lmagan mustaqkil parvozga ega bulgan, VPK-100/1000 m, UPK(K.T.)-100/1000 m, Nmutloq=3000 mgacha maydon tanlab parvoz ruxsatiga ega tashqi yuk osish moslamasi, qidiruv-suratga olish va qutqaruv-qidiruv parvozlariga ruxsatiga ega bo‘lgan komandirlarga beriladi.
274. FA uchuvchisining birinchi darajasi to‘rtinchi darajali samoletlarda va uchinchi klassli vertoletlarda umumiy uchish vakti 3000 soatdan kam bo‘lmagan, shu jumladan 2000 soatdan kam bo‘lmagan mustaqil parvozga ega bo‘lgan, xamda UPK, VPK minimumi 150 x 2000 m uchish ruxsatiga ega bo‘lgan komandirlarga beriladi.
275. FA uchuvchisi 1-darajali malakasini tayinlash uchun topshirilgan nomzodlar ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi, ushbu Qoidalarning 254-bandining talablariga javob berishi, uchish xodimlari Takdimnomaning 2, 4, 5, 16-bandlari bo‘yicha maxsus fanlardan 5 (besh) bahoga imtihon topshirishlari kerak (ushbu Qoidalarning 17 ilovasi) va qolgan maxsus fanlar uchun — kamida 4 (to‘rt) baxo olishlari lozim. Shuningdek “Uchuvchilik va samolyotni yunalishda boshqarish tajribasi” bo‘yicha 5 (besh) baho olishlari shart.
XI BOB. FA SHTURMANLARINI TASNIFLASH.
39-§. Umumiy qoidalar
276. Shturmanning malaka darajasini tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosasiga ega bo‘lgan, shturmanlik aviatsiya o‘quv yurti beradigan ma’lumot hajmidagi ma’lumotga ega bo‘lishi, Taqdimnomaga (mazqur Qoidalarning 17-ilovasi) muvofiq tegishli darajadagi nazariy bilimiga ega bo‘lishi hamda bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 77-§ga muvofiq bo‘lishi lozim.
277. Malaka darajani tayinlash uchun nomzod malakaviy komissiya a’zolari tomonidan tekshiriladi (MMK, MK, OMK) va tekshiruvchining malakaviy darajasi nomzodga berilgan malaka darajasidan past bo‘lmasligi kerak. Malaka komissiyasida kerakli mutaxassis bo‘lmasa, tegishli malaka komissiyasining raisi (o‘rinbosarining) roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirish o‘tkazish huquqiga ega:
a) O‘zbekiston Respublikasining Davavianazorat inspektor-shturmanlari;
b) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi shturman-inspektorlari;
v) UMM shturman-inspektorlari;
g) aviakompaniyalar shturman xizmatining boshkaruv-uchish tarkibining AE va undan yuqori shturmanidan, 1-darajaga tayinlanishida uchish otryadining katta shturmani va undan yuqori.
278. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) asosan 1 — 7, 10-13, 15, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha imtihonlarini kuydagi joylarda topshiradilar:
a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviabo‘linmalar)ning MMK va MKsida;
b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida;
v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yo‘q bo‘lsa) va Davavianazoratning OMKsida.
40-§. FA shturmaniga III darajani berish
279. Mahsus shturmanlik o‘quv yurtlarini to‘liq bitirgan, mazkur Qoidalarning 276-bandi va XXI bob 77-§dagi bilim va qobiliyatiga, uchish xodimlarining Takdimnomasining (mazkur Koidalarning 17-ilovasi) 1 — 7, 10 — 13, 15, 16-bandlaridagi maxsus fanlardan, 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan va “samoletni yunalishda boshqarish texnikasi”dan 4(to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ega bo‘lgan aviaxodimlariga, FA shturmanining 3 malaka darajasi beriladi.
41-§. FA shturmaniga II darajani berish
280. Fuqaro aviatsiya shturmanning ikkinchi darajasi umumiy parvoz 750 soatdan kam bulmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam bulmagan, shu jumladan shu HK turida parvoz 100 soatdan kam bulmagan samolet va vertolet shturmanlariga beriladi.
Tunda talab qilinadigan uchish vaqtiga ega bo‘lmagan 4-klassli samolyotlar va 3-klassli vertolyotlar shturmanlari uchun umumiy uchish vaqti tunning uchish soati bilan 1,5 koeffitsienti bilan oshiriladi.
281. Fuqaro aviatsiya shturmanlarning ikkinchi darajasi oliy aviatsiya o‘quv yurtining shturmanlik fakultetini bitirgan va kamida 500 soat, shu jumladan tunda kamida 100 soat 1-klassli HKda parvoz qilayotgan shturmanlar uchun beriladi.
282. FA shturmanlarning ikkinchi daraja malakasini tayinlash uchun taqdim etilgan nomzodlar mazkur Qoidalarning 276-bandi talablariga javob beradigan ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi kerak, samoletni yunalishda boshkarish texnikasi bo‘yicha 5 (besh)ga va uchish xodimlar Takdimnomaning (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6-bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlardan 5 (besh)ga, qolgan maxsus fanlarga — 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahogalarga ega bo‘lishi kerak.
42-§. FA shturmaniga I darajani berish
283. Fuqaro aviatsiya shturmanining birinchi darajasi umumiy parvoz 1500 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 200 soatdan kam bulmagan, shu jumladan ushbu HK turida parvoz 200 soatdan kam bo‘lmagan 3, 2, 1 klassli HKning shturmanlariga beriladi.
284. Fuqaro aviatsiya shturmanining birinchi darajasi umumiy parvoz 1500 soatdan kam bo‘lmagan, ulardan tunda 100 soatdan kam bo‘lmagan to‘rtinchi klassli HKsi va uchinchi klassli vertolet shturmanlariga beriladi.
Tunda talab qilinadigan uchish vaqti bo‘lmasa, umumiy uchish vaqti tunning uchish soati bilan 1,5 koeffitsienti bilan oshiriladi.
285. FA shturmanlarning birinchi daraja malaka berishiga tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi, mazkur Qoidalarning 276-bandi talablariga javob berishlari kerak, HK turiga nisbatan qullaniladigan parvozlarni amalga oshir og‘ir ob-havo sharoitida samoletni yo‘nalishda boshqarishning barcha usullari bo‘yicha 5 (besh) baho, va uchish xodimlar Taqdimnomasining (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 2, 6, 10, 11, 16-bandlarda ko‘rsatilgan maxsus fanlardan 5 (besh), qolgan maxsus fanlardan — 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarni olishlari kerak.
XII BOB. FUQARO AVIYATSIYASI BORTMUHANDISLARINI TASNIFLASH
43-§. Umumiy qoidalar
286. Bortmuhandisning malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosasiga, oliy aviatsiyaviy-texnik ma’lumotga ega bo‘lishi, maxsus dastur bo‘yicha tayyorgarlikni o‘tgan bo‘lishi kerak va bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 78-§ga muvofiq bo‘lishi va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Koidalarning 17-ilovasi) fanlar bo‘yicha imtihonlarini topshirishi kerak.
287. Daraja oshirishga bo‘lgan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarini tekshirishni malakaviy komissiya a’zolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida zarur mutaxassis bo‘lmasa, tegishli malaka komissiyasi raisi (o‘rinbosari)ning roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirishni o‘tkazish huquqiga ega:
a) O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat inspektor — bortmuhandislari;
b) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi bortmuhandis-inspektorlari;
v) UMM bortmuhandis-instruktorlari;
g) aviakompaniyaning katta bortmuhandislari.
Tekshiruvchining malaka darajasi tekshirilayotganning darajasidan yuqori bulishi kerak.
288. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasiga asosan 1 — 5, 8 — 12, 14, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha kuydagi joylarda imtihonlarini topshiradilar:
a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviabo‘linmalar)ning MMK va MKsida;
b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida;
v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yo‘q bo‘lsa) va Davavianazoratning OMKsida.
44-§. FA bortmuhandisiga III darajani berish
289. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisning uchinchi darajasi, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofiq va bortmuhandisi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, bortmuhandis lavozimiga tayinlangan FA mutaxassislarga beriladi.
290. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisning uchinchi darajasi, mazkur Qoidalarning XXI bobi 78-§ talablariga muvofiq, va bortmuhandisi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, uchinchi darajali bortmexaniklariga beriladi.
291. FA bortmuhandisining uchinchi darajasi, oliy aviatsiya-texnik o‘quv muassasini “bortmuhandis” mutaxasssisligi bo‘yicha, bortmuhandis sifatida mustaqil ishlashiga ruxsat olgan bitiruvchilariga tayinlanadi.
292. Fuqaro aviatsiya bortmuhandisi uchinchi darajali malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyatlari sinovidan kamida 4 (to‘rt) baho olishlari kerak, ijobiy attestatsiyasiga ega bo‘lishi va uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Koidalarning 17-ilovasi)da ko‘rsatilgan maxsus fanlar bo‘yicha, 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga imtihonlarni topshirishlari kerak.
45-§. FA bortmuhandisiga II darajani berish
293. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining ikkinchi darajas kamida 1000 soatlik uchish vaqti bilan mazkur Qoidalarning 286-bandi talablarga muvofik uchinchi darajali parvoz muhandislariga beriladi.
294. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining ikkinchi darajasi mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofik va bortmuhandis sifatida mustaqil ishlashiga ruxsat olgan, bortmuhandis lavozimiga tayinlangan ikkinchi darajali bortmexanikga beriladi.
295. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining ikkinchi darajasi, oliy ma’lumotini hisobga olmasdan, bortmuxandis lavozimida ishlayotgan, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga javob beradigan, lekin bortmexanik guvohnomasiga ega va kamida 2000 soatlik umumiy parvoz vaqti bo‘lgan ikkinchi darajali bortmexanikiga beriladi.
296. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisi ikkinchi darajasining malakasini tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4-bandida ko‘rsatilgan fanlar buyicha 5 (besh) bahoga, va qolgan imtihonni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga topshirishlari kerak.
45-§. FA bortmuhandisiga I darajani berish
297. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining birinchi darajasini, kamida 2000 soatlik parvoz vaqti bilan mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofik, ikkinchi darajali bortmuhandislariga beriladi.
298. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining birinchi darajasi, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga javob beradigan va bortmuhandis sifatida mustaqil ishlashga qabul qilingan, bortmuhandis lavozimiga tayinlangan birinchi darajali bortmexaniklariga beriladi.
299. Fuqaro aviatsiyasi bortmuhandisining birinchi darajasi oliy ma’lumotini hisobga olmagan holda, mazkur Qoidalarning 286-bandi talablariga muvofiq, bortmexanik guvohnomasiga va kamida umumiy 3000 soatlik parvoz vaqtiga ega bo‘lgan birinchi darajali bortmexaniklarga beriladi.
300. Fuqaro aviatsiya bortmuhandisining birinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan 5 (besh) baho olishlari kerak, uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 8, 9, 16-bandlarida ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha 5 (besh) baxoga, va qolgan imtihonlarni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga topshirishlari kerak.
XIII BOB. FUQARO AVIATSIYASI BORTMEXANIKLARINI TASNIFLASH
47-§. Umumiy koidalar
301. Bortmexanikga malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod joriy tibbiy xulosasiga, “muhandis-mexanik” mutaxassisligi bo‘yicha oliy aviatsion-texnik yoki HK va samolet dvigatellarini ishlatish buyicha “texnik-mexanik” mutaxassisligi bo‘yicha o‘rta aviatsion-texnik ma’lumoti va ixtisoslashgan o‘rta maxsus aviatsiya texnikasi darajasiga, yuqori aviatsion texnikaviy ma’lumotga ega bo‘lishi kerak va O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorati tomonidan tasdiqlangan dasturlardan maxsus tayyorgarlikdan o‘tib, ushbu Qoidalarning XXI-bobining 79-§ muvofiq bilimlar va qobiliyatga ega bo‘lishi va uchish xodimlarining Takdimnoma (mazkur Qoidalarning 17 ilovasi)ga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshirishi lozim.
302. Daraja oshirishga bo‘lgan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarini tekshirishni malakaviy komissiya a’zolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida zarur mutaxassis bo‘lmasa, tegishli malaka komissiyasi raisi (o‘rinbosari)ning roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirishni o‘tkazish huquqiga ega:
a) O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat inspektor-bortmexaniklari;
b) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi bortmexanik-inspektorlari;
v) UMM bortmmexanik-instruktorlari;
g) uchish otryadlarning katta bortmuhandis (bortmexanik)lari.
Tekshiruvchining malaka darajasi tekshirilayotganning darajasidan yuqori bulishi kerak.
303. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) asosan 1 — 5, 8 — 12, 14, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha imtihonlarini kuyidagi joylarda topshiradilar:
a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviabo‘linmalar)ning MMK va MKsida;
b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida;
v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yo‘q bo‘lsa) va Davavianazoratning OMKsida.
48-§. FA bortmexanikiga III darajani berish
304. Fuqaro aviatsiyasi bortmexanigining uchinchi darajasi, mazkur Qoidalarning 301-bandi talablariga muvofiq va bortmexanigi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, bortmexanigi lavozimiga tayinlangan FA mutaxassislarga beriladi.
305. Fuqaro aviatsiya bortmexanigi uchinchi darajali malakasini berish uchun, tayinlangan nomzodlar uchish paytida amaliy ish qobiliyatlari sinovidan kamida 4 (to‘rt) baho olishlari kerak, ijobiy attestatsiyasiga ega bo‘lishi va uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Koidalarning 17-ilovasi) 1 — 5, 8 — 12, 14, 16-bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlar bo‘yicha, 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga imtihonlarni topshirishlari kerak.
49-§. FA bortmexanikiga II darajani berish
306. Fuqaro aviatsiyasi bortmexanigining ikkinchi darajasini kamida 1000 soatlik parvoz vaqtiga ega bo‘lgan, mazkur Qoidalarning 301-bandi talablarga javob beradigan 3 darajali bortmexaniklariga beriladi.
307. FA bortmexanigi ikkinchi darajasining malakasini tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4-bandida ko‘rsatilgan fanlar buyicha 5 (besh) bahoga, va qolgan imtihonni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga topshirishlari kerak.
50-§. FA bortmexanikiga I darajani berish
308. Fuqaro aviatsiyasi bortmexanigining uchinchi darajasi mazkur Qoidalarning 301-bandi talablariga muvofiq va umumiy parvoz vaqti 2000 soatdan kam bulmagan bortmexaniklariga beriladi.
309. Fuqaro aviatsiya bortmexanigining birinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, uchish paytida amaliy ish qobiliyat sinovidan 5 (besh) baho olishlari kerak, uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) 4, 8, 9, 16-bandlarida ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha 5 (besh) baxoga, va qolgan imtihonlarni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga topshirishlari kerak.
XIV BOB. FUQARO AVIATSIYASI BORTALOKACHILARINI TASNIFLASH
51-§. Umumiy qoidalar
310. Fukaro aviatsiyasi bortaloqachisining malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosaga ega, o‘rta maxsus aviatsion ma’lumotiga va O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorati tomonidan tasdiqlangan dasturlar bo‘yicha mahsus tayyorgarlikdan o‘tib hamda bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bo‘limi 80-§ga muvofiq bo‘lishi va uchish xodimlari uchun Takdimnoma (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)ga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshiradi.
311. Darajani oshirish uchun nomzodlarning parvozda amaliy qobiliyatlarni tekshirishni malakaviy komissiya a’zolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida zarur mutaxassis bo‘lmasa, tegishli malaka komissiyasi raisi (o‘rinbosari)ning roziligi bilan quyidagi shaxslar tekshirishni o‘tkazish huquqiga ega:
a) aviakompaniyalar (aviakorxonalar) xavfsizligini tekshiruvchi bortalokachi-inspektorlari;
b) UMM, MAK, MAK UMning bortmexanik-instruktorlari;
v) uchish otryadlarning katta bortalokachilari.
Tekshiruvchining malaka darajasi tekshirilayotganning darajasidan yuqori bulishi kerak.
312. Malaka darajasini oshirish uchun, nomzodlar (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) asosan 1 — 4, 6-7, 10 — 13, 15, 16, 24-bandlarida (XHY uchun) ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha imtihonlarini kuydagi joylarda topshiradilar:
a) 3 (uchinchi) malaka darajasini berish va 2 (ikkinchi) malaka darajasiga oshirganda aviakompaniyalar (aviabo‘linmalar)ning MMK va MKsida;
b) 1 (birinchi) malaka darajasiga oshirganda — MK va Davavianazoratning OMKsida;
v) 3 (uchinchi) malaka darajasini berganda va malaka darajasiga oshirganda MMK (MK yo‘q bo‘lsa) va Davavianazoratning OMKsida.
52-§. FA bortaloqachisiga III darajani berish
313. Fuqaro aviatsiyasi bortaloqachisining uchinchi darajasi mazkur Qoidalarning 310-bandi talablariga javob beradigan va bortaloqachi sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat olgan, mutaxassislarga beriladi.
314. Fuqaro aviatsiya bortaloqachisi uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar telegraf belgilaridan daqiqada kamida 24 ta belgidan iborat radiogrammalar yuborishi va qabul qilishi, amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 4 (to‘rt) baho olishlari, parvoz xodimlarining Takdimnomasi (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)ning 1-4, 5, 7, 10-13, 16, 17-bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlardan ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi va imtihonni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baxoga topshirishlari kerak.
53-§. FA bortaloqachisi II darajani berish
315. Fuqaro aviatsiyasi bortaloqachisi ikkinchi darajasini, kamida 750 soatlik parvoz vaqtiga ega bo‘lgan ushbu Qoidalar 301-bandidagi talablarga javob beradigan uchinchi darajali bortaloqachisiga beriladi.
FA bortaloqachisiga 2-daraja malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar ushbu Qoidalarning 310-bandiga muvofiq javob berishi kerak.
316. Fuqaro aviatsiya bortaloqachisi uchinchi darajali malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar telegraf belgilardan, daqiqada kamida 28ta belgidan iborat radiogrammalar yuborishi va qabul qilishi, amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari kerak, uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)da 11 va 13-bandlarida ko‘rsatilgan mahsus fanlardan 5 (besh), va imtihonning kolgan fanlaridan 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baxoga topshirishlari kerak.
54-§. FA bortaloqachisiga I darajani berish
317. Fuqaro aviatsiyasining bortaloqachisi birinchi darajasini kamida 1500 soatlik parvoz vaqtiga ega bo‘lgan, mazkur Qoidalarning 301-bandidagi talablarga javob beradigan ikkinchi darajali bortaloqachisiga beriladi.
318. Fuqaro aviatsiya bortaloqachisi uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, telegraf belgilaridan daqiqada kamida 30 ta belgidan iborat radiogrammalar yuborishi va qabul qilishi, amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchish xodimlarining Takdimnomasi (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)da 2, 4, 11, 13, 16-bandlarida ko‘rsatilgan fanlardan 5 (besh), va imtihonning kolgan fanlaridan 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baxoga topshirishlari kerak.
XV BOB. FUQARO AVIATSIYASI BORTOPERATORLARINI TASNIFLASH.
55-§. Umumiy qoidalar
319. Bortopreatorlikga malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod joriy tibbiy xulosasiga, oliy yoki o‘rta maxsus ma’lumotiga ega bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturlari bo‘yicha maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan bo‘lib, bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalar (mazkur Qoidalar 17-ilovasi)ning XXI bobi 81-§ga bo‘lishi va uchish xodimlari uchun Takdimnomaga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshirishi lozim.
320. Malaka darajasini oshirish uchun tayinlangan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni malakaviy komissiya MMK, aviakorxonaning MK a’zolari, yoki MMK raisi ruxsati bilan uchuvchilar bulinmasining katta bortoperator (bortoperator-instruktor)i bajarishadi.
321. Malaka darajasini oshirish uchun imtihonlar, uchuvchi xodimlarning Takdimnomasi (mazkur qoidalarning 17 ilovasi)da ko‘rsatilgan 1 — 4, 12, 15 — 18, 21, 23, 24 (XHY uchun) bandlarda belgilangan maxsus fanlari bo‘yicha aviakompaniyaning, MMK (MK)siga topshiriladi.
56-§. FA bortoperatoriga III darajani berish
322. Fuqaro aviatsiyasi bortoperatorning uchinchi darajasi ushbu Qoidalarning 319-bandi talablariga javob beradigan va bortoperator sifatida mustaqil ravishda ishlashga ruxsat berilgan, mutaxassislarga beriladi.
323. Fuqaro aviatsiya bortoperatori uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 4 (to‘rt) baho olishlari, ijobiy attestatsiya va uchish xodimlarining Takdimnomasida (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi) ko‘rsatilgan maxsus fanlardan imtihonni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga MMK va MK yoki MMK va OMK (MK yokligi)da topshirishlari kerak.
57-§. FA bortoperatoriga II darajani berish
324. Fuqaro aviatsiyasi bortoperatorining ikkinchi darajasi umumiy uchish vaqti kamida 1000, shu jumladan, mazkur Qoidalarning 319-bandi talablarga javob beradigan, tashqi yuk tashuvi bilan (yuk vertolyotlari operatorlari uchun) 500 soatdan kam bo‘lmagan umumiy uchish vaktiga ega bo‘lgan uchinchi darajali bortoperatoriga beriladi.
325. Fuqaro aviatsiya bortoperatori ikkinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchuvchi xodimlar Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 4, 16, 18-bandlarida ko‘rsatilgan fanlar buyicha 5 (besh) baxoga, va kolgan imtihonlarni 4(to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga topshirishlari lozim.
58-§. FA bortoperatoriga I darajani berish
326. FA bortoperatorining birinchi darajasi umumiy parvoz vaqti kamida 1500, shu jumladan, mazkur Qoidalarning 319-bandidagi talablarga javob beradigan tashqi yuk tashuvi bilan (yuk vertolyotlari operatorlari uchun) 1000 soatdan kam bo‘lmagan umumiy uchish vaqtiga ega ikkinchi darajali bortoperatoriga beriladi.
327. Fuqaro aviatsiya bortoperatori ikkinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchish xodimlarining Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 4, 16, 17, 18, 21-bandlarida ko‘rsatilgan fanlar buyicha 5(besh) bahoga, va qolgan imtihonlarni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baholarga topshirishlari lozim
XVI BOB. FUQARO AVIATSIYASI BORTKUZATUVCHILARINI TASNIFLASH
59-§. Umumiy qoidalar
328. Bortkuzatuvchiga malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod joriy tibbiy xulosasiga ega bo‘lgan, ma’lumoti o‘rta darajadan past bo‘lmagan va O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan dasturlar bo‘yicha maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan bo‘lib, bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 82-§ga muvofiq bo‘lishi va uchish xodimlari uchun Taqdimnoma (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi)siga muvofiq maxsus fanlardan imtihonlarni topshirishi lozim.
329. Darajani oshirish uchun tayinlangan nomzodlarning parvozda amaliy ish qobiliyatlarni tekshirishni malakaviy komissiya a’zolari (MMK, MK, OMK) amalga oshiradi. Malaka komissiyasida kerakli mutaxassis bo‘lmasa, tegishli malaka komissiyasining raisi (o‘rinbosari)ning ruxsati bilan quyidagi shaxslar tekshirishni o‘tkazish huquqiga ega:
a) aviakorxonaning parvozlar xavfsizligi buyicha inspektor-bortkuzatuvchilari;
b) MAK UMM, MAK UM bortkuzatuvchi-inspektorlari;
v) bortkuzatuvchilar tarqibining katta bortuzatuvchilar yoki bortkuzatuvchi instruktorlar.
Tekshiruvchining malaka darajasi nomzodnikidan yukori bo‘lishi lozim.
330. Malaka darajasini oshirish imtihonlarini nomzodlar parvoz xodimlari Taqdimotnomasining 1 — 4, 15, 16, 19-26-bandlarida ko‘rsatilgan fanlar buyicha aviakorxonaning MMK (MK) da topshirishadi (ushbu Qoidalarning 17-ilovasi).
60-§. FA bortkuzatuvchisiga III darajani berish
331. FA bortkuzatuvchisining uchinchi darajasi ushbu Qoidalarning 328-bandidagi talablarga muvofik, mustaqil ishga ruxsat olgan aviatsiya xodimlariga beriladi.
332. Fuqaro aviatsiya bortkuzatuvchisi uchinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 4 (to‘rt) baho olishlari, ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi, uchish xodimlari Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 1 — 4, 15, 16, 19 — 26-bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlarga va imtihonlarni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baxoga MMK va MKda topshirishlari lozim.
61-§. FA bortkuzatuvchisiga II darajani berish
333. Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchisining ikkinchi darajasi ushbu Qoidalarning 328-bandidagi talablarga muvofik va umumiy parvoz vakti 1000 soatdan kam bulmagan, uchinchi darajali bortkuzatuvchilariga beriladi.
334. Fuqaro aviatsiya bortkuzatuvchisi ikkinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan kamida 5 (besh) baho olishlari, uchish xodimlari Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 16, 22-bandlarida ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha 5 (besh) bahoga, va kolgan imtihonlarni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga topshirishlari lozim.
