Ўзбекистон Республикасининг Божхона кодекси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Маҳсулотларни экспорт қилиш тартиб-таомилларини такомиллаштириш ва қўшилган қийматга эга тайёр маҳсулотлар ишлаб чиқаришни рағбатлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» 2025 йил 14 мартдаги ПФ-47-сон Фармонига мувофиқ Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Қуйидагиларни назарда тутувчи Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан олиб чиқиладиган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш тартиби тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин:

Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини аниқлаш усуллари ва уларни қўллаш тартиби;

моддий ташувчи орқали олиб чиқиладиган рақамли маҳсулотларнинг божхона қийматини аниқлаш масалалари;

декларацияланмасдан ёки декларацияда нотўғри кўрсатилган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш ва қайта кўриб чиқиш тартиби;

декларант ёки божхона брокери томонидан товарнинг божхона қийматини аниқлаш имкони бўлмаган тақдирда, товарларни шартли чиқариб юбориш қоидалари.

2. Ушбу қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари — иқтисодиёт ва молия вазири Ж.А. Қўчқоров зиммасига юклансин.

1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан олиб чиқиладиган товарларнинг (кейинги ўринларда — олиб чиқиладиган товарлар) божхона қийматини аниқлаш тартибини белгилайди.

Мазкур Низом талаблари божхона тўловлари тўланиши назарда тутилган (божхона расмийлаштируви учун йиғимлар бундан мустасно) товарларга нисбатан қўлланади.

2. Ушбу Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

божхона қиймати декларацияси — божхона юк декларациясининг ажралмас қисми бўлиб, товарнинг божхона қиймати тўғрисидаги маълумотлар кўрсатилган ва декларант ёки божхона брокери томонидан божхона органига божхона юк декларацияси билан бир пайтда топшириладиган ҳужжат;

божхона органларига божхона юк декларациясини тақдим этаётган шахс (кейинги ўринларда — декларацияловчи шахс) — божхона органларига божхона юк декларациясини ўз номидан тақдим этаётган декларант ёки божхона юк декларациясини тўлдириш, имзолаш ва божхона органларига декларант номидан шартнома асосида тақдим этиш ваколатига эга бўлган божхона брокерининг божхона расмийлаштируви бўйича мутахассиси;

моддий ташувчи — рақамли маҳсулотларни яратиш, қайд этиш, узатиш, қабул қилиш, сақлаш ёки бошқа тарзда ишлатиш учун қўлланадиган магнит, оптик, лазерли ёки бошқа электрон ахборот ташувчиси;

олиб чиқиладиган товарнинг божхона қиймати — товарнинг божхона қийматини аниқлаш усулларидан бири орқали аниқланадиган ва божхона тўловларини ҳисоблаш мақсадида фойдаланиладиган товар қиймати;

рақамли дистрибуция — рақамли маҳсулотларни моддий ташувчидан фойдаланмаган ҳолда, шу жумладан, интернет жаҳон ахборот тармоғи орқали шахсий компьютерга ёки мобил қурилмага юклаш (юклаб олиш) орқали тарқатиш усули, онлайн хизматлардан фойдаланишга рухсат бериш ёки обуна бўлиш ва бошқалар.

3. Олиб чиқиладиган товарнинг божхона қиймати ушбу Низомнинг 2-бобида келтирилган усулларига мувофиқ божхона қиймати декларациясини тўлдирган ҳолда товарларни декларациялашда декларант ёки божхона брокери томонидан божхона органига маълум қилинади.

4. Олиб чиқиладиган товарнинг божхона қиймати асосини имкон қадар ушбу Низомнинг 3-бобида белгиланган мазкур товарнинг битим қиймати ташкил этиши керак.

Олиб чиқилаётган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш товарларнинг ихтиёрий ёки сохта божхона қийматидан фойдаланишга асосланмаслиги керак.

Божхона қийматини аниқлаш тартиб-таомиллари умумий қўлланиладиган бўлиши керак, яъни улар товарларни етказиб бериш манбаларига, шу жумладан, олиб чиқилиши мўлжалланган мамлакатга, товарлар турига, битим иштирокчиларига ва бошқа омилларга қараб фарқ қилмаслиги лозим.

5. Декларант ёки божхона брокери томонидан товарнинг божхона қийматини аниқлашда танланган усул ва маълум қилинган божхона қийматини ҳисоблаб чиқаришнинг тўғрилиги назорат қилиниши божхона органи томонидан Ўзбекистон Республикаси Божхона кодексининг (кейинги ўринларда — Кодекс) 319-моддасига мувофиқ амалга оширилади.

6. Олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини аниқлаш қуйидаги усулларни қўллаш орқали амалга оширилади:

олиб чиқиладиган товарга доир битимнинг қиймати бўйича (кейинги ўринларда — 1-усул);

айнан бир хил товарга доир битимнинг қиймати бўйича (кейинги ўринларда — 2-усул);

ўхшаш товарга доир битимнинг қиймати бўйича (кейинги ўринларда — 3-усул);

қийматларни қўшиш асосида (кейинги ўринларда — 5-усул);

захира усул (кейинги ўринларда — 6-усул).

7. 1-усул олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашнинг асосий усули ҳисобланади.

Агар олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашнинг 1-усулини қўллаш мумкин бўлмаса, ушбу Низомнинг 6-банди учинчи — олтинчи хатбошиларида кўрсатилган усуллар кетма-кетликда қўлланилади.

Бунда ҳар бир кейинги усулнинг қўлланилишига, агар божхона қийматини аниқлашда олдингисидан фойдаланиш мумкин бўлмаса, йўл қўйилади.

8. 1-усул қийматли асосга эга бўлган ташқи савдо битимларига мувофиқ олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашда қўлланилади.

9. Олиб чиқиладиган товарнинг маълум қилинган божхона қийматини тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлмаган тақдирда, бундай товарнинг божхона қиймати 2 ва 3-усуллар асосида аниқланади.

2 ва 3-усуллар илгари 1-усул билан аниқланган айнан бир хил ёки ўхшаш товарларга доир битим қийматидан божхона қийматини аниқлаш учун асос қилиб олинадиган база сифатида фойдаланишга асосланади.

Бунда декларант ёки божхона брокери томонидан амалда мавжуд бўлган ташқи савдо битимлари нархи ва товарларнинг Ўзбекистон Республикаси чегараси орқали олиб ўтилиши тўғрисидаги ҳужжатлар асосида тасдиқланган маълумотлар қўлланилади.

10. 5-усул товарни ишлаб чиқариш ва олиб чиқиш учун кетадиган харажатлар тўғрисидаги ахборотларга асосланади.

11. 6-усул ўзидан олдинги усуллардан ҳеч бирини қўллаш имконияти мавжуд бўлмаганда қўлланилади. 6-усул бўйича божхона қиймати божхона органларида мавжуд бўлган нарх маълумотлари асосида аниқланиши мумкин.

Агар божхона органи товарнинг божхона қийматини мустақил равишда аниқлайдиган бўлса, у 1 — 3 ва 5-усулларнинг шартларини қўллашда бир мунча қайишқоқликни назарда тутувчи 6-усулдан фойдаланади.

12. Олиб чиқилаётган товарларнинг божхона қийматини аниқлашда божхона органи томонидан Кодекснинг 315-моддаси саккизинчи қисмида белгиланган нормалар ҳисобга олинади.

13. 1-усул олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини битим қиймати бўйича, яъни товарни экспортга сотишда товар Ўзбекистон Республикасининг божхона чегараси орқали ўтказилаётган вақтда товар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган, ушбу Низомнинг 24 ва 25-бандлари қоидалари ҳисобга олинган ҳолда тузатилган нарх бўйича аниқлашни назарда тутади.

Олиб чиқиладиган товарлар учун сотиб олувчи томонидан бевосита сотувчига ёки сотувчининг фойдаси учун бошқа шахсга тўланган ёки тўланиши лозим бўлган барча тўловларнинг умумий суммаси бундай товарлар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нарх деб ҳисобланади. Бунда тўловлар Ўзбекистон Республикасининг қонунчилигида тақиқланмаган ҳар қандай шаклда бевосита ёки билвосита амалга оширилиши мумкин.

Олиб чиқиладиган товар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нархга сотувчининг учинчи шахс олдидаги мажбуриятларини бажариш мақсадида сотиб олувчи томонидан сотувчига ёки учинчи шахсга етказиладиган товарларни сотиш шарти сифатида амалга оширилган ёки тўланиши лозим бўлган барча тўловлар киради.

Бир битим доирасида кўп миқдорда сотилган товарларнинг бир қисмини декларациялашда бундай товарлар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нарх декларацияланадиган товарларнинг миқдори ва сотилган товарларнинг умумий миқдори билан тенг нисбатда аниқланади.

