Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 3-maydagi 234-sonli qaroriga muvofiq ishlab chiqilgan va O‘zbekiston Respublikasi Valyuta birjasi huzuridagi kredit resurslari kimoshdi savdolari orqali tijorat banklarini qayta moliyalash uchun kreditlar berish tartibini belgilaydi.

Qayta moliyalash — Markaziy bank tomonidan amalga oshiriladigan pul-kredit siyosati vositalaridan biri bo‘lib, u ikkinchi daraja banklarining likvidlik holatini qo‘llab-quvvatlash uchun yo‘naltiriladi.

1. Markaziy bank, O‘zbekiston Respublikasining O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonuniga asosan olgan, chet el valyutasi, xalqaro rezervlar toifasiga kiruvchi valyuta boyliklari va boshqa boyliklar, davlat qarz majburiyatlari va hukumat kafolatlagan boshqa qarz vositalari, Markaziy bankda depozitga o‘tkazilgan va uning depozitariysi uchun maqbul bo‘lgan, xarid qilinishi va sotilishiga ruxsat berilgan qonun doirasidagi boshqa xil operatsiyalar o‘tkazishi mumkin bo‘lgan aktivlar, to‘lanishiga banklar kafolat bergan tijorat veksellari, shuningdek, Moliya vazirligini kafolatiga asoslangan holda banklarga qayta moliyalash kreditlarini beradi.

Markaziy bank O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonuni va pul-kredit siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan kelib chiqadigan aniq maqsadli vazifalarga muvofiq, kreditlarni joylashtirish (sotish) va jalb etish (sotib olish) yo‘li bilan tijorat banklarini qayta moliyalash operatsiyalarini amalga oshirishi mumkin.

Pul-kredit siyosatini amalga oshirayotganda Markaziy bank tijorat banklarining kredit potensiali (resurs imkoniyatlari) joriy holatini doimiy kuzatib turadi. Buning uchun u joriy monitoringlar o‘tkazadi, ular vakillik hisobvaraqlarini tahlil qiladi va asosan o‘zi kreditlarni joylashtirish (sotish) va jalb etish (sotib olish) uchun qatnashadigan banklararo kredit bozori — O‘zbekiston Respublikasi Valyuta birjasi huzuridagi kredit resurslari kimoshdi savdosini kuzatib boradi.

2. Tijorat banklarining likvid holatini saqlashga yo‘naltiriladigan, ularni qayta moliyalash uchun beriladigan kreditlar miqdori, shuningdek, qayta moliyalash stavkasi, Markaziy bank tomonidan pul-kredit siyosatining joriy vaqtdagi aniq vazifalariga muvofiq, hamda, pul-kredit siyosatining asosiy yo‘nalishlarini hisobga olgan holda belgilanadi. Bunda qayta moliyalash stavkasi inflatsiya darajasidan kelib chiqqan holda o‘zgartirilishi mumkin.

3. Markaziy bank O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, tijorat banklariga milliy valyutada lombard kreditini berishi mumkin. Lombard krediti qayta moliyalash shakllaridan biri bo‘lib, ushbu kredit Davlat qisqa muddatli obligatsiyalarini garovga qo‘yish yo‘li orqali beriladi.

Lombard kreditining berilishi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 1998-yil 22-avgustdagi 416-sonli “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan banklarga lombard krediti berish tartibi to‘g‘risida”gi Nizom (Adliya vazirligi tomonidan 1998-yil 16-oktabrda 501-son bilan ro‘yxatga olingan)ga asosan amalga oshiriladi.

4. Qayta moliyalash kreditlari O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi tomonidan tasdiqlangan 1996-yil 20-apreldagi 41-sonli “O‘zbekiston Respublikasida kredit resurslari kimoshdi savdolarini o‘tkazish tartibi”ga muvofiq joylashtiriladi (sotiladi).

5. Keyinchalik, qayta moliyalash kreditlari O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining maxsus ko‘rsatmalari bo‘yicha, ularda belgilangan shartlar asosida Markaziy bank hududiy bosh boshqarmalari va tijorat banklari o‘rtasida tuziladigan kredit shartnomasi bilan rasmiylashtiriladi.