62-§. FA bortkuzatuvchisiga I darajani berish
335. Fuqaro aviatsiyasi bortkuzatuvchisining birinchi darajasi mazkur Qoidalarning 328-bandi talablariga muvofik va umumiy parvoz vakti 2000 soatdan kam bulmagan ikkinchi darajali bortkuzatuvchilariga beriladi.
336. Fuqaro aviatsiya bortkuzatuvchisi birinchi darajasining malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar amaliy ish qobiliyat sinovidan 5 (besh)dan past bo‘lmagan, uchish xodimlari Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 17-ilovasi)ning 4, 16, 20, 22-bandlarida ko‘rsatilgan fanlar buyicha 5(besh) bahoga va kolgan imtihonlarni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga topshirishlari lozim.
XVII BOB. HHB DISPETCHERLARINI TASNIFLASH
63-§. Umumiy qoidalar
337. HHB dispetcherining malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzod, joriy tibbiy xulosasiga ega bo‘lgan, “HHB dispetcheri” mutaxassisligi bo‘yicha maxsus aviatsion ma’lumotiga ega bo‘lishi, bilimlar va qobiliyatga mazkur Qoidalarning XXI bobi 83-§ga muvofiq bo‘lishi va dispetcherlik tarkib Takdimnomasi (mazkur Qoidalarning 18-bandi)ga muvofiq maxsus fanlardan imtihon topshirishlari lozim.
338. 337-moddaning talablariga muvofiq xodimga, mazkur Qoidalarning 61-bandiga muvofiq HHB dispetcherining uchinchi darajasi berish bilan guvoxnoma beriladi.
339. Nomzodlarga malaka darajani berish, oshirish va tasdiqlashda, ish joylarida HHB bo‘yicha amaliy ish qo‘nikmalarini tekshirishni, MK yoki OMK a’zolari o‘tkazadi (1-darajaga ko‘tarish yoki tasdiqlash bilan) va zaruriy holda, MK yoki OMK raisining ruxsati bilan (1-darajaga oshirganda) tekshiruvni quyidagilar o‘tkazishi mumkin mumkin:
a) O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat HHB inspektorlik tarkibi;
b) HHHK boshqarish va inspektorlik tarkibi;
v) parvozlar rahbari;
g) katta dispetcher.
340. Trenajerdagi amaliy qobiliyatlar tekshiruvini, trenajer instruktori — HHB dispetcheri o‘tkazadi.
341. MMK, MK, OMKda malaka darajasini ko‘tarish, berish va tasdiqlashda, dispetcherlik tarkibining Taqdimnomasi (mazkur Qoidalarning 18-ilovasi) da ko‘rsatilgan fanlar bo‘yicha imtihonlar topshiriladi.
64-§. HHB dispetcherlariga III darajani berish
342. HHB dispetcherining uchinchi darajasi, aviatsiya ta’lim muassasalarining bitiruvchilariga, HHB punktlarida amaliyot o‘tgandan keyin, MMK va MKda mustakil HHBga ruxsat olishi uchun nazariy bilimlarni va qobiliyatini sinovdan o‘tkazgandan keyn beriladi.
343. HHB dispetcherning uchinchi darajasi, HHHKga ishga qabul qilingan aviatsiya xodimlaridan, ta’lim muassasalarida HHB dispetcherlarni tayyorlash kurslarini o‘tagan, HHB punktlarida amaliyotni o‘tgan, mustaqil ravishda HHBga ruxsatni olish uchun nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalar OMK va MKda tekshiruvdan o‘tgan shaxslarga beriladi.
344. HHB dispetcherining 3-darajali malakasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, 337-bandda ko‘rsatilgan talablarga javob berishilari, ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishlari kerak, tegishli dispetcherlik punktlarida HHB bo‘yicha nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalarni o‘tishi, trenajer tekshiruvidan o‘tish va Taqdimnomaning 1 — 11-bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlar bo‘yicha imtixonlarni 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baxolarga topshirishlari lozim.
65-§. HHB dispetcherlariga II darajani berish
345. HHB dispetcherining ikkinchi darajasi mazkur Qoidalarning 337-bandiga muvofiq, kamida 3 (uch) yil mobaynida uchinchi darajali HHB dispetcheri sifatida, doimiy ish tajribasiga ega bo‘lgan aviatsiya xodimlariga beriladi.
346. HHB dispetcherning ikkinchi malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi, tegishli dispetcherlik punktlarida HHB bo‘yicha nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalarni o‘tishi, trenajer tekshiruvidan o‘tish va Taqdimnomaning (mazkur Qoidalarining 18-ilovasi) 1, 2, 4, 5-bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlar bo‘yicha imtixonlarni 5 (besh) baxolarga, qolgan fanlardan esa 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baxolarga topshirishlari lozim.
66-§. HHB dispetcherlariga I daraja berish
347. HHB dispetcherining birinchi darajasini, ikkinchi darajali HHB dispetcheri sifatida kamida 3 yil uzluksiz ish stajiga ega, mazkur Qoidalarning 337-bandi talablariga javob beradigan aviaxodimlarga beriladi.
348. HHB dispetcherining birinchi malaka darajasini berish uchun tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga ega bo‘lishi, tegishli dispetcherlik punktlarida HHB bo‘yicha nazariy bilimlar va amaliy ish kunikmalarni o‘tishi, trenajer tekshiruvidan o‘tish va Taqdimnomaning (mazkur Qoidalarining 18-ilovasi) 1, 2, 4, 5, 9-bandlarida ko‘rsatilgan maxsus fanlar bo‘yicha imtixonlarni 5 (besh) baxolarga, qolgan fanlardan esa 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan baxolarga topshirishlari lozim.
XVIII BOB. HAVO KEMALARIGA TEXNIK HIZMAT KO‘RSATISH BO‘YICHA AVIATEXNIKLARNI TASNIFLASH
67-§. Umumiy qoidalar
349. FA, aviakompaniya (aviakorxona, aviabo‘lim)larda, HKlarini ekspluatatsiya qiladigan tashkilot hamda FA zavodlarining uchish-sinov bo‘limlarida ishlaydigan aviatexniklar tasniflanishi lozim.
350. Malaka darajasini berish (oshirish)ga tayinlangan nomzodlar quyidagi talablarga javob berishi kerak:
a) ish yo‘nalishi yoki mutaxassisligi bo‘yicha aviatsiya ta’lim muassasalari uchun O‘zbekiston Respublika Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘quv dasturlariga muvofiq, tayanch oliy ta’lim (bakalavriat) yoki kasb-hunar ta’limiga ega bo‘lishi, yoki O‘zbekiston Respublika oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘quv dasturlariga muvofiq boshqa texnik kasb bo‘yicha o‘rta maxsus yoki kasb-hunar ta’limiga ega bo‘lishi, o‘quv markazlari tomonidan ishlab chiqilgan va Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan maxsus dastur bo‘yicha o‘quv markazi (TO‘M-ta’lim o‘quv markazi)da dastlabki tayyorlashni o‘tishi, HK va uning komponentlariga texnik hizmat ko‘rsatish ishlari bilan bog‘liq bo‘lgan, FA tashkilotlarida ish staji 3 yildan kam bo‘lmasligi;
b) 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ish sohasida amaliy qobiliyatlarga ega bo‘lishi, 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga mazkur Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq maxsus fanlar bo‘yicha imtihonlarini topshirishi, mazkur Qoidalarning XXI bob 88-§ muvofiq aviatexnik bilim va qobiliyat talablariga javob berishi.
68-§. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha uchinchi darajali aviatexnik malakasini berish
351. HKlarga texnikaviy hizmat ko‘rsatish bo‘yicha uchinchi darajali aviatexnik malakasi, yo‘nalishi bo‘yicha tayanch oliy yoki aviatsiya-texnik mutaxassisligi bo‘yicha kasb-hunar ta’limiga ega bo‘lgan, HKning munosib turiga o‘qiganidan keyin, ushbu HKga mustaqil ravishda hizmat ko‘rsatishga ruxsat olish uchun amaliy ish tajribalarini o‘tgan, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga beriladi.
352. Uchinchi darajali aviatexnik malakasi, boshqa texnik kasb bo‘yicha aviatsiya profildagi ta’lim muassasalarini tugatgan, FA tashkilotlarida HKlarga texnikaviy hizmat ko‘rsatish ishlari bilan bog‘liq kamida 1 yil ish stajiga ega bo‘lgan, HKning munosib turiga o‘qiganidan keyin, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini o‘tgan, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin.
353. Uchinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya profiliga ega bo‘lmagan oliy texnik yoki tayanch oliy texnik ta’limiga ega bo‘lgan, o‘quv markazlari tomonidan ishlab chiqilgan va Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan maxsus dastur bo‘yicha o‘quv markazi (TO‘M)da dastlabki tayyorlashni o‘tgandan keyin, FA tashkilotlarida HK va uning komponentlarga texnikaviy hizmat ko‘rsatish ishlari bilan bog‘liq kamida 1 yil ish stajiga ega bo‘lgan, HKning munosib turiga tayyorlangan, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini o‘tgan, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin.
354. Uchinchi darajali aviatexnik malakasi, boshqa texnik kasb bo‘yicha o‘rta maxsus yoki kasb-hunar ta’limiga ega bo‘lgan, o‘quv markazlari tomonidan ishlab chiqilgan va Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan maxsus dastur bo‘yicha o‘quv markazi (O‘MM)da dastlabki tayyorlashni o‘tgandan keyin, FA tashkilotlarida HK va uning komponentlarga texnik xizmat ko‘rsatish ishlari bilan bog‘liq kamida 3 yil ish stajiga ega bo‘lgan, HKning munosib turiga tayyorlangan, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini o‘tgan, mazkur qoidalarning 350-bandiga muvofiq uchinchi darajali aviatexnik uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin.
69-§. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ikkinchi darajali aviatexnik malakasini berish
355. HKlarga texnik hizmat ko‘rsatish bo‘yicha ikkinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi bo‘yicha kasb-hunar ta’limiga, uchinchi darajali aviatexnik sifatida kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega bo‘lgan mutaxassislarga beriladi.
356. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ikkinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi bo‘yicha kasb-hunar ta’limiga ega bo‘lmagan, lekin uchinchi darajali aviatexnik sifatida mukammal ishlagan va kamida 3 (uch) yil ish stajiga ega bo‘lgan mutaxassislarga berilishi mumkin.
357. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ikkinchi darajali aviatexnik malakasini berishga tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga, muvofiq ish stajiga ega bo‘lishi, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq ikkinchi darajali aviatexnik bilim va mohirlik talablarga javob berishi kerak.
70-§. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha birinchi darajali aviatexnik malakasini berish
358. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha birinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi bo‘yicha kasb-hunar ta’limiga, ikkinchi darajali aviatexnik lavozimda kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega bo‘lgan mutaxassislarga beriladi.
359. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha birinchi darajali aviatexnik malakasi, aviatsiya-texnik oliy maxsus yoki mutaxassisligi bo‘yicha kasb-hunar ta’limiga ega bo‘lmagan, lekin ikkinchi darajali aviatexnik sifatida mukammal ishlagan va kamida 3 (uch) yil ish stajiga ega bo‘lgan mutaxassislarga berilishi mumkin.
360. HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha birinchi darajali aviatexnik malakasini berishga tayinlangan nomzodlar, ijobiy attestatsiyaga va muvofiq ish stajiga ega bo‘lishi, mazkur Qoidalarning 350-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq birinchi darajali aviatexnik bilim va mohirlik talablarga javob berishi kerak.
XIX BOB. HAVO KEMALARIGA TEXNIK XIZMAT KO‘RSATISH BO‘YICHA MUHANDISLARGA TOIFA BERISH
71-§. Umumiy qoidalar
361. HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandislarni tasniflash tegishli toifa berish bilan amalga oshiriladi.
362. MDHda ishlab chiqarilgan HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandislarga quyidagi toifalar beriladi:
a) muhandis;
b) II toifali muhandis;
v) I toifali muhandis.
363. FA aviakompaniya (aviakorxona, aviabo‘linma)lar, HKlarni ekspluatatsiya qiladigan tashkilotlar hamda FA zavodlarining uchish-sinov bo‘limlarida ishlaydigan muhandislarga mutaxassisligiga muvofiq toifalar beriladi.
364. MMKsini o‘tgandan keyin, aviatexnika korxonalardagi MKsi tomonidan toifalar beriladi. Agar MK mavjud bo‘lmasa, Davavianazoratning OMKsida “MMK tomonidan toifani berish to‘g‘risidagi Qarorlar”ni tasdiqlangandan keyin, toifalar MMK tomonidan beriladi.
365. Toifani berish (oshirish)ga tayinlangan nomzodlar quyidagi talablarga javob berishi kerak:
a) ish profili yoki mutaxassisligi bo‘yicha aviatsiya ta’lim muassasalari uchun O‘zbekiston Respublika Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘quv dasturlariga muvofiq, oliy ta’limi (magistratura)ga ega bo‘lishi, yoki aviatexniklar lavozimlarida kerakli ish staji bilan, ish profili bo‘yicha aviatsiya ta’lim muassasalari uchun O‘zbekiston Respublika Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi o‘quv dasturlariga muvofiq, tayanch oliy ta’limi (bakalavriat)ga ega bo‘lishi, yoki 2-chi darajadan past bo‘lmagan aviatexnik malakasiga ega bo‘lishi;
b) 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga ish sohasida amaliy qobiliyatlarga ega bo‘lish, muhandis-texnik xodimlar Taqdimnomasining 1 — 13 bandida muhandislik-texnika xodimlari uchun (mazkur Qoidalarning 19-ilovasi)da ko‘rsatilgan maxsus fanlar bo‘yicha imtihonlarini topshirishi, mazkur Qoidalarning XXI bob 88§-ga muvofiq muhandisning tegishli toifasidagi bilim va mahorat talablarga javob berishi.
72-§. “Muhandis” toifasini berish
366. Mazkur Qoidalarning 365-bandi talablariga va XXI bob 88-§ga muvofiq muhandislar bilim va qobiliyat talablariga javob beradigan, HKning munosib turiga tayyorlangan, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsat olish uchun amaliy ish tajribalarini o‘tgandan keyin, oliy aviatsiya ta’lim muassasalarining bitiruvchilariga “Muhandis” toifa beriladi.
367. Mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq muhandislar uchun talablarga javob beradigan, ularning mutaxassislik ishlariga muvofiq, 2-chi va undan yuqori darajali aviatexniklarga “Muhandis” toifasi berilishi mumkin.
368. “Muhandis” toifasi, boshqa texnik kasb bo‘yicha aviatsiya profildagi oliy ta’lim muassasalarini tugatgan, FA tashkilotlarida HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish ishlari bilan bog‘liq kamida 1 yil ish stajiga ega bo‘lgan, HKning munosib turiga tayyorlangandan keyin, mustaqil ravishda ishlarini bajarishga ruxsatni rasmiylashtirish uchun amaliy ish tajribalarini o‘tgan, mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq muhandislar uchun talablarga javob beradigan shaxslarga berilishi mumkin.
73-§. II toifali muhandis malakasini berish
369. II toifali muhandis malakasi, ijobiy tavsifnomaga ega bo‘lgan, muhandis sifatida kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega bo‘lgan, mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq II toifali muhandislar bilim va qobiliyat talablariga javob beradigan xodimlarga beriladi.
370. II toifali muhandis malakasi, aviatsiya-texnik mutaxassisligi bo‘yicha oliy maxsus ta’limiga ega bo‘lmagan, lekin muhandis sifatida mukammal ishlagan va kamida, 3 (uch) yil ish stajiga ega bo‘lgan, II toifali muhandislar uchun mazkur Qoidalarning 365-bandi talablariga muvofiq javob beradigan xodimlarga berilishi mumkin.
74-§. I toifali muhandis malakasini berish
371. I toifali muhandis malakasi, II toifali muhandis sifatida kamida 2 (ikki) yil ish stajiga ega bo‘lgan, mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq talablarga va XXI bob 88-§ga muvofiq I toifali muhandislar bilim va qobiliyat talablariga javob beradigan xodimlarga beriladi.
372. I toifali muhandis malakasi, aviatsiya-texnik mutaxassisligi bo‘yicha oliy maxsus ta’limiga ega bo‘lmagan, lekin II toifali muhandis sifatida mukammal ishlagan va kamida 3 (uch) yil ish stajiga ega bo‘lgan, I toifali muhandislar uchun mazkur Qoidalarning 365-bandiga muvofiq talablarga javob beradigan xodimlarga berilishi mumkin.
XX BOB. G‘ARBDA ISHLAB CHIQARILGAN HAVO KEMALARIGA TEXNIK HIZMAT KO‘RSATISH BO‘YICHA MUHANDIS-TEXNIK XODIMLARGA TOIFA BERISH
75-§. Umumiy qoidalar
373. G‘arbda ishlab chiqarilgan HKlarga texnikaviy hizmat ko‘rsatish bo‘yicha MTXlarga beriladigan tegishli toifa berish bilan amalga oshiriladi.
374. G‘arbda ishlab chiqarilgan HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha MTXlarga quydagi toifalar beriladi:
a) “A” (A1, A2);
b) “V” (V1, V2);
v) “S”.
375. Toifalariga quyidagi tavsiflar o‘rnatiladi:
a) “A” toifa — HKlarga texnik xizmat ko‘rsatish, ta’mirlash bo‘yicha aviaxodimlar /aviatexnik, muhandis/:
1) “A1” toifa — aviatexnik/muhandis- mexanik (SD);
2) “A2” toifa — aviatexnik/muhandis — aviaonik (AREJ).
b) “V” toifa — HKlarga texnik hizmat ko‘rsatish, ta’mirlash bo‘yicha aviaxodimlar /aviatexnik/ muhandis/, /sifat bo‘yicha inspektor/ sifat bo‘yicha muhandis-inspektor:
1) “V 1” toifa — aviatexnik/muhandis- mexanik (SD);
2) “V 2” toifa — aviatexnik/muhandis — avionik (AREJ).
v) “S” toifa — HKlarga texnikaviy hizmat ko‘rsatish bo‘yicha muhandis sifat/bo‘yicha muhandis-inspektor.
376. “S” toifaga ega bo‘lgan xodimlar, texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash bo‘yicha ruxsat berilgan tashkilotlarda, HKlarda hamma shakl va turlardagi texnikaviy hizmat ko‘rsatish, ta’mirlash va modifikatsiyalar bajarilgandan keyin, aviatsiya texnikasini ekspluatatsiya qilishiga ruxsat beradigan sertifikatni berish, sinov uchish zarurligi haqida qaror qabul qilish, sinov uchish dasturini tayyorlash vakolatiga ega.
“S” toifa Davavianazoratning OMK tomonidan beriladi.
377. “A” toifaga ega bo‘lgan mutaxassis, aviatsiya texnikani ekspluatatsiya qilishiga ruxsat beradigan sertifikatni berish vakolatiga ega emas.
378. “V” toifaga ega bo‘lgan mutaxassis A-check va undan yuqoridan tashqari, HKlarda hamma shakldagi xizmat ko‘rsatish bajarilgandan keyin, aviatsiya texnikani ekspluatatsiya qilishiga ruxsat beradigan sertifikatni berish (ETOPS protsedurlarni hisobga olgan holda) vakolatiga ega.
379. Aviatsiya xodimlar, MTXlar faqat bitta toifaga ega bo‘lishi bilan cheklanmaydilar. Agar hamma malakaviy talablar qondirilsa, har qanday toifalar kombinatsiyasi berilishi mumkin.
380. G‘arbda ishlab chiqarilgan HKlarga THvaT bo‘yicha tashkilotdagi, III yoki IV yoki V darajali ATA104 tayyorlash dastur bo‘yicha muvaffaqiyatli yakunlashini tasdiqlovchi guvohnoma (sertifikat)ga ega bo‘lgan, amaliy ta’lim kurs (amaliy ish tajriba)ni o‘tgan, HKga mustaqil ravishda xizmat ko‘rsatish yoki komponentlar bilan ishlash uchun ruxsatga ega bo‘lgan xodim, malakali mutaxassis hisoblanadi.
381. “A” toifali aviatexnik malakasini berish uchun talablar, 68-§da bayon etilgan, uchinchi darajali aviatexnik malakasini berish uchun talablarga o‘xshashdir.
382. “A” toifali muhandis malakasini berish uchun talablar, 72-§dagi “Muhandis” toifani berish berish uchun talablarga o‘xshashdir.
383. “A”, “V”, “S” toifalar berishga tayinlangan nomzodlar ish sohasida amaliy qobiliyatlarga ega bo‘lishi, 4 (to‘rt)dan past bo‘lmagan bahoga, mazkur Qoidalarning 19-ilovasiga muvofiq maxsus fanlar bo‘yicha imtihonlarini topshirishi va mazkur qoidalarning XXI bob 88-§ga muvofiq bilim va qobiliyat talablariga javob berishi lozim.
XXI BOB. GUVOHNOMALARNI OLISHDA, GUVOHNOMALARNING AMAL QILISH MUDDATLARINI CHO‘ZISHDA, MALAKA DARAJASINI BERISHDA, MALAKA DARAJASINI TASDIQLASHDA AVIATSIYA XODIMLARIGA TALAB QILINGANDA, ISHLATILADIGAN SAVOLLARNING RO‘YHATI
§ 76. FA uchuvchilarining bilim va qobiliyatlariga talablar
385. Havo huquqlari.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) fuqaro havo kemalari;
3) fuqaro havo kemasining ekipaji;
4) havo kemalari parvozlari;
5) xalqaro parvozlar;
6) havo transporti vositalaridan foydalanishda HK parvozlari xavfsizligi qoidalarini hamda yuklarning saqlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan qoidalarni buzganlari uchun ma’muriy javobgarlik.
b) O‘zbekiston Respublikasi HHFN asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) O‘zbekiston Respublikasi havo hududi tuzilmasi;
3) O‘zbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish tartibi;
4) havo harakatini boshqarish;
5) eshelonlash;
6) XHY, HT bo‘yicha va XHY, HTdan tashqari yo‘nalishlar pavrozlar qoidalari;
7) O‘zbekiston Respublikasi davlat chegarasidan uchib o‘tish. Chegara oldi hududi va unda parvozlarni bajarilish xususiyatlari;
8) vaqtinchalik rejimlarni o‘rnatish va HHFda qisqamuddatli cheklovlarni belgilash tartibi;
v) Havo kemasi komandirining statusi:
1) umumiy qoidalar;
2) HK komandirining huquq va vazifalari;
3) HKK vazifasini bajarishga ruxsat (mustaqil uchishni boshqarish huquqiga va ekipaj faoliyatini boshqarishga HKKning sertifikati, malakaviy bahosi);
4) aviakompaniyalarning ma’muriyatlari bilan HKK mehnatlarini belgilash va mehnat munosabatlari.
386. Parvozlar qoidalari.
a) tavsiflarni bilish;
b) umumiy qoidalar;
v) parvozlarga tayyorgarlik va ularni bajarish;
g) alohida sharoitlardagi parvozlar;
d) parvozdagi alohida holatlar;
e) xalqaro parvozlar;
j) halokat to‘g‘risidagi signallarni va xabarlarni berish tartibi;
z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qo‘llaniladigan signallar;
i) UPK bo‘yicha parvozlarni bajarishda xavfsizlik qoidalari;
k) yuklarni tashish va xavfli yuklarni tashish qoidalari;
l) HKlariga yo‘lovchilarni chiqarish va tushirishda xavfsizlik masalalari bo‘yicha tanishtirish qoidalari.
387. Amaliy aerodinamika.
a) HKning aerodinamika tavsifi:
1) HKning asosiy geometrik ma’lumotlari;
2) HKning asosiy aerodinamik xarakteristikasi;
3) HK qanotining mexanizatsiyasi. HK polyarlari;
4) HK aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining ta’siri.
b) Kuvvat kurilmaning xarakteristikasi;
1) dvigatellarning tortish kuchi va yoqilg‘i sarfining hajmi;
2) vintning ishlash hususiyati (TVD va PD bilan ishlaydigan HK uchun);
3) dvigatellarning drossel tavsifi;
4) dvigatellarning tortish kuchi va yoqilg‘i sarfining hajmi turlicha omillarga bog‘liqligi (Rn, Tn, Vp, Np).
v) Bosqichlarning aerodinamikasi va parvozlarning elementlari:
1) uchish;
2) balandlikni olish;
3) gorizontal parvoz. Parvozning uzoqligi va davomiyligi;
4) burilishlar va aylanishlar;
5) pasayish;
6) qo‘nishga kirish, qo‘nish.
g) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi:
1) muvozanat, HK barqarorligi va boshqariluvchanligi to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
2) bo‘ylama barqarorlik va boshqariluvchanlik;
3) yonlama barqarorlik va boshqariluvchanlik;
4) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligi ta’sir etuvchi omillar;
d) Uchishdagi alohida sharoitlarda va holatlardagi parvozlar:
1) muzlab qolishi;
2) momaqaldiroq xolati;
3) sharros yomg‘ir yog‘ishi;
4) qattiq silkinishi;
5) atmosfera elektr faolligining oshishi;
6) shamolning siljishi;
7) changli bo‘ron.
e) Simmetriksiz tortish kuchidagi parvoz;
j) Ishlamaydigan (ishlamayotgan) BS bilan parvozlar.
