Sudning hukmda yoritilgan xulosalari hamma vaqt ham yetarli darajada asoslantirilmaydi. Qator ishlar boʻyicha hukmlar JPK 26 va 455-moddalarining talabiga zid holda dastlabki tergovda toʻplangan, lekin sud majlisida tekshirilmagan yoki oʻz tasdigʻini topmagan dalillarga asoslantirilgan Konstitutsiya va jinoyat-protsessual qonun normalariga zid holda aybdorlikni asoslantirish uchun qonunni buzish yoʻli bilan olingan dalillarni keltirish hollari uchraydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 26-moddasiga muvofiq jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir shaxs oʻzini himoya qilish uchun barcha imkoniyatlar bilan taʼminlangan holda oshkora sud muhokamasida qonuniy tartibda aniqlanmasdan turib aybdor hisoblanmaydi.

3. Sudlarning eʼtibori JPK 22-moddasiga binoan ish boʻyicha haqiqatni aniqlash uchun faqat qonunda nazarda tutilgan tartibda toʻplangan, tekshirilgan va baholangan maʼlumotlardan foydalanish mumkinligiga qaratilsin. Bunda JPK 26 va 455-moddalari talabiga binoan hukm faqat sud majlisida tekshirilgan va sud majlisi bayonnomasida oʻz aksini topgan dalillarga asoslantirilgan boʻlishi lozim.

4. Sudlanuvchi tomonidan tergovda yoki sudda aybini boʻyniga olish holati u ish boʻyicha toʻplangan hamda sudda tekshirilgan boshqa dalillar bilan xolisona tasdiqlangandagina ayblov hukmi chiqarishga asos boʻla oladi. Bu talab ayblov hukmi taxminlarga asoslangan boʻlishi mumkin emasligi va sudlanuvchining aybdorligi sud muhokamasi jarayonida isbotlangan taqdirdagina chiqarilishi lozimligi haqidagi JPK 463-moddasi mazmunidan kelib chiqadi.

Jinoyat-protsessual kodeksining 117-moddasiga binoan gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yaqin qarindoshlari koʻrsatuv berishdan bosh tortganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilmaydilar, shuning uchun ham ular sudda ilgarigi koʻrsatuvlaridan bosh tortganlarida, sud ularning koʻrsatuvlariga, dastlabki tergov bosqichida qonunning qayd etilgan talablari ularga tushuntirilgan taqdirdagina, asoslanishi mumkin.

6. Qonunga zid ravishda olingan barcha dalillar yuridik kuchga ega boʻlmasdan hukmga asos qilib olinishi mumkin emasligi sudlarga tushuntirilsin. Qonunga zid ravishda olingan dalillarga tergov olib borishning noqonuniy, ruhiy va jismoniy kuch ishlatish usullarini koʻllab olingan dalillar, shuningdek jinoyat-protsessual qonun boshqa normalarining buzilishi (masalan, himoya huquqining buzilishi) natijasida olingan dalillar kiradi. Dalil qonunga zid ravishda olingan deb topilgan taqdirda, sud ishdagi dalillar yigʻindisidan uni chiqarish toʻgʻrisidagi oʻzining qarorini, qonunning buzilishi nimadan iborat ekanligini koʻrsatgan holda, asoslantirishi lozim.

7. Jinoyat-protsessual kodeksining 17-moddasi talabiga binoan sud insonning shaʼni va qadr qimmatini kamsitadigan, uning shaxsiy hayotiga taalluqli maʼlumotlar tarqalib ketishiga olib keladigan, unga maʼnaviy azob-uqubat yetkazadigan maʼlumotlarni, agarda bunday maʼlumotlar ishdagi dalillarga oid boʻlmasa, hukmda koʻrsatishga haqli emas.

8. Sudlarga tushuntirilsinki, JPK 467-moddasi mazmuniga koʻra sud hukmning tavsif qismida ushbu ishda muhokama qilinmayotgan shaxs (shaxslar)ning jinoyatdagi ishtirokini koʻrsatishga haqli emas. Bunday hollarda hukmda sudlanuvchi tomonidan jinoyat boshqa shaxs (shaxslar) ishtirokida, uning ismi, familiyasi va shaxsiga oid boshqa maʼlumotlar koʻrsatilmasdan, sodir etilganligi qayd qilib oʻtilishi mumkin.

