Ushbu Qonun birjalar tashkil etish va birja faoliyatini huquqiy boshqarish tartibini belgilaydi.

Birja avvaldan tayinlanadigan manzil va vaqtda belgilangan qoidalar asosida ochiq savdo-sotiq oʻtkazish orqali birja tovarlari bilan erkin ulgurji savdo qilish uchun shart-sharoitlar yaratuvchi, yuridik shaxs hisoblanadigan korxonadir.

Birja faoliyati — tovarlarga boʻlgan talab va ularni taklif qilishning amalda mavjud nisbatlarini aniqlash hamda uni hisobga olgan holda narx-navoni shakllantirish asosida birja tovarlarining ulgurji bozorini vujudga keltirishga qaratilgan harakatlarning majmuidan iboratdir.

1. Mol-mulk, shu jumladan koʻchmas mol-mulk, xizmatlar, mahsulot yetkazib berishga doir shartnomalar, intellektual mulk, qiymatli qogʻozlar, valyuta mablagʻlari va fuqarolar oʻrtasida muomalaga chiqariladigan boshqa tovar birja tovari hisoblanadi.

2. Yer, yer osti boyliklari, suvlar, boshqa tabiiy resurslar, madaniyat va tarixga doir milliy boyliklar roʻyxati, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan boshqa turdagi tovarlar birja tovari boʻlishi mumkin emas.

Mulkchilikning barcha shaklidagi korxonalar, tashkilotlar, brokerlik va dilerlik firmalari (idoralari), brokerlar, dilerlar, boshqa yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan chet el yuridik va jismoniy shaxslari birja faoliyatining ishtirokchilari hisoblanadi.

Birja tuzish va birja faoliyati bilan bogʻliq munosabatlar “Oʻzbekiston Respublikasidagi korxonalar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni, ushbu Qonun, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan, Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududida esa Qoraqalpogʻiston Respublikasining qonunlari bilan ham tartibga solib turiladi.

Ushbu Qonun mehnat birjasiga taalluqli emas.

1. Birja yuridik shaxslar tomonidan ham, jismoniy shaxslar tomonidan ham, shu jumladan chet el yuridik va jismoniy shaxslari tomonidan ular oʻrtasidagi ixtiyoriy kelishuv asosida taʼsis etiladi. Birja taʼsis etish taʼsis shartnomasi bilan rasmiylashtirilib, unda birjaning vazifalari va faoliyat sohasi, birja muassislarining tarkibi, ustav fondining miqdori, har bir muassisning ustav fondidagi ulushi, ulush kiritish muddatlari va tartibi koʻrsatiladi.

Birjaning ustav fondi eng kam oylik ish haqining 500 baravaridan kam boʻlmasligi kerak.

Ustav fondining eng kam miqdori har yili narx-navo darajasining oʻzgarishiga muvofiq ravishda qonunlarda belgilangan tartibda indeksatsiya qilinishi lozim.

Birja ustav fondini taʼsis hujjatlarida nazarda tutilgan miqdorda shakllantirishning eng koʻp muddati, agar qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, birja davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan eʼtiboran bir yildan oshmasligi lozim.

2. Quyidagilar:

davlat hokimiyati va boshqaruvining oliy hamda mahalliy idoralari;

davlat banklari va davlat kredit muassasalari (bunda banklar fond va valyuta birjalarining muassislari boʻlishi mumkin);

davlat sugʻurta va davlat investitsiya kompaniyalari hamda fondlari;

jamoat, diniy va xayriya birlashmalari (tashkilotlari) hamda fondlari;

qonunlarga koʻra tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishi man etilgan jismoniy shaxslar birja muassislari boʻlishi mumkin emas.

3. Birja belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtgandan keyin birja savdo-sotigʻi oʻtkazish huquqini qoʻlga kiritadi.