14. 1-усул қуйидаги ҳолларда қўлланилмайди:

а) битимнинг қийматига таъсир кўрсатган чекловлар ва (ёки) шартлар мавжуд бўлса, қуйидаги чекловлар бундан мустасно:

товарни қайта сотиш мумкин бўлган географик минтақадаги чекловлар;

товарнинг қийматига жиддий таъсир кўрсатмайдиган чекловлар;

б) товар божхона ҳудудидан қиймат асосига эга бўлмаган битим бўйича олиб чиқилаётган бўлса;

в) сотиш ёки битимнинг баҳоси таъсирини ҳисобга олиш мумкин бўлмаган шартларга риоя этилишига боғлиқ бўлса (айирбошлаш, контрактация, қайта ишлаш шартномалари);

г) олиб чиқиладиган товарни сотиб олувчи томонидан кейинчалик қайта сотиш, ундан фойдаланиш ёки уни тасарруф этишдан тушган тушумнинг ҳар қандай қисми сотувчига бевосита ёки билвосита ўтса ва бунда товарнинг қийматига ушбу Низомнинг 24-бандига мувофиқ тегишли тузатишларни киритиш мумкин бўлмаса;

д) товарнинг божхона қийматини аниқлашда декларант ёки божхона брокери томонидан фойдаланилган маълумотлар ҳужжатлар билан тасдиқланмаган ёхуд нотўғри бўлса;

е) битимнинг тарафлари (сотиб олувчи ва сотувчи) бир-бирига ўзаро боғлиқ шахслар бўлса, уларнинг ўзаро боғлиқлиги битимнинг баҳосига таъсир этмаган ҳоллар бундан мустасно, бу эса декларант ёки божхона брокери томонидан исботланиши лозим.

15. Сотувчи томонидан сотиб олувчининг товарлардан фойдаланиш ва уни тасарруф этиш ҳуқуқларига бевосита ёки билвосита чекловлар белгиланганда, 1-усул қўлланилмайди. Қуйидаги чекловлар бундан мустасно:

а) товарни қайта сотиш мумкин бўлган географик минтақадаги чекловлар.

Масалан, сотувчи товарни олиб чиқилиши мўлжалланган мамлакатда ўзининг аниқ бир ҳудуддаги сотувчиларига сотади. Бунда сотувчиларнинг ҳар бири товарни фақат муайян ҳудудда сотиши мумкинлиги тўғрисидаги шарт қўйилади;

б) товарнинг қийматига жиддий таъсир кўрсатмайдиган чекловлар. Агар нархга жиддий таъсир кўрсатадиган шарт мавжудлиги ҳақида маълум қилинса, унда 1-усулнинг қўлланилиши фақат бундай шарт натижасида нархнинг миқдорий ўзгариши ҳужжатлар асосида белгиланган ҳолдагина мумкин бўлади. Агар нархга миқдорий таъсир қилишни белгилаш ва ҳужжатлар асосида тасдиқлаш мумкин бўлмаса, унда божхона қийматини аниқлашнинг бошқа усулларига ўтиш керак бўлади.

Масалан, сотувчи техникани сотиб олувчига ундан олиб чиқилиши мўлжалланган мамлакатда фақат давлат дастурлари доирасида фойдаланади деган шарт билан сотади.

Бунда 1-усул қўлланилиши мумкин эмас, чунки сотиб олувчининг товардан фойдаланиш ҳуқуқига нисбатан чеклов мавжуд ва бу хилдаги шарт битим қийматига таъсир кўрсатиши мумкин. Бундай ҳолда божхона қийматини аниқлашнинг бошқа усуллари қўлланилиши керак.

Барча чекловларни баҳолашда, уларнинг 1-усулдан фойдаланиши имкониятига таъсири нуқтаи назаридан асосий мезон бўлиб, бу битимнинг қийматига маълум бир шартнинг таъсир даражасидир. Чеклов битим нархига таъсир кўрсатмаса, у 1-усулдан фойдаланишга тўсқинлик қилмайди.

Агар сотувчи ҳуқуқига нисбатан яна қандайдир бошқа чекловлар мавжуд бўлса, унда 1-усул қўлланилмайди.

16. 1-усул қиймат асосига эга бўлмаган ташқи савдо битимларига нисбатан қўлланилмайди. Жумладан:

а) товарнинг бепул етказиб берилиши.

Масалан, сотувчи сотиб олувчига намуна сифатида 5 дона ускунани етказиб бериши кўзда тутилмоқда. Мазкур ҳолатда олди-сотди шартномаси мавжуд эмас;

б) товарнинг консигнация шартларида етказиб берилиши.

Масалан, Ўзбекистон Республикасидаги етказиб берувчи ўз агентига бир туркум полиз маҳсулотларини қулайроқ шартларда сотиш учун етказиб беришни мўлжаллаган. Ушбу ҳолатда агент полиз маҳсулотларини сотиб олмайди, яъни унинг эгасига айланмайди ва полиз маҳсулотларини сотишдан кўрилган фойдани етказиб берувчи олади (агентга унинг сотишга доир харажатлари ва иш ҳақи тўланиши ҳисобга олинган ҳолда);

в) товарни воситачига сотмасдан воситачи орқали товарнинг етказиб берилиши.

Масалан, Ўзбекистон Республикасидаги юридик шахс бўлган корхона Белгия давлатида жойлашган ўзининг номидан фаолият юритмайдиган филиалига эга. Улар ўртасидаги товар етказиб берилиши олди-сотди битими тушунчасига кирмайди;

г) товарнинг айирбошлаш ёки компенсацион операциялар доирасида етказиб берилиши, агар товарлар нархи кўрсатилмаган бўлса;

д) товарнинг лизинг операциялари доирасида етказиб берилиши.

Мазкур ҳолатда товарга нисбатан мулк ҳуқуқи ижарага берувчидан ижарага олувчига ўтмайди, мулкдор товардан фойдаланганлик ҳуқуқи учун фойданинг бир қисмини олади ва товар муайян вақтдан сўнг унинг эгасига (ижарага берувчига) қайтариб берилиши мумкин;

е) товарнинг вақтинча олиб чиқиш мақсадида етказиб берилиши.

Масалан, мулкдор (етказиб берувчи) муайян вақтдан сўнг етказиб берувчига қайтарилиши лозим бўлган енгил автомашинани вақтинча фойдаланиш учун истеъмолчига вақтинча олиб чиқиш шартларида етказиб беради;

ж) товарнинг ташқи савдо контрактида (шартномасида, келишувида) назарда тутилган кафолатлар асосида етказиб берилиши.

Масалан, кафолат муддати давомида етказиб берилган ускунанинг алоҳида механизмлари ишдан чиқди. Уларни алмаштириш учун янги деталлар етказиб берилади.

17. Агар битимни тузишда баҳоланадиган товарлар қийматини аниқлашга ва бинобарин, битим қийматининг божхона мақсадлари учун қабул қилинишига тўсқинлик қиладиган шартлар битим шартлари сифатида илгари сурилган бўлса, бундай ҳолатда 1-усулнинг қўлланилиши мумкин эмас. Бундай шартлар қуйидагиларни ўз ичига олади:

сотувчи олиб чиқиладиган товарларга нархни сотиб олувчи муайян миқдорлардаги бошқа турдаги товарларни ҳам товарнинг ҳар бир турига нарх кўрсатилмаган ҳолда сотиб олади деган шарт асосида белгилаганда;

олиб чиқиладиган товарларнинг нархи худди шундай товарлар сотиб олувчининг экспорт қилинадиган товарларнинг сотувчисига сотадиган бошқа товарларнинг нархи ёки нархларига боғлиқ бўлганда;

нарх олиб чиқиладиган товарларга алоқаси бўлмаган ҳақ тўлаш шакли асосида белгиланганда;

олди-сотди шартномаси фақат ушбу сотиб олувчига сотиш шартини назарда тутганда.

Бундай шартлар мавжуд бўлса, уларнинг битим қийматига таъсир этган ёки этмагани ва бундай таъсирни миқдорий жиҳатдан аниқлаш мумкинлигига ойдинлик киритилиши керак. Фақатгина шартнинг қийматга таъсирининг миқдорий жиҳатини аниқлаш мумкин бўлса ҳамда маълум қилинган нарх ҳақиқатда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нарх бўлса, 1-усулни қўллаш мумкин.

18. Агар тузилган битим шартларига кўра, сотиб олувчи товарнинг кейинчалик қайта сотилиши, тасарруф этилиши ёки ундан фойдаланилишидан сўнг тушган тушумнинг бир қисмини сотувчига ўтказиши керак бўлганда лекин бундай қисм миқдори ёки уни аниқлаш усули шартномада кўрсатилмаган бўлса, 1-усулнинг қўлланилиши мумкин эмас.

Агар битим шартларига кўра тушумнинг ўтказиладиган қисми миқдорини ҳисоблаб чиқариш мумкин бўлса, унда божхона қиймати икки босқичда аниқланади:

биринчи босқичда товар олиб чиқилиши вақтида божхона қиймати муваққат (шартли) баҳолаш орқали 1-усул билан аниқланади;

иккинчи босқичда товарнинг кейинчалик қайта сотилиши, тасарруф этилиши ёки ундан фойдаланилгандан сўнг тушган тушум миқдори ва сотувчига ўтказилган ёки ўтказиладиган маблағ тўғрисидаги ҳужжатлар тақдим этилади. Ушбу маълумотлар асосида божхона қиймати ва шунга мувофиқ ундирилиши лозим бўлган божхона тўловлари суммасига тузатишлар киритилади.