388. Aviatsiya meteorologiyasi:
a) atmosferaning tuzilishi;
b) ob-havoning asosiy meteoelementlari va ularning HK parvoziga ta’siri;
v) havoning gorizontal va vertikal harakati;
g) havo massasi, bariy tuzilmasi, atmosfera fronti va ularning parvozga ta’siri;
d) ko‘rinish. Ko‘rinishning aviatsiya ishlariga ta’siri;
e) katta balandlikda parvozlarning meteorologik sharoitlari. Tropopauzaning tizillagan okishi;
j) ob-havoning xavfli ta’siri;
z) ob-havoning yerdagi sinoptik xaritasi, bariy topografiya xaritasi, maksimal tezlikda esadigan shamollarning xaritasi, tropopauzlar. MRL xaritasi;
i) xalqaro aviatsiya meteorologik kodlar;
k) “VOLMET” ma’lumoti, “SIGMET” ma’lumoti;
l) aviatsiya prognoz xaritasi;
m) HK bortidan kuzatish va yetkazish;
n) meteoma’lumot hujjatlari bo‘yicha ob-havo sharoitlarini baholash;
o) FAda meteorologik xizmat ko‘rsatish qoidalari;
p) uchishga, parvozning davom etishiga, parvozning eshelonidan pasayishiga, o‘tish esheloniga, qo‘nishga kirish va qo‘nishga qaror qabul qilishni asoslash.
389. Navigatsiya.
a) Samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish:
1) samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish asosiy qoidalari;
2) parvozning navigatsion elementlari va ularning hisobi;
3) xavfsiz parvozdagi balandlik hisobi;
4) parvoz rejasini tuzish va uning hisobi;
5) turli radionavigatsiya vositalarini qo‘llashi bilan samolyotni yo‘nalishida boshqarish;
6) parvozning turli sharoitlarida samolyotni yo‘nalishida boshqarish xususiyatlar;
b) Navigatsiya tizim va uskunalaridan foydalanish:
1) navigatsiya uskunalari va kurs tuzilmasi, ularni normal sharoitlarda va buzilganda ekspluatatsiya qilish;
2) radiotexnik vositalar, ularni ekspluatatsiya va nazorat qilish;
3) bort navigatsiya komplekslari, ularni ekspluatatsiya va nazorat qilish.
v) Aeronavigatsiya va parvoz xaritalari:
1) aviatsiya kartografiyasi asoslari, aviatsiyada qo‘llanadigan radionavigatsiya, aeronavigatsiya va topografik xaritalardan foydalanish tartibi
g) Aeronavigatsiya ma’lumotlari:
1) ekipaj uchun aeronavigatsiya ma’lumotlarining asosiy hujjatlari, ulardan foydalanish tartibi;
2) aeronavigatsiya vaziyatida o‘zgartirishlar to‘g‘risida ma’lumotlar. NOTAM va xabarnomani o‘qish tartibi, ularning tasnifi.
390. HK va uning UE tuzilishi to‘g‘risida umumiy ma’lumot:
a) HK to‘g‘risida umumiy ma’lumot, joylashtirilishi va planerning asosiy konstruktiv bo‘laklari. Mustahkamlig cheklovlari. Resurs;
b) HK boshqaruv tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) shassini boshqarish tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
g) gidravlik va pnevmatik uskunalarda ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari. Tizimlarda qo‘llaniladigan suyuqlik va gazlar;
d) dvigatellarni boshqarish tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
e) HK yoqilg‘i tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
j) HKT va BAUT ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
z) HKning yong‘inga qarshi jihozlarning ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
i) HK muzlashga qarshi qurilmalarining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
k) HK kislorod jihozlarining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
l) mayishiy va yuk jihozlarining ishlash tartibi, suv ta’minoti va kanalizatsiya tuzilmasi hamda uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
m) HKga texnik xizmat ko‘rsatishning asosiy tezkor masalalari;
n) HKni uchishdan oldin va uchishdan keyin ko‘rigi.
391. YOQQ, Dvigatelning konstruksiyasi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ularning uchish ekspluatatsiyasi:
a) dvigatel haqida umumiy ma’lumotlar, uning tavsifi, ishlash rejimining parametrlari (Vzl., №om, M.G.), cheklovlar;
b) dvigatelning yoqilg‘i tizimini boshqarish. Qo‘llaniladigan yoqilg‘ilar;
v) moylash tizimi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar. Qo‘llaniladigan moylar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
g) ishga tushirish, yong‘inga qarshi, muzlashiga qarshi tizimlar to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
d) yordamchi kuvvat kurilmasi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
e) dvigatellarning buzilish belgilari va ekipajning harakati;
392. HKning uskuna jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiya:
a) HKning navigatsiya-uchuvchilik uskunalari (jamlanmasi) to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
b) HK va BTning bort boshqarish tizimlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) HK tizimlari va BT ishlarining nazorat uskunalari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ekspluatatsiya qilish qoidalari;
g) parvoz ma’lumotlarini yig‘ish vositalari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ekspluatatsiya qilish qoidalari;
393. HKning radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HKning bog‘lovchi radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
b) HK radiolakatsiya jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) navigatsiyaning bort RTV to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
394. HKning elektrjihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HKni bort va yer usti manbalaridan tarmoqlarni quvvat bilan ta’minlash, zaxira qilib qo‘yish, ekspluatatsiya qoidalari to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
b) HKning elektroenergiya foydalanuvchilari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qoidalari;
395. HKning UE bo‘yicha qo‘llanma:
a) “Umumiy ma’lumotlar” qismini ishlatishni hisobga olib, UFQdan foydalana bilish;
b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish;
v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiya qilish, ekipaj a’zolarining ishlash texnologiyasi va o‘zaro hamkorlik qoidalari (shatakka olib tortmoq, BT ishga tushirish, rullash, uchish, balandlikni olish, gorizontal parvoz, pasayish, qo‘nishga kirish, qo‘nish);
g) parvozning alohida holatlari;
d) alohida xodisalarda parvozlarni bajarish (UEQda nazarda tutilgan);
e) “HK uchish tavsifi” qismida ma’lumot hujjatlari bilan ishlashni bilish;
j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat ko‘rigi varag‘idan foydalanish qoidalari;
396. Bortdagi AQU va avariya holatlarida ulardan foydalanish:
a) HKning avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari;
b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni ko‘rsatish to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
397. Radioaloqani olib borish qoidalari.
a) Frazeologiya va radioaloqani olib borish qoidalari:
1) radioalmashuvining umumiy qoidalari;
2) radioeshittirishlarni ishlatish paytida radioaloqa frazeologiyasi.
3) Morze alifbesini eshitish orqali qabul qilish.
398. Horijiy til:
a) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida radioaloqani olib borishni bilish;
b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati;
v) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsiya ma’lumotlaridan foydalana bilish;
399. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi:
a) ekspluatatsiya qilinadigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda O‘zbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi;
b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi;
v) aviaxodisalarning tasniflari. Aviaxodisadan keyin harakatlar.
400. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari):
a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va ulardan foydalanish.
401. Ekspluatatsiya tajribasiga ega bo‘lishi va quyidagi sohalarda ishlay bilishi shart:
a) Parvoz tayyorgarligi:
1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi;
2) kuch va yordamchi uskunalarni ishga tushiri protseduralari, hamda uskuna va jihozlardan parvozda foydalanishga tayyorgarlik (bortdagi jamlamalar);
3) rullash, HK shatakka olish, belgilangan qoidalarga rioya qilish;
4) tashqi mo‘ljalardan (vizual holda) foydalanib HKni boshqarish ;
5) ushbu turdagi HK cheklash doirasida uchish va qo‘nish (shamolning turli holatlarida);
6) oxirgi rejim diapazonidagi parvozlar;
7) qulashning boshlanayotganini bilish va uni oldini olish. Undan chiqish yo‘llari;
8) belgilangan minimum sharoitlarda uchish va qo‘nish zonalaridagi to‘siqlarni hisobga olib, UQY cheklovlari bilan uchish va qo‘nish.
9) vizual mo‘ljallardan foydalanib yo‘nalish bo‘yicha parvozlar, radionavigatsiya vositalari va yo‘lning hisobini turli usullarni qo‘llab olish;
10) normal holatlarda, parvozlarning alohida holatlarida, alohida vaziyatlarda manyovrlarni bajarish va harakat qilish tartibi;
11) qo‘nishga kirayotganda uzilib qolish holatida ikkinchi aylanmaga ketish;
12) uchishdan keyin uskunalar bo‘yicha parvozga o‘tish;
13) uskunalar bo‘yicha uchish va qo‘nishning standart sxemasi;
14) yo‘nalishda UPK bo‘yicha parvozlar sxemasi;
15) UPK bo‘yicha kutish zonasidagi parvoz;
16) belgilangan minimumlarda uskunalar bo‘yicha maydonga kirish;
17) uskunalar bo‘yicha qo‘nishga kirishni bajargandan keyin qo‘nish;
b) Mahoratlari:
1) parvozdan xavfsiz chiqishida (manevrlar) asoslangan shubhalar hech qachon kelib chiqmasligi uchun HK boshqarishni amalga oshirib, uning uchish chegarasida HKni boshqarish;
2) Parvozning rejimlari va parametrlariga zarur bo‘lgan aniqliq bilan rioya qilish, bunda sekinlik bilan, zarur bo‘lganda rullar va HKni parvozini boshqarish organlarini bilan tezda harakatlanish;
3) zarur tezlik bilan aeronavigatsiya hisoblarini bexato amalga oshirish, qaror qabul qilish va parvoz uchun nazoratni mahoratli olib borish, ekipaj bilan hamkorlikda manyovrlarni vaqtida va aniq bajarish;
4) HK boshqarilayotganda qiziqqonlik va zarb bilan kuch ishlatmaslik;
5) holatni tezda, to‘g‘ri va sovuqqonlik bilan baholash;
6) ekipaj a’zolari bilan tashabbusli, malakali va aniq o‘zaro harakat qilish (ekipajni boshqarish);
7) komandani aniq qilib (a’zolar o‘rtasida bo‘lib) berish, HK boshqara turib aloqani bir vaqtni uzida olib borish;
8) ekipajda yaxshi psixologik holatni ta’minlash.
77-§. FA shturmanlari uchun bilim va mahoratiga talablar
402. Havo huquqi.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari
1) umumiy qoidalar;
2) fuqaro havo kemalari;
3) fuqaro havo kemasining ekipaji;
4) havo kemalari parvozlari;
5) xalqaro parvozlar;
6) havo transporti vositalaridan foydalanishda HK parvozlari xavfsizligi qoidalarini hamda yuklarning saqlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan qoidalarni buzganlari uchun ma’muriy javobgarlik.
b) O‘zbekiston Respublikasi HHFN asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) O‘zbekiston Respublikasi havo hududi tuzilmasi;
3) O‘zbekiston Respublikasi havo hududidan foydalanish tartibi;
4) havo harakatini boshqarish;
5) eshelonlash;
6) XHY, HT bo‘yicha va XHY, HTdan tashqari yo‘nalishlar pavrozlar qoidalari;
7) O‘zbekiston Respublikasi davlat chegarasidan uchib o‘tish. Chegara oldi hududi va unda parvozlarni bajarilish xususiyatlari;
8) vaqtinchalik rejimlarni o‘rnatish va HHFda qisqamuddatli cheklovlarni belgilash tartibi;
v) Havo kemasi komandirining statusi:
1) aviakompaniyalarning ma’muriyatlari bilan HKK mehnatlarini belgilash va mehnat munosabatlari.
403. Parvozlar qoidalari.
1) tavsiflarni bilish;
2) umumiy qoidalar;
3) parvozlarga tayyorgarlik va ularni bajarish;
4) alohida sharoitlardagi parvozlar;
5) parvozdagi alohida holatlar;
6) xalqaro parvozlar;
7) halokat to‘g‘risidagi signallarni va xabarlarni berish tartibi;
8) qidiruv-qutqaruv ishlarida qo‘llaniladigan signallar;
404. Amaliy aerodinamika.
a) HKning aerodinamika tavsifi:
1) HKning asosiy geometrik ma’lumotlari;
2) HKning asosiy aerodinamik xarakteristikasi;
3) HK aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining ta’siri.
b) quvvat qurilmaning xarakteristikasi;
1) dvigatellarning tortish kuchi va yoqilg‘i sarfining hajmi tezlikka va parvoz balandligiga bog‘liqligi.
v) Bosqichlarning aerodinamikasi va parvozlarning elementlari:
1) uchish;
2) balandlikni olish;
3) gorizontal parvoz. Parvozning uzoqligi va davomiyligi;
4) pasayish;
5) burilishlar va aylanishlar;
6) qo‘nish.
g) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi:
1) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
2) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligi ta’sir etuvchi omillar;
d) Uchishdagi alohida sharoitlarda va holatlardagi parvozlar:
1) muzlab qolishi;
2) momaqaldiroq xolati;
3) sharros yomg‘ir yog‘ishi;
4) qattiq silkinishi;
5) atmosfera elektr faolligining oshishi;
6) shamolning siljishi;
7) changli bo‘ron.
e) Ishlamaydigan (ishlamayotgan) KK bilan parvozlar.
j) Zudlik bilan pastlashish.
z) KKning uchish balandligi va uzigligiga ishdan chikish ta’siri.
405. Navigatsiya.
a) Samolyotni yo‘nalishda boshqarish:
1) samolyotni yo‘nalishda boshqarishning asosiy qoidalari;
2) parvozdagi navigatsiya qismlari va ularning hisobi;
3) parvozning xavfsiz balandligi hisobi;
4) parvoz rejasining hisobi va ularni tuzish;
5) turli radionavigatsiya vositalaridan foydalanib samolyotni yo‘nalishda boshqarish prinsipi;
6) turli sharoitlarda samolyotni yo‘nalishda boshkarish o‘ziga xosligi.
b) Navigatsiya jihozlari va tizimidan foydalanish:
1) geotexnik vositalari, ularning ekspluatatsiyasi va nazorati;
2) navigatsiya jihozlari, kurs tizimi, normal sharoitlarda va ishlamaganda ularni ekspluatatsiya kilish;
3) radiotexnik hisoblash tizimlari, ularni ekspluatatsiya kilish va nazorat;
4) bort navigatsiya majmualari, ularni ekspluatatsiya kilish va nazorat.
v) Aeronavigatsiya va parvoz xaritalari:
1) aviatsiya kartografiyasining asoslari, radionavigatsiya, aeronavigatsiya va topografik xaritalardan foydalanish tartibi, aviatsiyada qo‘llash.
g) Aeronavigatsiya ma’lumotlari:
1) aeronavigatsiya ma’lumotlarining ekipaj uchun asosiy hujjatlari, ulardan foydalanish tartibi;
2) aeronavigatsiya sharoitida o‘zgarishlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar. Xabarlar va NOTAMning o‘qilish tartibi, ularning tavsifi.
406. Aviatsiya meteorologiyasi.
a) atmosfera tuzilishi;
b) ob-havoning asosiy meteoqismlari va ularning HKga ta’siri;
v) havoning gorizontal va vertikal harakati;
d) havo massalari, bariy tuzilmasi, atmosfera fronti va ularning HK parvoziga ta’siri. Bulutlar va yog‘ingarchilik, ularning parvozlarni bajarilishiga ta’siri. Ko‘rinish. Aviatsiya ishlarida ko‘rinishning ta’siri.
e) katta balandliklarda parvozlarning meteorologik sharoitlari. Tez harakat qiladigan oqim, tropopauza;
j) ob-havoning xavfli xolatlari;
z) ob-havoning yerdagi sinoptik xaritasi, bariy topografiyasining xaritasi, eng tez esadigan shamollarning xaritasi, tropopauzlar. MRL xaritasi;
i) xalqaro aviatsiya meteorologik kodlari;
k) “VOLMET”, “SIGMET” ma’lumotlar;
l) aviatsiyaning prognoz xaritasi, HK bortidan kuzatish va yetkazish, meteoxaritalar, kodlar, xabarlar bilan amaliy ishlash.
m) meteoaxborotlar materiallari bo‘yicha ob-havo sharoitlarini baholash;
n) uchishga asoslangan qaror qabul qilish va parvozning davom ettirilishi
407. HK konstruksiyasi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, dvigatellar va YOQQ:
a) HK to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, tuzilishi, cheklovlar mustahkamligi;
b) yong‘inga qarshi ko‘tarib yuriladigan uskunalarning joylashtirilishi va ulardan foydalanish;
v) HK muzlashga qarshi qurilmalari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
g) HK kislorod uskunasining ishlash prinsiplari va uning ekspluatatsiya kilish qoidalari;
d) HK parvoz oldi ko‘rigi;
e) dvigatel to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, uning tavsifi, cheklovlari;
j) dvigatelning yong‘inga qarshi, muzlashiga qarshi tizimlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
z) qo‘shimcha quvvatli uskunalar to‘g‘risida umumiy qoidalar.
408. HK navigatsiya asbob-uskunalari va ulardan parvozda foydalanish:
a) HK (NPU) navigatsiya-uchuvchilik uskunasi va kurs tuzilmasi;
b) HK asbob uskunasi;
v) parvoz ma’lumotlarini yig‘ish to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ularni ekspluatatsiya kilish qoidalari.
409. HKning radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HKning bog‘lovchi radiojihozlari, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
b) HK radiolakatsiya jihozlari, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) navigatsiyaning bort RTV, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
410. HKning elektrjihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HKni bort va yer usti manbalaridan tarmoqlarni quvvat bilan ta’minlash, zaxira qilib qo‘yish, ekspluatatsiya qoidalari to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
b) HKning elektroenergiya foydalanuvchilari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qoidalari;
411. HKning uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma:
a) “Umumiy ma’lumotlar” qismini ishlatishni hisobga olib, UFQdan foydalana bilish;
b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish;
v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiya qilish, ekipaj a’zolarining ishlash texnologiyasi va o‘zaro hamkorlik qoidalari;
g) parvozning alohida holatlari;
d) (UFKda nazarda tutilgan) bort tizimlari va qurilmalari to‘xtab qoladigan bo‘lsa yoki alohida holatlarda parvozlarni bajarish;
e) “HK uchish tavsifi” qismida ma’lumot hujjatlari bilan ishlashni bilish;
j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat ko‘rigi varag‘idan foydalanish qoidalari;
412. Bortdagi AQU va avariya holatlarida ulardan foydalanish:
a) HKning avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari;
b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni ko‘rsatish to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
413. Radioaloqani olib borish qoidalari.
a) Frazeologiya va radioaloqani olib borish qoidalari:
1) radioalmashuvining umumiy qoidalari;
2) radioeshittirishlarni ishlatish paytida radioaloqa frazeologiyasi.
3) Morze alifbesini eshitish orqali qabul qilish.
414. Horijiy til:
a) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida radioaloqani olib borishni bilish;
b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati;
v) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsiya ma’lumotlaridan foydalana bilish;
415. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi:
a) ekspluatatsiya qilinadigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda O‘zbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi;
b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi;
v) aviaxodisalarning tasniflari. Aviahodisadan keyin harakatlar.
416. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari):
a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va ulardan foydalanish.
417. Ekspluatatsiya tajribasiga ega bo‘lishi va quyidagi sohalarda ishlay bilishi sharti:
a) Parvoz tayyorgarligi:
1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi;
2) aeroport sxemasiga asosan va HXB dispecher ko‘rsatgandek, chiqishga yo‘naltirilayotgan va eshelon chiqayotganda ko‘zga ko‘rinmas taxminlardan foydalanish;
3) yo‘nalish bo‘yicha parvozlarda samolyot haydash vositalaridan kompleks foydalanish;
4) qo‘nishga kirish sxemasiga to‘g‘rilanayotgan paytida navigatsiya jihozlaridan va ko‘zga ko‘rinmas taxminlardan foydalana bilish;
5) odatdagidek parvozlarda yoki alohida holatlarda parvozlarni bajarishda harakat tartibi va manyovrlarni bajarish.
b) Mahoratlari:
1) parvoz oldi texnologiyasiga asosan zarur hisoblar va operatsiyalarni xatosiz, o‘z vaqtida bajarish, parvoz vaqtida meteorologik sharoitni tahlil qila bilish;
2) trassaning kengligiga qarab parvoz rejasiga muvofiq samolyot haydashni amalga oshirish;
3) yo‘nalish punktidan chiqishda va qo‘nishga kirishda manyovrlarni bajarish paytida uchuvchilarga faol yordam ko‘rsatish;
4) navigatsiya jihozlarining to‘xtovsiz ishlashi yoki rad etilishini vaqtida aniqlash, hamda zaxira imkoniyatlardan foydalanish;
5) navigatsiya holatini tezda, sovuqqonlik bilan, tezroq va to‘g‘ri baholash;
6) ekipaj a’zolari bilan o‘zaro harakat qilishda (ekipajni boshqarish) aniq tavsiyalar beradi va radioaloqni olib boradi;
7) ekipajda yaxshi psixologik holatni ta’minlash.
78-§. FA bortmuhandisining bilimlariga va mahoratlariga talablar
418. Havo huquqlari.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari:
1) asosiy qoidalar;
2) fuqaro havo kemasi;
3) havo kemasi ekipaji;
4) havo kemalari parvozlari;
5) xalqaro parvozlar;
6) havo transporti vositalaridan foydalanish va yuklarning saqlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan qoidalarni hamda HK parvozlari xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun ma’muriy javobgarlik.
b) Parvozlar qoidalari:
a) tavsiflarni bilish;
b) umumiy qoidalar;
v) parvozlarni tayyorlash va bajarish;
g) alohida sharoitlarda parvozlar;
d) parvozlardagi alohida holatlar;
e) xalqaro parvozlar;
j) signal berish tartibi va halokat to‘g‘risida xabarlar;
z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qo‘llaniladigan signallar.
419. Amaliy aerodinamika:
a) HK aerodinamika tavsifi:
1) HK asosiy geometrik ma’lumotlari;
2) HK asosiy aerodinamik tavsifi;
3) HK qanotining mexanizatsiyalari;
4) HK aerodinamik tavsifiga atmosfera sharoitlarining ta’siri;
b) Kuch uskunasining tavsifi:
1) dvigatelni tortishi va yoqilg‘i sarfining hajmi.
2) vintning ishlash hususiyati (TVD va PD bilan HK uchun);
3) dvigatelning drossel tavsifi;
4) dvigatelni tortishi va parvoz tezligi hamda balandligidan yoqilg‘i sarfining hajmi;
5) dvigatelning tezlik tavsifi.
v) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi:
1) muvozanat, HK barqarorligi va boshqariluvchanligi to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
2) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligiga ta’sir o‘tkazuvchi omillar;
g) Parvozdagi alohida sharoitlarda va parvozdagi aloxida holatlar:
1) muzlab qolishi;
2) momaqaldiroq;
3) sharros yomg‘ir yog‘ishi;
4) qattiq silkinishi;
5) atmosferadagi elektr quvvatining oshishi;
6) shamolning siljishi;
7) changli bo‘ron.
d) Ishlamaydigan (ishlamayotgan)KU bilan parvozlar;
e) Shoshilinch pasayish.
420. HK konstruksiyasi va uning UE to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar:
a) HK to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, planyorning asosiy konstruktiv qismlari va joylashishi, cheklovning mustahkamligi. Resurs;
b) HK boshqarish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
v) shassi boshqarish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
g) gidravlik va pnevmatik jihozlarning ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari. Suyuqlik va gazlar, tizimda qo‘llanilishi;
d) dvigatel boshqarish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
e) isitish tizimining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
j) HKT va BAUT ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
z) HKning yong‘inga qarshi jihozlarining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
i) HK muzlashga qarshi qurilmalarining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
k) HK kislorod jihozlarining ishlash prinsipi va uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
l) maishiy va yuk jihozlarining, suv ta’minotining va kanalizatsiya tuzilmasining ishlash prinsipi hamda uni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
421. Dvigatelning konstruksiyasi to‘g‘risida umumiy ma’lumot YOQQ va ulardan uchishda foydalanish:
a) dvigatel haqida umumiy ma’lumotlar, uning tavsifi, ishlash rejimining parametrlari (Vzl., №om, M.G.), cheklovlar;
b) dvigatel yoqilg‘i tizimi, ekspluatatsiya qoidalari, ko‘llaniladigan yoqilg‘i turi;
v) moylash tizimi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qoidalari, qo‘llaniladigan moyning turi;
g) dvigatelni ishga tushirish, yong‘inga qarshi tizimining umumiy ma’lumotlari, ularni ekspluatatsiya kilish qoidalari;
d) yordamchi kuvvat kurilmasi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ulardan foydalanish qoidalari;
e) dvigatellarning to‘xtab qolish belgilari va ekipajning harakati;
422. HKning uskuna jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ulardan uchishda ekspluatatsiya kilish qoidalari:
a) HKning navigatsiya-uchuvchilik uskunalari (jamlanmasi) to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
b) HKning yoqilg‘i miqdorini o‘lchash tizimi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) HK va QK bort boshqarish tizimi to‘g‘risida umumiy qoidalar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
g) QK va HK tizimi ishlarini nazorat uskunalari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
d) parvoz ma’lumotlarini yig‘ish vositalari to‘g‘risida ma’lumotlar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
423. HK radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar:
a) HK aloqa radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
b) radio aloqa olib borishning umumiy qoidalari:
424. HK elektr jihozlari to‘g‘risida umumiy qoidalar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari:
a) zaxira qilib qo‘yish, foydalanish qoidalari, bort va yer usti manbalaridan HK tarmoq quvvati to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
b) HK elektr energiyasi ta’minoti to‘g‘risida umumiy qoidalar, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari.
