2. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 65-moddasiga muvofiq mamlakat iqtisodiyotining negizini turli shakllardagi mulk tashkil etadi. Mulk huquqi mutlaq huquq hisoblanadiki, u bu huquqni buzadigan har qanday harakatlarni taqiqlashni taqozo qiladi.

Mansab vazifalari yoxud shartnomaviy munosabatlarga koʻra, oʻzganing mulkini tasarruf qilish, boshqarish, yetkazib berish yoki saqlash boʻyicha qonuniy vakolatlarni amalga oshiruvchi shaxsning mazkur mulkni qonunga xilof ravishda tekinga oʻzining mulkiga yoki boshqa shaxsning mulkiga aylantirishi aybdorga ishonib topshirilgan yoki uning ixtiyorida boʻlgan oʻzganing mulkini oʻzlashtirish yoki rastrata qilish deb (JKning 167-moddasi) tavsiflanishi lozim.

4. Mansab mavqeyini suiisteʼmol qilish yoʻli bilan oʻzganing mulkini talon-toroj qilish, agar bu oʻzganing mulkini qonunga xilof ravishda tekinga oʻzining yoki boshqa shaxslarning mulkdorligiga aylantirishida ifodalangan boʻlsa, JK 167-moddasi 2-qismining “g” bandi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim va JK 192¹¹, 205-moddalari bilan qoʻshimcha kvalifikatsiya qilishni talab etmaydi.

5. Sudlarga tushuntirilsinki, shaxsni oʻzganing mulkini JK muayyan moddasining turli qismlarida nazarda tutilgan talon-toroj jinoyatini sodir etishda aybdor deb topganda, uning harakatlari JK tegishli moddasining ogʻirroq javobgarlikni nazarda tutuvchi qismi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim va ushbu moddaning boshqa qismlari bilan qoʻshimcha kvalifikatsiya qilishni talab etilmaydi (masalan, jinoyat JK 167-moddasining 3-qismi bilan, shu jumladan juda koʻp miqdorda talon-toroj qilish belgisi boʻyicha kvalifikatsiya qilinganda, JK mazkur moddasining 1 va 2-qismlari bilan qoʻshimcha kvalifikatsiya talab etilmaydi).

Agar shaxsning harakatlari davomli jinoyat xususiyatiga ega boʻlmasdan bir necha mustaqil epizodlardan, misol uchun, oʻgʻrilik, talonchilik, firibgarlik va boshqalardan iborat boʻlsa, bu harakatlar talon-toroj qilingan umumiy summadan kelib chiqqan holda tavsiflanishi mumkin emas. Bunday hollarda jinoyatni oʻzganing mulkini talon-toroj qilganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi Jinoyat kodeksi moddasining dispozitsiyasiga muvofiq, jumladan, takroriylik belgisi bilan tavsiflash lozim.

6. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 66-moddasiga muvofiq mulkka egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish boʻyicha subyektiv huquq — faqat shu mulkning egasiga taalluqli ekanligi sudlarga tushuntirilsin. Shuning uchun mulkiy huquqni amalga oshirishga qonunga asoslanmagan holda har qanday aralashish ushbu huquqni jiddiy buzish deb hisoblanadi. Masalan, fermerning, tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan boshqa shaxsning, boshqa yuridik yoki jismoniy shaxslarning mulklarini qonunga xilof ravishda tasarruf qilishda ifodalangan mansabdor shaxslarning harakatlari, shunday harakatlar sodir etganlik uchun maʼmuriy jazo qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror chiqarilgan paytdan boshlab bir yil mobaynida takroran sodir etilgan boʻlsa, Jinoyat kodeksi 192¹-moddasida nazarda tutilgan — xususiy mulk huquqini buzish jinoyati alomatlarini tashkil etadi. Bu oʻrinda mulkiga nisbatan noqonuniy harakat qilingan mulkning egasida aybdordan moddiy zararni, shu jumladan, boy berilgan foydani ham, shuningdek, maʼnaviy ziyonni undirib olish huquqi paydo boʻladi.

Aybdor shaxs harakatlarida Jinoyat kodeksi 192¹-moddasining ikkinchi yoki uchinchi qismlarida nazarda tutilgan jinoyat alomatlari mavjud boʻlganda, jinoiy javobgarlik unga nisbatan muqaddam maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan qatʼiy nazar, kelib chiqadi.

7. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari bilan nazorat ishlarini amalga oshiruvchi mansabdor shaxslarning doirasi qatʼiy chegaralanganligiga, mulk shaklidan qatʼi nazar, yuridik va jismoniy shaxslarning faoliyatini tekshirish tartibi aniq belgilab qoʻyilganligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin. Ushbu qonun meʼyorlari mulkdorlar faoliyatiga ularning erkinligini cheklovchi, asossiz aralashuvni bartaraf qilishga qaratilgan. Oʻzbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari toʻgʻrisida”gi Qonunida mulkdorning manfaatlarini noqonuniy aralashuvdan himoya qiluvchi huquqiy kafolatlar mavjud.

Shu sababli sudlar bu masala boʻyicha qonunlarning buzilishiga lozim darajada oʻz munosabatlarini bildirishlari kerak. Bunday aralashuvning gʻaraz yoki past niyatda ekanligi aniqlangan taqdirda aybdorlarning harakatlari Jinoyat kodeksining tadbirkorlik faoliyatiga toʻsqinlik qilish, noqonuniy aralashish bilan bogʻliq va tadbirkorlik subyektlari huquqlari va qonuniy manfaatlarini buzishga qaratilgan jinoyatlar, shuningdek boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi tegishli moddalari bilan tavsiflanmogʻi lozim. Shuningdek, sud protsessning tegishli ishtirokchisiga aybdordan, masalan, uning faoliyatiga noqonuniy aralashuv natijasida ishlab chiqarishning toʻxtaganligi sababli kelib chiqqan barcha zararlarni undirib olish huquqini tushuntirishi lozim.

Bu kabi gʻayriqonuniy harakatlarning yuqori xavfliligi iqtisodiyot sohasidagi huquqiy tartibotning buzilishidan, mansabdor shaxslarning oʻrnatilgan davlat intizomini susaytirib yuborishidan iborat boʻladi va bular davlat hokimiyatidan shaxsiy manfaatlarda foydalanish va hokazolarga olib keladi. Aybdorlarning qayd etilgan harakatlari ish holatlariga va kelib chiqqan oqibatlarga qarab, Jinoyat kodeksi XIII-1-bobidagi tegishli moddalar bilan (Jinoyat kodeksi 205 yoki 207-moddasi bilan emas), gʻarazli maqsadlar aniqlanganda esa, bu harakatlar tovlamachilik yoʻli bilan pora berilishini talab qilishning niqoblangan shakli deb tavsiflanishi lozim.

10. Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 96-moddasiga binoan mulkiy huquqlarni belgilangan shaklga va majburiy rekvizitlarga amal qilgan holda tasdiqlovchi hujjatlar qimmatli qogʻozlar hisoblanib, ularni taqdim etgan taqdirdagina mazkur huquqlarni amalga oshirish yoki boshqa shaxslarga berish mumkin boʻladi. Qimmatli qogʻozlar qatoriga, jumladan, obligatsiya, veksel, chek, depozit va jamgʻarma sertifikatlari, konosament, aksiya hamda qonun hujjatlari bilan qimmatli qogʻozlar jumlasiga kiritilgan boshqa hujjatlar kiradi.

Qimmatli qogʻozlarni tekinga olib qoʻyish va oʻzlashtirish oʻzganing mulkini talon-toroj qilish tariqasida tavsiflanishi kerak. Agar ish boʻyicha qimmatli qogʻozlarni chiqarish va ular bilan muomala qilishni tartibga soluvchi amaldagi qonunlarni buzganlik aniqlanib, Jinoyat kodeksining 192¹¹-moddasi yoki 205-moddasi dispozitsiyalarida koʻrsatilgan belgilar mavjud boʻlganda, bunday harakatlar hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish tariqasida tavsiflanishi lozim. Bunday qonun buzishlar jumlasiga, masalan, fuqarolarga va chet ellik investorlarga erkin sotish uchun moʻljallangan aksiya paketlarini sotishga toʻsqinlik qilish kiritilishi mumkin.

Qalbaki pul yoki qimmatli qogʻozlarni oʻtkazish maqsadida yasash yoki oʻtkazish Jinoyat kodeksining 176-moddasi bilan tavsiflanishi lozim.

Bu oʻrinda Jinoyat kodeksining 175-moddasida koʻzda tutilgan jinoyatning oqibatlari sifatida respublika manfaatlariga koʻp yoki juda koʻp miqdorda zarar yetkazilganligi har doim aniqlangan boʻlishi shart. Bu zararning koʻp yoki juda koʻp miqdorda ekanligi har bir muayyan ish boʻyicha tergov organi va sud tomonidan asoslantirilgan boʻlishi zarur.