Jinoyat-protsessual kodeksining 466-moddasiga binoan hukmning kirish qismida koʻrsatilishi zarur boʻlgan sudlanuvchi xususidagi boshqa maʼlumotlar deb — xususan jazo tayinlashda, jazoni oʻtash turini aniqlashda, mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topishda inobatga olinishi mumkin boʻlgan maʼlumotlar hisoblanishi lozimligi sudlarga tushuntirilsin. Bular qatorida sudlanuvchi salomatligining ahvoli toʻgʻrisidagi (masalan, nogironlik), unda davlat mukofotlari, maxsus unvonlarning borligi haqidagi maʼlumotlar ham boʻlishi mumkin. Shaxsning muqaddam sudlanganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, agar qonunda belgilangan tartibda sudlanganlik holati tugallanmagan yoki olib tashlanmagan boʻlsa, hukmning kirish qismida koʻrsatilishi kerak. JKning 77-moddasiga muvofiq sudlanganlik muddatining oʻtib ketganligi yoki sudlanganlikning olib tashlanishi munosabati bilan uning barcha huquqiy oqibatlari bekor boʻladi. Shuning uchun u hukmning kirish va tavsif qismlarida koʻrsatilmaydi.

10. Sudlar xoh ayblov, xoh oqlov hukmlari chiqarayotganlarida jinoiy hodisa yuz berganligi, shaxsning qilmishida jinoyat tarkibining borligi, uning ushbu jinoyatni sodir etilishida aybdorligi kabi va JPK 457-moddasida koʻrsatilgan boshqa masalalarni hal qilishlari lozim.

Shuning bilan birga ayblov hukmining tavsif qismi mazmuni tartibga solingan JPK 467-moddasi talabiga koʻra, agar jinoyat bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib yoki uyushgan guruh tomonidan sodir etilgan boʻlsa, hukmda jinoyatning har bir ishtirokchisi tomonidan aynan qanday jinoiy harakatlar sodir etilganligi aniq koʻrsatilishi kerak.

Ish boʻyicha ayblov hukmi chiqarilayotganda, ushbu ish boʻyicha chiqarilgan birinchi hukm tayinlangan jazo yengilligi yoki ogʻirroq jinoyat toʻgʻrisida qonunni qoʻllash zarurligi sababli bekor qilingan boʻlsa, sud hukmning tavsif qismida sudlanuvchining aybini tasdiqlovchi dalillarni keltirmaydi, faqatgina JPK 414-moddasiga binoan jinoyatni tavsiflashga va jazo choralariga bogʻliq boʻlgan oʻzining xulosalarini asoslantiradi.

Jinoyat-protsessual kodeksining 467-moddasiga binoan ayblovning oʻzgartirilishi sud tomonidan hukmning tavsif qismida asoslantirilgan boʻlishi kerak.

Sud JPK 415-moddasiga binoan ayblovni oʻzgartirishga va sudlanuvchining harakatini qonunning boshqa moddasiga yoki qonun moddasining boshqa qismi, bandiga qayta tavsiflashga, shuningdek jinoyatning ayrim epizodlarini, agar sudlanuvchi qonunning yangi moddasi bilan tavsiflanayotgan harakatlari uning aybiga kirgan boʻlib, eʼlon qilingan ayblovga nisbatan faktik holatlari bilan jiddiy farq qilmagan va ogʻirroq jinoyat belgilari boʻlmagan taqdirdagina, sudlanuvchiga ayb eʼlon qilinmagan qonun moddasi bilan tavsiflashga haqli.

Bundan kelib chiqib, masalan, sud aybdorning JK 97-moddasi 2-qismining bir bandidan ikkinchi bandiga, agarda bu qasddan odam oʻldirish sabablarini hisobga olgan holda ayblov mazmunining buzilishiga olib kelsa, jinoyat ishini qayta tergovga yubormasdan turib oʻzgartirishga haqli emas.

Ushbu tamoyilga binoan jazolashdan koʻzlangan maqsadga yengilroq choralarni qoʻllash orqali erishib boʻlmaydigan taqdirdagina ogʻirroq jazo choralari tayinlanishi mumkin. Sudlar jazo tayinlashda, sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini va xususiyatini, sodir etilgan qilmishning sabablarini, keltirilgan zararning miqdori va xususiyati, aybdorning shaxsi, uning javobgarligini yengillashtiruvchi va ogʻirlashtiruvchi holatlarni hisobga olishlari kerak. Bulardan kelib chiqib, sudlanuvchining javobgarligi darajasi xususiyatiga qanday holatlar taʼsir etganligi, shuningdek, uning shaxsini tavsiflovchi sud muhokamasida tasdiqlangan va JK 54-moddasiga binoan jazo tayinlashda sud tomonidan hisobga olingan boshqa holatlarni hukmda koʻrsatib oʻtish lozim.