6. Kredit shartnomasida quyidagilar ko‘zda tutiladi: tomonlar nomi, ularning o‘zaro majburiyatlari va iqtisodiy mas’uliyati, kredit muddati, miqdori, aniq maqsad ko‘zlanganligi, kredit berish va uni qaytarish tartibi, foiz stavkasi va uni o‘zgartirish shartlari, ta’minlash shakllari, jarima solish va tomonlar shartlashuvining boshqa jihatlari.

1. Vakillik hisobvaraqlarida mablag‘lar umuman yoki yetarlicha bo‘lmagan holatlarda kechiktirib bo‘lmaydigan to‘lovlarni amalga oshirish uchun tijorat bankiga, istisno tariqasida, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining ruxsati bilan uning hududiy Bosh boshqarmasi rahbari taqdimnomasi bo‘yicha bank likvidligini qo‘llab-quvvatlash uchun kredit berilishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan o‘rnatilgan iqtisodiy me’yorlarga rioya etuvchi hamda majburiy rezerv talablarini bajaruvchi tijorat banklari shunday kredit olish huquqiga ega. Ayni paytda, ularda kredit xatari mutlaqo bo‘lmasligi, ya’ni mazkur kredit va uning foizlari belgilangan muddatda qaytarilishi shart.

2. Bu kredit tijorat banki tomonidan kredit resurslarini tartibga solish fondiga o‘tkazilgan mablag‘larning 30 foizidan oshmaydigan miqdorda, 7 ish kunigacha muddatga, Markaziy bank bilan tijorat banki o‘rtasida tuziladigan kredit shartnomasi asosida beriladi.

3. Ushbu kredit bo‘yicha foiz stavkasi Markaziy bank amaldagi qayta moliyalash stavkasidan 1,3 barovarga oshiriladigan miqdorda belgilanadi.

4. Tijorat bankida Markaziy bank tomonidan unga ilgari berilgan ushbu kreditlar bo‘yicha muddati o‘tgan qarzdorlik vujudga kelgan holda, quyidagi ta’sir choralari qo‘llaniladi:

belgilangan foiz stavkasi ikki baravar oshiriladi;

“O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonunning 59-moddasiga muvofiq, muddati o‘tgan qarz Bosh bank hisobvarag‘idan undirib olinadi. Agar, Bosh bank hisobvarag‘ida qarzlarni qoplaydigan miqdorda mablag‘lar bo‘lmasa, ushbu qarz to‘la qaytarilmaguncha bank vakillik hisobvarag‘i bo‘yicha operatsiyalar to‘xtatiladi.

1. Markaziy bank tomonidan Hukumat qarorlariga muvofiq xalq xo‘jaligining eng ustuvor loyihalarini va tarmoqlarini moliyalashtirish uchun tijorat banklari orqali aniq maqsadli qayta moliyalash kreditlari (bundan keyingi hollarda — direktiv kreditlar) berilishi mumkin.

2. Direktiv kreditlar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining maxsus qarorlarida (farmoyishlarida) belgilangan shartlar asosida, respublika iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlarini kredit resurslariga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish maqsadlari uchun ajratiladi. Hukumat qarorlarida (farmoyishlarida) ushbu kreditlardan foydalanish muddati belgilanmagan taqdirda, ular uch oygacha bo‘lgan muddatga beriladi.

3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlarida (farmoyishlarida) ustuvor tarmoqlar va obyektlar ro‘yxati, ajratiladigan direktiv kreditlar miqdori, qaytarilishini ta’minlash shakli, xizmat ko‘rsatuvchi banklar, kreditning aniq maqsadi, kredit berish jadvali, foiz stavkasi, asosiy qarz va foizlarni to‘lash muddati hamda boshqa zarur ma’lumotlar ko‘rsatiladi.

4. Direktiv kreditlar bo‘yicha foiz stavkalari, agar boshqa holat ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, Markaziy bank tomonidan pul-kredit siyosatining joriy vaqtdagi asosiy yo‘nalishlariga muvofiq holda o‘rnatiladi. Foiz darajasi Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasini o‘zgarishiga qarab ko‘payishi yoki kamayishi mumkin.

5. Direktiv kreditlar bo‘yicha foizlar Markaziy bankning amaldagi qayta moliyalash stavkasi (o‘rnatilgan foiz stavkasi) bo‘yicha har oyda hisoblanadi va kredit shartnomasida boshqa holat ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, har oyda to‘lanadi.