Ushbu toifadagi ishlarni tergov qilishda va sudda koʻrishda bu jinoyatlarning kelib chiqishiga imkon bergan sabablar va shart-sharoitlar albatta aniqlanishi zarur. Agar qayd etilgan bitimlarni tuzishda aybdorda gʻaraz va boshqa past niyatlar boʻlganligi aniqlansa, bunday harakatlar Jinoyat kodeksining hokimiyat yoki mansab mavqeyidan foydalanib sodir etiladigan tegishli jinoyatlar uchun javobgarlikni belgilovchi moddalari bilan tavsiflanishi lozim.

12. Tovlamachilik (reket) nafaqat fuqarolarning, tadbirkorlarning huquq va qonuniy manfaatlarini qoʻpol buzuvchi, balki iqtisodiyot sohasida ham katta zarar keltiruvchi jinoyat boʻlib, jiddiy ijtimoiy xavf tugʻdirishi sudlarga koʻrsatilsin. Shu bilan birga, qonunga binoan (JKning 165-moddasi) tovlamachilik oʻzganing mulkini yoki mulkiy huquqni topshirishni, mulkiy manfaatlar berishni yoxud mulkiy yoʻsindagi harakatlar sodir etishni taqozo qilishini sudlar eʼtiborga olishlari kerak. Shu sababli, qarzdordan qarzni talab qilish Jinoyat kodeksining 165-moddasi bilan tavsiflanishi mumkin emas, lekin ayrim hollarda oʻzboshimchalik (JKning 229-moddasi) tariqasida baholanishi lozim. Qarzdor va qarz beruvchi oʻrtasida foizlar toʻlash boʻyicha oldindan kelishuv boʻlmagan boʻlsa berilgan qarz uchun foiz talab qilish tovlamachilik jinoyati tarkibini tashkil qiladi.

14. Soxta tadbirkorlik toʻgʻrisidagi (JKning 179-moddasi) ishlarni koʻrishda shaxsning taʼsis hujjatlarida nazarda tutilgan faoliyatni amalga oshirmay turib noqonuniy kreditlar olish, soliqlardan ozod boʻlish, egallashga huquqi boʻlmagan boshqa mulkiy foydani olish maqsadini koʻzlaganligi hisobga olinishi lozim. Bunday maqsadning aniqlanishi shaxsning harakatini Jinoyat kodeksining 179-moddasi hamda talon-toroj qilishga suiqasd qilish va soliq toʻlovlari toʻlashdan boʻyin tovlash va hokazolar uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi moddalari majmui bilan tavsiflash uchun asos boʻlishi mumkin.

15. Sudlar xoʻjalik faoliyati sohasidagi jinoyatlar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 15-martdagi “Savdo sohasidagi jinoyatlar va boshqa huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud amaliyoti haqida”gi qaroriga ham amal qilishlari lozim.

16. Qonunni buzgan holda aksiz markalarisiz savdo faoliyatini amalga oshirayotgan shaxslarning harakatlarini tavsiflashda sudlar Oʻzbekiston Respublikasining soliq qonunchiligiga binoan aksiz soliqning bir turi ekanligi va shu sababli aybdorlar Jinoyat kodeksining 184 va 189-moddalari boʻyicha javobgarlikni koʻzda tutuvchi jinoyatlar majmui bilan javobgar qilinishlari kerakligidan kelib chiqishlari lozim.

28. Mansab vakolati doirasidan chetga chiqishning (JKning 206-moddasi) asosiy koʻrinishlari deganda: mansabdor shaxs tomonidan boshqa shaxsning vakolati doirasiga kiruvchi harakatlarning sodir etilishi; mansabdor shaxs tomonidan faqat qonunda yoki qonun osti hujjatida koʻrsatilgan alohida holatlar mavjud boʻlgandagina sodir etilishi mumkin boʻlgan harakatlarning sodir etilishi; kollegial organ vakolatiga kiruvchi harakatni mansabdor shaxs tomonidan yakka tartibda sodir etilishi; hech kim va hech qanday holatda amalga oshirishga haqi boʻlmagan harakatlarning mansabdor shaxs tomonidan sodir etilishi va boshqalar hisoblanmogʻi lozim.