425. HK uchishda foydalanish bo‘yicha qo‘llanmasi:
a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UFQdan foydalana bilish;
b) asosiy cheklovlar va ulardan uchish ekspluatatsiyasidagi hisobi;
v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiyasi, ekipaj a’zolarining ishlash texnologiyasi va o‘zaro hamkorlik qoidalari (shatakka olib tortmoq, YOQQ va QQ ishga tushirish, rullash, uchish, balandlikni olish, gorizontal parvoz, pasayishi, qo‘nishga kirish, qo‘nish);
g) parvozning alohida holatlari;
d) alohida hodisalarda parvozlarni bajarish (UFQda nazarda tutilgan);
e) ma’lumot hujjatlarining “HK uchish cheklovlari” qismi bilan ishlashni bilish, unga tegishli kismida;
j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat ko‘rigi varag‘idan foydalanish qoidalari;
426. Bortdagi AQX va avariya holatlarida ulardan foydalanish:
a) HK avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari;
b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni ko‘rsatish to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
427. Aviatsiya texnikasidan texnik foydalanish to‘g‘risida, YOMM:
a) AT texnik ekspluatatsiyasini tashkillashtirish;
b) HKni ekipaj tomonidan ekspluatatsiya qilish;
v) HKda bajariladigan ishlarning umumiy turlari;
g) HKning ustidan muz va qorni olib tashlash;
d) dvigatellarni sinash va ishga tushirish;
e) HK shatakga olish;
j) HKga tezkor texnik xizmat ko‘rsatish;
z) HK qo‘riqlash, qabul qilish va topshirish;
i) HKda tushirish va ortish ishlari;
k) qo‘llaniladigan yoqilg‘ilarning sorti va ularning cho‘kindisi;
l) qo‘llaniladigan moyning sorti;
m) qo‘llaniladigan muzga qarshi suyuqliklar;
428. Aviatsiya hodisalari va parvozlar xavfsizligi;
a) foydalaniladigan HK turlaridagi va oxirgi 3 yil davomida O‘zbekiston Respublikasidagi AH sabablarini bilish;
b) aviakompaniyada AH oldini olish dasturini bilish;
v) aviahodisalarning tasnifi. Aviahodisadan keyingi harakat.
429. Parvoz faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari):
a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va foydalanish.
430. Horijiy til:
a) havo kemasiga texnik xizmat ko‘rsatishda horijiy tilda gaplasha olish qobiliyatiga ega bo‘lishi kerak.
431. Quyidagi sohalarda foydalanishning tajriba va mahoratiga ega bo‘lishi lozim:
a) Parvoz tayyorgarligi:
1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi;
2) HK tasnifi va cheklovlarini hisobga olib parvozning barcha bosqichlarida jihozlar va bort tizimlaridan foydalanish;
3) parvozlarni alohida sharoitlarda va alohida holatlarida parvozlarni amalga oshirishdagi harakatlar tartibi;
4) xalokat vaziyatlardagi harakatlar;
5) uchish ekspluatatsiyasi bilan bog‘liq hujjatlarni rasmiylashtirish;
b) Qobiliyatlar:
1) HK belgilangan tartibda qabul qilish va topshirish;
2) UEK va texnologiyasiga asosan HK parvoz oldi va parvozdan keyingi ko‘rigini olib boradi;
3) HK yoqilg‘i bilan to‘ldirish va ularning sifatini nazorat qilish;
4) parvozlarda quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashining kuzatishni malaka bilan amalga oshirish;
5) HK quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashidagi og‘ishini vaqtida bilib olish;
6) ATning ishlashidagi og‘ishi haqida HKKga vaqtida xabar berish va asoslangan tavsiyalarni berish;
7) parvoz davomida vujudga kelgan HK tizimi va jihozning, tuzatishni imkoni bo‘lgan oddiy nosozligini bartaraf etish;
8) avariya holatini vaqtida anglab yetadi va tegishli harakatlarni qabul qiladi;
9) ekipaj a’zolari bilan tashabbuskor, aniq va malaka bilan o‘zaro hamqorlikni amalga oshirish;
10) ekipajda yaxshi psixologik holatni ta’minlash.
79-§. Bortmexaniklarning bilim va kobilyatlariga talablar
432. Havo huquqlari.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) fuqaro havo kemasi;
3) fuqaro havo kemasi ekipaji;
4) havo kemalarining parvozlari;
5) xalqaro parvozlar;
6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun ma’muriy javobgarlik.
433. Parvozlar qoidalari:
a) tavsiflarni bilish;
b) umumiy qoidalar;
v) parvozlarni tayyorlash va bajarish;
g) alohida vaziyatlardagi parvozlar;
d) parvozlarning alohida holatlari;
e) xalqaro parvozlar;
j) halokat to‘g‘risida signal va habar berish tartibi;
z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qo‘llaniladigan signallar.
434. Amaliy aerodinamika.
a) Havo kemasining aerodinamik xarakteristikalari:
1) HK asosiy geometrik ma’lumotlari;
2) HK asosiy aerodinamik xarakteristikalari;
3) qanotning mexanizatsiyasi;
4) HK aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining ta’siri.
b) Kuvvat qurilmalarning xarakteristikalari:
1) dvigatelning tortish kuchi va yoqilg‘i sarfining hajmi;
2) vint ishlashining xususiyatlari (TVD va PD bilan HK uchun);
3) dvigatelning drosselli xarakteristikasi;
4) parvoz balandligidan dvigatelning tortish kuchi va yoqilg‘ining sarfining hajm bog‘liqligi;
5) dvigatelning tezlik xarakteristikasi.
v) HK barqarorligi va boshqariluvchanligi:
1) muvozanat, HK barqarorligi va boshqariluvchanligi to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
2) HKning barqarorligi va boshqariluvchanligi ta’sir etuvchi omillar;
g) Aloxida vaziyatlarda parvozlar va parvozdagi aloxida xodisalar:
1) muzlab qolishi;
2) momaqaldiroq;
3) sharros yomg‘ir yog‘ishi;
4) qattiq silkinishi;
5) atmosferadagi elektr quvvatining oshishi;
6) shamolning siljishi;
7) changli bo‘ron.
d) Ishlamaydigan (ishlamayotgan) QQ bilan parvozlar.
e) Shoshilinch pasayish.
435. HK va uning UE tuzilishi to‘g‘risida umumiy ma’lumot:
a) HK to‘g‘risida umumiy ma’lumot, joylashtirilishi va planerning asosiy konstruktiv bo‘laklari. Mustahkamlik cheklovlar. Resurs;
b) HK boshqaruv tizimida ishlash tartibi va undan foydalanish qoidalari;
v) shassini boshqarish tizimida ishlash tartibi va undan foydalanish qoidalari;
g) gidravlik va pnevmatik uskunalarda ishlash tartibi va undan foydalanish qoidalari. Tizimlarda qo‘llaniladigan suyuqlik va gazlar;
d) dvigatellarni boshqarish tizimida ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
e) HK yoqilg‘i tizimining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
j) HKT va BABT ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
z) HKning yong‘inga qarshi jihozlarda ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
i) HK muzlashga qarshi qurilmalarida ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
k) HK kislorod jihozlarida ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
l) maishiy va yuk jihozlarida ishlash tartibi, suv ta’minoti va kanalizatsiya tuzilmasi hamda uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
436. Dvigatelning konstruksiyasi va YOQQ to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar xamda ularning parvoz ekspluatatsiyasi:
a) dvigatel haqida umumiy ma’lumotlar, uning xarakteristikasi, ishlash rejimining parametrlari (Vzl., Nom, M.G.), cheklovlar;
b) dvigatel yoqilg‘i tizimini boshqarish, ishlatiladigan yoqilg‘ilar;
v) moylash tizimi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, moyning qo‘llanilishi, ekspluatatsiya qoidalari;
g) ishga tushirish, yong‘inga qarshi tizimlarning to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ularnini ekspluatatsiya qilish qoidalari;
d) yordamchi quvvat qurilmalar to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ularnini ekspluatatsiya qilish qoidalari;
e) dvigatellarning buzilishlar belgilari va ekipajning harakati;
437. HKning uskuna jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HKda navigatsiya- uchuvchilik uskunalar (jamlanmasi) to‘g‘risida asosiy ma’lumotlar;
b) HKda yonilg‘i zaxirasini o‘lchash tizimi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) HK va QQ bortdagi boshqarish tizimlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
g) QQ va HK tizimlari ishlarini nazorat uskunalari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
d) parvoz ma’lumotlarini yig‘ish vositalari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
438. HK radiojihozlari va UE to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar:
a) HK bog‘lovchi radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
b) radioaloqa olib borish umumiy qoidalari.
439. HKning elektr jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HK tarmoqlarini bort va yer usti manbalaridan kuvvatlash, zaxira qilib qo‘yish va ekspluatatsiya qilish qoidalari to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
b) HK elektr energiyasi istimolchilari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
440. HK uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma:
a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UEQdan foydalana bilish;
b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish;
v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiyasi, ekipaj a’zolarining ishlash texnologiyasi va o‘zaro hamkorlik qoidalari (shatakka olib tortmoq, YOQQ va QQ ishga tushirish, rullash, uchish, balandlikni olish, gorizontal parvoz, pasayishi, qo‘nishga kirish, qo‘nish);
g) parvozning alohida vaziyatlari;
d) alohida vaziyatlarda parvozlarni bajarish (UFQda nazarda tutilgan);
e) ma’lumot hujjatlarining “HK uchish cheklovlari” qismi bilan ishlashni bilish;
j) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat ko‘rigi varag‘idan foydalanish qoidalari.
441. Bortdagi AQX va avariya holatlarida ulardan foydalanish:
a) HK avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari;
b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni ko‘rsatish to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
442. Aviatsiya texnikasidan texnik foydalanish to‘g‘risida, YOMM:
a) AT texnik ekspluatatsiyasini tashkillashtirish;
b) HKni ekipaj tomonidan ekspluatatsiya qilish;
v) HKda bajariladigan ishlarning umumiy turlari;
g) HKning ustidan muz va qorni olib tashlash;
d) dvigatellarni sinash va ishga tushirish;
e) HK shatakka olish;
j) HKga tezkor texnik xizmat ko‘rsatish;
z) HKda tushirish va ortish ishlari;
i) qo‘llaniladigan yoqilg‘ilarning sorti va ularning cho‘kindisi;
k) qo‘llaniladigan moyning sorti;
l) qo‘llaniladigan muzga qarshi suyuqliklar;
443. Aviatsiya hodisalari va parvozlar xavfsizligi;
a) foydalaniladigan HK turlaridagi va oxirgi 3 yil davomida O‘zbekiston Respublikasidagi AH sabablarini bilish;
b) aviakompaniyada AH oldini olish dasturini bilish;
v) aviahodisalarning tasnifi. Aviahodisadan keyingi harakat.
444. Parvoz faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari):
a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va foydalanish.
445. Horijiy til (ingliz tili):
a) havo kemasiga texnik xizmat ko‘rsatishda horijiy tilda gaplasha olish qobilyatiga ega bo‘lishi kerak (halqaro parvozlarni amalga oshirish uchun ruhsat olish);
446. Bortmexanik quyidagi sohalarda ekspluatatsion tajriba va qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim:
a) Parvoz tayyorgarligi:
1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi;
2) HK tasnifi va cheklovlarini hisobga olib parvozning barcha bosqichlarida jihozlar va bort tizimlaridan foydalanish;
3) parvozlarni alohida sharoitlarda va alohida holatlarida parvozlarni amalga oshirishdagi harakatlar tartibi;
4) avariya vaziyatlardagi harakatlar;
5) uchish ekspluatatsiyasi bilan bog‘liq hujjatlarni rasmiylashtirish;
b) Qobiliyatlar:
1) HK belgilangan tartibda qabul qilish va topshirish;
2) UEK va texnologiyasiga asosan HK parvoz oldi va parvozdan keyingi ko‘rigini olib borish;
3) HK yoqilg‘i bilan to‘ldirish va ularning sifatini nazorat qilish;
4) parvozlarda quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashining kuzatishni malaka bilan amalga oshirish;
5) HK quvvat kurilmasi va bort tizimlarini ishlashidagi og‘ishini vaqtida bilib olish;
6) ATning ishlashidagi og‘ishi haqida HKKga vaqtida xabar berish va asoslangan tavsiyalarni berish;
7) parvoz davomida vujudga kelgan HK tizimi va jihozning, tuzatishni imkoni bo‘lgan oddiy nosozligini bartaraf etish;
8) avariya holatini vaqtida anglab yetadi va tegishli harakatlarni qabul qiladi;
9) ekipaj a’zolari bilan tashabbuskor, aniq va malaka bilan o‘zaro hamqorlikni amalga oshirish;
10) ekipajda yaxshi psixologik holatni ta’minlash.
80-§. FA bortradistlarining bilim va kobilyatlariga talablar
447. Havo huquqlari.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) fuqaro havo kemasi;
3) fuqaro havo kemasi ekipaji;
4) havo kemalarining parvozlari;
5) xalqaro parvozlar;
6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun ma’muriy javobgarlik.
448. Parvozlar qoidalari:
a) tavsiflarni bilish;
b) umumiy qoidalar;
v) parvozlarni tayyorlash va bajarish;
g) alohida vaziyatlardagi parvozlar;
d) parvozlarning alohida holatlari;
e) xalqaro parvozlar;
j) halokat to‘g‘risida signal va habar berish tartibi;
z) qidiruv-qutqaruv ishlarida qo‘llaniladigan signallar.
449. Navigatsiya.
a) Samolyotni yo‘nalish bo‘yicha boshqarish:
1) HK yo‘nalish bo‘yicha boshqarishning asosiy tushunchalari;
b) parvozdagi navigatsion elementlari;
b) Aeronavigatsion ma’lumotlari:
a) ekipaj uchun aeronavigatsion ma’lumotlar to‘g‘risida hujjatlar. Ulardan foydalanish tartibi;
450. Aviatsiya meteorologiyasi.
a) Amaliy meteorologiya asoslari:
1) asosiy meteorologik elementlari va hodisalari;
2) parvoz uchun xavfli bo‘lgan meteorologik hodisalar, ob-havoning alohida sharoitlari;
3) xalqaro aviatsiya meteorologik kodlari;
4) “VOLMET”, “SIGMET” ma’lumotlari;
451. HKning asosiy uchish-texnik ma’lumotlari, HKning konstruksiyasi, dvigatel va YOQQ to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar:
a) HK to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar: uchish-texnik ma’lumotlari, joylashtirilishi, mustahkamlik cheklovlari;
b) kuchiriladigan yong‘inga qarshi uskunalarning joylanishi, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) HKning muzlashiga qarshi qurilmalar to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
g) HKning kislorod uskunasining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
d) HKni parvoz oldi ko‘rigi;
e) dvigatellar to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar. Ekspluatatsion cheklovlar;
j) dvigatel va YOQQning yong‘inga qarshi, muzlashiga qarshi tizimlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
z) yordamchi quvvat qurilmasi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar.
452. HKning uskuna jixozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uni uchish ekspluatatsiyasi:
a) HKning navigatsiya-uchuvchilik uskunalari (jamlanmalari) to‘g‘risida asosiy ma’lumotlar;
b) parvoz ma’lumotlarini yig‘ish to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari.
453. HKning radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HKning aloqa radiojihozlari, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
b) HKning radiolakatsiya jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) bortdagi navigatsiyaning RTV to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar.
454. HKning elektr jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va uning uchish ekspluatatsiyasi:
a) HK tarmoqlarini bort va yer usti manbalaridan kuvvatlash, zaxira qilib qo‘yish va ekspluatatsiya qilish qoidalari to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
b) HK elektr energiyasi istimolchilari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, ekspluatatsiya qilish qoidalari;
455. HK uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma:
a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UEQdan foydalana bilish;
b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish;
v) kutilgan sharoitlarda HK ekspluatatsiyasi, ekipaj a’zolarining ishlash texnologiyasi va o‘zaro hamkorlik qoidalari;
g) parvozning alohida vaziyatlari;
d) alohida vaziyatlarda parvozlarni bajarish (UFQda nazarda tutilgan);
e) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat ko‘rigi varag‘idan foydalanish qoidalari.
456. Bortdagi AQX va avariya holatlarida ulardan foydalanish:
a) HK avariya-qutqaruv jihozlari va ulardan foydalanish qoidalari;
b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordamni ko‘rsatish to‘g‘risidagi umumiy ma’lumotlar;
457. Radioaloqani olib borish qoidalari:
a) radio almashuvning umumiy qoidalari;
b) radio eshittirishdan foydalanish paytida radio almashuv frazeologiyasi;
v) shoshilinch va avariya aloqasida radioalmashuv qoidalari;
g) Morze alifbosi signallarini eshitish orqali qabul qilish.
458. Horijiy til:
a) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida radioaloqani olib borishni bilish;
b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati;
v) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsiya ma’lumotlaridan foydalana bilish;
459. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi:
a) ekspluatatsiya qilinadigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda O‘zbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi;
b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi;
v) aviaxodisalarning tasniflari. Aviaxodisadan keyin harakatlar.
460. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari):
a) uchish faoliyatida inson omillarini bilish va ulardan foydalanish.
461. FAning bortaloqachisi quyidagi sohalarda ekspluatatsion tajriba va qobiliyatga ega bo‘lishi lozim:
a) Parvoz tayyorgarligi:
1) parvoz oldi tayyorgarligi;
2) informatsion hujjatlar bilan ishlash;
3) HKning radio va elektrjihozlari bilan ishlash;
4) parvozlarni alohida sharoitlarda va alohida holatlarida parvozlarni amalga oshirishdagi harakatlar tartibi;
b) Qobiliyatlar:
1) texnologiyalarga asosan parvoz oldi tayyorgarligini olib borish;
2) HKning radioaloqa va elektr jihozlarini tekshirish o‘tkazishda va parvozga tayyorlashda operatsiyalarini o‘z vaqtida va xatosiz bajarish;
3) FAda aloqa bo‘yicha Qo‘llanmaning va parvozning barcha bosqichlarida radioalmashuv frazeologiyasi Qoidalarining talablariga muvofiq, ikki taraflama radioaloqa olib borishni ta’minlash;
4) parvozning barcha etaplarida ekipajni meteorologik, radionavigatsion va havo holati to‘g‘risida ma’lumotlar bilan ta’minlash;
5) HKning radio va elektr jihozlaridan oqilona ekspluatatsiya qilish;
6) radio-elektr jihozlari bilan ishlashda nosozlik va o‘zgaruvchanlikni vaqtida aniqlash, hamda zaxiradagi jihozlarni ishlatish;
7) ekipaj a’zolari bilan tashabbuskor, aniq va malaka bilan o‘zaro hamqorlikni amalga oshirish;
8) harakatlarini bajarishlari bo‘yicha (a’zolariga taqsimlangan holda) ekipajga aniq tavsiya berish va aloqani olib borish;
9) ekipajda yaxshi psixologik holatni ta’minlash.
81-§. FA bortoperatorlarining bilim va qobiliyatlariga talablar
462. Havo huquqlari.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) fuqaro havo kemasi;
3) fuqaro havo kemasi ekipaji;
4) havo kemalarining parvozlari;
5) xalqaro parvozlar;
6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun ma’muriy javobgarlik.
463. Parvozlar qoidalari:
a) tavsiflarni bilish;
b) umumiy qoidalar;
v) parvozlarini tashishni tashkillashtirish xizmati tomonidan ta’minlash;
g) parvozlarni tibbiy ta’minlash;
d) parvozlarning rejim-qo‘riqlashni ta’minlash;
e) parvozlarni qidiruv-qutqaruv va avariyaviy ta’minlash;
j) parvozlarni tayyorlash va bajarish;
z) xalqaro parvozlar;
i) halokat to‘g‘risida signal va habar berish tartibi;
k) qidiruv-qutqaruv ishlarida qo‘llaniladigan signallar.
464. Havo transportida tashishni tashkillashtirish:
a) tijorat yuklarini qabul qilish/topshirish qoidalari;
b) tashuv hujjatlarini rasmiylashtirish qoidalari;
v) da’vo va arizalarni taqdim etish va ko‘rib chiqish tartibi;
g) ortish-tushirish va bog‘lab qo‘yish qoidalari, yukga ko‘rsatiladigan talablar;
d) xavfli yuklarni tashishni rasmiylashtirish va qoidalari;
e) havo transportida tashishga ma’n etilgan yuklarning ro‘yhati.
465. HK konstruksiyasi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar:
a) HK to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar, geometrik ma’lumotlar, joylashtirilish. Mustahkamlik cheklovlari;
b) bortdagi mexanizatsiya vositalari va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
v) bortdagi mexanizatsiya vositalari (BMV), ortish-tushirish va bog‘lab qo‘yish to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar va ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
g) HKning kuchiriladigan yong‘inga qarshi uskunalarning joylanishi, uni ekspluatatsiya qilish;
d) HKning kislorod uskunasining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
e) HKning gidrotizimi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
j) HKT, BAUT ishlashi to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
z) HK radiojihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
i) HK elektr jihozlari, HK elektr maishiy jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar,ekspluatatsiya kilish qoidalari;
k) HK parvoz oldi ko‘rigi.
466. HK uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma:
a) “Umumiy qoidalar” qismini hisobga olib UEQdan foydalana bilish;
b) asosiy cheklovlar va ularni uchish ekspluatatsiyasida hisobga olish;
v) nazorat tekshirish xaritasi va nazorat ko‘rigi varag‘idan foydalanish qoidalari;
g) ortish-tushirish qoidalari. Samolyotning sentrovkasi;
467. Aviatsiya hodisalari va parvozlar xavfsizligi:
a) ekspluatatsiya qilinayotgan HK turidagi va O‘zbekiston Respublikasi FAdagi oxirgi 3 yil mobaynida AH sabablarini bilish;
b) aviakompaniyada AH oldini olish dasturini bilishi;
v) aviahodisalarning tasniflash. Aviahodisadan keyingi harakatlar.
468. Bortdagi AQV va avariya holatlarida ularni qo‘llash qoidalari:
a) HKning avariya-qutqaruv uskunalari va ulardan foydalanish qoidalari;
b) Jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
469. Xorijiy til (XP bajaradiganlar uchun):
a) xorijga parvozlarni amalga oshirilayotgan paytida ingliz tilida tushuntirish qobiliyati va bilimi;
470. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari):
a) o‘zining ishida inson omillaridan foydalanish va bilish.
471. FA bortoperatori quyidagi sohalarda bilimga va ekspluatatsiya tajribasiga ega bo‘lishi shart:
a) Parvoz tayyorgarligi:
1) ushbu turdagi HK parvoz oldi tayyorgarligi;
2) HK gidrotizim va elektrtizimlarni ekspluatatsiya qilish protseduralari;
3) bortning mexanizatsiya vositalari (MBV), ortish-tushirish uskunalari (OTU) bilan ishlash.
4) normal, alohida parvoz sharoitlarida va parvozdagi alohida vaziyatlarda bajarish tartibi.
b) Qobiliyatlar:
1) texnologiyalarga asosan parvoz oldi tayyorgarligini olib borish;
2) BMVni va OTUni parvozga tayyorlashda va tekshirishni o‘tkazishda operatsiyalarni o‘z vaqtida va xatosiz bajarish;
3) gidrotizim, elektrotizim, BMV va OTUni oqilona ekspluatatsiya qilish;
4) sentrovkani hisobga olgan holda, HK bortiga yuklarni qabul qilish va yuklash, joylashtirish, mahkamlash, bog‘lash va HKdan ularni tushira bilish;
5) tashuv hujjatlari bilan ishlarni amalga oshirish;
6) ishlash texnologiyasiga asosan HK ekipajini oziq-ovqat bilan ta’minlash;
7) ekipajning boshqa a’zolari bilan o‘zaro hamkorlikda tashabbuskorona, malikaviy va aniq amalga oshirish;
8) ekipajda yaxshi psixologik holatni ta’minlash.