4. Birjani tugatish va qayta tashkil etish Oʻzbekiston Respublikasining qonunlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Birjalar aksiyador jamiyatlar, masʼuliyati cheklangan jamiyatlar kabi xoʻjalik jamiyatlari koʻrinishida va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa shakllarda tuzilishi mumkin.

1. Birjalar ixtisoslashuviga qarab:

tovar birjalari, shu jumladan universal va ixtisoslashtirilgan birjalar;

fond birjalari;

valyuta birjalari;

tovar-fond birjalari;

intellektual mulk obyektlari bilan savdo-sotiq qiluvchi birjalar;

aralash birjalar boʻlishi mumkin.

2. Fond va valyuta birjalari, tovar-fond birjalarining fond boʻlimlari faoliyatining oʻziga xos jihatlari maxsus qonunlar bilan tartibga solinadi.

1. Birjalar oʻz faoliyatlarini muvofiqlashtirib borish, birja harakatini rivojlantirishga oid boshqa vazifalarni hal etish maqsadida ittifoqlar, uyushmalar va oʻzga birlashmalarga birlashishi mumkin.

2. Birja savdo-sotigʻida raqobatga barham berish yoki uni cheklab qoʻyish maqsadida birjalarning birlashishi taqiqlanadi hamda shunga qaratilgan bitimlar va harakatlar haqiqiy emas, deb hisoblanadi.

1. Birja birjaning savdo-sotigʻini tashkil etish va uni tartibga solib turishga doir faoliyat bilan shugʻullanishga haqlidir.

2. Birja oldi-sotdi, savdo-vositachilik faoliyati bilan bevosita shugʻullanishi mumkin emas.

Ishlab chiqarish (mahsulotlar va mollar), savdo va savdo-vositachilik faoliyati bilan shugʻullanishni maqsad qilib qoʻygan, shuningdek birjada oʻzining brokerlik oʻrniga ega boʻlgan korxonalar, muassasalar va tashkilotlarga birja pul qoʻyishga, ularning ulushi (payi)ni, aksiyalarini sotib olishga, muassisi boʻlishga haqli emas.

Birja savdolarini samarali oʻtkazishga koʻmaklashuvchi hamda birja infrastrukturasini (konsalting, targʻibot va boshqa xizmat turlari) tarkib toptiruvchi korxonalar uchun birja muassis boʻlishi mumkin.

Birjani boshqarish uning ustaviga muvofiq amalga oshiriladi. Birja oʻz boshqaruvining tuzilishi, shakli va uslublarini mustaqil belgilaydi.

Birja oʻz faoliyatini muassislari tasdiqlaydigan ustav asosida amalga oshiradi.

Birjaning ustavida:

birjaning nomi va turi;

birjaning joylashgan yeri (pochta manzili)

birja faoliyatining sohasi va maqsadi;

ustav fondining miqdori, muassislar tomonidan fondga ulushlar kiritishning tartibi va muddatlari;

daromadni taqsimlash va ehtimol tutilgan zararlarni qoplash tartibi;

birja muassislari va aʼzolarining mulkiy javobgarligi;

birjaning boshqaruv idoralari, ularni tashkil etish tartibi va ularning vakolatlari;

birja savdo-sotigʻi qoidalarini ishlab chiqish va qabul qilish tartibi;

birja aʼzoligiga qabul qilish, aʼzolikni vaqtincha toʻxtatib turish va toʻxtatish tartibi, birja aʼzolarining huquq va majburiyatlari;

birjani qayta tashkil etish va tugatish tartibi belgilab berilishi kerak.

Ustavda qonunlarga zid kelmaydigan boshqa qoidalar ham nazarda tutilishi mumkin.

1. Birja ushbu Qonun va oʻz ustavi asosida birja savdo-sotigʻi qoidalarini qabul qilishga va bu qoidalarning birja savdo-sotigʻining barcha ishtirokchilari tomonidan ijro etilishini talab qilishga haqlidir.