6. Direktiv kredit berilayotgan korxonaning yuqori tashkiloti unga xizmat ko‘rsatuvchi bank bilan birgalikda quyidagilar qayd etilgan buyurtmanoma taqdim etadi:

kreditning maqsadi:

kreditga bo‘lgan ehtiyojning iqtisodiy asoslanganligi;

kreditning ta’minlanganlik shakllari;

kreditning muddati va summasi;

kreditni qaytarish va uning foizlarini to‘lash jadvali.

1. Qayta moliyalash kreditlari bo‘yicha marja darajasi O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilanadi.

2. Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga berilgan qayta moliyalash kreditlarini hisobini yuritish bo‘yicha operatsiyalar balansdagi 12101 — “Boshqa banklarga berilgan qisqa muddatli ssudalar” (Markaziy bankda) va 21602 — “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankidan olingan qisqa muddatli ssudalar” (tijorat bankida) balans hisobvaraqlarida aks ettiriladi.

3. Muddati kechiktirilgan qayta moliyalash kreditlari hisobi balansdagi 12109 — “Boshqa banklarga berilgan muddati kechiktirilgan qisqa muddatli ssudalar” hisobvarag‘ida aks ettiriladi.

4. Muddati o‘tgan qayta moliyalash kreditlari hisobi balansdagi 12105 — “Boshqa banklarga berilgan muddati o‘tgan ssudalar” hisobvarag‘ida aks ettiriladi.

5. Markaziy bank (banklararo) kreditlarini berish quyidagi buxgalterlik o‘tkazmalari orqali rasmiylashtiriladi:

5.1. Kredit bergan bankda:

D-t 12101 — “Boshqa banklarga berilgan qisqa muddatli ssudalar”

K-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i yoki 21602 — “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankidan olingan qisqa muddatli ssudalar”.

5.2. Kredit olgan bankda:

D-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i yoki 21602 — “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankidan olingan qisqa muddatli ssudalar”

K-t 21602/21606 — “Markaziy bankdan (boshqa banklardan) olingan qisqa muddatli ssudalar”.

6. Balans hisoboti tuzish yoki hisob-kitob sanasida:

6.1. Kredit bergan bankda:

Olish uchun hisoblangan foizlar summasi:

D-t 16309 (tijorat banki) yoki 16305 (Markaziy bank) “Olish uchun hisoblangan foizlar summasi”

K-t 41601 “Boshqa banklarga berilgan qisqa muddatli ssudalar bo‘yicha foiz daromadlari”.

6.2. Kredit olgan bankda:

To‘lash uchun hisoblangan foizlar summasi:

D-t 53101/53106 (tijorat banki) yoki 52002 (Markaziy bank) — “Markaziy bankdan olingan qisqa muddatli ssudalar bo‘yicha foizli xarajatlar”

K-t 22410 “Olingan ssudalar bo‘yicha hisoblangan foizlar”.

7. To‘lash (undirib olish) muddati yetib kelganda va tijorat banki vakillik hisob varag‘ida yetarlicha mablag‘lar mavjud bo‘lganida quyidagi o‘tkazmalar qilinadi:

7.1. Kredit olgan bankda:

a) Kredit uchun to‘lov summasi:

D-t 21602/21606 (tijorat banki) yoki 22114 (Markaziy bank) “Markaziy bankdan (boshqa banklardan) olingan qisqa muddatli ssudalar”

K-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i (o‘ziniki).

b) To‘lash uchun hisoblangan foizlar summasi:

D-t 22410 “Olingan ssudalar bo‘yicha hisoblangan foizlar”

K-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i (o‘ziniki).

7.2. Kredit bergan bankda:

a) Olish uchun hisoblangan foizlar summasi:

D-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i

K-t 16309 (tijorat banki) yoki 16305 (Markaziy bank) “Olish uchun hisoblangan foizlar”.

b) Kredit uchun to‘lov summasi:

D-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i

K-t 12101 “Boshqa banklarga berilgan qisqa muddatli ssudalar”.

8. Tijorat banki vakillik hisobvarag‘ida mablag‘lar bo‘lmagan yoki yetarli bo‘lmagan va kredit belgilangan muddatda to‘lanmagan hollarda quyidagi buxgalterlik o‘tkazmalari qilinadi:

8.1. Kredit bergan bankda:

Muddati o‘tgan kredit to‘lov summasi:

D-t 12105 “Boshqa banklarga berilgan muddati o‘tgan ssudalar”

K-t 12101 “Boshqa banklarga berilgan qisqa muddatli ssudalar”.