82-§. FA bortkuzatuvchilarining bilim va qobiliyatlariga talablar
472. Havo huquqlari.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) fuqaro havo kemasi;
3) fuqaro havo kemasi ekipaji;
4) havo kemalarining parvozlari;
5) xalqaro parvozlar;
6) havo transporti vositalaridan foydalanishda va yuklarning saqlanishini ta’minlashga yo‘naltirilgan qoidalarni, HK parvozlar xavfsizligi qoidalarini buzgani uchun ma’muriy javobgarlik.
b) Parvozlar qoidalari:
1) tavsiflarni bilish, o‘zlariga tegishli qismida;
2) havo kemasi ekipaji;
3) parvozlarni tibbiy ta’minlash;
4) parvozlarnining rejim-qo‘riqlanishini ta’minlash;
5) parvozlarni qidiruv-qutqaruv va avariyaviy ta’minlash;
6) qidiruv-qutqaruv ishlarida qo‘llaniladigan signallar.
v) HK konstruksiyasi va uning jihozlari to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar:
1) HKning asosiy uchish-texnik ma’lumotlari;
2) kuchiriladigan yong‘inga qarshi uskunalarning joylanishi, ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
3) HKning kislorod uskunasining ishlash tartibi va uni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
4) mayishiy va oshxona-elektr, bufet jihozlarida, suv ta’minoti va kanalizatsiya tizimida hamda ularni ekspluatatsiya qilish qoidalari;
5) HK elektr jihozlari: HK salonlarni va yordamchi xonalarini yoritish va boshqarish shchitlari, yoritishning turlari;
6) HK radiojihozlari: SGU, SSU, magnitofon, televizion tizimlaridan foydalanish;
7) HK sentrovkasi: HK bortida yo‘lovchilarni, yuklarni, bagajlarni va pochtalarni joylashtirish qoidalari;
g) havo avia yo‘nalishlarining geografiyasi:
1) parvozlar geografiyasi;
2) aviakompaniya parvozlari geografiyasini qamrab olgan davlatlarning iqtisodiy va siyosiy ahvoli.
473. HK bortida yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatishni tashkillashtirish:
a) yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish texnologiyasi, xizmat ko‘rsatishning turlari;
b) birinchi, ekonom va biznes klasslarda yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish texnologiyasi;
v) yo‘lovchilarga tibbiy xizmat ko‘rsatish;
g) liter va nazorat ostidagi qatnovlarga tayyorgarlik va xizmat ko‘rsatish;
d) bort mayishiy mol-mulklarini qabul qilish va topshirishni rasmiylashtirish;
474. Havo tashuvini tashkillashtirish:
a) xalqaro va mahalliy avia yo‘nalishlarida yo‘lovchilar, bagaj, yuklar va pochtalarni tashish qoidalari;
b) tijorat yuklarni qabul qilish va topshirish qoidalari;
v) tashuv hujjatlarini rasmiylashtirish qoidalari;
g) da’vo va arizalarni taqdim etish va ko‘rib chiqish tartibi;
d) Yuk, bagaj va pochtalarni yuklash, tashish, bog‘lab qo‘yish, tushirish qoidalari;
e) xavfli yuklarni rasmiylashtirish va qoidalari;
j) havo transportida tashilishi ma’n etilgan yuklarning ro‘yhati.
475. HKning bortida yo‘lovchilar ovqatini ta’minlash:
a) yo‘lovchilarning ovqati bilan bog‘liq joyidagi xodimlarga talab qilinadigan sanitariya talablari;
b) mahalliy va xalqaro havo yo‘nalishlarida yo‘lovchilar va ekipaj uchun ovqatni tashkillashtirish;
v) HK unifitsiyalashtirilgan elektr-oshxona jihozlari ro‘yhati va ekspluatatsiya kilish qoidalari.
476. Bortdagi AQV va avariya holatida ularni qo‘llash qoidalari:
a) avariya-qutqaruv uskunalari va ulardan foydalanish qoidalari;
b) jabrlanganlarga birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
477. Aviatsiya xodisalari va parvozlar xavfsizligi:
a) foydalaniladigan HK turlarining hammasidagi va oxirgi 3 yilda O‘zbekiston Respublikasi FAdagi AX sabablarini bilishi;
b) aviakompaniyada AX oldini olish dasturini bilishi;
v) aviaxodisalarning tasniflash. Aviaxodisadan keyingi harakatlar.
478. Uchish faoliyatida insonning imkoniyatlari va cheklovlari (inson omillari):
a) o‘zining ishida inson omillaridan foydalanish va bilimlari.
479. Quyidagi sohalarni bilishi va ekspluatatsion tajribasiga ega bo‘lishi shart:
a) texnologiyaga asosan HK parvoz oldi tayyorgarligi;
b) HK bortida yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish. Texnologiyaga asosan yo‘lovchilarni va ekipajini oziq-ovqat bilan ta’minlash;
v) HK salonida yo‘lovchilarni qabul qilish, joylashtirish, HKda yuklarni va pochtani qabul qilish, yuklash, joylashtirish, mahkamlash, bog‘lash va HKdan ularni tushirish;
g) HK mayishiy va elektr-oshxona, bufet jihozlarini ekspluatatsiya qilish;
d) qatnov va tashuv hujjatlarini rasmiylashtirish;
e) talab doirasida davlat, rus va boshqa (ko‘proq ingliz yoki fransuz yoki nemis) tillarni bilish, (yozma yo‘riqnomlarni o‘qishi va tushunishi, avariya vaziyatlarida ekipajning uchish xodimlari a’zolari, bortkuzatuvchilar va yo‘lovchilar bilan foydali o‘zaroxamkorlikni va to‘g‘ri hulosalarni chiqara olishi lozim);
j) ekipaj a’zolari bilan faol, malakali va aniq o‘zarohamkor aloqada bo‘lib, ekipajning yaxshi psixologik holatni ta’minlash.
§ 83. Dispecherlarining bilim va qobiliyatlariga talablar
480. Havo huquqlari.
a) O‘zbekiston Respublikasi Havo kodeksining asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) havo xududidan foydalanish;
3) O‘zbekiston Respublika aviatsiya tarkibi;
4) aerodromlarning tasniflari;
5) havo kemalarining tasniflari;
6) havo harakati;
b) O‘zbekiston Respublikasi HXFN asosiy qoidalari:
1) umumiy qoidalar;
2) O‘zbekiston Respublikasi havo xududining tuzilmasi;
3) O‘zbekiston Respublikasi havo xududidan foydalanish tartibi;
4) havo harakatini boshqarish;
5) eshelonlash;
6) XHY, HT bo‘yicha va XHY, HTdan tashqari yo‘nalishlar pavrozlar qoidalari;
7) O‘zbekiston Respublikasi davlat chegarasidan uchib o‘tish. Chegara oldi hududi va unda parvozlarni bajarilish xususiyatlari;
8) O‘zbekiston Respublikasi havo xududidan foydalanish tartibiga rioya qilish uchun nazorat;
9) HXFga ariza berish tartibi va HHM qo‘shinlarini xabardor qilish;
10) vaqtinchalik rejimlarni va HXF qisqa muddatli cheklovlarni tayyorlash va o‘rnatish tartibi.
481. Havo navigatsiyasi asoslari va parvoz qoidalari.
a) Parvozlar qoidalari:
1) tasniflarni bilish;
2) umumiy qoidalar;
3) havo kemalari parvozlarini ta’minlash;
4) havo kemalari parvozlari (asosiy talablar, parvozlarni bajarish, alohida vaziyatlardagi parvozlar, parvozdagi alohida hodisalar);
5) qidiruv va qutqaruv;
6) halokat va shoshilinch signallar ro‘yhati;
7) halokat to‘g‘risida xabarlar va signallarni uzatish tartibi;
8) fuqaro havo kemasini ushlab olish.
b) Havo navigatsiyasi asoslari:
1) parvoz kurslari, yo‘l burchaklari, azimut (peleng, kursdagi burchak);
2) tezlikning navigatsiya uch burchaklari va uning elementlari;
3) parvoz tezligi;
4) parvoz balandligi va parvozning xavfsiz balandliglarini hisobi;
5) HHB bilan bog‘liq bo‘lgan havo navigatsiya masalalarini hal qilish;
5) HHB bilan bog‘liq bo‘lgan havo navigatsiya masalalarini hal qilish;
482. HHHK bilan bog‘liq aviatsiya hodisalari:
a) aviatsiya hodisalarini tekshirish natijalari bo‘yicha sabablar holatlari, tavsiyalar va kamchiliklar;
b) (FHKAHITQ) avaitsiya hodisalari to‘g‘risida umumiy qoidalar, tavsiflar, tasniflar va xabarlashuvlar.
483. Havo harakatiga xizmat ko‘rsatish.
a) HHHKga tegishli bo‘lgan Aviatsiya qoidalari (AQ-71);
b) havo harakatiga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha Qo‘llanma:
1) tavsiflarni bilish;
2) HHHK xizmati va uning ishlarini tashkillashtirish;
3) havo hududini tashkillashtirish;
4) HHHKni tashkillashtirish;
5) havo harakatini rejalashtirish va oqimlarini tashkillashtirish;
6) havo harakatiga xizmat ko‘rsatish;
7) parvoz-axborot xizmat ko‘rsatish;
8) avariyaviy xabarlar xizmati;
9) radiolakatsion xizmat ko‘rsatish;
v) HHB dispetcherining ishlash texnologiyasi:
1) umumiy qoidalar;
2) navbatchilikka tayyorlanish va navbatchilikni qabul qilish;
3) HHBni uzatish chegarasi;
4) havo harakatini boshqarish;
5) parvozning alohida holatlarida va alohida vaziyatlardagi parvozlar paytida havo harakatini boshqarish.
484. FAda radio telefon aloqasi bo‘yicha Qo‘llanma:
a) radioalmashuvning umumiy qoidalari;
b) radioeshittirish dasturidan foydalanish paytida radioalmashuv frazeologiyasi;
v) shoshilinch va avariya aloqasi qoidalari;
g) HHB dispecherlik punktlari o‘rtasidagi ma’lumotlar almashuvi;
485. Aviatsion meteorologiyasi.
a) aviatsion meteorologiyasining asosiy nazariy savollari;
b) aviatsiya meteota’minlashni belgilovchi hujjatlarning asosiy qoidalari;
v) aniq aerodromda parvozlarni meteota’minlash bo‘yicha yo‘riqnomasi;
g) meteorologik kuzatish va ma’lumotlar;
d) havo kemasi bortidan kuzatish va xabarni yetkazish;
e) ob-havo ma’lumoti;
j) xavfli meteorologik sharoitlar va ob-havo ta’siri to‘g‘risida ogohlantirish;
z) ob-havoning aviatsiya xaritalari;
i) havodagi HK ekipajini meteo axborot bilan ta’minlash;
486. HHB radiotexnik vositalari:
a) radiolakatsion, radionavigatsion jihozlari va aviatsiya elektr aloqa vositalarining taktik–texnik xarakteristikasi;
b) radiolakatsion, radionavigatsion jihozlarining ishlash prinsiplari va joylashtirilishi;
487. Horijiy til:
a) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda radioaloqani olib borishni bilish;
b) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda radioaloqani olib borish layoqati va uni tushunish;
v) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda chop etilgan, aeronavigatsion ma’lumotlaridan foydalana bilish;
488. HHBga muvofiq inson imkoniyatlari va cheklovlari:
a) HHBga inson omillarining ta’siri.
489. Aerodinamika asoslari, HKning uchish-texnik xarakteristikasi:
a) HKning asosiy geometrik ma’lumotlari;
b) HKning asosiy aerodinamik xarakteristikasi;
v) HK qanotining mexanizmlari;
g) HKning aerodinamik xarakteristikasiga atmosfera sharoitlarining ta’siri.
490. Dispetcher quyidagi sohalarda bilim va tajribaga ega bo‘lishi kerak:
a) ishlash texnologiyasiga muvofiq havo harakatini boshqarishni bilish;
b) havo harakatini boshqarishda radioalmashuvning qoidalari va frazeologiyasini bilishi;
v) turli havo va meteorologik holatlardagi sharoitlarda to‘g‘ri va vaqtida harakat qilishni bilish;
g) ishlash jarayonida HHBning radiotexnik vositalari va aloqa vositalaridan bilimli foydalanish;
d) HK parvozlarini ta’minlovchi va nazorat qiluvchi qo‘shni dispecherlik punktlari, xizmatlar va organlari bilan aniq hamkorlikni olib borishi;
e) aerodromda va/yoki javobgar xududda, halokatga uchrayotgan HKga yordam ko‘rsatish uchun tegishli xizmatlarni vaqtida xabardor qilishni;
491. Tegishli malaka belgilarini olishdan oldin bilimlarga qo‘shimcha talablar:
a) (ADP, RDP, KDP, YOKDP, KDP, Tower, DDP, YODP) aerodrom punktida dispecherlikka qo‘yish paytida:
1) aerodromning bosh rejasi, jismoniy xarakteristikalari va vizual vositalari;
2) aerodrom rayonining havo xududi tizimi;
3) qo‘llaniladigan qoidalar, protseduralar va ma’lumotlar manbaalari;
4) aeronavigatsion vositalar;
5) havo harakatini boshqarish radiotexnik jihozlari va uni ishlatish;
6) mahalliy relyef va yer usti mo‘ljali;
7) havo harakatining o‘ziga xos xususiyati;
8) parvozdagi alohida vaziyat va xodisalar;
9) avariya vaziyatlarida va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarida harakat rejasi;
b) tepadagi havo xududiga va MDPga ruxsat olishda:
1) havo xududining tizimi;
2) qo‘llaniladigan qoidalar, protseduralar va ma’lumotlar manbaalari;
3) aeronavigatsion vositalari;
4) havo harakatini boshqarishning radiotexnik jihozlari va uni ishlatish;
5) mahalliy relyef va o‘ziga xos yer usti belgilari;
6) havo harakatining va havo harakati oqimining o‘ziga xos xususiyatlari;
7) parvozdagi alohida vaziyatlar va sharoitlar;
8) avariya holatlarida va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarida harakatlar rejasi;
492. Tegishli malaka belgisini olishdan oldin tajribasiga (stajirovkasiga) qo‘shimcha talablar.
Nomzod, tasdiqlangan dastur bo‘yicha nazariy tayyorgarlik kursini va HHBning attestatsiyadan o‘tgan dispecher (instruktori) boshchiligida stajirovkasini muvoffaqiyatli yakunladi:
a) aerodrom dispecherlik punkti (ADP) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida aerodrom dispecherlik xizmatini 140s.dan kam bo‘lmagan holda amalga oshirganda;
b) aerodrom dispecherlik punkti (QDP, YOQDP) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida aerodrom dispecherlik xizmatini 280s.dan kam bo‘lmagan holda amalga oshirganda;
v) aerodrom dispecherlik punkti (KDP, MDP, QDP) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida havo harakatini dispetcherlik xizmatini 280s.dan kam bo‘lmagan holda amalga oshirganda;
g) aerodrom dispecherlik punkti (APD, Tower) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida havo harakatini dispetcherlik xizmatini 430s.dan kam bo‘lmagan holda amalga oshirganda;
d) yaqinlashuv dispecherlik punkti (Approach) dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida dispetcherlik xizmatini 430s.dan kam bo‘lmagan holda amalga oshirganda;
e) HXB rayon yuqori havo hududida radiolakatsiya nazoratini olib boruvchi dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida dispetcherlik xizmatini 460s.dan kam bo‘lmagan holda amalga oshirganda;
j) Havo harakati boshqarish (HXB) rayon yuqori havo hududida protseduraviy nazoratini olib boruvchi dispetcherining malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida parvozlarni bajarishni 280s.dan kam bo‘lmagan holda ta’minlaganda;
z) katta dispetcherlar, parvoz rahbarlari malaka belgisiga nisbatan ushbu belgi so‘ralalayetgan shu bo‘linmasida HHBni tashkillashtirish va nazoratni 310s.dan kam bo‘lmagan holda ta’minlanganda.
Agar dispetcher HHB dispetcherining boshqa toifali malaka belgisiga ega bo‘lsa yoki ushbu malaka belgisini boshqa bo‘linma bo‘yicha olgan bo‘lsa, guvohnomalarni berish bo‘yicha vaqolatli organ tajribasiga talablar darajasini pasaytirishi mumkin.
493. Qobiliyatiga.
Nomzod berilgan xuquqlar darajasiga muvofiq havfsiz, tartibga soluvchi va tezkor ta’minlash uchun talab qilinadigan, qobiliyatini, qaror qabul qilishini va vazifalarni bajarishini ko‘rsatadi.
494. Agar HHB dispetcherining ikkita malaka belgisi bir vaqtning o‘zida so‘ralgan bo‘lsa, guvohnomalarni berish bo‘yicha vakolatli organ har bir malaka belgisiga nisbatan qo‘llanilgan talablarni aniqlab chiqadi.
495. Bitta yoki quyida ko‘rsatilgan bir nechta malaka belgisiga ega bo‘lgan HHB dispetcher guvohnomasi egasi quyidagi huquqlarga ega:
a) (ADP, RDP, QDP, YOQDP, KDP, ADP, Tower) — aerodrom xududida dispecher malaka belgisini olib, attestatsiyadan o‘tgan ushbu guvohnoma egasi, ushbu aerodromda aerodrom dispecherlik xizmat ko‘rsatishni ta’minlaydi va nazorat qiladi;
b) yaqinlashuv (Approach) dispetcherlarining malaka belgisi — yaqinlashuv (Approach) dispetcherlik xizmat ko‘rsatuvchi dispetcherlik organing yurisdiksiya ostida bo‘lgan havo hududi doirasida yoki havo hududi qismida, attestatsiyasidan o‘tgan ushbu guvohnoma egasi aerodromlarda yaqinlashuv dispetcherlik xizmat ko‘rsatilishini ta’minlaydi yoki ta’minlanishini nazorat qiladi;
v) HHB rayonida radiolakatsion nazoratining dispetcherlik malaka belgisi — havo hududi doirasida yoki havo hududi qismida, attestatsiyasidan o‘tgan ushbu guvohnoma egasi, radiolakatordan foydalanish bilan HHB rayonida dispetcherlik xizmat ko‘rsatishni ta’minlaydi yoki nazorat qiladi;
g) HHB rayonida protseduraviy nazorat dispetcherining malaka belgisi — havo hududi doirasida yoki havo hududi qismida, attestatsiyasidan o‘tgan ushbu guvohnoma egasi, striplar va grafik nazoratidan foydalanish bilan HHB rayonida dispetcherlik xizmat ko‘rsatishni ta’minlaydi va nazorat qiladi;
496. HHB dispetcheri agar malaka belgisida nazarda tutilgan huquqlarni 6 oy davomida amalga oshirmasa, malaka belgisi o‘z kuchini yo‘qotadi;
84-§. Parvozlarni ta’minlash bo‘yicha xodimlarining bilim va qobiliyatlariga talablar
497. Havo huquqlari:
a) parvozlarni ta’minlash bo‘yicha xodimlarga bevosita aloqador qoida va nizomlari;
b) havo harakatiga xizmat ko‘rsatish qoida va nizomlari.
498. HK ekspluatatsiya qilish bo‘yicha umumiy bilimlari (xodimning ishida qo‘llaniladigan):
a) samolyotlar quvvat qurilmalar, tizimlar va uskuna jixozlarning ishlash prinsipi;
b) samolyotlar va quvvat qurilmalarining ekspluatatsion cheklovlari;
v) minimal jihozlar ro‘yhati;
499. Parvoz xarakteristikasi hisobi va rejalashtirish protseduralari:
a) HKning uchish-texnik xarakteristikasiga og‘irligining taqsimlanishi va yuklashning ta’siri;
b) og‘irlik va sentrovkaning hisobi;
v) parvozning tezkor rejalashtirilish;
g) yoqilg‘i sarfining hisobi va yoqilg‘i bo‘yicha parvozlar davomiyligi;
d) zaxiradagi aeroportni tanlash jarayonlari;
e) yo‘nalish bo‘yicha kreyserlik parvozni boshqarish;
j) parvozning uzaytirilgan masofasi;
z) HHB maksadlari uchun parvoz rejasini tayyorlash va taqdim etish;
i) kompyuterlar yordamida rejalashtrishning asosiy prinsiplari;
500. Meteorologiya:
a) aviatsion meteorologiya;
b) past va yuqori bosimli havo massalarining harakati;
v) qo‘nishiga va yo‘nalish bo‘yicha parvoz sharoitlariga ta’sir ko‘rsatuvchi front tizimi, maxsus ob-havo xodisasining xarakteristikasi va paydo bo‘lishi;
g) aviatsion meteorologik ma’lumotlari, xaritalari va ob-havoning tushunilishi va qo‘llanilishi;
d) kodlar va tavsiflar;
e) meteoroligik ma’lumotlarni olish va ulardan foydalanish qoidalari;
501. Navigatsiya:
502. Ekspluatatsion protseduralari:
a) aeronavigatsion hujjatlaridan foydalanish;
b) oddiy va havfli yuklarni tashishning ekspluatatsion protseduralari;
v) aviatsiya hodisalari va insidentlariga aloqador protseduralar;
g) avariya holatida parvoz qoidalari;
d) HKga noqonuniy aralashuv va diversiyalar bilan bog‘liq protseduralar;
503. Parvozlar prinsiplari:
a) HKning tegishli toifasiga aloqador parvozlarning qoidalari;
504. Radioaloqa:
a) HK va tegishli yer usti stansiyalari bilan radioaloqalarni olib borish qoidalari;
505. Ish tajribasi:
a) kuydagi lavozimlarda kamida bir yil ishlagan bo‘lib, bitta yoki bir necha lavozimlarda (har qanday birlikda) kamida ikki yil ishlagan bo‘lishi kerak:
1) transport aviatsiyasining HK uchish ekipaji a’zolari, yoki
2) transport aviatsiyasida HK ta’minlovchi tashkilotning meteorolog, yoki
3) HHB dispetcheri, yoki
b) transport aviatsiyasida HK parvozida xizmat ko‘rsatish bo‘yicha yordam ko‘rsatuvchi xodim sifatida kamida bir yil ishlagan, yoki
v) tasdiqlangan kurs bo‘yicha tayyorgarlik kursini muvoffaqiyatli yakunlagan.
506. Qobiliyat:
a) bir nechta kundalik sinoptik xaritalar va ob-havo ma’lumotlari asosida ekspluatatsion nuqtai nazaridan kelib chiqib aniq va muvofiq ob-havoni tahlilini bajarishi;
b) aniq havo trassasi rayonida ustun keladigan ob-havo sharoiti to‘g‘risida ekspluatatsion nuqtai nazaridan kelib chiqib asoslangan, instruktajlarni o‘tkazishni ta’minlashi;
v) tayinlangan va zaxiradagi aeroportlarga alohida ahamiyat berib, transport aviatsiyasi uchun ob-havoni oldindan aytib berishi;
g) berilgan uchastka uchun parvozlarning optimal trayektoriyasini belgilashi va qo‘lda yoki kompyuter yordamida aniq parvozlar rejasini tayyorlashi;
d) parvozlarni ta’minlash bo‘yicha xodimlar guvohnomasi egasining xizmat vazifalariga asosan, yomon ob-havo sharoitlaridagi parvozlarda tezkor nazoratni ta’minlashi va yordamning barcha turlarini ko‘rsata bilishi;
85-§. Radiobyuro aloqachilarining bilim va qobiliyatlariga talablar
507. Bilimi:
a) davlat tomonidan ta’minlangan havo harakatini boshqarish qoidalari;
b) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilni tushunish va unda gaplashish qobiliyati;
v) radiotelefon aloqa protseduralari;
g) “yer-havo-yer” radio almashuv frazeologiyasi;
d) elektraloqa tarmog‘i;
e) radiobyuro aloqachisiga qo‘llaniladigan qoida va nizomlar;
j) aviatsion stansiyasida elektraloqa uskunalaridan foydalanish va cheklovlar prinsiplari.
508. Ish tajribasi:
a) tasdiqlangan dastur bo‘yicha 12 oylik davr mobaynida tayyorgarlik kursini muvoffaqiyatli o‘tishi, bevosita ariza berish oldidan attestatsiyadan o‘tgan radiobyuro aloqachisi rahbarligida kamida 2 oy muvoffaqiyatli ishlashi (ish joyida stajirovkani o‘tishi) kerak, yoki
b) bevosita guvohnomani olishga hujjatlarni rasmiylashtirishdan oldin 12 oyidan, attestatsiyadan o‘tgan radiobyuro aloqachisi rahbarligida olti oydan kam bo‘lmagan ravishda muvoffaqiyatli ishlagan bo‘lishi kerak.
509. Qobiliyati:
a) elektraloqa jihozlarini to‘g‘ri ekspluatatsiya qilish;
b) radiotelefon xabarlarini sifatli va aniq uzatish va qabul qilishi.
86-§. Havaskor-uchuvchilarining bilim va qobiliyatlariga talablar
510. Havo huquqlari:
a) havaskor-uchuvchilar guvohnoma egasiga tegishli qoida va nizomlari, parvoz qoidalari, havo harakatiga xizmat ko‘rsatishga tegishli tajriba va qoidalar;
511. Havo kemalarini eksplatatsiya qilish bo‘yicha umumiy bilimlar:
a) samolyot uskuna jixozlari, tizimlari va quvvat qurilmalarining ishlash prinsiplari;
b) samolyotlar va quvvat qurilmalarining ekspluatatsion cheklovlari;
v) uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanmadan yoki boshqa shu ma’lumotga ega bo‘lgan hujjatdan tegishli eksplutatsion ma’lumotlar.
512. Parvoz xarakteristikalari va rejalashtirish:
a) og‘irlikning tushishi va yuklanishning uchish xarakteristikasiga ta’siri, og‘irlik va sentrovkaning xisobi;
b) uchish, qo‘nish va boshqa xarakteristikalarni amaliy qo‘llash va foydalanish;
v) shaxsiy havo kemalarida VPQ bo‘yicha parvozlarni bajarishda yo‘nalish bo‘yicha parvozlarni rejalashtirish va parvoz oldi rejalari; HHHQning parvoz rejasini tayyorlash va to‘ldirish; havo harakatini boshqarishning tegishli qoidalari; joylashgan joyi to‘g‘risida yetkazish tartibi; balandlikni o‘lchash tartibi; intensiv harakatlar rayonlarida parvozlarning bajarilishi.
513. Uchish faoliyatida inson imkoniyatlari va cheklovlari:
a) havaskor-uchuvchiga tegishli, uchish faoliyatida inson imkoniyatlarining cheklovlari;
514. Meteorologiya:
a) aviatsiya meteorologiyasi asoslarini qo‘llash va meteorologik axborotlarni olish va undan foydalanish qoidalari;
515. Navigatsiya:
a) aeronavigatsiyaning amaliy aspektlari va yo‘nalishni hisoblash usullari;
b) aeronavigatsion xaritalaridan foydalanish;
516. Ekspluatatsion qoidalar:
a) AIP, №OTAM, aviatsion kodlar va qisqartmalarga o‘xshash aeronavigatsion hujjatlaridan foydalanish;
b) xavfli ob-havo sharoitdagi, izidagi girdoblik va parvozga ta’sir qiluvchi boshqa xavfli harakatlardan aylanib o‘tish maqsadida qo‘llaniladigan harakatlarni hisobga olgan holda, avariya vaziyatidagi tegishli ehtiyot choralar va harakatlar;
517. Parvoz asoslari:
a) samolyotlarga ta’luqli parvoz asoslari.
518. Radiotelefon:
a) VPQ parvozga tegishli frazeologiya va radiotelefon aloqasini olib borish qoidalari; aloqa uzilgandagi harakat;
b) radiotelefon aloqasida foydalaniladigan tilda gaplashish va uni tushunish qobiliyati;
519. Tajriba:
a) nomzod samolyot uchuvchisi sifatida 40 soatdan kam bo‘lmagan parvoz vaqtiga ega bo‘lishi;
b) agar nomzod havo kemalarining boshqa toifadagi uchuvchisi sifatida parvoz soatiga ega bo‘lsa, unda OMK ushbu parvoz vaqtini xisobga olish maqbulligini belgilaydi.
v) nomzod samolyotda vakolatdagi uchuvchi-instruktor rahbarligi ostida kamida 10 soat mustaqil parvozga ega bo‘lishi, hamda yo‘nalish bo‘yicha 5 soat mustaqil parvozga ega bo‘lishi, shu jumladan ikki turli aerodromlarda to‘liq to‘htatashi bilan xech bo‘lmaganda yo‘nalish bo‘yicha kamida 270km (150m. mil) bo‘lgan bitta parvozga ega bo‘lishi.
520. Parvoz tayyorgarligi:
a) nomzod, vakolatdagi uchuvchi rahbarligida ikki taraflama boshqariladigan samolyotlarda parvoz tayyorgarligidan o‘tdi.
Instruktor, nomzodni havaskor-uchuvchisiga talab qilinadigan quyidagi sohalar bo‘yicha ekspluatatsion tajribaga talablar darajasini olishini ta’minlaydi:
1) samolyotning ko‘rik va xizmat ko‘rsatilishi, og‘irlik va muvozanat hisobini qo‘shgan holda parvoz oldi tayyorgarligi;
2) aerodrom harakati va harakatlar sxemasi bo‘yicha parvozlar, to‘qnashishni oldini olish choralari va usullari;
3) tashqi vizual ko‘rinishlar yordamida samolyotni boshqarish;
4) kritikal past havo tezligidagi parvozlar, qulashning boshlanishi va jadallashib ketishini bilishi hamda undan chiqib keta olishi;
5) kritikal baland havo tezligidagi parvozlar;
6) spiral bo‘yicha keskin pasayishni aniqlash va undan chiqish;
7) odatdagi vaziyatlarda yon tarafdan shamol bo‘lganda uchish va qo‘nish;
8) qisqa zarb bilan uchish ( qisqartirilgan uchish yo‘laklarini hamda to‘siqning ustidan o‘tish balandligini hisobga olib); chegaralangan razmerdagi aerodromlarga qo‘nish;
9) gorizontal tekisligida 180° aylanib qaytishini hisobga olib, faqat uskunalar bo‘yicha parvoz;
10) vizual belgilardan foydalanish bilan yo‘nalish bo‘yicha parvozlar, radionavigatsion vositalari mavjudligida yo‘nalishni hisoblash usullari;
11) bort jihozlari nosozligini imitatsiya qilgan holda avariya rejimida ishlash; va
12) nazoratdagi aerodromga parvoz, nazoratdagi aerodromlardan uchish, havo harakatiga xizmat ko‘rsatish qoidalariga rioya qilish, frazeologiya va radiotelefon aloqasi qoidalari.
521. Qobiliyati:
a) nomzod havaskor-uchuvchi guvohnomasi egasi tomonidan taqdim etilgan, tegishli huquqlari bilan, mavqeyi darajasida 17-ilovada ko‘rsatilgan komandir sifatida parvoz va manevrlar bajara olish qobilyatini namoyish etadi, shuningdek qobiliyatni:
1) samolyotni uning cheklovlari doirasida boshqarish;
2) barcha manyovrlarni aniq va ravon bajarish;
3) to‘g‘ri qaror qabul qilish, parvozda kuzatish va nazoratni malakaviy amalga oshirish;
4) aeronavigatsiya sohasida bilimlarini qo‘llash;
5) doim samolyot boshqaruvini shunday tarzda amalga oshirishi kerakki, parvoz yoki manyovr sxemasini muvoffaqiyatli bajarilishi xech qachon jiddiy shubha uyg‘otmasin.
861-§. Aerostat uchuvchilarining bilim va qobiliyatlariga talablar
5211. Havo huquqlari:
a) aerostat uchuvchisi guvohnomasiga tegishli qoida va nizomlari;
b) parvozlar qoidalari va havo harakatiga xizmat ko‘rsatish qoidalari.
5212. Aerosatdan foydalanish bo‘yicha umumiy bilimlari:
a) aerostatlar harakati, tizim va uskuna jihozlari prinsiplari;
b) aerosatlarning ekspluatatsion cheklovlari; uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llamasidan muvofiq ekspluatatsion ma’lumotlar yoki ushbu ma’lumotni o‘z ichiga olgan boshqa hujjat;
v) aerostatlarda foydalaniladigan, gazlarni amaliy qo‘llanilishi va jismoniy xarakteristikasi;
5213. Uchish xarakteristikasi, rejalashtirish va yuklash:
a) uchish xarakteristikasiga yukning ta’siri; og‘irlikning hisoblari;
b) haroratning ta’sirini hisobga olgan holda startdagi, qo‘nishdagi va boshqa xarakteristikalarini amalda qo‘llash va foydalanish;
v) VPQ bo‘yicha parvozlarini bajarishda yo‘nalish bo‘yicha parvoz oldi rejalari va parvozlarni rejalashtirish; havo harakatiga xizmat ko‘rsatishning tegishli qoidalari, balandlik o‘lchagichni o‘rnatish tartibi, jadal harakatlardagi rayonlarda parvozlarni bajarish.
5214. Aerostat uchuvchisi xavf va xatolarni nazorat prinsiplarni hisobga olib, aerostat uchuvchisiga tegishli parvoz faoliyatidagi insonning imkoniyatlarini va cheklovlarini bilishi kerak.
5215. Aerostat uchuvchisi aviatsiya meteorologiyasining asoslarini qo‘llash va meteorologik ma’lumotlarni olish va foydalanish qoidalarini bilishi kerak; balandlikni o‘lchash;
5216. Navigatsiya:
aeronavigatsiyaning
b) aeronavigatsion xaritasidan foydalanish.
5217. Ekspluatatsiya qoidalari:
a) AIP, №OTAM, aviatsiya kodlari va qisqartmalarga o‘xshash aeronavigatsion hujjatlarni ishlatish;
b) xavfli ob-havo sharoitdagi, izidagi girdoblik va parvozga ta’sir qiluvchi boshqa xavfli harakatlardan aylanib o‘tish maqsadida qo‘llaniladigan harakatlarni hisobga olgan holda, avariya vaziyatidagi tegishli ehtiyot choralar va harakatlar;
5218. Aerostat uchuvchisi aerostatlarga ta’luqli parvozlar asoslarini bilishi kerak;
5219. Radiotelefon:
a) VPQ bo‘yicha parvozga tegishli radiotelefon aloqasi va frazeologiyasini kiritish qoidalari; aloqa uzilgandagi harakat;
b) radiotelefon aloqasida ishlatiladigan tilida gaplashish va uni tushunish layoqati;
52110. Aerostat uchuvchisiga nomzod, kamida 8ta ishga tushirish va ko‘tarilishga, ulardan bittasi mustaqil bo‘lishi bilan, aerostat uchuvchisi sifatida 16 soatdan kam bo‘lmagan tajribaga ega bo‘lishi kerak;
52111. Aerostat uchishga nomzod, vakolatdagi uchuvchi-instruktor rahbarligi ostida uchish tayyorgarligidan o‘tishi kerak. Instruktor, nomzodni aerostat uchuvchisiga talab qilinadigan quyidagi sohalar bo‘yicha ekspluatatsion tajribaga talablar darajasini olishini ta’minlaydi
1) aerostatni yig‘ish, jihozlash, to‘ldirish, bog‘lab qo‘yish va tekshirish kabi parvoz oldi tayyorgarligi;
2) tegishli cheklovlarni hisobga olgan holda, ishga tushirganda va ko‘tarilayotganda qo‘llaniladigan texnik usullar va qoidalar, avariya holatlarida harakatlar tartibi va foydalaniladigan signallar;
3) to‘qnashishning oldini olish usullari va choralari;
4) tashqi vizual belgilar yordamida aerostatni boshqarish;
5) tez pasayish rejimini aniqlash va undan chiqish yo‘llari;
6) tashqi vizual belgilar yordamida yo‘nalish bo‘yicha parvozlar va yo‘lni hisoblash usullari;
7) yerda aerostatni ishlatish tartibini qo‘shgan holda qo‘nishga va qo‘nishlarga kirishlar;
8) avariya vaziyatlarida harakat qilish tartibi.
52112. Aerostat uchuvchisiga nomzod o‘zining vakolati doirasida 52111 bandda ko‘rsatilgan aerostat uchuvchisining egasiga taqdim etilgan tegishli huquqlari bilan aerostat parvozlari va monyovrlari komandiri sifatida namoyish qilish qobilyatini ko‘rsata olishi kerak, shuningdek qo‘ydagilarni bilishi:
1) xavf va xatolar omillarini bilish va nazorat qilish;
2) cheklovlar doirasida aerostatni boshqarish;
3) hamma manyovrlarni aniq va ravon bajarish;
4) parvozda kuzatishni malaka bilan amalga oshirish va qarorni to‘g‘ri qabul qilish;
5) aeronavigatsiya sohasida bilimlarni ishlatish;
6) doim aerostatlar boshqaruvini shunday tarzda amalga oshirish kerakki, parvoz yoki manyovr sxemasini muvoffaqiyatli bajarilishini ta’minlash uchun.
87-§. O‘YEUA uchuvchisi bilim va qobiliyatiga talablar
522. Havo huquqlari:
a) O‘zbekiston Respublikasi FA uchish ishlarini belgilovchi hujjatlar, O‘YEUAda uchish ishlarini belgilovchi hujjatlar.
523. Amaldagi aerodinamika:
a) O‘YEUA aerodinamik xarakteristikasi;
b) O‘YEUA boshqaruvchanligi va barqarorligi;
v) alohida holatlarda va alohida vaziyatlardagi parvozlar;
524. Navigatsiya:
a) aeronavigatsion ma’lumotlar;
b) aeronavigatsion va parvoz xaritalari;
v) vizual belgilar;
g) O‘YEUA parvoziga shamolning ta’siri;
d) havo xududi tuzilmasida va HHB tizimida havo navigatsiyasi;
e) havo navigatsiyasi xavfsizligini ta’minlash;
525. Aviatsion meteorologiya:
a) amaliy meteorologiya asoslari;
b) parvozlarni meteorologik ta’minlash;
526. O‘YEUA konstruksiyasi va ekspluatatsiya qilish:
a) O‘YEUA konstruksiyasi va uning uchish ekspluatatsiyasi;
b) O‘YEUA muvozanati va asosiy konstruktiv elementlari, O‘YEUA asosiy geometrik ma’lumotlari;
v) konstruksiyasining mustahkamligi va uning elementlari;
g) O‘YEUA uchish-texnik xarakteristikasi va ekspluatatsion cheklovlari;
d) quvvat qurilmaning konstruksiyasi va ekspluatatsiyasi;
e) shikastlar va nuqsonlarning xarakterli belgilari;
j) O‘YEUAni parvozga qo‘yish;
z) O‘YEUA texnik ekspluatatsiyasi va texnik xizmat ko‘rsatish;
i) texnik hujjatlari va uni olib borish tartibi;
k) qutqarish vositalari;
l) Aviatsiya texnikasi va YOMM texnik ekspluatatsiya qilish to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar;
527. O‘YEUA uchuvchilari uchun (aviatsiya ishlarini bajarishga qo‘yilishida) qo‘shimcha:
a) O‘YEUAda kasbiy faoliyatini belgilovchi O‘YEUA ekspluatatsiya qilish huquqiy asoslari va ko‘rsatma hujjatlariga talablar.
b) O‘YEUAda kasbiy faoliyatining boshqa turlari, aviatsiya ishlarining cheklovlari va ularning xavfsizligini ta’minlash;
v) qo‘llaniladigan O‘YEUAda maxsus parvozlarni bajarish usullari;
g) maxsus jihozlar konstruksiyasi va ularni ekspluatatsiya qilish;
528. O‘YEUA uchuvchisi-instruktorlari uchun qo‘shimcha:
a) uchishga o‘qitish uslublari;
b) aviatsion psixologiyasi;
v) pedogogika asoslari va o‘quv tarbiya ishlari.
529. Tajriba:
a) guvohnoma oluvchi nomzodlar kamida 20 soat uchishga ega bo‘lishlari kerak, undan 10 soati-mustaqil, 4 soati yo‘nalish bo‘yicha uchish;
b) “uchuvchi-O‘YEUA-instruktor” malaka belgisini olishi uchun kamida 60 soatlik uchishga ega bo‘lishi kerak, ulardan kamida 17 soati uslubiy va instruktorlik soatlari.
871-§. Planer-uchuvchisi bilim va qobiliyatiga talablar
5291. Havo huquqi:
a) planer-uchuvchisi guvohnomasining egasiga tegishli bo‘lgan qoida va nizomlar;
b) parvozlar qoidalari;
v) tegishli amaliyot va havo harakatiga xizmat ko‘rsatish qoidalari.
5292. Havo kemalari bo‘yicha umumiy bilimlar:
a) planerning tizim va uskuna jihozlarining ishlash tamoyillari;
b) planerning ekspluatatsion cheklovlari;
v) uchish ekspluatatsiyasi qo‘llanmasidan yoki ushbu ma’lumotga ega bo‘lgan boshqa hujjatdan olingan tegishli ekspluatatsion ma’lumotlar.
5293. Uchish tavsiflari, rejalashtirish va yuklash:
a) uchish tavsifiga yukning va og‘irlikni joylashtirilishini ta’siri;
b) og‘irlik va sentrovkani hisobga olish;
v) startdagi, qo‘nishdagi va boshqa tavsiflarni amalda qo‘llash va foydalanish;
g) VPQ bo‘yicha parvozlarni bajarishda yo‘nalish bo‘yicha parvoz oldi rejalari va parvozlarni rejalashtirish; havo harakatiga xizmat ko‘rsatishning tegishli qoidalari, balandlik o‘lchagichni o‘rnatish tartibi, jadal harakatlardagi tumanlarda parvozlarni bajarish.
5294. Nomzod planer-uchuvchisiga nisbatan shaxsning qobiliyatlarini, shu jumladan tahdid va xatoliklarini nazorat qilish imkoniyatlarini bilishi kerak.
5295. Meteorologiya:
a) aviatsion meteorologiya asoslarini qo‘llash;
b) meteorologik ma’lumotlarni olish va foydalanish qoidalari;
v) balandlikni o‘lchash.
5296. Navigatsiya:
a) aeronavigatsiyaning amaliy jihatlari va yo‘lni hisoblash usullari;
b) aeronavigatsion xaritalardan foydalanish.
5297. Ekspluatatsiya qoidalari:
a) AIP, NOTAM, aviatsiya kodlari va qisqartmalar kabi aeronavigatsion hujjatlarni ishlatish;
b) ishga tushirishning turli usullari va tegishli tadbirlar tartibi;
v) xavfli ob-havo sharoitidagi, izidagi harakat va parvozga ta’sir qiluvchi boshqa xavfli harakatlardan aylanib o‘tish maqsadida qo‘llaniladigan harakatlarni hisobga olgan holda, avariya vaziyatidagi tegishli ehtiyot choralari va harakatlar.
5298. Planer-uchuvchisi planerlarga taalluqli parvozlar asoslarini bilishi kerak.
5299. Radiotelefon:
a) VPQ bo‘yicha parvozga tegishli radiotelefon aloqasi va frazeologiyasini olib borish qoidalari, aloqa uzilgandagi harakatlar;
b) radiotelefon aloqasida qo‘llaniladigan tilda gaplashish va uni tushunish layoqati.
52910. Planer-uchuvchisiga nomzod, planer-uchuvchisi sifatida 6 soatdan kam bo‘lmagan parvozga ega bo‘lishi kerak, shu jumladan 2 soat mustaqil parvozga ega bo‘lib, ulardan 20 dan kam bo‘lmagan uchish va qo‘nishlarni bajargan bo‘lishi kerak.
Agar nomzod samolyot uchuvchisi sifatida parvoz vaqtiga ega bo‘lsa, guvohnomalarni berish bo‘yicha vakolatli organ bunday parvoz vaqtini hisobga olishni va ijobiy qaror qabul qilinsa, parvoz vaqtiga nisbatan yuqoridagi talablarini kamaytirish maqbulligini belgilaydi.
52911. Tegishli nazorat ostida planer uchuvchisiga nomzod quyidagi sohalarda planerni ekspluatatsiya qilish tajribasiga ega bo‘lishi lozim:
a) planerni yig‘ish va tekshirishni o‘z ichiga olgan parvoz oldi tayyorgarligi;
b) parvoz tezligiga tegishli cheklovlarni hisobga olgan holda, startda ishlatiladigan usulda qo‘llaniladigan texnik usullar va qoidalar, avariya holatlarida harakatlar tartibi va foydalaniladigan belgilar;
v) harakat chizmasi bo‘yicha to‘qnashishning oldini olish uchun ishlatiladigan parvozlar, usul va choralar;
g) tashqi vizual belgilar yordamida planerni boshqarish;
d) parvoz rejimlarining ekspluatatsiyaviy oraliqdagi parvozlar;
e) boshlang‘ich va jadallashayotgan qulashni aniqlash, undan va spiral bo‘yicha tik pasayishdan chiqish.
j) odatdagi vaziyatlarda yon tarafdan shamol bo‘lganda ishga tushirish, qo‘nishga kirishish va qo‘nish;
z) vizual belgilar va yo‘nalishni hisoblash usullari yordamida yo‘nalish bo‘yicha parvozlar;
i) avariya vaziyatlarida harakat qilish tartibi.
52912. Qobiliyati:
Planer-uchuvchisiga nomzod, mazkur Qoidalarning 52911-bandida ko‘rsatilgan planer-uchuvchi guvohnomasi egasiga taqdim etilayotgan malaka darajasida, planer komandiri sifatida parvoz va manevrlarni bajara olish qobiliyatini hamda quyidagilarni bilishini ko‘rsatdi:
a) xavf va xato omillarini bilish va nazorat qilish;
b) uning cheklovlari doirasida planerni boshqarish;
v) barcha manevrlarni aniq va ravon bajarish;
g) to‘g‘ri qarorlarni qabul qilish va parvozda kuzatishni malakaviy amalga oshirish;
d) aeronavigatsiya sohasida bilimlarini qo‘llash;
e) parvoz yoki manevr chizmasini muvaffaqiyatli bajarilishini ta’minlash uchun, doimiy ravishda planer boshqaruvini kerakli darajada amalga oshirish.
(871-paragraf O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘iga (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) asosan kiritilgan — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
88-§. MTTga bilim va qobiliyatlariga talablar.
Aviatexniklar.
530. 3-darajali aviatexnik quyidagilarni bilishi lozim:
a) qonun, qoyida, standart, yo‘riqnoma va texnik hujjatlar yozilgan tilni o‘qish va tegishli matnni tushunish darajasida bilish, hamma foydalanuvchilarga tushunarli bo‘ladigan yozuvlarni bajarish, o‘z mansab mas’uliyatlarini amalga oshirishda har qanday tushunmovchiliklarga yo‘l qo‘ymaydigan darajasida so‘zlasha olish.
b) Fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga tegishli bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasining qonun va qoidalarini, atrof muhitni muhofaza qilish va inson omilining ishlab chiqarish jarayoniga ta’siri xususiyatlariga taalluqli davlat talablarini;
v) faoliyatiga taalluqli, korxona tomonidan belgilangan qo‘llanma, nizom, yo‘riqnomalarini;
g) faoliyatiga taalluqli, ekspluatatsion hujjatlarini, ekspluatatsiya qoidalarini va aviatsion texnika, jixoz va uskunalarining ishlash prinsiplarini;
d) kerakli hujjatlarni yuritish tartibini;
e) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaning konstruksiyasini va ishlash prinsipini;
j) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaning xos bo‘lgan buzilish va nosozliklarni, ularning sabablarini va bartaraf etish metodlarini;
z) ishlab chiqarishning metrologik ta’minlash prinsiplarini.
531. 3-darajali aviatexnik quyidagilarni bajara olishi lozim:
a) kerakli hujjatlardan foydalana olish;
b) mas’uliyati doirasiga kiritilgan ishlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan uskuna va jixozlardan foydalanish;
v) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaga texnik xizmat ko‘rsatishda, tasdiqlangan reglament va texnologiyalarga muvofiq ishlarni bajarish;
g) texnik xizmat ko‘rsatish jarayonida aviatsion texnikaning defektlarini aniqlash;
d) agarda murakkab ta’mir, sozlash va rostlash ishlari talab qilinmasa defektlarni bartaraf etish.
532. 2-darajali aviatexnik ham 3-darajali aviatexnik kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim:
a) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha, aviatsion texnikasidan chuqur bilimga ega bo‘lishi;
b) AREJ (aviatsiya va radioelektron jixozlar) bo‘yicha aviatexnigi bir biriga bog‘liq mutaxassisliklar (elektr, radio uskunalar) bo‘yicha tayanch bilimga ega bo‘lishi;
v) ishlab chiqarishda belgilangan sifat tizimini tashkillashtirish prinsiplarini bilishi;
g) murakkab sozlash va rostlash ishlarini bajarishi;
d) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholash.
533. 1-darajali aviatexnik ham 2-darajali aviatexnik kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim:
a) SD bo‘yicha aviatexnigi samolyotning AREJdan, AREJ bo‘yicha aviatexnigi esa, samolyot va dvigatel tizimidan qoniqarli tayanch bilimga ega bo‘lishlari kerak;
b) aviatsion texnika ekspluatatsiyasini ta’minlash bo‘yicha xizmatlarning o‘zaro hamkorligini tashkil qilish tizimini bilishi;
v) havo kemalari parvoz yaroqliligini saqlash va parvozlarning muhandislik-aviatsion ta’minoti prinsipini bilish.
Muhandislar.
534. Muhandis quyidagilarni bilishi lozim:
a) qonun, qoyida, standart, yo‘riqnoma va texnik hujjatlar yozilgan tilni o‘qish va tegishli matnni tushunish darajasida bilish, hamma foydalanuvchilarga tushunarli bo‘ladigan yozuvlarni bajarish, o‘z mansab mas’uliyatlarini amalga oshirishda har qanday tushunmovchiliklarga yo‘l qo‘ymaydigan darajasida so‘zlasha olish.
b) Fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga tegishli bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasining qonun va qoidalarini, atrof muhitni muhofaza qilish va inson omilining ishlab chiqarish jarayoniga ta’siri xususiyatlariga taalluqli davlat talablarini;
v) faoliyatiga taalluqli, korxona tomonidan belgilangan qo‘llanma, nizom, yo‘riqnomalarini;
g) faoliyatiga taalluqli, ekspluatatsion hujjatlarini, ekspluatatsiya qoidalarini va aviatsion texnika, jixoz va uskunalarining ishlash prinsiplarini;
d) kerakli hujjatlarni yuritish tartibini;
e) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaning konstruksiyasini va ishlash prinsipini;
j) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaning xos bo‘lgan buzilish va nosozliklarni, ularning sabablarini va bartaraf etish metodlarini;
z) ishlab chiqarishning metrologik ta’minlash prinsiplarini.
i) ishlab chiqarishda belgilangan sifat tizimini tashkillashtirish prinsiplarini;
k) SD bo‘yicha muhandisi samolyotning AREJdan, AREJ bo‘yicha muhandisi esa, samolyot va dvigatel tizimidan qoniqarli tayanch bilimga ega bo‘lishlari kerak;
l) aviatsion texnika ekspluatatsiyasini ta’minlash bo‘yicha xizmatlarning o‘zaro hamkorligini tashkil qilish tizimini bilishi.
535. Muhandis quyidagilarni bajara olishi lozim:
a) kerakli hujjatlardan foydalana olish;
b) mas’uliyati doirasiga kiritilgan ishlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan uskuna va jixozlardan foydalanish;
v) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaga texnik xizmat ko‘rsatishda, tasdiqlangan reglament va texnologiyalarga muvofiq ishlarni bajarish;
g) texnik xizmat ko‘rsatish jarayonida aviatsion texnikaning defektlarini aniqlash;
d) murakkab sozlash va rostlash ishlarini bajarishi;
e) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholash.
j) mehnat jamoasi (brigada, smena)ning ishlab chiqarish faoliyatini tashkil qilish va yo‘nalitirish.
536. 2-toifali muhandis ham muhandis kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim:
a) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha, aviatsion texnikasidan chuqur bilimga ega bo‘lishi;
b) boshqa mutaxassisligi bo‘yicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholashni bilish;
v) ishlab chiqarish jarayonining xolatini tahlil qila olish va tahlil natijalariga ko‘ra ishlab chiqarishda qarorlarni qabul qilishni bilish;
g) havo kemalari parvoz yaroqliligini saqlash va parvozlarning muhandislik-aviatsion ta’minoti prinsipini bilish;
d) parvoz haqidagi ma’lumotlarni ro‘yxatga olish tizimi funksiyasi prinsiplarini bilish;
e) parvoz ma’lumotlarini qayd etuvchi uskunalarning ma’lumotlarini tahlil qilish va ulardan foydalana olishni bilish.
537. 1-toifali muhandis ham 2-toifali muhandis kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim:
a) ishlab chiqarishni tayyorlash jarayonida va aviatsion texnikada bajarilgan har qanday ishlarni nazorat qilish va baholashni bilish;
b) aviatsion texnikani konstruktor-texnologik ta’minlash va mualliflik ko‘magi prinsiplarini bilish;
v) aviatsion texnikaning konstruktorlik va ishlab chiqarishdagi kamchiliklari, aniqlangan buzilish va nosozliklari haqida ma’lumotlarni tahlil qilish va umumlashtirish, xamda ularning oldini olish bo‘yicha tadbirlarni tadqiq qilishni bilish.
Toifali aviaxodimlar.
538. “A” toifali aviaxodimlar quyidagilarni bilishlari kerak:
a) qonun, qoyida, standart, yo‘riqnoma va texnik hujjatlar yozilgan tilni o‘qish va tegishli matnni tushunish darajasida bilish, hamma foydalanuvchilarga tushunarli bo‘ladigan yozuvlarni bajarish, o‘z mansab mas’uliyatlarini amalga oshirishda har qanday tushunmovchiliklarga yo‘l qo‘ymaydigan darajasida so‘zlasha olish.
b) Fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga tegishli bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasining qonun va qoidalarini, atrof muhitni muhofaza qilish va inson omilining ishlab chiqarish jarayoniga ta’siri xususiyatlariga taalluqli davlat talablarini;
v) faoliyatiga taalluqli, korxona tomonidan belgilangan qo‘llanma, nizom, yo‘riqnomalarini;
g) faoliyatiga taalluqli, ekspluatatsion hujjatlarini, ekspluatatsiya qoidalarini va aviatsion texnika, jixoz va uskunalarining ishlash prinsiplarini;
d) kerakli hujjatlarni yuritish tartibini;
e) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaning konstruksiyasini va ishlash prinsipini;
j) “A” toifali aviaxodimlar quyidagilarni bajara olishi kerak;
z) ishlab chiqarish-texnik va ekspluatatsion hujjatlardan foydalanish;
i) mas’uliyati doirasiga kiritilgan ishlarni bajarish uchun zarur bo‘lgan uskuna va jixozlardan foydalanish;
k) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha aviatsion texnikaga texnik xizmat ko‘rsatishda, tasdiqlangan reglament va texnologiyalarga muvofiq ishlarni bajarish;
l) texnik xizmat ko‘rsatish jarayonida aviatsion texnikaning defektlarini aniqlash.
539. “B” toifali aviaxodimlar ham “A” toifali aviaxodimlar kabi bilimga va qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim:
a) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha, aviatsion texnikasidan chuqur bilimga ega bo‘lishi;
b) SD bo‘yicha aviaxodim-mexanigi samolyotning avionikasidan, aviaxodim-avionigi (AREJ) esa, samolyot va dvigatel tizimidan qoniqarli tayanch bilimiga ega bo‘lishlari kerak;
v) aviatsion texnika ekspluatatsiyasini ta’minlash bo‘yicha xizmatlarning o‘zaro hamkorligini tashkil qilish tizimini bilishi;
g) korxonada belgilangan sifat tizimini bilishi;
d) o‘z mutaxassisligi bo‘yicha mutaxassislar tomonidan bajarilgan ishlar sifatini nazorat qilish va baholashni bilishi;
e) murakkab sozlash va rostlash ishlarini bajarishni bilishi;
j) ishlab chiqarish jarayonining xolatini tahlil qilish va tahlil natijalariga ko‘ra ishlab chiqarishda qarorlarni qabul qilishi;
z) havo kemalari parvoz yaroqliligini saqlash va parvozlarning muhandislik-aviatsion ta’minoti prinsipini bilish;
540. “S” toifali aviaxodimlar ham “B” toifali aviaxodimlar kabi qobiliyatga ega hamda quyidagilarni bilishi lozim:
a) ishlab chiqarishni tayyorlash jarayonida va aviatsion texnikada bajarilgan har qanday ishlarni nazorat qilish va baholash;
b) aviatsion texnikani konstruktor-texnologik ta’minlash va mualliflik ko‘magi prinsiplarini bilish;
v) aviatsion texnikaning konstruktorlik va ishlab chiqarishdagi kamchiliklari, aniqlangan buzilish va nosozliklari haqida ma’lumotlarni tahlil qilish va umumlashtirish, xamda ularning oldini olish bo‘yicha tadbirlarni tadqiq qilishni bilish.
89-§. Ekipaj parvoz personaliga instruktor belgisini kiritishda qo‘yiladigan talablar
541. Bilim talablari:
a) Nomzod yoki 2-daraja parvoz yekipaji a’zosi guvohnomasini ollishda qo‘yiladigan talablarga javob beradi. Bundan tashqari nomzod instruktor belgisi yegasi bilimiga muvofiq bilimlar darajasini namoyon yetadi:
1) amaliy o‘quv metodikasi;
2) kursantlarning yerdagi tayyorgarlik fanlaridan olgan o‘zlashtirish baholari;
3) materialni o‘lashtirish jarayoni;
4) samarali o‘quv yelementlari;
5) kursantlar bilimini tekshirish va baholash, hamda o‘quv nazariyasi:
6) tayyorlov dasturini ishlab chiqish;
7) darsni rejalashtirish;
8) auditoriya o‘quv metodikasi(uslubi);
9) o‘quv qurollaridan foydalanish;
10) o‘quvchilar xatolarini tahlil qilish va tuzatish;
11) insonning parvoz tayyorgarligiga nisbatan imkoniyatlari;
12) HKdagi to‘xtashlar va tizimning ishdan chiqishini imitatsiya (taqlid)si bilan bog‘liq xavf-xatar;
b) Tajriba:
1) nomzod o‘zi yegallagan HK turida 500 soatga yega;
v) Parvoz tayyorgarligi: Davavianazorat tomonindan tayinlangan instruktor rahbarligida nomzod mutaxassisligi bo‘yicha:
1) PPLC va /yoki PPLCV ga muvofiq o‘quv kursini o‘tgan;
2) parvoz tayyorgarligini o‘tkazmoqchi bo‘lgan metodika bo‘yicha manevr va parvoz sxemalarini amalda qo‘llagan.
g) Qobilyat;
1) nomzod o‘zi parvoz tayyorgarigini o‘tkazmoqchi bo‘lgan sohalarda va instruktorlik huquqlari namoyon yetiladiga HK turlarida, alohida muvofiq holatlar, parvoz oldi yoriqnomasi, parvoz razborlari, yer tayyorgarligini hisobga olgan holda oqitish qobiliyatini namoyish yetadi.
542. Mazkur Qoidalarning 541-bandi talablariga rioya qilganda instructor malaka belgisiga yega shaxs o‘qitish, tayyorlash, mashg‘ulot va tekshiruvlar o‘tkazish hamda parvozning turli ko‘rinishlariga ruxsat berish, jumladan instructor sifatida parvozlarga ruxsat berish huquqiga yegadir.
543. Uchuvchi-instruktor malaka belgisini olishga nomzod mazkur Qoidalarning 541-bandi talablariga javob bera olishi kerak, taalluqli HKda HKK(komandiri) sifatida 200 soatdan kam bo‘lmagan parvozga yega bo‘lishi kerak. Uchuvchi-instruktor malaka belgisi Davavianazorat OMKda ishlanadi.
XXII BOB. AVIAXODIMLARINING KASBIY BILIMLARI DARAJASINI BAHOLASH MEZONLARI
90-§. Xodimning uchish texnikasini, SYB va amaliy ishini baholash mezoni
544. Mashqlarni mukammal tarzda bajarish, barcha jarayonlarni to‘g‘ri texnik usullardan foydalanib bajarish. Protsedurani va texnik usullarni nazariy bilish, ularni bajarish darajasiga muvofiq bo‘lishi.
(“5” baho).
545. Mashqlarni muhim bo‘lmagan kamchiliklar bilan bajarish va xatolarni mustaqil tuzatish. Protseduralarni muhim bo‘lmagan kamchiliklar bilan bajarish. Yordam yoki aralashuv talab qilinmadi. Protsedura va texnik usullarni nazariy bilish qayta o‘rganishni talab qilmasligi.
(“4” baho)
546. Mashqlarni xatoliklar bilan bajarish, ularni tuzatishda noto‘g‘ri yoki yetarli bo‘lmagan harakatlar, xatolarni tuzatish uchun yoki mashqni oxiriga yetkazish uchun yordam va aralashuv talab qilingan. Protsedura va texnik usullarni nazariy bilish yetarli bo‘lmagan, alohida fanlarni qayta o‘rganish talab etilgan.
(“3” baho)
547. Mashqlarni jiddiy xatoliklar bilan bajarish, noto‘g‘ri protseduralar, muntazam aralashuv va xatolarni tuzatish uchun yordam talab qilingan. Protsedura va texnik usullarni nazariy bilish talab darajasiga mos kelmagan, mutaxassisning qayta o‘qishi talab qilinadi.
(“2” baho)
91-§. Nomzodlarning nazariy bilimini baholash
548. Har bir fandan nomzodlarning nazariy bilimini baholash besh ballik tizimga asosan amalga oshiriladi: 5 (besh), 4 (to‘rt), 3 (uch), 2 (ikki), 1 (bir).
Baholarni belgilash quyidagi mezonlarga muvofiq amalga oshiriladi:
“5” baho, agar nomzod barcha savollarga to‘liq javob bersa, fan yuzasidan chuqur bilim namoyon etsa qo‘yiladi. Amaliy mashqlarini yechishda bilimlarini qo‘lladi.
“4” baho, agar nomzod barcha savollarga asosan to‘liq javob bersa, ayrim kichik xatolarni o‘zi mustaqil to‘g‘rilagan bo‘lsa, fanni bilishini namoyon etdi. Amaliy mashqlarini yechishda o‘zining bilimlarini qo‘lladi.
“3” baho, agar nomzod savollardan biriga javob bera olmasa yoki ikkita savolga to‘liq javob bermagan bo‘lsa, lekin qo‘shimcha savollarga o‘z javoblari bilan aniqlik kiritdi. Amaliy mashqlarini yechishda o‘zining bilimlarini qo‘lladi.
“2” baho, agar nomzod ikki yoki undan ortiq savolga noto‘g‘ri javob bersa qo‘yiladi;
“1” baho agar nomzod javob berishdan bosh tortgan bo‘lsa qo‘yiladi.
Bilimlarni nazorat qilishda texnik vositalardan foydalanishda nomzodning bahosi quyidagicha belgilanadi:
a) 86% — 100%-5 (a’lo);
b) 71% — 85%-4 (yaxshi);
v) 56% — 70%-3 (qoniqarli);
g) 55% va undan past-2 (qoniqarsiz).
549.Aviaxodimlarning eshitish qobiliyati va Morze alifbosi signallarini uzatish bo‘yicha tayyorgarlik darajasini baholash:
a) bir daqiqada 30 va undan ortiq belgi — 5(besh);
b) bir daqiqada 24 — 30 belgilar — 4 (to‘rt);
v) bir daqiqada 20 — 24 belgilar — 3 (uch);
g) bir daqiqada 20 dan kam belgilar — 2 (ikki).
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
1-ILOVA
1-ILOVA
FA uchuvchisining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi.
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
2-ILOVA
2-ILOVA
FA dargasining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi.
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
3-ILOVA
3-ILOVA
FA havo kemasi muxandisining Guvohnomasining muqovasi va birinchi saxifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
4-ILOVA
4-ILOVA
FA havo kemasi mexanigining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
5-ILOVA
5-ILOVA
FA havo kemasi alokachisining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
6-ILOVA
6-ILOVA
FA havo kemasi operatori Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
7-ILOVA
7-ILOVA
FA havo kemasi xodimining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
8-ILOVA
8-ILOVA
XXD Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
9-ILOVA
9-ILOVA
HKtexnikaviy xizmat kursatuvchi muxandis Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
10-ILOVA
10-ILOVA
HK texnikaviy xizmat kursatuvchi aviatsiya texnigining Guvohnomasining muqovasi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
11-ILOVA
11-ILOVA
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
11a-ILOVA
11a-ILOVA
FA uchuvchisi aerostat uchuvchisi Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
12-ILOVA
12-ILOVA
FA uchuvchisi O‘YEUK uchuvchisi Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari” O‘zbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalariga
12a-ILOVA
12a-ILOVA
FA uchuvchisi planer-uchuvchisi guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi.
(12a-ilova O‘zbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshlig‘ining 2018-yil 2-avgustdagi 120-N-sonli buyrug‘iga (ro‘yxat raqami 1349-11, 05.09.2018-y.) asosan kiritilgan — Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
13-ILOVA
13-ILOVA
Havo kemalariga texnikaviy xizmat kursatuvchi muxandis Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
14-ILOVA
14-ILOVA
Havo kemalariga texnikaviy xizmat kursatuvchi aviatsiya texnigining Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi va birinchi sahifasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
15-ILOVA
15-ILOVA
Mutaxasislarning Guvohnomasining muqovasining ichki tarafi
Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 2-3 sahifalari
Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 4 — 11 sahifalari
Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 12 — 19 sahifalari
Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 20 — 25 sahifalari
Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 26-27sahifalari
Barcha mutaxasislarning Guvohnomalarining 28-29 sahifalari
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
16-ILOVA
16-ILOVA
Aviaxodimlar Guvohnomasini to‘ldirish namunasi
Aviaxodimlar Guvohnomasini to‘ldirish namunasi
Aviaxodimlar Guvohnomasini to‘ldirish namunasi
Aviaxodimlar Guvohnomasini to‘ldirish namunasi
Aviaxodimlar Guvohnomasini to‘ldirish namunasi
Aviaxodimlar Guvohnomasini to‘ldirish namunasi
Aviaxodimlar Guvohnomasini to‘ldirish namunasi
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
17-ILOVA
17-ILOVA
|
uchuvchi xodimlarga | |||||||||||||||||||
| ____________________________________________________________________________________________ (malaka darajasini berish, oshirish, tasdiqlash; ishga ruxsat berish; guvohnoma olish. muddatini uzaytirish) __________________________________________________________________________________________ga | |||||||||||||||||||
|
(familiya, ismi, sharifi) | |||||||||||||||||||
| Egallab turgan lavozimi______________________________________ Bo‘linma __________________________ HK turi____________daraja __________________________ berildi __________________________________ | |||||||||||||||||||
| | | | |
|
(daraja, ixtisosligi) |
|
(kim tomondan, rakami, |
| |||||||||||
| ________________________ Tug‘ilgan sana____________________ Ma’lumoti__________________________ | |||||||||||||||||||
|
bayonnoma sanasi) |
|
|
|
|
|
|
|
|
(umumiy) | ||||||||||
| Maxsus ma’lumoti ____________________________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| | | |
(ukuv maskanining nomi, kurslar, FA O‘M, tugallagan sana) | ||||||||||||||||
| ________________________________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| TUYEK uchish ishlariga yarokli deb tan oldi ________________________________ “_____” ___________ 200 y.ga | |||||||||||||||||||
| | | | | | | |
(ixtisosligi) |
| | | | | |||||||
| Umumiy uchish soati_____________________________ soat, undan tungi____________________________ soat, ularning ichidan mustaqil uchish soatlari ____________ soat, undan tunggi____________soat HK turlarida mustakil uchish ____________________________________________________________________ Belgilangan minimum__________________________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| | | | |
(HKK uchun tuldiriladi) | |||||||||||||||
| Ma’lumotlarni aniqligini tasdiklayman: Shtab boshlig‘i _______________________________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| | |
(imzo, familiya, ismi va otasining ismining bosh xarflari) | |||||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||
|
Komandir___________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| | | | |
(AE, zveno, HKK) |
(imzo, familiya) |
| | | |||||||||||
|
M.O‘. |
Uchish otryadi komandiri______________________________________________ | ||||||||||||||||||
| | | | | | | | |
(imzo, familiya) |
| ||||||||||
| | | | | | | | | | | |
“____”__________200 y. |
| | | |||||
|
| |||||||||||||||||||
|
T |
Fanlarning nomi |
baxo |
tekshiruvchining familiyasi, ismi va otasi ismining bosh xarflari |
sana, tekshiruvchining imzosi | |||||||||||||||
|
1. |
Boshkaruv hujjatlari (O‘zR HK, O‘zR XMFQ) |
|
|
| |||||||||||||||
|
2. |
FA da uchish qoidalari |
|
|
| |||||||||||||||
|
3. |
UX va aviatsiya xodisalari |
|
|
| |||||||||||||||
|
4. |
Uchish ekspluatatsiyasi buyicha qo‘llanma |
|
|
| |||||||||||||||
|
5. |
HK amaliy aerodinamikasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
6. |
Havo navigatsiyasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
7. |
Aviatsiya meteorologiyasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
8. |
HK tuzilishi xakida umumiy ma’lumot va uning uchish ekspluatatsiyasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
9. |
KK va YOKK ning tuzilishi xakida umumiy ma’lumot va uchish ekspluatatsiyasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
10. |
HKning uskuna jixozlari va uning UE |
|
|
| |||||||||||||||
|
11. |
HK radiojixozlari va uning UE |
|
|
| |||||||||||||||
|
12. |
HK elektrojixozlanishi va uning UE |
|
|
| |||||||||||||||
|
13. |
Radioalokaning olib borish koidalari, FA RAQ, Morze alifbosining signalini eshitishini kabul kilish |
|
|
| |||||||||||||||
|
14. |
Aviatsiya texnikasidan texnik foydalanish buyicha umumiy ma’lumot va YOMV |
|
|
| |||||||||||||||
|
15. |
HK asosiy uchuv-texnika ma’lumotlari |
|
|
| |||||||||||||||
|
16. |
Bort AQV va avariya xolatlarida undan foydalanish koidalari. |
|
|
| |||||||||||||||
|
17. |
HK yuklash-bog‘lash uskunasi va tuzilishi. |
|
|
| |||||||||||||||
|
18. |
Yuklarga kuyiladigan talablar. Yuklarni yuklash va yuklarni tushurish qoidalari. TX |
|
|
| |||||||||||||||
|
19. |
Yulovchilarga meditsina xizmati |
|
|
| |||||||||||||||
|
20. |
Yulovchilarni ozik ovkat bilan ta’minlash |
|
|
| |||||||||||||||
|
21. |
XT da tashishni tashkillashtirish. Xavfli yuklarni tashish qoidalari. |
|
|
| |||||||||||||||
|
22. |
Yulovchilarga xizmat ko‘rsatish texnologiyasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
23. |
HK elektroma’ishiy jixozlari va uning ekspluatatsiyasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
24. |
Chet tili (05.03.08 dan 30- ilovaga asosan baxolash ko‘rsatkich darajasi) |
|
|
| |||||||||||||||
|
25. |
Davlat tili |
|
|
| |||||||||||||||
|
26. |
Parvoz geografiyasi |
|
|
| |||||||||||||||
|
27. |
Uchish faoliyatida insonlarning imkoniyatlari va cheklanishlari | | | | |||||||||||||||
| Izox: malaka klassining tayinlanishida, kutarilishida va tasdiklanishida, guvoxnomaning olinishi, muddatining uzaytirilishi, mustakil ishga ruxmat berilishi davrida: | |||||||||||||||||||
| | “Sh.F.” uchuvchilar: b.b. 1 — 13, 16, 24 (XP uchun); “G.F.”: b.b.1 — 7, 13, 16, 24, 27 shturmanlarga: p.p. 1 — 7, 10 — 13, 15, 16, 24 (XP uchun); bortmuxandislar: b.b. 1 — 5, 8 — 12, 14, 16, 24 (XP uchun); bortmexaniklar:b.b. 1 — 5, 8 — 12, 14, 16, 24 (XP uchun); bortradistlar: b.b. 1 — 4, 6, 7, 10 — 13, 15, 16, 24 (XP uchun); bortoperatorlar: b.b. 1 — 4, 12, 15 — 18, 21, 23, 24 (XP uchun); bortkuzatuvchilar: b.b. 1 — 4, 15, 16, 19 — 26; 28 b. buyicha barcha mutaxassislar uchun fakat guvoxnomani olayotgan davrda. | ||||||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||
|
t/b raqam |
Mashq mashg‘ulot rakami |
Uchish soatlari |
Parvozlar |
Baxo |
Lavozim, tekshiruv- chining F.I.Sh | ||||||||||||||
|
kun |
tun | ||||||||||||||||||
| | | | | | | | |||||||||||||
| | | | | | | | |||||||||||||
| | | | | | | | |||||||||||||
| | | | | | | | |||||||||||||
| | | | | | | | |||||||||||||
| |
J a m i: |
| | | | | |||||||||||||
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| III. Parvoz maxorati tekshiruvidan (ishning amaliy maxorati) o‘tdi “____”_____________________________ Baxo____________________________________________________ Tekshiruvchining xulosasi _____________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________ Tekshiruvchi_________________________________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| | |
(lavozim, malaka darajasi, familiya, ismi, sharifi bosh xarflari) | |||||||||||||||||
| IV. Samolyot boshkaruv maxoratini reys parvozlari tekshiruvidan utdi “_____”____________________________________Baxo_____________________________________________ Tekshiruvchining xulosasi _____________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________ Tekshiruvchi_________________________________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| | |
(lavozim, malaka darajasi, familiya, ismi, otasi ismining bosh xarflari) | |||||||||||||||||
| V. SKTda uchish soati __________yil davomida__________ soat. SKTda amaliy tekshiruv | |||||||||||||||||||
| | | | |
(tur) |
| | | | | | | | | | | | | | |
| ishlaridan_________ o‘tdi “____”_______200 g. Otsenka________________________ | |||||||||||||||||||
| | |
(tur) |
| | | | | | | | | | | | | | | | |
| Tekshiruvchining xulosasi (STK yo‘riqchisi) _______________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________________ Tekshiruvchi (STK yo‘rikchisi)___________________________________________________________________ | |||||||||||||||||||
| | | | | |
(lavozim, malaka klassi, familiya, ismi, otasi ismining bosh xarflari) | ||||||||||||||
| IZOX: 1, 2 bet. daraja olganida, tasdiklanganida, oshirilganida, guvoxnomani olganida, muddatini uzaytirganida, mustakil ishga ruxsat olganida to‘ldiriladi; II b., 3 bet mustakil ishga ruxsat olish uchun safga turishdan so‘ng mutaxassislarga to‘ldiriladi; III, IV b., 3 bet mutaxassislarga mustakil ishga ruxsat olish uchun tekshiruv paytida, malaka darajasining tayinlanishida, ko‘tarilishida va tasdiklanishida, guvoxnomaning olinishi, muddatining uzaytirilishi, mustaqil ishga ruxsat berilishi davrida to‘ldiriladi; V b., 3 bet daraja oshirilganida va guvoxnomaning muddati uzaytirilgan paytda to‘ldiriladi. Mutaxassislarga xizmat tavsifnomasi mustakil ishga ruxsat olish uchun tekshiruv paytida, malaka klassining tayinlanishida, ko‘tarilishida va tasdiklanishida, guvoxnomaning olinishi, muddatining uzaytirilishi, mustaqil ishga ruxsat berilishi davrida to‘ldiriladi. | |||||||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||
|
MMK bayonnomasi “____” _________ 200 y.dan __________-sonli | |||||||||||||||||||
|
M.O‘. |
|
MMK raisi____________________________________________________________________ | |||||||||||||||||
|
|
|
|
|
|
(imzo, familiya, I.O.ismi) | ||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||
| | | | | | | | |
MK bayonnomasi “____” ___________ 200 y.dan __________-sonli | |||||||||||
| | |
MK raisi______________________________________________________________________ | |||||||||||||||||
|
| |||||||||||||||||||
|
OMK bayonnomasi “____” _________ 200 y.dan __________-sonli | |||||||||||||||||||
|
M.O‘. |
|
OMK raisi_____________________________________________________________________ | |||||||||||||||||
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
18-ILOVA
18-ILOVA
| Dispetcherlar tarkibiga | |||||||||
| | |||||||||
| | | | | | | | | | |
| M.O‘. | | | Kompleks direktori___________________________________________________ | ||||||
| | | | | | | | “____”_______________ 200 y. | ||
| 1. BAXOLASH VARAQASI | |||||||||
| T/r | FANLARNING NOMI | BAXO | Tekshiruvchining familiyasi, ismi va otasi ismining bosh xarflari | Sana, tekshiruvchining imzosi | |||||
| 1. | O‘zR Havo kodeksi, Havo maydonidan foydalanish xakidagi Nizomi (XMFN) | | | | |||||
| 2. | Parvoz qoidalari va Havo navigatsiyasining asoslari | | | | |||||
| 3. | XXT bilan bog‘liq bo‘lgan aviatsiya xodisalari | | | | |||||
| 4. | XXT ga tegishli Aviatsiya qoidalari, Havo harakatini ta’minlash bo‘yicha Qo‘llanma (FA XXTQ) | | | | |||||
| 5. | XXB dispetcherining ish texnologiyasi | | | | |||||
| 6. | Aviatsiya meteorologiyasi | | | | |||||
| 7. | XXB radiotexnik vositalari | | | | |||||
| 8. | Chet tili (05.03.08 dan 30- ilovaga asosan baxolash ko‘rsatkich darajasi) | | | | |||||
| 9. | FA radioalokaning olib borish bo‘yicha qo‘llanma | | | | |||||
| 10. | XXBga qo‘llaniladigan insonlarning imkoniyatlari va cheklanishlari | | | | |||||
| 11. | Aerodinamikaning asoslari, HK uchish-texnik tavsifnomalari | | | | |||||
| 12. | | | | ||||||
| 13. | | | | ||||||
| 14. | | | | | |||||
Izox. 10 va 11 b. buyicha tekshiruv fakat guvoxnomani ilk bor olganida to‘ldiriladi.
|
| |||||||||
| T/r | Texnologik operatsiyalar | Baxolar | |||||||
| 1. | Navbatchilikni kabul kilish va ish joyini tayyorlash | | |||||||
| 2. | Nazorat qilayotgan rayonning (xudud) havo va meteorologik xolatini bilish | | |||||||
| 3. | XXBda belgilangan qoidalarga amal qilish, texnologiyaga asosan (parvozlarni ta’minlash) | | |||||||
| 4. | XXB radiotexnik vositalaridan foydalanish | | |||||||
| 5. | Radioalmashinuv frazeologiyasi va radioaloqa qoidalariga amal qilish | | |||||||
| 6. | Belgilangan dispetcherlik hujjatlarini olib borish (texnologiyaga asosan) | | |||||||
| 7. | Chegaradosh dispetcherlik punktlari, parvozlarni ta’minlovchi xizmatlar, IXXX va QXX organlari bilan o‘zaro harakat tartibi | | |||||||
| | | | | | | | | | |
| Tekshiruvchining xulosasi __________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________________ | |||||||||
| Tekshiruvchi | |||||||||
| | | | | “____”__________200 y. | |||||
|
| |||||||||
| trenajer | mashg‘ulot | baxo | muloxaza | tr-r instruktorining imzosi | |||||
| | | | | | |||||
| Tekshiruvchining xulosasi (tr-r instruktori) ___________________________________________________________ | |||||||||
| | |||||||||
| | | | | | MMK bayonnomasi “ ____” ________ 200 y.dan _____son | ||||
| M.O‘. | | | | | | | | | |
| | | | | | MMK raisi ____________________________________ | ||||
| | |||||||||
| | | | | | MK bayonnomasi “ ___” ___________ 200 y.dan ____sonli | ||||
| M.O‘. | | | | | | | | | |
| | | | | | MK raisi _____________________________________ (imzo, familiya, I.Sh) | ||||
| OMK QARORI | |||||||||
| | | | | | OMK bayonnomasi “ ____” ________ 200 y.dan _____sonli | ||||
| M.O‘. | | | | | | | | | |
| | | | | | OMK raisi_____________________________________ | ||||
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
19-ILOVA
19-ILOVA
|
Muxandis-texnik tarkibiga | |||||||||
| | (ixtisosligi) |
(kim orkali, sana, bayonnoma rakami) | |||||||
|
Tugilgan yili___________________Guvoxnoma: seriya_____________________ rakami _________________________ | |||||||||
| | | | | | | | | | |
| | | | | ATB boshlig‘i (sexning bosh mux.) _______________________________ | |||||
| | | | | | | |
(imzo, familiya, I.Sh.) | ||
|
1. BAHOLASH VARAQASI | |||||||||
|
T/r |
FANLARNING NOMI |
BAXO |
Tekshiruvchining familiyasi, ismi va otasi ismining bosh xarflari |
SANA, IMZO | |||||
| 1. | UzR HK | | | | |||||
| 2. |
Parvoz muddatini saklash va aviatsiya-muxandislik buyicha boshqaruv hujjatlar |
| | | |||||
| 3. |
AT texnik foydalanish buyicha reglament, texnologiya va yuriknoma (turi) |
| | | |||||
| 4. |
Aviatsiya xodisalari va parvoz xavfsizligi |
| | | |||||
| 5. | Qo‘llaniladigan YOMV | | | | |||||
| 6. |
HK tuzilishi va uning texnik ekspluatatsiyasi (turi) |
| | | |||||
| 7. |
Dvigatelning tuzilishi, YOKV va ularning texnik ekspluatatsiyasi (turi) |
| | | |||||
| 8. |
Amaliy aerodinamikaning asoslari (turi) |
| | | |||||
| 9. |
HK elektrojixozlanishi (turi), foydalanish koidalari |
| | | |||||
| 10. |
HK radiojixozlanishi (turi), foydalanish qoidalari |
| | | |||||
| 11. |
HK uskuna jixozlanishi (turi), foydalanish qoidalari |
| | | |||||
| 12. |
HK TXga oid insonlarning imkoniyatlari va cheklanishlari |
| | | |||||
| 13. |
Chet tili |
| | | |||||
Izox: Malaka darajasi tayinlanganda, kutarilganda, tasdiklnganda, guvoxnoma olinayotganda (almashtirilganda), amal kilish muddati uzaytirilganda, mustakil ishga ruxsat berilganda:
SvaD muxandislardan, aviatexniklaridan: 1 — 8, 11, 13 b.b. (XP uchun);
AiREO muxandislardan, aviatexniklaridan: 1 — 4, 9 — 11, 13 b.b. (XP uchun);
guvoxnoma olinayotganda 12 b. barcha mutaxassislar uchun.
|
| |||||||||
| | | | | | | | | | (turi) |
| dvigatellar bilan________________________ mutaxassislik bo‘yicha_________________________ ruxsat beriladi. | |||||||||
| | |
(turi ) |
| | | | | | |
|
Stajirovkaning boshlanishi__________________ Stajirovkaning tugallanishi______________________________ | |||||||||
|
T/r |
O‘rganib chiqish va o‘zlashtirish uchun savollarning qisqa mazmuni |
Kalendar kunlarda stajirovka vaqti |
Sana, baho va zachyot qabul qilganning imzosi | ||||||
| | | | | ||||||
| | | | | ||||||
| | | | |||||||
| | | | | ||||||
| | | | | ||||||
| | | | | ||||||
| | | | | ||||||
| | | | | ||||||
| | | | | | | | | | |
| Mas’ul rahbarning xulosasi ________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ | |||||||||
| “_____” ____________ 200 y. | | | | |
____________________________ | ||||
| ATB bosh muxandisi (bo‘linma) va komissiya a’zolarining xulosasi__________________________________________ ________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________ | |||||||||
| “_____” ___________ 200 y. | | | | |
____________________________ (lavozim, imzo, familiya, I.Sh.) | ||||
| | | | | | |
Komissiya a’zolari: ___________________ | |||
| | | | | | | | | __________________ | |
|
MMK QARORI | |||||||||
| | | | | | MMK bayonnomasi “ ____” ________ 200 y.dan _____sonli | ||||
| M.O‘. | | | | | | | | | |
| | | | | |
MMK raisi _____________________________________ | ||||
|
| |||||||||
| | | | | | MK bayonnomasi “ ___” ___________ 200 y.dan ____sonli | ||||
| M.O‘. | | | | | | | | | |
| | | | | |
MK raisi _______________________________________ (imzo, familiya, I.Sh) | ||||
|
OMK QARORI | |||||||||
| | | | | | OMK bayonnomasi “ ____” ________ 200 y.dan _____sonli | ||||
| M.O‘. | | | | | | | | | |
| | | | | |
OMK raisi_______________________________________ | ||||
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
20-ILOVA
20-ILOVA
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQARO AVIATSIYASI AVIATSIYA XODIMLARIGA GUVOXNOMA BERISH
REYESTRI
|
T/r |
Familiya, ismi, otasining ismi |
Tugilgan yili |
Ma’lumoti maxsus |
Guvoxn. seriyasi va soni |
Klass berilgan bayonnom. soni va sanasi (buyruq) |
Uchish soati |
HK turi |
Ish joyi |
Berilgan sanasi |
Olganligi xakida imzo |
Izox | |
|
umum. |
mus. | |||||||||||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
8 |
9 |
10 |
11 |
12 |
13 |
|
1 |
||||||||||||
|
2 |
||||||||||||
|
3 |
||||||||||||
|
1 |
||||||||||||
|
2 |
||||||||||||
|
3 |
||||||||||||
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
21-ILOVA
21-ILOVA
| | | | | | | |
TASDIQLAYMAN | ||
|
O‘zbekiston Respublikasi Davavianazoratning | |||||||||
| Qatnashuvchilar: OMK raisi OMK raisi o‘rinb. OMK kotibi OMK a’zolari: |
Familiya, I.O.ismlari bosh xarflari Familiya, I.O.ismlari bosh xarflari Familiya, I.O.ismlari bosh xarflari Familiya, I.O.ismlari bosh xarflari......... |
| | ||||||
|
“O‘zbekiston Respublikasi FA Aviatsiya xodimlarga Guvoxnoma va klassifikatsiya berish buyicha Koida” va Davavianazorat boshlig‘ining “___”________200____y.dan ______ -sonli buyrugiga muvofik, MAK UK, ……. takdim etilgan hujjatlari ko‘rib chiqildi. | |||||||||
| | | | | | | | | | |
| OMK raisi OMK raisi o‘rinb. OMK kotibi OMK a’zolari: |
| | (imzo)……… ……… ……… |
| |
Familiya, initsiallar | |||
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
22-ILOVA
22-ILOVA
______________ yil
OMK (MK, MMK) ISHLARI BUYICHA XISOBOT
OMK (MK, MMK) ISHLARI BUYICHA XISOBOT
|
Malakka darajasi oshirildi |
uchuvchi |
shturman |
b/injener |
b/mexanik |
b/radist | |||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 | |||
|
1-chi malaka darajasiga oshirildi |
||||||||
|
2-chi malaka darajasiga oshirildi |
||||||||
|
3-chi malaka darajasi beriildi |
||||||||
|
Guvoxnoma berildi |
||||||||
|
Guvoxnoma almashtirildi |
||||||||
|
Klass berish rad etildi |
||||||||
|
|
||||||||
|
Malaka darajasi oshirildi |
b/operator |
b/kuzatuvchi |
XXB dispetcheri |
HK TX buyicha muxandis |
HK TX buyicha a/texnik | |||
|
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 | |||
|
1-chi malaka darajasiga oshirildi |
||||||||
|
2-chi malaka darajasiga oshirildi |
||||||||
|
3-chi malaka darajasi beriildi |
||||||||
|
Guvoxnoma berildi |
||||||||
|
Guvoxnoma almashtirildi |
||||||||
|
Klass berishda rad etildi |
||||||||
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
23-ILOVA
23-ILOVA
|
O‘zbekiston Respublikasi Davavianazorat OMKda |
|
Jurnal mazmuni | |||||||||
|
T/r |
Sana |
Teksh. F.I.O |
Muassasa |
Lavozim |
Bilimni tekshirish maksadi |
Fan nomi |
Baxo |
Bilet soni |
Teksh. F.I.O. |
|
1. |
16.07.2001 |
Saidov T.K. |
MAK UK |
Il-62 |
Klassga kutarilish |
4, 5, 16 |
5 |
3 |
|
| | | | |
| | | | | |
| | | | |
| | | | | |
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
24-ILOVA
24-ILOVA
HK TX da bevosita qatnashmaydigan aviamutaxassis guvoxnomasi
NAMUNASI
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
25-ILOVA
25-ILOVA
Radiobyuro aloqachisi va parvoz ta’minoti bo‘yicha xodimning guvoxnoma
NAMUNASI
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
26-ILOVA
26-ILOVA
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
27-ILOVA
27-ILOVA
|
G‘arbda ishlab chikarilgan HKga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha muxandis (aviatexnik) guvoxnomasini XII “Malaka belgilari” (Rating) bandini, XIII “Maxsus belgilar” (Special remarks) bandini tuldirilish | |||||||||
| a) rus tilida: “Samolet ko‘pdvigatelli, quruqlikda yuruvchi____________________ dvigatellar bilan ________________________; | |||||||||
| | | | |
(HK turi) |
| | | (dvigatel turi) | |
|
“Planer va dvigatellarga (AiREU) TX kursatish buyicha aviatexnik (injener)”; | |||||||||
|
XIII “Maxsus belgilar” | |||||||||
| a) rus tilida: Ruxsat berildi: dvigatelni mustakil ishga tushirish va tekshiruviga__________________________ samoletni __________________; | |||||||||
| | | | | | (dvigatel turi) |
(HK turi) | |||
| YOKU mustakil ishga tushirish va tekshiruviga__________________________ samoletni ________________________; | |||||||||
| | | | |
(YOKU turi) |
| |
(HK turi) |
| |
| samoletni shatakga olish boshkaruvi __________________________________________________________________; | |||||||||
| | | | | | |
(HK turi) |
| | |
| dvigatelni boroskopiya bo‘yicha ishlarini bajarish uchun _________________________________________________; | |||||||||
| | | | | | |
(dvigatel turi) |
| | |
| samoletni ETOPS bo‘yicha ishlarini bajarish uchun ________________________________________ (A1/V1/S toifa). | |||||||||
| | | | | | | (HK turi) | | | |
| ATK direktrining buyrug‘i ___________________ dan _______________-sonli. b) ingliz tilida: Authorized to perform and certify ____________________________________________ boroscope inspection procedures. | |||||||||
| | | | | (tip dvigatelya) | | | | | |
| Overhaul Base Edict №° __________________ dated _______________________; Authorized to release to service ____________________________________ aircraft up to A-check (dlya kategorii B1/B2); | |||||||||
| | | | | (tip VS) | | | | | |
|
Authorized to release to service ____________________________________________ aircraft up to and including C-check | |||||||||
| (dlya kategorii S); Authorized to perform ETOPS Maintenance tasks _______________________________________ aircraft (for A-category); | |||||||||
| | | | | |
(tip VS) |
| | | |
| Authorized to perform and certify ETOPS Maintenance tasks ___________________________ aircraft (for B/C — category). | |||||||||
| | | | | | | (tip VS) | | | |
| Overhaul Base Edict №° __________________ dated _______________________; Authorized to running up APU _______________ of _________________________________________________ aircraft | |||||||||
| | | | (tip VSU) | | |
(tip VS) |
| | |
| Overhaul Base Edict №° __________________ dated _______________________; Authorized to running up engines ___________________ of __________________________________________ aircraft. | |||||||||
| | | | (tip dvigatelya) | | | (tip VS) | | | |
| Overhaul Base Edict №° __________________ dated _______________________; Authorized to towing _________________________________________________________________________ aircraft. | |||||||||
| | | | | | (tip VS) | | | | |
| Overhaul Base Edict №° __________________ dated _______________________. | |||||||||
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
28-ILOVA
28-ILOVA
| MISOLLAR: |
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
29-ILOVA
29-ILOVA
HK klasslarga bo‘linishi
|
Klass |
Maksimal uchish og‘irligi (t) | |
|
samolyotlar |
vertalyotlar | |
|
1. |
75 va yuqori |
10 va yuqori |
|
2. |
30 dan 75 gacha |
5 dan 10 gacha |
|
3. |
10 dan 30 gacha |
2 dan 5 gacha |
|
4. |
10 gacha |
2 gacha |
O‘zR FA guvohnomalarini berish va aviatsiya xodimlarining turlari qoidalariga
30-ILOVA
30-ILOVA
|
1.1 Til bilimining baxolash kursatkichi | ||||||
|
DARAJA |
TALAFFUZ Aviatsiya jamiyati uchun tushunarli bulgan aksent va dialekt nazarda tutilmokda |
TUZILISH Anik vazifaga muvofik munosib grammatik tuzili shva gap tuzish lingvistik funksiya bilan belgilanadi |
LUGAT ZAXIRASI |
NUTKNING TEZLIGI |
TUSHUNISH |
MULOKOT |
|
Malakali daraja 6 |
Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning ta’siriga karamasdan, tushunishga xech kachon karshilik kursatmaydi |
Murakkab grammatik tuzilishlar va gap tuzish doim tayanch bazasiga amal kilinadi |
Keng davrada tanish va notanish mavzularda unumli muomala kilish uchun lugat zaxirasi va undan foydalanish yetarli. Lugat zaxirasi idiomatik, nyuanslarga boy va stilistik jixatdan boyitilgan |
Uzok davr mobaynida kiynalmasdan tabiiy suzlasha olish. Stilistik jixatdat boyitish, masalan aloxida jiatlarga urgu berish. Suzlarning tuzilma jixatlaridan va boglanishidan tugri va oson kullana olish. |
Lingvistik va madaniy noziklikni kushgan xolda amaliy xar bir xolatda dadillik bilan tushunish |
Xar bir vaziyatda yengil mulokot kila olish. Suz e’tirozlarini nutksiz belgilarni kabul kila oladi va unga tegishli ravishda javob bermok. |
|
Mukammal daraja 5 |
Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning ta’siriga karamasdan, tushunishga xech kachon karshilik kursatmaydi |
Murakkab grammatik tuzilishlar va gap tuzish doim tayanch bazasiga amal kilinadi. Murakkab tuzilmalardan foydalanishga urinish, ammo xatolar bilan, ba’zan ma’noni notugri anglatib kuyadi. |
Ish bilan boglik bulgan anik va umumiy mavzularda unumli foydalanish uchun lugat zaxirasi va undan tugri foydalanish yetarli. Parafrazalar dadillik vat ugri foydalaniladi. Lugat zaxirasi ba’zan idiomatik. |
Tanish mavzularda uzok davr mobaynida nisbatan kiynalmasdan suzlasha olish, birok stilistik jixatdan boyita olmaslik. Suzlarning tuzilma jixatlaridan va boglanishidan tugri kullana olish. |
Xodisalarning kutilmaganda uzargan xollarida, yoki suzlashayotganning lingvistik yoki kiyin vaziyatlari paydo bulganida uni anik tushunish, va ishga oid umumiy va anik mavzularni mukammal bilish. Xar xil suz uzgarishlarini kabul kila olish (dialekt yo/yoki aksent) yoki stilistik daraja. |
Ma’lumotiy va yetardi darajada tezkor javob bera olish. “Suzlovchi — eshituvchi” dialogini unumli kullab kuvvatlaydi. |
|
1.2 Til bilimining baxolash kursatkichi | ||||||
|
DARAJA |
TALAFFUZ Aviatsiya jamiyati uchun tushunarli bulgan aksent va dialekt nazarda tutilmokda |
TUZILISH Anik vazifaga muvofik munosib grammatik tuzili shva gap tuzish lingvistik funksiya bilan belgilanadi |
LUGAT ZAXIRASI |
NUTKNING TEZLIGI |
TUSHUNISH |
MULOKOT |
|
4, 5 va 6darajalar bundan oldingi saxifada | ||||||
|
Ish darajasidan past |
Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning ta’sirida, tushunishga karshilik kursatadi |
Umumiy grammatik tuzilmalar va oldindan ma’lum buladigan vaziyatlardan gap tuzilishda doim xam rioya kilinavermaydi. Xatolar kupincha ma’noga ta’sir kursatadi. |
Ish bilan boglik bulgan anik va umumiy mavzularda unumli foydalanish uchun lugat zaxirasi va undan tugri foydalanish yetarli, ammo lugat zaxirasi cheklanganligi uchun suzlar xar doim xam tugri tanlab olinmaydi. Kupincha lugat zaxirasi kam bulganligi sabab, parafrazalardan tugri foydalana olinmaydi. |
Anik belgilangan davr mobaynida iavzuni yetarli darajada kullab turadi, ammo ba’zan jumlalarni notugri tuzib, uzok muddat sukut saklaydi. Tilning ishonchsiz va sust tushunishi unumli mulokot kilish uchun karshilik kiladi. “Parazit — suzlar” tushunishga ba’zan karshilik kursatadi. |
Xalkaro uyushma foydalanuvchilari uchun tushunarli bulgan, anik va ish bilan boglik bulgan aksent va uzgarishlarni kup xollarda tugri tushunish. Suzlovchida lingvistik va vaziyat kiyinchiligi paydo bulganida yoki xodisaning kutilmagan uzgarishida, biroz tushunmovchilik vaziyatlari paydo buladi. |
Ba’zida tezkor, yetarli darajada va ma’lumotli javob bermok. Oldindan anik bulgan va tanish mavzularda tashabbuskorona va yengil mulokot kila olish. Umuman olganda kutilmagan vaziatlarda konikarsiz ish. |
|
Boshlangich daraja 2 |
Talaffuz, urgu, ritm va nutk, ona tili va xududiy xususiyatlarning ta’siri yuksak darajada tushunishga karshilik kursatadi |
Fakat cheklangan oddiy yodlab olingan grammatik tuzilmalar va gap shakllari namoyish etiladi. |
Lugat zaxirasi cheklangan, fakat aloxida suzlardan va yodlab olingan jumlalardan iborat. |
Tez-tez tutilib kolib juda kiska yodlab olingan jumlalarni talaffuz kila olish va kamrok tanish bulgan suzlar artikullyatsiyasi va ifodalarni tanlashda tushunishga tuskinlik kila oladigan “parazit-suzlar”dan foydalanish. |
Aloxida va yodlab olingan jumlalarni tushunish kachonki ular dikkat bilan va sekin artikulyatsiya kilinganda |
Ta’sirchanligi sust va kup xollarda muvofiksiz. Oddiy ma’lumot almashish bilan mulokot cheklanadi. |
|
Boshlangich darajadan past 1 |
Bilimi boshlangich darajadan past |
Bilimi boshlangich darajadan past |
Bilimi boshlangich darajadan past |
Bilimi boshlangich darajadan past |
Bilimi boshlangich darajadan past |
Bilimi boshlangich darajadan past |
Izox: Radiotelefon alokasi uchun (4 daraja) ish darajasi til bilish darajasi talablarini minimal talab kilinishini ifodalaydi. Til bilish 1 — 3 darajalari boshlangich darajasidan, boshlangich va ish darajasidan pastligini ifodalaydi, kaysiki til bilish talablaridan pastligini namoyish etadi. 5 va 6 darajalar mukammal va malakali darajalarni namoyish etadi, minimal standart talablaridan akcha yuksak. Umuman olganda ayni kursatkich, ish darajasi (4-daraja) kandidatlarni tayyorlash va tekshirish uchun oriyentir sifatida xizmat kiladi.
(O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-y., 18-son, 212-modda; 2007-y., 35-36-son, 360-modda; 2008-y., 12-13-son, 76-modda, 40-41-son, 418-modda; 2009-y., 26-son,308-modda; 2010-y., 30-son, 254-modda; 2011-y., 40-son, 440-modda; 2012-y., 19-son, 212-modda; 2013-y., 39-son, 521-modda, 05.09.2018-y., 10/18/1349-11/1837-son)