Birja yuridik shaxs huquqiga ega boʻlgan shuʼba korxonalar, shuningdek birja infrastrukturasini shakllantiruvchi filiallar va boshqa alohida boʻlinmalar tashkil etishga haqlidir.

2. Birja:

birja savdo-sotigʻi oʻtkazish uchun sharoit yaratib berishi;

birja operatsiyalarini tartibga solib borishi;

tovarlarga boʻlgan talab va takliflar nisbati asosida narx-navoni aniqlashi;

birja aʼzolari va mijozlariga tashkiliy yoʻsindagi hamda boshqa xil xizmatlar koʻrsatishi;

muntazam ravishda (haftasiga kamida bir marta) narx-navo aniqlanishiga, indeksatsiyasi va oʻzgarishiga, savdo-sotiq vaqti, tovarlar, bitim hajmlari, kontraktlarning miqdorlariga va boshqa koʻrsatkichlariga doir axborotlarni, tovarlar bozorining ahvoli va uning rivojlanishi taxminlariga doir tahliliy sharhlarni eʼlon qilishi shart.

1. Birjaning mol-mulki asosiy fondlar va oborot mablagʻlaridan, shuningdek xususiy mulk tarzida birjaga qarashli boshqa mol-mulkdan iborat boʻladi.

Birja mol-mulki birja qatnashchilari tomonidan taʼsis paylari va kirish badallari hisobiga uning egaligiga yoki unga ijaraga beriladi, shuningdek birja tomonidan oʻz faoliyatidan orttirgan daromadlar hisobiga mulk sifatida sotib olinadi.

2. Birja mol-mulkidan foydalanish tartibini birja aʼzolarining umumiy yigʻilishi belgilab beradi.

3. Davlat birjaning mulkiy huquqlari muhofaza qilinishini kafolatlaydi. Qonunlarda nazarda tutilganidan boʻlak hollarda birja mol-mulkining tortib olinishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Birjaning mulkiy huquqlarini buzish tufayli, faoliyatiga qonunga xilof ravishda aralashish oqibatida unga yetkazilgan zararlar qonunlarda belgilangan tartibda qoplanadi.

Birjaning ustav kapitalida ishtirok etuvchi (muassislar) yoxud birja mol-mulkiga oʻzga badallar kirituvchi yuridik va jismoniy shaxslar birja aʼzolari hisoblanadi.

Ushbu Qonunning 6-moddasi 2-bandida sanab oʻtilgan yuridik va jismoniy shaxslar, shuningdek mazkur birjaning xizmatchilari birja aʼzolari boʻlishi mumkin emas.

Birja faoliyati:

oʻtkaziladigan joyi va vaqtini oldindan tartibga solish yoʻli bilan birja savdo-sotigʻi samaradorligini taʼminlash;

birja tovarlari bozorini shakllantirish;

erkin ravishda yuzaga keladigan bozor narxlarini qoʻllash;

savdo-sotiqni oshkora va omma oldida oʻtkazish;

birja bitimlarini tasdiqlangan qoidalarga asosan erkin ravishda tuzish va ularni roʻyxatdan oʻtkazish;

tovarlarning narxini belgilash va ularga doir maʼlumotlarni eʼlon qilish;

monopoliyaga qarshi kurash toʻgʻrisidagi qonunlarga rioya etish qoidalari asosida amalga oshiriladi.

Birja aʼzolari, birja vositachilari, shuningdek birja mijozlari birja savdo-sotigʻining qatnashchilari boʻlishi mumkin.

Brokerlik joyiga ega ekanlik yoxud doimiy va bir gallik mijozlar tomonidan savdo-sotiqqa kelganlik uchun yigʻimlar toʻlaganlik birja savdo-sotigʻida bevosita ishtirok etish huquqini beradi.

Brokerlik joyiga ega boʻlmagan birja aʼzolari birja savdo-sotigʻida brokerlik firmalari (idoralari) va ushbu birjada oʻz faoliyatini amalga oshirayotgan mustaqil brokerlar bilan tuzgan shartnomalar asosida ishtirok etadilar.