19. Божхона қийматини тасдиқлаш учун декларант ёки божхона брокери божхона органига ишончли, миқдорий жиҳатдан аниқланган ва ҳужжатлар билан тасдиқланган ахборотлардан иборат бўлган маълумотларни тақдим этиши шарт. Бунда божхона қийматини тасдиқлаш учун тақдим этилган барча ҳужжатлар:

зарур тарзда расмийлаштирилган бўлиши;

уларни тўлдиришнинг тегишли қоидаларида (йўриқномаларида) назарда тутилган барча зарур реквизитлар ва маълумотларни ўзида акс эттириши;

алоҳида етказиб бериш ва (ёки) умуман битим бўйича тўловлар ва ҳисоб-китобларни идентификациялашни таъминлаши;

ташкилотнинг раҳбари, бош бухгалтери имзолари ва муҳри ёхуд юридик шахс ташкил этмасдан тадбиркорлик фаолиятини амалга оширувчи шахснинг (бухгалтерия ҳужжатларига нисбатан) имзоси билан тасдиқланган бўлиши керак.

Божхона қиймати декларациясида олиб чиқилиши мўлжалланган товар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган суммалар ҳужжатлар асосида тасдиқланган бўлиши шарт.

Бунда тўловлар бевосита ёки билвосита Ўзбекистон Республикасининг қонунчилик ҳужжатлари билан тақиқланмаган ҳар қандай шаклда амалга оширилиши мумкин.

Бевосита тўловлар деганда, Ўзбекистон Республикасининг валюта қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ ҳар қандай шаклда тўғридан-тўғри амалга оширилиши назарда тутилса, билвосита тўловлар сотиб олувчи топшириғига кўра ёки учинчи шахслар томонидан амалга оширилишини англатади.

Ушбу талабга мувофиқ, божхона қиймати декларациясида кўрсатилган барча элементлар тегишли ҳужжатлар билан тасдиқланган тақдирда, божхона қиймати фақатгина 1-усул билан аниқланиши мумкин, шу жумладан:

битим нархи — тўлаш учун ҳисобварақ-фактура (инвойс) орқали;

битим қийматига қўшимча ҳисобланмалар — тўлов ва бундай харажатларни тасдиқловчи ҳужжатлар орқали;

ҳисобдан чиқариладиган (чегириладиган) харажатларнинг суммалари — тўлов ва бундай харажатларни тасдиқловчи ҳужжатлар орқали.

1-усул ҳужжатлар асосида тасдиқланмаса, қўлланилиши мумкин эмас.

Битим нархига қўшимча келишувлар киритилиб, унга асосан товар нархи пасайтирилган тақдирда, унинг асосли эканлиги қўшимча ҳужжатлар билан тўлиқ тасдиқлаб берилганда битим нархи қабул қилиниши мумкин.

20. Битим тарафларининг ўзаро боғлиқлик белгилари Кодекснинг 307-моддаси талаблари асосида аниқланади.

Сотувчи билан сотиб олувчи ўртасида алоқадорликнинг мавжудлиги битимнинг маълум қилинган қийматини тан олмаслик ва 1-усулни қўллашни рад этиш учун асос бўла олмайди.

Олиб чиқиладиган товарга доир битим тарафларининг ўзаро боғлиқлик белгилари мавжуд бўлган тақдирда, божхона органи томонидан битимнинг амалдаги ҳолатлари ўрганиб чиқилади.

Агар божхона органи битим тарафларининг ўзаро боғлиқлиги битим баҳосига таъсир кўрсатмаган деб топса, ушбу битим божхона қийматини аниқлаш учун қабул қилинади. Акс ҳолда божхона органи декларантни ёки божхона брокерини мазкур ўзаро боғлиқлик битим нархига таъсир кўрсатмаганлигини исботловчи далилларни ўттиз календарь кундан ошмаган муддатда тақдим этиш зарурлиги тўғрисида ёзма шаклда хабардор қилади.

Декларант ёки божхона брокерининг аризасига кўра амалга оширилган битимнинг нархи товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун қабул қилиниши мумкин. Бунда баҳоланаётган товар олиб чиқилишидан олдин ёки олиб чиқилганидан сўнг ўттиз календарь кун ичида ўзаро боғлиқликнинг битим нархига таъсири йўқлиги декларант ёки божхона брокери томонидан қуйидаги усуллардан бири билан исботланади:

а) қўшимча ҳужжатлар ва маълумотлар, шу жумладан, божхона органи томонидан қўшимча равишда сўралган, сотиш билан боғлиқ ҳолатларни тавсифловчи (акс эттирувчи) ҳужжатлар ва маълумотларни тақдим этиш.

Битим иштирокчилари ўртасидаги муносабатларнинг олиб чиқиладиган товар нархига таъсирини аниқлаш мақсадида божхона органи сотиш билан боғлиқ ҳолатларни таҳлил қилганда битимнинг барча шартларини, шу жумладан, сотиб олувчи ва сотувчи ўртасидаги тижорат муносабатларини қандай ташкил этишини ва олиб чиқилаётган товарларнинг нархи қандай белгиланганлигини ҳисобга олади.

Агар декларант ўзаро боғлиқ шахслар бўлган сотиб олувчи ва сотувчи олиб чиқилаётган товарларни бир хил шартларда, шу жумладан, солиштирма нархларда (яъни бир хил даражадаги нархларда) ўзаро сотаётганликларини ва сотиб олишларини ёки улар ўзаро боғлиқ шахслар бўлмаганлигини исботласа, бу ҳолат сотувчи ва сотиб олувчи ўртасидаги муносабатлар олиб чиқилаётган товар нархига таъсир қилмаганлигидан далолат беради;

б) товар олиб чиқилаётганда божхона органи рози бўлган қуйидаги қийматларнинг бирига яқин эканлигини тасдиқловчи ҳужжатлар ва маълумотларни тақдим этиш:

олиб чиқиш мўлжалланган мамлакатга экспорт қилиш учун сотувчи билан ўзаро боғлиқ бўлмаган сотиб олувчиларга айнан бир хил ёки ўхшаш товарлар сотилаётгандаги битимнинг қийматига;

айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг қийматларини қўшиш усули бўйича аниқланган божхона қийматига.

Декларант ёки божхона брокери томонидан таққослаш учун тақдим этилган, ушбу банднинг «б» кичик банди иккинчи — учинчи хатбошиларида кўрсатилган битимнинг баҳосига ва товарнинг божхона қийматига қуйидаги мезонлар бўйича фарқлар ҳисобга олинган ҳолда тузатишлар киритилади:

тижорат шартлари;

миқдори;

ушбу Низомнинг 24-бандида назарда тутилган харажатлар;

ўзаро боғлиқ бўлмаган шахслар ўртасидаги битимда сотиб олувчининг харажатлари, агар бундай харажатлар сотиб олувчи томонидан ўзаро боғлиқ бўлган шахс билан тузилган битимда амалга оширилмаса.

Декларант ёки божхона брокери томонидан таққослашга тақдим этилган айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг битим баҳосидан ёки божхона қийматидан баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун битимнинг баҳоси ўрнига фойдаланилиши мумкин эмас.

21. Кўриб чиқилаётган битим шартларига мувофиқлигини ҳисобга олган ҳолда, 1-усул қўлланилиши мумкинлиги белгилангандан сўнг маълум қилинган қийматга ушбу Низомнинг 24-бандига мувофиқ тузатиш киритилади.

Божхона қийматини аниқлашнинг бошланғич нуқтаси ҳар доим ҳақиқатда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган қийматни, яъни сотиб олувчи сотувчига тўлаган ёки тўлаши лозим бўлган ҳақиқий харажатларни белгилаш ҳисобланади.

Агар божхона расмийлаштируви вақтида сотиб олувчи томонидан товар учун ҳисоб ҳақи тўланмаган бўлса, унда божхона органига ҳақи тўланмаган ҳисобварақ-фактура (инвойс) тақдим этилади.

Агар шартнома шартларида фактура қийматидан чегирмалар назарда тутилган ва божхона расмийлаштирувига қадар ушбу чегирмалар инобатга олинган ҳолда ҳисоб тўланган ҳамда чегирма бериш асослари битимда ва ҳисобварақ-фактурада (инвойс) аниқ кўрсатилган бўлса, божхона қийматини аниқлаш учун амалда тўланган сумма асос сифатида қабул қилинади (яъни чегирмалар инобатга олинади).

22. Товарнинг божхона қийматини маълум қилишда декларант ёки божхона брокери томонидан товарнинг келиб чиқиши тўғрисидаги сертификатнинг тақдим этилмаганлиги божхона қийматини аниқлашнинг 1-усулини қўллашни рад этишга асос бўлиб ҳисобланмайди.

Бундай ҳолларда божхона органи ташқи савдо контракти (шартномаси, келишуви), товарнинг кузатув ҳужжатлари, товарнинг ташқи кўринишида (қадоғида, ўрамида ва бошқалар) мавжуд бўлган товар ҳақидаги маълумотлар асосида унинг ишлаб чиқарувчиси, ишлаб чиқарилган мамлакати ва бошқа зарур бўлган маълумотларни аниқлаши керак.

Декларант ёки божхона брокери божхона юк декларациясининг тегишли бандида товар тавсифи тўғрисидаги маълумотларни киритиш билан бирга, унинг ишлаб чиқарувчиси ва ишлаб чиқарилган мамлакати ҳақидаги ахборотларни ҳам киритиши шарт.

23. Божхона кўздан кечируви ёки кўригини ўтказиш жараёнида товарнинг миқдори товар кузатув ҳужжатларида кўрсатилганига нисбатан фарқ аниқланганда, бироқ унинг қиймати божхона қийматини маълум қилиш учун тақдим этиладиган ҳужжатлар билан тасдиқланса, товарнинг божхона қийматини аниқлашнинг 1-усули қўлланилиши мумкин.

24. Олиб чиқилаётган товарларнинг божхона қийматини белгилашда олиб чиқилаётган товар учун амалда тўланган ёки тўланиши керак бўлган нархга қуйидаги харажатлар қўшилади, агар улар кўрсатилган нархга киритилмаган бўлса:

а) товарни Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан олиб чиқиб кетиладиган жойигача (пунктгача) етказиб бериш бўйича харажатлар:

транспортда ташиш қиймати;

товарларни юклаш, тушириш, қайта юклаш ва тушириш-ортиш харажатлари;

суғурталаш қиймати;

б) сотувчи томонидан амалга ошириладиган харажатлар:

воситачилик ва брокерлик ҳақи, товарни харид қилиш бўйича воситачилик ҳақи бундан мустасно;

контейнерларнинг ва (ёки) бошқа кўп марта ишлатиладиган идишларнинг қиймати, агар Ўзбекистон Республикаси Ташқи иқтисодий фаолиятининг товар номенклатурасига (кейинги ўринларда — ТИФ ТН) мувофиқ уларга баҳоланаётган товар билан бир бутун деб қаралса;

ўров-жойлашнинг қиймати, шу жумладан, ўраш-жойлаш материалларининг ва ўраш-жойлаш ишларининг қиймати;

в) олиб чиқиладиган товарларни ишлаб чиқариш ва (ёки) экспортга сотиш учун сотиб олувчи бевосита ёки билвосита сотувчига бепул ёки пасайтирилган нарх бўйича кўрсатадиган хизматлар ва етказиб берадиган товарлар қийматининг тегишли қисми:

хомашё, материаллар, деталлар, яримтайёр фабрикатлар ҳамда олиб чиқиладиган товарнинг таркибий қисми ҳисобланадиган бошқа бутловчи қисмлар;

инструментлар, штамплар, шакллар ҳамда олиб чиқиладиган товарларни ишлаб чиқаришда фойдаланилган бошқа шу каби предметлар;

олиб чиқиладиган товарларни ишлаб чиқаришда сарфланган ёрдамчи материаллар;

муҳандислик ишланмалари, тажриба-конструкторлик ишлари, дизайн, бадиий жиҳозлаш, олиб чиқиладиган товарларни ишлаб чиқариш учун бевосита зарур бўлган эскизлар ва чизмалар;

г) интеллектуал мулк объектларидан фойдаланганлик учун сотиб олувчи баҳоланаётган товарни сотиш шарти сифатида бевосита ёки билвосита тўлаши керак бўлган лицензия тўловлари ва бошқа тўловлар, экспорт қилинадиган товарларни Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан ташқарида кўпайтириш (дубликат қилиш) ҳуқуқи учун тўловлар бундан мустасно;

д) олиб чиқиладиган товарни кейинчалик бирон-бир тарзда қайта сотиш, тасарруф этиш ёки улардан фойдаланишдан олинган, товар Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан олиб чиқилгандан кейин сотувчига бевосита ёки билвосита тегишли бўладиган тушумларнинг ҳар қандай қисмининг қиймати.

Ушбу банднинг «а» — «д» кичик бандларида кўрсатилган харажатларни божхона қийматига қуйидаги ҳолларда киритилади, агар улар:

ҳақиқатда мавжуд бўлса;

холисона ва миқдор жиҳатидан белгиланадиган маълумотлар асосида ҳужжатлар билан тасдиқланган бўлса;

битимда назарда тутилган товар қийматига киритилмаган бўлса.

Агар ушбу харажатларнинг миқдорини белгилаш ва ҳужжатлар асосида тасдиқлаш мумкин бўлмаса, божхона қиймати олиб чиқиладиган товарларнинг олди-сотди қиймати асосида аниқланиши мумкин эмас.

Битимнинг нархига киритиладиган харажатлар тегишли товарлар, ишлар ва хизматлар (ташиш, суғурта қилиш, брокерлик хизмати) учун ҳақ тўланганлиги тўғрисидаги ҳужжатлар (ҳисобварақ-фактуралар, тўлов топшириқномалари, чеклар) асосида аниқланади.

Ушбу банднинг «в» кичик бандида кўрсатилган харажатлар олиб чиқиладиган товарларни ишлаб чиқаришга ва сотишга қаратилиши керак.

Ушбу бандда кўрсатилмаган харажатларни битим нархига қўшишга йўл қўйилмайди.

Турли номдаги товарлардан ташкил топган товарларнинг битта туркуми олиб чиқилаётганда, товарлардан ҳар бирининг божхона қийматига қўшилиши лозим бўлган ҳамда товарларнинг бутун туркуми учун белгиланган харажатларни аниқлаш ҳар бир товар қийматининг товарлар туркумининг қийматига нисбати билан аниқланадиган катталикка мутаносиб равишда, транспорт харажатларини ҳисобга олишда эса товарларнинг оғирлигига ёхуд ҳажмига мутаносиб равишда амалга оширилади.

25. Олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини аниқлашда битимнинг нархидан қуйидаги тўловлар ва харажатлар чиқариб ташланади, башарти улар илгари битимнинг нархига киритилган ва ҳужжатлар билан тасдиқланиши мумкин бўлса:

саноат қурилмалари, машиналар ёки ускуналар каби товарлар божхона ҳудудидан олиб чиқилганидан сўнг амалга оширилган ускуналарни қуриш, ўрнатиш, йиғиш, монтаж қилиш, созлаш ва уларга хизмат кўрсатиш ёки техник кўмаклашиш харажатлари;

товар божхона ҳудудидан олиб чиқилгандан кейинги уни етказиб бериш харажатлари;

товар божхона ҳудудидан олиб чиқилганидан кейинги уни етказиб беришни суғурталаш қиймати;

импорт қилинган мамлакатда сотувчи томонидан тўланадиган божхона тўловлари.

Битимнинг нархи мавжуд бўлмаган тақдирда, олиб чиқиладиган товарнинг божхона қиймати сотувчининг олиб чиқиладиган товарни ишлаб чиқариш ёки сотиб олиш, сақлаш ва ташиш билан боғлиқ харажатлари тўғрисида декларант ёки божхона брокери томонидан тақдим этилган ҳужжатлардан келиб чиққан ҳолда аниқланади. Бунда ушбу банднинг иккинчи — бешинчи хатбошиларида санаб ўтилган харажатлар ҳам ҳисобга олинади.

Битимнинг нархидан чиқариб ташланадиган тўловлар ва харажатлар товарлар, ишлар ва хизматлар (ташиш, суғурта қилиш) учун ҳақ тўланганлиги тўғрисидаги ҳужжатлар (ҳисобварақ-фактуралар, тўлов топшириқномалари, чеклар) асосида аниқланади.

26. Олиб чиқиладиган товарнинг божхона қиймати 1-усул бўйича аниқланганда декларацияловчи шахс томонидан қуйидаги ҳужжатлар тақдим этилади:

а) мажбурий тартибда:

тегишли ахборот тизими томонидан шакллантирилган ташқи савдо битими (шартнома, контракт) ёки инвойснинг идентификация рақами;

ҳисобварақ-фактура (инвойс);

б) ташқи савдо битимида (шартномасида, контрактида) белгиланган шартлардан келиб чиқиб, ушбу Низомнинг 24 ва 25-бандларига асосан маълум қилинган нархга тузатишлар киритиш лозим бўлганда:

суғурта ҳужжатлари;

товарнинг ташиш ва (ёки) юклаш, тушириш, қайта юклаш, бошқа жойга тўкиш бўйича шартномаси (транспорт экспедиция шартномаси) ва бу хизматлар учун ҳисобварақ-фактура (инвойс), банк ҳужжатлари (агар ҳисобварақ-фактура (инвойс) тўланган бўлса), транспорт тарифлари тўғрисидаги ҳужжатлар (маълумотлар) ёки ташиш қийматини акс эттирувчи бухгалтерлик ҳужжатлари (агар сотувчи товарни ўзининг транспортида ташиган бўлса);

воситачилик ёки брокерлик хизматларини кўрсатиш тўғрисидаги шартнома ва бу хизматлар учун ҳисобварақ-фактура (инвойс), банк тўлов ҳужжатлари;