Jazo tayinlashning umumiy asoslari toʻgʻrisidagi qonunni qoʻllayotib, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2006-yil 3-fevraldagi “Sudlar tomonidan jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 1-sonli qaroridagi tushuntirishlarga amal qilishlari va hukmning tavsif qismida sud tomonidan u yoki bu jazoni tayinlash haqidagi xulosaga kelganlik asoslarini koʻrsatishlari, shuningdek, ushbu jinoyat uchun jinoyat qonunida koʻrsatilgan jazodan ham kamroq jazo tayinlash, qoʻshimcha jazoni tatbiq etish, harbiy hamda maxsus unvondan mahrum qilish asoslarini koʻrsatishlari zarur.

Jinoyat kodeksining 56-moddasida sanab oʻtilgan jazoni ogʻirlashtiradigan holatlar roʻyxati qatʼiy boʻlib, kengaytirilgan talqinga yoʻl qoʻyilmaydi, jazoni yengillashtiruvchi holatlar esa sud tomonidan aniq ish holatlaridan kelib chiqib hukmning tavsif qismida asoslar keltirilgan holda kengaytirilishi mumkin. Jinoyatni tavsiflash belgilari, shuningdek, shaxsning sudlanganlik holatini qonunda koʻrsatilgan tartibda tugallanishi yoki olib tashlanishi jazoni ogʻirlashtiruvchi holatlar sifatida keltirilmasligi kerak. Hukmda aybdorning birgina shaxsini inobatga olgan holda jazo tayinlanganligi toʻgʻrisida qayd etish yetarli boʻlmaydi.

15. Agarda Jinoyat kodeksi moddasi (moddalari)ning sanksiyasi majburiy qoʻshimcha jazoni koʻzda tutgan boʻlsa, sud tomonidan u faqat JKning 57-moddasida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha qoʻllanmasligi mumkin. Agarda qoʻshimcha jazo muqobil tarzda koʻzda tutilgan boʻlib, sud uni qoʻllashni rad qilish toʻgʻrisida xulosaga kelgan boʻlsa, hukmning tavsif qismida buni asoslantirishga majbur. Bu holat alkogolik va giyohvand deb topilgan aybdorlarga nisbatan sud tomonidan majburiy davolash chorasini qoʻllashni rad etgan holatlarga ham taalluqlidir.

16. Ayblov hukmining qaror qismida JPK 468-moddasiga binoan sudlanuvchining familiyasi, ismi va otasining ismi, Jinoyat kodeksining uni aybli deb eʼtirof etishga asos boʻlgan moddasi (moddaning qismi, bandi), sudlanuvchining oʻta xavfli retsidivist deb topilganligi (basharti sud shunday qaror qabul qilgan boʻlsa), sudlanuvchiga har bir jinoyat uchun tayinlangan jazo turi va meʼyori, uzil-kesil tayinlangan oʻtalishi lozim boʻlgan jazo chorasi, ozodlikdan mahrum etish jazo turi qoʻllanilganda jazoni oʻtash lozim boʻlgan tegishli tartibli koloniya turi; sudlanuvchi shartli ravishda hukm qilinganda, sinov muddati va mahkumning ustidan kuzatuv olib borish vazifasi yuklatilgan jamoa va shaxs; ushlab turilgan yoki qamoqda saqlangan vaqtni jazo muddati hisobiga kiritish toʻgʻrisida qaror; hukm qonuniy kuchga kirguniga qadar sudlanuvchiga nisbatan ehtiyot chorasiga oid qaror; mahkumning zimmasiga yuklatilgan majburiyatlar, JPK 533-moddasi asoslari boʻyicha hukmning ijrosini kechiktirish toʻgʻrisidagi qaror yoritilishi lozim.