8.2. Kredit olgan bankda muddati o‘tgan kredit summasi balansdagi 21602/21606 — “Markaziy bankdan (boshqa banklardan) olingan qisqa muddatli ssudalar” hisobvarag‘ida hisobga olinadi.

9. Muddatida to‘lanmagan qarzlar summasidagi kredit resurslari kreditorga qaytarilayotganda quyidagi o‘tkazmalar qilinadi:

9.1. Kredit olgan bankda:

D-t 21602/21606 (tijorat banki) “Markaziy bankdan (boshqa banklardan olingan qisqa muddatli ssudalar”

K-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i (o‘ziniki).

9.2. Kredit bergan bankda:

D-t Tijorat banki vakillik hisobvarag‘i

K-t 12105 “Boshqa banklarga berilgan muddati o‘tgan ssudalar”.

10. Markaziy bankning hududiy Bosh boshqarmalari har oyning 1-sanasi holatiga tijorat banklari tomonidan qayta moliyalash kreditlaridan foydalanilishi va ularning holati to‘g‘risida Markaziy bank Pul-kredit siyosati departamentiga ma’lumotnoma taqdim etadilar. Ma’lumotnoma har oyda hisobot oyidan keyingi oyning 5-sanasigacha beriladi.

11. Markaziy bank, qayta moliyalash kreditlaridan foydalanuvchi tijorat banklaridan ham belgilangan tartibda tegishli ma’lumotlar olishi mumkin.

1. Muddatidan oldin bo‘shagan qayta moliyalash kreditlarini o‘z vaqtida qaytarmaganlik uchun tijorat banklariga nisbatan Markaziy bank kredit shartnomasida ko‘zda tutilgan choralarni qo‘llashga haqli.

2. Qayta moliyalash kreditlari qaytarilmagan hollarda, Markaziy bank garovga qo‘yilgan mulkni sotish yoki kafolat xati bo‘yicha talabnoma qo‘yish orqali qarz summasini undirib olish huquqiga ega.

3. Qayta moliyalash kreditlarini belgilangan muddat ichida qaytarilishini ta’minlamagan tijorat banklariga nisbatan 1997-yil 25-yanvardagi 74-son “Bank qonunchiligi va bank faoliyatini tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlarni buzganligi uchun tijorat banklariga nisbatan Markaziy bank tomonidan qo‘llaniladigan chora va sanksiyalar to‘g‘risidagi Nizom”ning 6-bandida va unga kiritilgan 1998-yil 27-iyundagi 406-sonli Qo‘shimchaning 1-bandida ko‘rsatilgan ta’sir choralari qo‘llaniladi.

4. Banklar tomonidan aniq maqsadli kredit resurslaridan belgilangandan tashqari maqsadlarda foydalanilishiga yo‘l qo‘yilgan hollarda, ushbu kreditlar muddatidan oldin qaytarib olinadi.

5. Ta’sir choralari Markaziy bank hududiy Bosh boshqarmasi va tijorat banki o‘rtasida tuziladigan kredit shartnomalarida aks ettirilishi shart.

“Qayta moliyalash kreditlarini berish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomning yangi tahrirda kuchga kiritilishi munosabati bilan quyidagilar o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin:

Markaziy bankning 1993-yil 25-oktabrdagi 52-son “Tijorat banklariga markazlashgan kredit resurslarini berish tartibi” to‘g‘risidagi ko‘rsatmasi;

Markaziy bank Boshqaruvi tomonidan 1996-yil 18-mayda tasdiqlangan 261-son “Qayta moliyalash kreditlarini berish tartibi to‘g‘risidagi Nizom;

Markaziy bank Boshqaruvi tomonidan 1997-yil 10-mayda tasdiqlangan 336-son “Qayta moliyalash kreditlarini berish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga kiritilgan o‘zgartirishlar;

Markaziy bank Boshqaruvi tomonidan 1997-yil 6-dekabrda tasdiqlangan 370-son (xizmat doirasida foydalanish uchun) “Qayta moliyalash kreditlarini berish tartibi to‘g‘risida”gi Nizomga kiritilgan qo‘shimcha.