Birja faoliyatidagi vositachilik faqatgina birja vositachilari — brokerlar va dilerlar, brokerlik va dilerlik firmalari (idoralari) tomonidan amalga oshiriladi.

Broker — oldi-sotdi bitimlari tuzilishida oʻz mijozlarining topshirigʻiga binoan va ularning nomidan vositachilik xizmatini amalga oshiruvchi shaxsdir.

Diler — birjada oʻz nomi va oʻz hisobidan vositachilikni amalga oshiruvchi shaxsdir.

1. Birja savdo-sotigʻi qoidalari birja aʼzolarining umumiy yigʻilishi yoki umumiy yigʻilish vakolat bergan birjaning boshqaruv idorasi tomonidan tasdiqlanadi.

2. Birja savdo-sotigʻi qoidalarida:

birjada amalga oshiriladigan birja operatsiyalarining turlari;

birja savdo-sotigʻi ishtirokchilarining tarkibi va ularga qoʻyiladigan talablarning majmui;

birja operatsiyalarini amalga oshirish va roʻyxatdan oʻtkazish tartibi;

birja tovarlari narx-navosini aniqlash tartibi;

birja bitimlari tuzish chogʻida birja aʼzolari va birja savdo-sotigʻi boshqa qatnashchilarining oʻzaro hisob-kitob qilish tartibi;

birja xizmatidan foydalanganlik uchun toʻlov miqdori va bu toʻlovlarni belgilash tartibi;

birja qatnashchilari va xodimlarining birja savdo-sotigʻi qoidalarini bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun javobgarligi toʻgʻrisidagi nizom aks ettirilishi shart.

3. Birja qoidalarida:

narx-navoning oʻzgarishiga taʼsir koʻrsatish maqsadida bir shaxs tomonidan bevosita yoki soxta shaxslar orqali tovarlarni (bitimlarni) oldi-sotdi qilish;

birja savdo-sotigʻi qatnashchilari tomonidan kelishib turib birjadagi kundalik narx-navoni oʻzgartirishi yoki belgilab berishi mumkin boʻlgan har qanday xatti-harakatlar sodir etish;

bozor konʼyukturasini sunʼiy ravishda oʻzgartirishga olib kelishi mumkin boʻlgan soxta maʼlumotlar tarqatish man etiladi.

4. Birja faoliyati bilan shugʻullanishni roʻyxatdan oʻtkazuvchi va bunday faoliyat bilan shugʻullanish uchun litsenziya beruvchi davlat boshqaruvi idoralari birja savdo-sotigʻi qoidalarining ijro etilishi respublika iqtisodiyotiga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan taqdirda ushbu Qonun 16-moddasining talablariga muvofiq ana shu qoidalarga oʻzgartishlar kiritishni talab qilishga haqlidirlar.

1. Muayyan birjada taqdim etilgan tovarlar oldi-sotdisi boʻyicha birja vositachilari oʻrtasida tuzilgan, birja savdo-sotigʻi qoidalariga muvofiq amalga oshirilgan va belgilangan tartibda birjada roʻyxatdan oʻtkazilgan bitimlar birja operatsiyalari deb eʼtirof etiladi.

2. Birjada roʻyxatga olingan bitimlar notarial idorada tasdiqlanmaydi, amaldagi qonunlarda nazarda tutilgan hollar bundan mustasnodir.

3. Birja bitimining mazmuni (tovarning nomi, miqdori, narxi, ijro oʻrni va muddatidan boʻlak) oshkor etilishi mumkin emas. Birja bitimining mazmuniga doir maʼlumotlar faqat tergov va sud idoralarining talabi bilan taqdim etilishi mumkin.

4. Birja bitimlari birja nomidan va uning hisobiga tuzilishi mumkin emas.

Birjalarda:

bor tovarlarning oldi-sotdi bitimlari, shu jumladan tovarlarni darhol berib yuborish yoki yetkazib berish yoxud tovarga egalik qilish huquqini beruvchi hujjatlar topshirishni ham koʻzda tutuvchi oldi-sotdi bitimlari;

forvard bitimlar, yaʼni bor tovarni yetkazib berish muddatlarini kechiktirgan holda xarid qilish va sotishga doir bitimlar;

fyuchers bitimlar, yaʼni standart kontraktlarga doir oldi-sotdi bitimlari;

opsion bitimlar, yaʼni tovarlarni yoki tovarlar yetkazib berish kontraktlarini belgilangan narxlar boʻyicha kelgusida xarid qilib olish yoki sotish huquqlarga doir oldi-sotdi bitimlari;

birja savdo-sotigʻi qoidalarida nazarda tutilgan tovarlar, kontraktlar yoki huquqlarni xarid qilish va sotishga doir boshqa bitimlar tuzilishi mumkin.

Forvard va fyuchers bitimlari hamda opsionlar savdosini amalga oshiruvchi birja oʻzining hisob-kitob (kliring) markazlari orqali bitimlar ijrosini kafolatlashi shart.

Birja savdo-sotiq qatnashchisining talabiga koʻra birja oldi-sotdisi orqali sotiladigan mavjud mollar sifatining ekspertizasini tashkil etishi shart.

Birja oʻz faoliyati natijalarining operativ va buxgalteriya hisobini, shuningdek amaldagi qonunlarda belgilangan tartibda statistika hisobotini yuritadi.

Davlat statistika hisobotini buzib koʻrsatishda yoki belgilangan muddatda taqdim etmaganlikda aybdor boʻlgan birjaning mansabdor shaxslari qonunlarda belgilangan tartibda javobgarlikka tortiladilar.

Birja faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish:

birjani va birja faoliyati ishtirokchilarini (yuridik shaxslarni) davlat roʻyxatidan oʻtkazish;

litsenziyalar berish;

birja faoliyatini soliq solish bilan boshqarish;

birjaga doir qonunlarga rioya etilishi ustidan nazorat qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Davlat tasarrufida boʻlmagan tuzilmalarning birjalar va birja qatnashchilari faoliyatini roʻyxatdan oʻtkazish va ularga litsenziya berish ishlariga aralashuviga yoʻl qoʻyilmaydi.

1. Birjani davlat roʻyxatidan Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi oʻtkazadi, birja faoliyati qatnashchilarini roʻyxatdan oʻtkazish esa “Oʻzbekiston Respublikasidagi korxonalar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga muvofiq amalga oshiriladi. Davlat roʻyxatidan oʻtkazganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan qatʼiy summalarda davlat poshlinasi undiriladi.

2. Birjani qayta roʻyxatdan oʻtkazish uning taʼsis hujjatlari (taʼsis shartnomasi va ustavi) oʻzgargani taqdirdagina amalga oshiriladi.

3. Asossiz ravishda roʻyxatdan oʻtkazishni rad etish ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin.

Qiymatli qogʻozlar, valyuta, koʻchmas mulk, intellektual mulk bilan savdo operatsiyalari bajarish birja faoliyati qatnashchilari tomonidan litsenziyalar asosida amalga oshiriladi.

Birja faoliyatiga litsenziya berish tartibini Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi belgilab beradi.

Birja faoliyatining qatnashchilariga litsenziya u davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan keyingina Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Vazirlar Mahkamasi vakolat bergan idora tomonidan taqdim etiladi.

Birja faoliyatini soliq yoʻli bilan tartibga solib turish korxonalar, birlashmalar va tashkilotlardan olinadigan soliqlar toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining qonunlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Birjalarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish hamda birja faoliyati qatnashchilariga litsenziyalar berish ishini amalga oshiruvchi davlat boshqaruvi idoralari birjalar va birja qatnashchilari birjaga doir qonunlarga rioya etishlarini nazorat qiladilar.

Birja tashqi iqtisodiy faoliyatni ushbu Qonun va amaldagi qonunlarda belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtganidan keyin amalga oshiradi.

Birja savdo-sotigʻiga qoʻyish uchun moʻljallangan tovarlarga doir eksport va import ishlari birja vositachilari tomonidan amalga oshiriladi.

Davlat amaldagi qonunlarga zid boʻlmagan barcha turdagi birja bitimlari boʻyicha mulkchilik huquqlari muhofaza qilinishini kafolatlaydi.

Davlat boshqaruvi idoralari birja faoliyati qatnashchilarining faoliyatiga aralashishga haqli emas, qonunlarda nazarda tutilgan hollar bundan mustasnodir.

1. Birja faoliyati qatnashchilari oʻrtasida, shuningdek birja faoliyati qatnashchilari bilan davlat hokimiyati va boshqaruvi idoralari oʻrtasida kelib chiqadigan nizolar sudlar yoki xoʻjalik sudlari tomonidan hal etiladi.

2. Birja bitimlari qatnashchilari oʻrtasida birja savdo-sotigʻi qoidalarida nazarda tutilgan masalalar yuzasidan kelib chiqqan nizolarni birjaning hakamlik komissiyasi hal etadi, tomonlardan birontasi uning qaroriga rozi boʻlmagan taqdirda esa tegishli xoʻjalik sudi hal etadi.

Nizolarni hakamlik komissiyasida qarab chiqqanlik uchun haq undirish taqiqlanadi.

1. Birjalarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish va birja qatnashchilariga litsenziyalar berish bilan shugʻullanadigan idoralar 1, 2, 6 (2-band), 9 (2-band), 10, 13 (2-band 4-xatboshi), 15 (2-band), 19 (3-band), 29-moddalarda nazarda tutilgan qoidalar buzilgan taqdirda birja faoliyatini va litsenziyalarning amal qilishini uch oygacha toʻxtatib qoʻyishga haqlidir.

2. Agar birja tomonidan ushbu Qonunning qoidalari buzilishi davom ettirilaversa, nazorat qiluvchi idoralar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudiga birjani tugatish toʻgʻrisidagi daʼvoni taqdim qilishga haqlidirlar.

3. Ushbu Qonunning qoidalarini buzganlarga nisbatan:

birja faoliyatining qatnashchisi boʻlgan korxonaning mansabdor shaxsini birjaga doir qonunlar buzilganligi hollariga 15 kunlik muddat ichida barham berish toʻgʻrisida yozma yoki ogʻzaki ravishda ogohlantirish;

birja faoliyati qatnashchisi boʻlgan yuridik shaxslardan eng kam oylik ish haqining 200 hissasi miqdorda jarima undirish;

birja faoliyati qatnashchisi boʻlgan korxonalarning mansabdor shaxslaridan eng kam oylik ish haqining 20 hissasi miqdorda jarima undirish kabi javobgarlik choralari ham qoʻllanishi mumkin.

Birjaga doir qonunlar buzilishiga yoʻl qoʻyganlik uchun javobgarlik turini aniqlash birjaga doir qonunlarga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi idoralarning vakolatiga kiradi.

Jarimalar nazorat idoralari tomonidan daʼvo bildirish tartibiga rioya etmagan holda sudga yoki xoʻjalik sudiga daʼvo taqdim etish orqali undiriladi.

4. Birjaga doir qonunlar va birja savdo-sotigʻi qoidalari buzilganligi uchun jarima undirish toʻgʻrisida sudda yoki xoʻjalik sudida daʼvo qoʻzgʻatgan davlat boshqaruvi idoralari davlat poshlinasi toʻlashdan ozod qilinadi.

5. Ushbu moddaga muvofiq undirib olingan jarima summalari toʻliq miqdorda tegishli budjetga oʻtkaziladi.

6. Jarima miqdorlari narx-navo darajasining oʻzgarishiga muvofiq indeksatsiya qilinishi lozim.