лицензион ва (ёки) муаллифлик келишуви, ҳисобварақ-фактура (инвойс), банк тўлов ҳужжатлари, баҳоланаётган товарга тааллуқли бўлган интеллектуал мулк объектларидан фойдаланганлик учун тўловлар тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган бухгалтерлик ва бошқа ҳужжатлар;

олиб чиқиладиган товарни кейинчалик қайта сотиш, ундан фойдаланиш ёки уни тасарруф этишдан сотувчига бевосита ёки билвосита ўтадиган тушумнинг ҳар қандай қисми тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган ҳужжат (шу жумладан, бухгалтерлик) ва маълумотлар;

контейнер ва (ёки) кўп марта ишлатиладиган бошқа идишларнинг, ўраш материалларининг ва ўраш-жойлаш ишларининг қиймати тўғрисидаги шартномалар, ҳисобварақлар, банк тўлов ҳужжатлари, агар мазкур харажатлар сотувчи томонидан амалга оширилган, бироқ олиб чиқиладиган товар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нархга қўшилмаган бўлса;

сотувчи томонидан сотиб олувчига муайян товарлар туркуми учун чегирма бериш асоси ва уларнинг миқдорини кўрсатувчи маълумотлар;

в) божхона органлари қўллайдиган хавфни бошқариш тизими томонидан ўрта ёки юқори кўрсаткичга эга хавф даражаси аниқланган ҳолларда, агар маълум қилинган божхона қиймати охирги тўқсон календарь кун ичида олиб чиқилиб, 1-усулда қабул қилинган товарнинг божхона қийматидан паст бўлса:

биржа котировкалари (агар бундай товар биржа савдоларида сотиладиган товар туркумига мансуб бўлса);

олиб чиқилаётган товарларнинг ишлаб чиқарувчисини каталоглари, спецификациялари, нархлар прейскурантлари (прайс-варақлар);

баҳоланилаётган товарга ишлаб чиқарувчининг калькуляцияси (агар ишлаб чиқарувчи уни сотувчига тақдим этишга рози бўлса);

баҳоланаётган товарни етказиб берилишига алоқадор бўлган учинчи шахслар билан контрактлар ва улар учун тўлов ҳисоблари.

Агар тўқсон календарь кун ичида айнан бир хил ёки ўхшаш товарлар 1-усулда олиб чиқилганлиги тўғрисида маълумотлар мавжуд бўлмаса, бир юз саксон календарь кун ичида ушбу усулда олиб чиқилган айнан бир хил ёки ўхшаш товарларнинг божхона қиймати солиштириш учун қўлланилиши мумкин.

Агар ушбу кичик банднинг бешинчи хатбошисида келтирилган ҳужжатларни тақдим этишнинг имконияти мавжуд бўлмаса, сотувчи ёки сотиб олувчининг ёзма тушунтиришлари, шу жумладан, бундай ҳужжатлар тўғрисидаги маълумотлар қабул қилиниши мумкин;

г) битим тарафларининг ўзаро боғлиқлиги олиб чиқиладиган товарлар билан тузилган битим қийматига таъсир қилмаганлигини тасдиқлаш мақсадида ихтиёрий равишда:

айнан бир хил ёки ўхшаш товарлар сотувчи билан ўзаро боғлиқ бўлмаган сотиб олувчиларга Ўзбекистон Республикаси божхона ҳудудидан олиб чиқиш учун сотилганда, унинг қийматини тасдиқловчи ҳужжатлар;

5-усул билан аниқланган айнан бир хил ёки ўхшаш товарларнинг божхона қийматини тасдиқловчи ҳужжатлар;

сотувчининг Ўзбекистон Республикасидан бошқа мамлакатларга юборилган айнан бир хил товарлари тўғрисидаги маълумотлар.

27. 2-усул божхона ҳудудидан олиб чиқилаётган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида айнан бир хил товарга доир битимнинг қиймати қабул қилинишини назарда тутади.

28. Айнан бир хил товар деганда:

баҳоланаётган товар билан физик хусусиятларига, сифатига ва бозордаги қадрига кўра бир хил бўлган;

Ўзбекистон Республикасидан олиб чиқиладиган товарлар етказиб бериладиган ва экспорт қилинадиган мамлакатга олиб чиқиш учун сотилган;

баҳоланаётган товар қайси мамлакатда ишлаб чиқарилган бўлса, шу мамлакатда ишлаб чиқарилган ва Ўзбекистон Республикасидан олиб чиқиш учун сотилган;

баҳоланаётган товарни ишлаб чиқарган айни ўша шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар тушунилади. Баҳоланаётган товарни ишлаб чиқарган айни бир шахс ишлаб чиқарган товар мавжуд бўлмаган тақдирда, бошқа шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар қабул қилинади.

29. Агар товарнинг битим қиймати импорт мамлакатида бажарилган лойиҳалаштиришнинг, тажриба-конструкторлик ишларининг, бадиий безатишнинг, дизайннинг, эскизларнинг ёки чизмаларнинг қийматини ўз ичига олган бўлса, айнан бир хил товар деб ҳисобланмайди.

30. Товарнинг ташқи кўринишидаги жузъий фарқлар унга айнан бир хил деб қарашни рад этиш учун асос бўлиб хизмат қила олмайди, агар бундай товар қолган жиҳатлари билан ушбу Низомнинг 28-бандида кўрсатилган шартларга мувофиқ бўлса.

31. Агар айнан бир хил товар божхона ҳудудидан:

баҳоланаётган товар олиб чиқилгунига қадар тўқсон календарь кун ичида олиб чиқилган бўлса;

тахминан ўша миқдорда ва (ёки) ўша тижорат шартларида олиб чиқилган бўлса, айнан бир хил товар юзасидан тузилган битимнинг қиймати баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида қабул қилинади.

32. Агар товарни ўша миқдорда ва ўша тижорат шартларида божхона ҳудудидан олиб чиқиш ҳоллари мавжуд бўлмаса, бошқача миқдорда ва бошқа тижорат шартларида олиб чиқилган айнан бир хил товарнинг ушбу фарқлар ҳисобга олиниб битимнинг нархига тузатишлар киритилган ҳолдаги қийматидан фойдаланиш мумкин.

33. Агар айнан бир хил товар учун ушбу Низомнинг 24-банди «а» кичик бандида кўрсатилган харажатларнинг қиймати баҳоланаётган товар учун шундай харажатларнинг қийматидан масофа ва транспортнинг турларидаги тафовут туфайли анча фарқ қилса, айнан бир хил товарга доир битимнинг қийматига кўра аниқланадиган божхона қийматига тегишли тарзда тузатишлар киритилиши керак.

34. Баҳоланаётган товарнинг божхона қийматига тузатишлар декларант ёки божхона брокери томонидан тўғри ва ҳужжат билан тасдиқланган маълумотлар асосида киритилиши лозим.

35. 2-усулни қўллашда баҳоланаётган товар учун илгари расмийлаштирилган айнан бир хил товарнинг божхона қийматидан асос сифатида фойдаланилаётган бўлса ва бундай товар расмийлаштирилган божхона юк декларациясида уларнинг келиб чиқиш мамлакати номаълум деб қайд этилган бўлса, божхона органи бундай божхона қийматидан асос сифатида фойдаланишни рад этишга ҳақли эмас.

Мазкур қоидалар 2-усул билан баҳоланаётган товар бўйича расмийлаштирилган божхона юк декларациясида товарнинг келиб чиқиш мамлакати номаълум деб қайд этилиб, асос сифатида фойдаланилаётган илгари расмийлаштирилган товарнинг келиб чиқиш мамлакати маълум бўлган божхона қийматига ҳам татбиқ этилади.

Бунда товарнинг келиб чиқиш мамлакатини аниқлашда ушбу Низомнинг 22-банди иккинчи ва учинчи хатбошилари қоидалари қўлланилади.

36. 2-усулни қўллашда айнан бир хил товарга доир бир нечта битим аниқланса, баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун баҳоси энг паст бўлган айнан бир хил товарга доир битим қўлланилади.

37. 2-усулни кўллашда товарнинг божхона қийматини аниқлаш имкони бўлмаганлиги сабабли шартли чиқариб юборилган товарларнинг божхона қийматидан асос сифатида фойдаланишга йўл қўйилмайди.

38. 2-усулни қўллаш учун декларацияловчи шахс томонидан қуйидаги ҳужжатлар тақдим этилади:

а) мажбурий тартибда божхона органи томонидан қабул қилинган ва божхона қиймати 1-усул бўйича аниқланган ҳолда чиқарилган айнан бир хил ва ўхшаш товарларга тегишли бўлган божхона юк декларацияси рўйхат рақами ва унга тегишли товар тартиб рақами;

б) қийматга тузатишлар киритиш амалга оширилиши лозим бўлган ҳолларда товарни Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан олиб чиқиб кетиладиган жойигача (пунктгача) етказиб бериш бўйича харажатларни тасдиқловчи ҳужжат ва маълумотлар.

Мазкур ҳужжатлар товарни етказиб бериш шарти, транспорт тури ёки географик манзилларда фарқ бўлганда, тақдим қилиниши мумкин.

Агар ушбу маълумотлар бир хил ёки миқдорий жиҳатдан бир-бирига яқин бўлса, шунингдек, 2-усулни қўллаш учун асос бўлган божхона қиймати божхона органи томонидан тақдим этилса, мазкур ҳужжатлар тақдим қилинмаслиги мумкин.

39. 3-усул божхона ҳудудидан олиб чиқилаётган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш учун ўхшаш товарга доир битимнинг қиймати ушбу бобда кўрсатилган шартларга риоя этган ҳолда асос сифатида қабул қилинишини назарда тутади.

40. Ўхшаш товар сифатида:

баҳоланаётган товар билан ҳар жиҳатдан бир хил бўлмасада, у билан ўхшаш хусусиятларга эга бўлганлиги ва таркиб жиҳатдан ўхшашлиги туфайли бир хил вазифаларни бажара оладиган ҳамда тижорат нуқтаи назаридан, шу жумладан, сифати, бозордаги қадри, товар белгисининг мавжудлигига кўра унинг ўрнини боса оладиган;

Ўзбекистон Республикасидан олиб чиқиладиган товарлар етказиб бериладиган ва экспорт қилинадиган мамлакатга олиб чиқиш учун сотилган;

баҳоланаётган товар ишлаб чиқарилган айни ўша мамлакатда ишлаб чиқарилган ва Ўзбекистон Республикасидан олиб чиқиш учун сотилган;

баҳоланаётган товарни ишлаб чиқарган айни бир шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар тушунилади. Баҳоланаётган товарни ишлаб чиқарган айни бир шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар мавжуд бўлмаган тақдирда, бошқа шахс томонидан ишлаб чиқарилган товар қабул қилинади.

41. 3-усулдан фойдаланилаётганда ушбу Низомнинг 29 — 38-бандлари қоидалари қўлланилади.

42. 5-усул баҳоланаётган товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида товарнинг қуйидагиларни қўшиш орқали ҳисоблаб чиқарилган нархи қабул қилинишини назарда тутади:

а) баҳоланаётган товарни тайёрлашда сарфланган материалларнинг қиймати ҳамда ишлаб чиқариш ва (ёки) ишлов бериш харажатлари;

б) ушбу банднинг «а» кичик бандида акс эттирилмаган умумий харажатларнинг ҳажми ва баҳоланаётган товар ишлаб чиқарилган айни ўша классдаги ва турдаги товарни экспорт қилишда одатда сотувчи томонидан олинадиган фойда;

в) ушбу Низомнинг 24-банди «а» кичик бандида кўрсатилган харажатлар.

43. 5-усулни қўллаш учун тақдим этилган ҳужжат ва маълумотлар манфаатдор шахс томонидан тасдиқланган бўлиши лозим.

44. Баҳоланадиган товарни тайёрлашда материаллар қиймати ҳамда ишлаб чиқариш ва (ёки) қайта ишлашга сарфланадиган харажатлар, ишлаб чиқарувчи томонидан ёки унинг номидан тақдим этилган баҳоланган товарни ишлаб чиқариш билан боғлиқ ҳужжат ва маълумотлар асосида аниқланиши керак. Бундай ҳисоботлар Ўзбекистон Республикасида қўлланиладиган ҳисобга олишнинг умумий қабул қилинган тамойилларига мувофиқ келадиган шарт билан, улар ишлаб чиқарувчининг тижорат ҳисоботларига асосланиши керак.

45. Умумий харажатлар ҳажми ушбу Низомнинг 42-банди «а» кичик бандида акс эттирилган ҳамда товарнинг ишлаб чиқарилиши ва экспортга сотилишига доир бевосита ва билвосита бошқа харажатларни ҳам қамраб олиши керак.

46. Агар экспорт қилинадиган товарнинг божхона қийматини 1 — 3-усуллар асосида аниқлаш имкони бўлмаса, у ҳолда ишлаб чиқарувчи томонидан тақдим этилган калькуляция ҳужжатлари асосида божхона қийматини аниқлаш имконияти мавжуд бўлиб, бунда ушбу Низомнинг 42-бандида назарда тутилган харажатлар олиб чиқиладиган товарнинг ҳисоблаб чиқарилган қиймати бўйича божхона қийматига қўшилиши керак.

47. Сотувчи томонидан олинадиган фойда миқдори баҳоланаётган товар ишлаб чиқарилган айни ўша классдаги ва турдаги товарни экспорт қилишда экспортёр томонидан ёки унинг номидан тақдим этиладиган ҳужжат ва маълумотлар асосида аниқланиши лозим.

Бунда тақдим этилган маълумотларнинг баҳоланаётган товарлар классидаги ёки шу турдаги товарларнинг сотилишидаги кўрсаткичларга мувофиқлигига эътибор қаратиш зарур.

48. Тақдим этилган ҳужжат ва маълумотларни таҳлил этишда «фойда ва харажатлар миқдори» бир бутун сифатида кўриб чиқилиши лозим.

Агар бирон-бир алоҳида ҳолатда сотувчи фойдасининг миқдори унчалик катта бўлмаса ҳамда унинг умумий харажатлари юқори бўлса, унда унинг фойдаси ва бирга олинган умумий харажатлари, одатда шундай классдаги ёки турдаги товарлар сотилишида акс этадиган бундай кўрсаткичларга мувофиқ келиши мумкин.

Масалан, маҳсулот импорт мамлакатидаги бозорга чиққанда ва сотувчи ушбу бозорни ўзлаштириш билан боғлиқ юқори умумий харажатларни қисман ўзининг фойдаси ҳисобидан қоплаш учун фойдани ноль ёки паст даражада қабул қилганда вужудга келиши мумкин.

49. 5-усулни қўллаш мақсадлари учун сотувчи томонидан ёки унинг номидан тақдим этилганидан ташқари ҳужжат ва маълумотлардан фойдаланилаётган бўлса, божхона органи бундай ахборотларнинг манбасини, фойдаланилган маълумотлар ҳамда улар асосида амалга оширилган ҳисоботлар тўғрисида декларант ёки божхона брокерини, агар у бу ҳақда сўраса, хабардор қилиши шарт.

50. 5-усулни қўллашда ҳеч қандай харажатлар ва материалларнинг қиймати икки маротаба ҳисобга олинмаслиги керак.

51. 5-усулни қўллаш учун декларацияловчи шахс томонидан қуйидаги ҳужжатлар тақдим этилади:

а) ишлаб чиқариш учун қилинган харажатлар ҳамда материалларни сотиб олиш ва (ёки) баҳоланаётган товарларни ишлаб чиқариш бўйича ишлаб чиқарувчи (сотувчи) харажатлари тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган бухгалтерлик ҳужжатлари, шунингдек, баҳоланаётган товарни ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлган бошқа операциялар, шу жумладан, идиш ва ўраш-жойлаш, шу билан бирга, лойиҳалаштириш, тажриба-конструкторлик ишлари, бадиий безатиш, дизайн, эскизлар ёки чизмалар харажатлари ишлаб чиқарувчи томонидан тўланганлиги умумэътироф этилган бухгалтерлик ҳисоби тамойилларига мувофиқ тузилган тижорат ҳисобварақлари;

б) ишлаб чиқарувчи ва (ёки) сотувчининг баҳоланаётган товар ишлаб чиқарилган айни ўша классдаги ва турдаги товарни экспорт қилишда сотувчи томонидан олинадиган фойда ва ушбу Низомнинг 45-бандда қайд этилган харажатларнинг ҳажми тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган бухгалтерлик ҳужжатлари;

в) битим шартларига мувофиқ суғурта ҳужжатлари;

г) ташиш учун ҳисобварақ-фактура (инвойс) (ташиш харажатлари калькуляцияси), Ўзбекистон Республикасининг божхона ҳудудидан олиб чиқиб кетиладиган жойигача (пунктгача) етказиб бериш бўйича харажатларни тасдиқловчи ҳужжатлар.

52. Агар товарнинг божхона қийматини декларант ёки божхона брокери томонидан 1 — 3 ва 5-усулларни кетма-кетликда қўллаш орқали аниқлаш мумкин бўлмаса, баҳоланаётган товарнинг божхона қиймати божхона қийматини аниқлаш усулларининг муддатларга ҳамда айнан бир хиллигини ёки ўхшашлигини аниқлашга доир талабларни бир мунча қайишқоқлик билан қўллаш орқали аниқланади.

53. Агар божхона органи олиб чиқиладиган товарларнинг божхона қийматини ўзида мавжуд бўлган маълумотларга асосан 6-усул билан аниқласа, у декларантнинг сўровига кўра бундай маълумотларнинг манбалари тўғрисида хабар беради. Божхона органи захира усулни тўғри қўллаш мақсадида бундай ахборотни йиғиб боради.

54. Қуйидагилар божхона органининг ихтиёрида мавжуд бўлган нархлар тўғрисидаги ахборот ҳисобланади:

божхона юк декларациялари электрон базаси маълумотлари;

муқобил манбалардан олинган нархлар (ишлаб чиқарувчи корхоналар ёки етказиб берувчиларнинг расмий эълон қилинадиган маълумотномалари, бюллетенлари, биржа котировкалари, прайс-варақлар, уларнинг уюшмалари ёки бирлашмаларининг йиғма нарх маълумотномалари, расмий рўйхатдан ўтказилган дилерлар ёки дистрибюторларнинг маълумотлари, шунингдек, нархлар конъюнктурасини холис шакллантирадиган умумий фойдаланиладиган нархлар тўғрисидаги маълумотларнинг бошқа ишончли манбалари).

55. 6-усулдан фойдаланишда ҳужжатлар билан тасдиқлашга доир талаблар қуйидагиларни бошқа усулларга нисбатан бир мунча қайишқоқликка йўл қўяди:

жаҳон ва (ёки) ички бозордаги нархларга доир ахборот маълумотномаларидан фойдаланишни;

воситачилик ҳақлари, чегирмалар, фойдалар, транспорт тарифлари умум қабул қилинган даражаларининг статистик маълумотларидан фойдаланиш.

Бунда баҳоланаётган товарларнинг етказиб бериш шартларини ҳисобга олган ҳолда маълумотларга тегишли тузатишлар киритилиши шарт.

56. 6-усулни қўллаш учун асос сифатида қуйидагилардан фойдаланишга йўл қўйилмайди:

а) божхона қийматини аниқлаш учун қийматларни қўшиш усулини қўллашда фойдаланилмайдиган ишлаб чиқариш чиқимларидан;

б) икки муқобил қийматдан энг юқориси божхона баҳолаш мақсадлари учун қабул қилинишини назарда тутувчи тизимдан;

в) энг паст божхона қийматларидан;

г) товарнинг ўзбошимчалик билан белгиланган ёки тўғри тасдиқланмаган нархидан.

Ушбу банднинг «в» — «д» кичик бандларида кўрсатилган талаблардан келиб чиқиб, товарнинг божхона қийматини 6-усул билан аниқлашда божхона органи ўртача божхона қийматига асосланиши керак.

57. Ушбу Низомнинг 52-бандига мувофиқ баҳоланаётган товарларнинг божхона қийматини аниқлашнинг бир нечта усулини қўллаш имконияти мавжуд бўлган тақдирда, уларни қўллашнинг кетма-кетлигига амал қилиниши зарур.

Олиб чиқиладиган товарларнинг ушбу бандга мувофиқ белгиланган божхона қиймати имкон қадар аввал белгиланган божхона қийматларига асосланиши керак.

58. Айнан бир хил ёки ўхшаш товарларга нисбатан қайишқоқлик қуйидагилар юзасидан йўл қўйилиши мумкин:

олиб чиқиш муддатларига нисбатан;

баҳоланаётган товарни экспорт қилувчи мамлакатдаги бошқа ишлаб чиқарувчи, шунингдек, экспорт қилувчи мамлакатдан бошқа бир мамлакатда ишлаб чиқарилиб, Ўзбекистон Республикасидан олиб чиқилган айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг божхона қийматини аниқлаш учун асос сифатида фойдаланганда;

илгари 5-усул билан аниқланган айнан бир хил ёки ўхшаш товарнинг божхона қийматидан фойдаланилганда.

59. Божхона органи божхона қийматини аниқлашнинг 2 ёки 3-усул асосидаги 6-усулни қўллашда баҳоланаётган товар учун илгари расмийлаштирилган айнан бир хил товарнинг божхона қийматидан асос сифатида фойдаланилаётган бўлса ва бундай товар расмийлаштирилган божхона юк декларациясида уларнинг келиб чиқиш мамлакати номаълум деб қайд этилган бўлса ёки 2 ёхуд 3-усул асосидаги 6-усул билан баҳоланаётган товар бўйича расмийлаштирилган божхона юк декларациясида товарнинг келиб чиқиш мамлакати номаълум деб қайд этилиб, асос сифатида фойдаланилаётган товарнинг келиб чиқиш мамлакати маълум бўлса, бундай усуллар билан божхона қиймати аниқлашда ушбу Низомнинг 35-банди қоидалари қўлланилади.

60. 2 ёхуд 3-усул асосидаги 6-усулни қўллашда товарнинг божхона қийматини аниқлаш имкони бўлмагани сабабли шартли чиқариб юборилган товарларнинг божхона қийматидан асос сифатида фойдаланишга йўл қўйилмайди.

61. 6-усулни қўллаш учун тақдим этиладиган ҳужжатлар ушбу усулни қўллашда йўл қўйиладиган қайишқоқлик ҳолатларидан келиб чиқиб белгиланади.

62. Моддий ташувчи орқали олиб чиқиладиган рақамли маҳсулотларнинг божхона қийматини аниқлашда ушбу Низомнинг 3 — 7-боблари қоидалари қўлланилади.

63. Божхона ҳудудидан олиб чиқилаётган ва маълумотларни қайта ишлаш бўйича ускуналар учун дастурий таъминотни ўз ичига олган моддий ташувчининг божхона қийматини аниқлашда, агар баҳоланаётган товар учун амалда тўланган ёки тўланиши лозим бўлган нархдан дастурий таъминотнинг қиймати ва (ёки) моддий ташувчининг қиймати ажратиб чиқарилса, фақат моддий ташувчининг қиймати ҳисобга олинади.

64. Агар дастурий таъминот моддий ташувчи бўлмаган товарнинг таркибига кирса ҳамда ушбу товар бундай дастурий таъминотсиз ўзига хос бўлган вазифаларни бажара олмайдиган бўлса, дастурий таъминотнинг қиймати товарнинг қийматидан ажратиб чиқарилмайди.

65. Рақамли дистрибуция усуллари орқали олиб чиқиладиган рақамли маҳсулотларнинг божхона қиймати аниқланмайди.

66. Божхона чегарасидан қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибга хилоф равишда ўтказилаётган товарларнинг божхона қиймати бозор нархидан келиб чиқиб аниқланиши лозим. Бундай товарларнинг божхона қийматини ҳисоблаб чиқаришда баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ эксперт баҳолаш қўлланилишига йўл қўйилади.

Бунда ушбу Низомнинг 24-бандига мувофиқ товар нархига тегишли тузатишлар киритилиши лозим.

67. Товарлар чиқариб юборилганидан кейин божхона органлари томонидан товарнинг божхона қиймати миқдорини аниқлаш мақсадида текширув ўтказилиши мумкин, бунда товарларнинг божхона қиймати қайта кўриб чиқилади.

68. Қуйидагилар божхона қийматини қайта кўриб чиқиш учун асос бўлиб ҳисобланади:

а) Кодекснинг 320-моддаси учинчи қисмида назарда тутилган ҳоллар;

б) товарнинг божхона қийматини маълум қилишда тақдим этилган тасдиқловчи ҳужжат ва маълумотларда номувофиқликларнинг мавжудлиги;

в) қонунчиликда белгиланган муддатда товарлар олиб чиқилгандан кейин декларант томонидан тақдим этилган ҳужжатлар асосида, шу жумладан:

ваколатли банкнинг амалда тушган валюта маблағлари суммаси тўғрисидаги тасдиғи;

товарни топшириш-қабул қилиш далолатномалари;

битим шартларига мувофиқ товарни сотиш вақтидаги мазкур товар учун нархларнинг биржа котировкалари ва шу кабилар асосида шартли божхона қиймати аниқланганда;

г) ТИФ ТНга мувофиқ товарнинг қайта таснифланиши натижасида бир товар туридан (номидан) бошқа товар турига (номига) ўтиши;

Ушбу бандда кўрсатилмаган асослар бўйича божхона қийматини қайта кўриб чиқишга йўл қўйилмайди.

69. Божхона қийматини қайта ҳисоблаб чиқаришда, божхона органи ўз ихтиёрида мавжуд бўлган айнан бир хил ёки ўхшаш товарларнинг ўртача божхона қиймати тўғрисидаги ахборотдан фойдаланади.

Божхона қийматини қайта ҳисоблаб чиқаришда хорижий божхона органларидан баҳоланаётган товар бўйича олинган ҳужжат ва маълумотлардаги ҳамда баҳолаш ҳисоботи мавжуд бўлган ҳолларда ушбу ҳужжатлардаги қийматлардан фойдаланилади.

70. Божхона қийматини қайта кўриб чиқиш давомида қўшимча божхона тўловларининг ҳисобланишига сабаб бўлувчи божхона қийматининг миқдорига таъсир этувчи ҳолат аниқланган тақдирда, божхона тўловларини қўшимча ҳисоблаш товарларнинг божхона назорати остида бўлиши тугаган пайтдан эътиборан уч йил ичида амалга оширилиши мумкин.

71. Божхона қийматини қайта кўриб чиқиш натижаларига кўра божхона қиймати қайта ҳисоблаб чиқарилиши, шунингдек, божхона тўловлари суммаси қайта ҳисобланиши ва улар бўйича қўшимча маблағ ундирилиши ёки ортиқча ундирилган маблағ қайтарилиши мумкин.

72. Илгари олиб кирилган товарларни ўзгармас ҳолатда божхона ҳудудидан олиб чиқишда божхона қиймати товарнинг у олиб кирилган пайтдаги божхона қийматининг ҳамда божхона ҳудудида қилинган харажатларнинг, шу жумладан, божхона расмийлаштируви ва божхона тўловларини тўлаш (товарлар реэкспорт қилиниши муносабати билан қайтарилиши керак бўлган тўловларни чегирган ҳолда), товарларни сақлаш, суғурталаш учун қилинган харажатларнинг ҳамда божхона ҳудудида қилинган бошқа харажатларнинг йиғиндиси сифатида аниқланади.

73. Божхона божлари ва солиқлар тўлашдан шартли озод этилган ҳолда вақтинча олиб чиқилган товар божхона ҳудудидан ташқарида қолдирган ҳолда экспорт божхона режимига жойлаштириш билан якунланган тақдирда, товарнинг божхона қиймати ва миқдори товар вақтинча олиб чиқиш божхона режимига жойлаштирилган кундаги ҳолатга кўра белгиланади.

Божхона божлари ва солиқларнинг ставкалари товарни экспорт божхона режимига жойлаштириш тўғрисидаги божхона декларацияси рўйхатдан ўтказилган кундаги ҳолатга кўра белгиланади.

74. Товарнинг божхона қийматини аниқлаш имкони бўлмаган тақдирда, товар Кодекснинг 321-моддаси талаблари асосида шартли чиқариб юборилади.

75. Шартли божхона қийматини белгилаш орқали товарлар декларант хоҳишига кўра қуйидаги ҳолларда чиқариб юборилиши мумкин:

а) товар-хомашё биржаларининг хориждаги савдо майдончаларида тузилган битимлари бўйича товарларнинг якуний нархи аниқ бўлмаганда;

б) битим шартларига мувофиқ ушбу Низомнинг 24-банди «а» ва «б» кичик бандларида назарда тутилган харажатлар маълум бўлиб, бироқ улар бўйича тўлов ҳақиқатда амалга оширилмаган ва (ёки) тўлов шартида баҳоланаётган товар божхона чегарасидан олиб ўтилгандан сўнг тўлов амалга оширилиши белгиланган бўлса, ушбу товарларнинг божхона расмийлаштируви жараёнида божхона ахборот тизимида товарнинг маълум қилинган божхона қиймати бўйича хавф аниқланганда;

в) шартнома ўзаро боғлиқ шахслар ўртасида тузилганлиги тўғрисидаги белгилар мавжуд бўлган тақдирда, ўзаро боғлиқлик битим нархига таъсир этмаганлиги ҳолатларини исботлаш учун маълум бир вақт талаб этилганда;

г) товарларга оид шартномада белгиланган тўлов шартига кўра валюта маблағлари ҳақиқатда тўланмаган ва (ёки) товарларнинг экспорти бўйича тўловлар амалга оширилиши кўрсатилган бўлса, ушбу товарларнинг божхона расмийлаштируви жараёнида божхона ахборот тизимида товарнинг маълум қилинган божхона қиймати бўйича хавф аниқланганда;

д) декларант томонидан қуйидаги ҳолларда маълум қилинган божхона қиймати асослаб берилмаганда:

маълум қилинган товарларнинг божхона қиймати божхона қонунчилиги бўйича тўғри аниқланганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар ва (ёки) маълумотлар мавжуд бўлмаса;

товарларнинг божхона расмийлаштируви жараёнида божхона ахборот тизимида товарнинг маълум қилинган божхона қиймати бўйича хавф аниқланса;

тақдим этилган ҳужжатлар ва (ёки) маълумотлар ҳаққонийлиги бўйича номувофиқлик мавжуд бўлганда;

божхона органларидаги мавжуд нархлар тўғрисидаги ахборот ва муқобил манбаларни ўрганган ҳолда, товарларнинг нархи паст белгиланганлиги бўйича асослар ва таҳлилий маълумотлар мавжуд бўлса.

76. Декларант ёки божхона брокери ўзида мавжуд бўлган, божхона қийматининг муваққат (шартли) баҳоси холис эканлигини таъминлайдиган ҳужжатларни тақдим этишга ҳақли.

Олиб чиқилаётган товарларнинг божхона қийматини муваққат (шартли) баҳоси учун асос сифатида қуйидагилар қабул қилинади:

битимда қайд этилган дастлабки нарх;

битимда белгиланган ҳисоб-китоб қилиш шартларига мувофиқ товар юклаб жўнатилган санада аниқланган ҳисоб-китоб баҳоси.

Бунда ҳисоб-китобларни ўтказиш мумкин бўлмаган тақдирда, олиб чиқиладиган товарнинг божхона қийматини муваққат (шартли) баҳолаш божхона органининг ихтиёрида мавжуд бўлган нархлар тўғрисидаги тегишли ахборот асосида амалга оширилиши мумкин.

77. Божхона органи декларант ёки божхона брокерининг ёзма аризасига кўра, унга олиб чиқиладиган товарнинг маълум қилинган божхона қиймати божхона органи томонидан қабул қилинмаганининг сабаблари кўрсатилган ёзма тушунтириш бериши лозим.

78. Божхона органи божхона қийматини аниқлашда декларант томонидан тақдим этиладиган ва унинг томонидан тижорат сири деб белгиланадиган ахборотдан фақат божхона мақсадлари учун фойдаланилади ва декларантнинг рухсатисиз учинчи шахсларга берилиши мумкин эмас, қонунчилик ҳужжатларида белгиланган ҳоллар бундан мустасно.

79. Божхона органи декларант ёки божхона брокерига товарнинг маълум қилинадиган божхона қиймати ва уни аниқлашга тааллуқли тасдиқловчи ҳужжатларни тақдим этиш учун қўшимча муддат бериши мумкин, бундай муддат Кодекснинг 321-моддаси тўртинчи хатбошисида назарда тутилган муддатдан ошмаслиги керак.

80. Божхона қиймати ва уни тасдиқловчи ҳужжатлар ҳамда улардаги маълумотлар тўғрилиги учун декларант ёки божхона брокери жавобгар бўлади.

81. Декларацияловчи шахс томонидан божхона қиймати декларацияси ва унга илова қилинадиган ҳужжатлар божхона органига ўзбек, рус ёки инглиз тилларидан бирида тақдим этилади.

Бошқа тилда тўлдирилган ҳужжатлар асли билан бирга ўзбек, рус ёки инглиз тилларидан бирига таржима қилинган ва тасдиқланган ҳолда божхона органига декларант томонидан тақдим этилиши керак.

Электрон божхона қиймати декларацияси ва унга илова қилинаётган ҳужжатлар божхона органларига белгиланган формат ва тузилишга мувофиқ тақдим этилиши лозим.

Агар илова қилинадиган ҳужжатларнинг электрон формати белгиланмаган бўлса, ушбу ҳужжатларнинг сканер қилиш орқали олинган нусхалари тақдим этилади.

82. Божхона органлари электрон божхона расмийлаштирувини амалга оширишда олиб чиқиладиган товарнинг божхона қиймати тўғри аниқланганини назорат қилиш мақсадида хавфни бошқариш ҳамда божхона қийматининг эҳтимолий диапазонини автоматик тарзда ҳисоблаб чиқадиган ахборот тизимлари, шунингдек, бошқа ахборот тизимларидан фойдаланади.

Ушбу тизимлар томонидан энг кўп экспорт қилинган товарлар бўйича уларнинг энг қуйи нархлари, шу жумладан, асосий таркибини ташкил этувчи хомашё нархидан паст бўлмаган индикатив нархлар автоматик тарзда (инсон аралашувисиз) шакллантирилади.

Божхона органлари олиб чиқиладиган товарларнинг божхона қийматини хавфни бошқариш ахборот тизими орқали назорат қилишда индикатив нархлардан фойдаланади.

Товарларнинг божхона қийматини аниқлашда индикатив нархлардан асос сифатида фойдаланишга йўл қўйилмайди.

83. Декларант ёки божхона брокери божхона органининг божхона қийматини назорат қилиш бўйича қароридан норози бўлганда, юқори турувчи божхона органлари ёки судга шикоят билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

84. Ушбу Низом талаблари божхона қийматини аниқлаш учун тақдим этилган ҳар қандай маълумот, ҳужжат ёки декларациянинг ҳақиқийлиги ёхуд тўғрилигини текшириш бўйича божхона органларининг ҳуқуқини чекламайди ёки шубҳа остига қўймайди.

85. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Божхона қўмитаси томонидан Жаҳон божхона ташкилотининг Божхона баҳолаш бўйича техник қўмитаси томонидан қабул қилинган товарларнинг божхона қийматига доир ҳужжатлардан келиб чиққан ҳолда, божхона ҳудудидан олиб чиқиладиган товарларнинг божхона қийматини аниқлаш усулларини танлашда ушбу Низом қоидаларининг бир хил қўлланилишини таъминлашга қаратилган тавсиялар ишлаб чиқилиши мумкин.

86. Ушбу Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.