Bundan tashqari hukmning qaror qismida mahkumga nisbatan amnistiya aktini qoʻllashlik, qonunning tegishli normalariga binoan mahkumni jazodan ozod etish toʻgʻrisidagi qaror koʻrsatilmogʻi zarur. Ayrim jinoyatlar uchun qonun moddasida nazarda tutilgan jazoning eng kam qismidan ham kamroq jazo tayinlashda, hukmning qaror qismida ushbu jazo JKning tegishli moddasi (moddaning qismi, bandi) bilan JK 57-moddasini qoʻllagan holda belgilanayotgani toʻgʻrisida koʻrsatib oʻtilishi kerak.

Ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan mahkumning voyaga etmagan bolalari, qari ota-onalari, qaramogʻida boshqa shaxslar boʻlsa va ular qarovsiz hamda yordamsiz qolayotgan boʻlsa, sud ayblov hukmi chiqarish bilan bir vaqtda JPK 476-moddasiga muvofiq ularni qarindoshlari yoki boshqa shaxslarning, muassasalarning vasiyligiga yoki homiyligiga topshirish toʻgʻrisida ajrim chiqarishi lozim.

Jinoyat-protsessual kodeksining 471-moddasiga koʻra ham ayblov, ham oqlov hukmining qaror qismida qoʻzgʻatilgan fuqaroviy daʼvo yoki sudning tashabbusi bilan ziyonni qoplash toʻgʻrisidagi qaror; ashyoviy dalillar hamda ishga ilova qilingan boshqa narsalar va hujjatlar, protsessual chiqimlar, shuningdek, hukm ustidan apellyatsiya shikoyati berish hamda apellyatsiya protesti bildirish tartibi va muddati toʻgʻrisida qaror boʻlishi zarur.

17. Jinoyat kodeksining 70 va 71-moddalariga binoan ish sudda koʻrilayotgan vaqtgacha sharoit oʻzgardi yoki shaxs namunali xulqi, mehnatga yoki oʻqishga halol munosabati bilan oʻzini koʻrsatib, ijtimoiy xavfliligini yoʻqotdi deb eʼtirof etilsa, yoki u qilmishiga chin koʻngildan pushaymon boʻlgan deb topilsa, sud hukmning tavsif qismida qabul qilingan qarorni aniq holatlarni keltirgan holda asoslantirishi, qaror qismida esa sudlanuvchini aybdor deb topishi va qonun talabiga koʻra unga jazo tayinlanmasligini koʻrsatishi lozim.

18. Sudlar oqlov hukmini chiqarishga olib keluvchi, jinoiy hodisaning yoki jinoyat tarkibining boʻlmasligi, jinoyat sodir etilishiga sudlanuvchi daxldor emasligi toʻgʻrisidagi asoslar roʻyxati Jinoyat-protsessual kodeksining 464-moddasida toʻliq koʻrsatilganligini eʼtiborga olishlari lozim.

Oqlov hukmi chiqarilayotganda uning tavsif qismida JPKning 469-moddasiga binoan sudlanuvchiga qoʻyilgan ayblovning mohiyati; sud aniqlagan ish holatlari, sudlanuvchining aybsizligi toʻgʻrisidagi sud xulosasini tasdiqlovchi dalillar; sudlanuvchining jinoyat sodir etishda aybi bor deb daʼvo qilishga asos boʻlgan dalillarni sud nima uchun ishonchga sazovor emas yoki yetarli emas deb hisoblashi yoki nima uchun jinoiy hodisaning oʻzi yuz bermagan yoxud sudlanuvchi sodir etgan qilmishni jinoyat emas deb hisoblashi; fuqaroviy daʼvoga oid qarorning asoslari bayon qilinadi.

Hukmning qaror qismida JPK 470-moddasida sanab oʻtilgan barcha koʻrsatmalar toʻligʻicha yoritilishi lozim. Bundan tashqari oqlanganga qonunga xilof ravishda jinoiy javobgarlikka tortish oqibatida yetkazilgan maʼnaviy va moddiy zararlarni qoplash boʻyicha uning huquqlari tushuntirilishi kerak.

20. Jinoyat-protsessual kodeksining 465-moddasiga muvofiq ish qaysi tilda koʻrilgan boʻlsa, hukm shu tilda, aniq va tushunarli iboralarda bayon qilinadi. Hukmda noaniq iboralarni ishlatish, rasmiy hujjatlarda ishlatish qabul qilinmagan qisqartirish va soʻzlarni qoʻllashga, shuningdek, ishga oid boʻlmagan holatlarni yoritish bilan hukmni ortiqcha toʻldirishga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi.