Ўзбекистон Республикасининг «Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида»ги Қонунига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 й., 29-30-сон, 278-модда), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 28 июлдаги 160-сонли «Қимматли қоғозлар бозори инфратузилмасини ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарорига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 й., 31-32-сон, 298-модда) ҳамда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1996 йил 30 мартдаги 126-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси Давлат мулки қўмитаси ҳузуридаги Қимматли қоғозлар бозори фаолиятини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш маркази тўғрисидаги низомга (Ўзбекистон Республикаси Ҳукуматининг қарорлари тўплами, 1996 й., 3-сон, 11-модда) мувофиқ буюраман:

1. Қимматли қоғозлар бозори профессионал иштирокчисининг ички назорати тўғрисидаги Низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган кундан бошлаб ўн кун ўтгандан кейин кучга киритилсин.

Мазкур Низом Ўзбекистон Республикасининг «Қимматли қоғозлар бозори тўғрисида»ги Қонунига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 йил, 29-30-сон, 278-модда), Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2008 йил 28 июлдаги 160-сонли «Қимматли қоғозлар бозори инфратузилмасини ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарорига (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2008 йил, 31-32-сон, 298-модда) мувофиқ қимматли қоғозлар бозори профессионал иштирокчисининг ички назоратини ташкил этиш ва амалга ошириш тартибини белгилайди.

Мазкур Низом талаблари қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни амалга оширувчи ташкилотларга татбиқ қилинади, тижорат банклари ва суғурталовчилар бундан мустасно.

1. Мазкур Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

қимматли қоғозлар бозорининг профессионал иштирокчиси (кейинги ўринларда — профессионал иштирокчи) — қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни амалга оширувчи юридик шахс;

қимматли қоғозлар бозори профессионал иштирокчининг ички назорати (кейинги ўринларда — ички назорат) — профессионал иштирокчиси фаолиятининг қонун ҳужжатлари талабларига, профессионал иштирокчининг қимматли қоғозлар бозоридаги профессионал фаолияти билан боғлиқ унинг ички ҳужжатларига мувофиқлиги устидан назорат (кейинги ўринларда — ички ҳужжатлар);

профессионал иштирокчининг назоратчиси (кейинги ўринларда — назоратчи) — профессионал иштирокчининг мазкур Низомга мувофиқ ички назоратни амалга оширишга масъул бўлган мансабдор шахси;

қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органи — Ўзбекистон Республикаси Давлат мулки қўмитаси ҳузуридаги қимматли қоғозлар бозори фаолиятини мувофиқлаштириш ва назорат қилиш маркази.

2. Ички назоратни амалга ошириш қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органи билан келишилган ҳолда профессионал иштирокчининг ваколатли бошқарув органи томонидан тайинланадиган назоратчи зиммасига юклатилади.

3. Назоратчи ўз фаолияти давомида профессионал иштирокчининг кузатувчи кенгашига ҳисобдор бўлади. Кузатув кенгаши мавжуд бўлмаган ҳолда назоратчининг фаолиятини назорат қилишни профессионал иштирокчининг ижроия органи амалга оширади.

4. Профессионал иштирокчи томонидан қимматли қоғозлар бозоридаги профессионал фаолиятни бирга қўшиб олиб борилган ҳолда, ички назоратни амалга ошириш бир нечта назоратчилар зиммасига юклатилиши мумкин.

5. Профессионал иштирокчи ички назоратни амалга ошириш учун назоратчи раҳбарлиги остида алоҳида таркибий бўлинмани шакллантиришга ҳақли.

6. Назоратчи ўз фаолиятида профессионал иштирокчининг бошқа таркибий бўлинмаларидан мустақилдир.

7. Назоратчи лавозими профессионал иштирокчининг ходимлар штатига киритилади. Назоратчи лавозимидаги иш ўрни назоратчи учун асосий иш жойи бўлиши керак. Назоратчи ишни бир вақтнинг ўзида икки ва ундан ортиқ профессионал иштирокчиларда бирга қўшиб олиб боришга ҳақли эмас.

8. Профессионал иштирокчи қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органи билан келишилган ҳолда профессионал иштирокчининг кузатувчи кенгаши томонидан тасдиқланган ички назорат тўғрисидаги Йўриқномага (кейинги ўринларда — Йўриқнома) эга бўлиши керак. Кузатувчи кенгаши мавжуд бўлмаган ҳолда Йўриқнома профессионал иштирокчининг ижроия органи томонидан тасдиқланади.

9. Йўриқномада қуйидагилар акс эттирилиши лозим:

назоратчини тайинлаш ва уни ишдан бўшатиш тартиби;

назоратчининг вазифалари, унинг ҳуқуқ ва мажбуриятларининг рўйхати;

келиб тушган шикоятлар, мурожаатлар ва аризаларни кўриб чиқиш тартиби ва муддатлари;

назоратчи томонидан қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг бузилиши аниқланган ҳолда унинг ҳаракатлари тартиби;

назоратчи томонидан ҳисобот ҳужжатларини тақдим этиш шакли ва муддатлари;

профессионал иштирокчининг филиалларида ички назоратни амалга ошириш тартиби (қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни амалга оширувчи филиаллар мавжуд бўлган ҳолда);

назоратчининг ҳисоботлари кузатувчи кенгаши ва ижроия органига тақдим этилмаган ёки ўз вақтида тақдим этилмаган ҳолларда назоратчининг жавобгарлиги.

Йўриқномада ички назоратни амалга оширишни тартибга солувчи бошқа қоидалар ҳам акс эттирилиши мумкин.

10. Профессионал иштирокчининг қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни амалга оширувчи филиали мавжуд бўлган ҳолда, филиалнинг ходимлар штатига филиал назоратчиси киритилади.

Агарда қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни бевосита филиал томонидан амалга оширилиши билан боғлиқ вазифаларни бажараётган филиалнинг штатида ходимлар сони уч кишидан кам бўлса, профессионал иштирокчининг бош ташкилоти назоратчиси филиал назоратчиси вазифаларини бажариши мумкин.

Профессионал иштирокчининг қимматли қоғозлар билан биржадан ташқари битимларни рўйхатга олиш бўйича фаолиятни амалга ошираётган филиали штатига филиалнинг штатидаги ходимлар сонидан қатъи назар, филиал назоратчиси киритилган бўлиши керак.

11. Филиал назоратчисига мазкур Низомнинг меъёрлари қуйидаги хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда татбиқ этилади:

филиал назоратчиси ўз фаолиятида филиалнинг бошқа ходимларидан мустақил ва филиал раҳбарига ва бош ташкилотнинг назоратчисига ҳисобдордир;

филиал назоратчиси аниқланган барча қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг бузилиши тўғрисида филиал раҳбари ва бош ташкилотнинг назоратчисига ахборот беради;

филиал назоратчиси филиал фаолиятига тегишли бўлган ҳисобот ҳужжатларини мазкур Низомда белгиланган тартибда бош ташкилот назоратчиси ва филиал раҳбарига тақдим этади.

12. Назоратчи лавозимига тайинланадиган шахс қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органи томонидан белгиланган малака талабларига мувофиқ бўлиши лозим.

13. Профессионал иштирокчининг назоратчиси ички назорат вазифаларининг бажарилиши билан боғлиқ бўлмаган лавозим мажбуриятларини бажаришга ҳақли эмас.

14. Қуйидаги шахс назоратчи бўлиши мумкин эмас:

қимматли қоғозлар бозори мутахассисининг амалдаги малака гувоҳномасига эга бўлмаган;

қуйидаги мутахассисликлардан бири бўйича олий маълумотга эга бўлмаган: молиявий-иқтисодий, юридик, математик ёхуд ахборот технологиялари;

профессионал иштирокчида, фонд биржаларида ёхуд иқтисодий, молиявий ва юридик фаолият соҳаларида ёки кўрсатилган йўналишлар бўйича давлат бошқарув органларида камида икки йиллик иш стажига эга бўлмаган;

ушбу шахснинг айби билан йўл қўйилган лицензия талаблари ва шартлари бузилганлиги учун кўрсатилган ташкилотларнинг мувофиқ фаолият турини амалга оширишга берилган лицензияларнинг амал қилиши тўхтатилган пайтда якка ижроия органи вазифаларини бажарган, коллегиал ижроия органи таркибига кирган ёки профессионал иштирокчи, фонд биржаси, кредит, суғурта ёки аудиторлик ташкилотларининг таъсисчиси бўлган, агар бундай тўхтатиш пайтидан бошлаб уч йилдан кам вақт ўтган бўлса;

иқтисодиёт соҳасидаги жиноят учун ёки бошқарув тартибига қарши жиноят учун олиб ташланмаган судланганликка эга бўлган;

юридик шахс банкрот деб эътироф этилган пайтда якка ижроия органи вазифаларини бажарган ёки унинг коллегиал ижроия органи таркибига кирган ва эътироф этилган пайтдан бошлаб икки йил ўтмаган бўлса.

15. Профессионал иштирокчи қонун ҳужжатларига мувофиқ Йўриқномада назоратчига қўшимча талабларни ўрнатишга ҳақли.

16. Назоратчи ўз фаолиятини амалга ошираётганда қуйидаги вазифаларни бажаради:

а) Йўриқнома талабларига риоя этишни таъминлайди;

б) профессионал иштирокчи томонидан қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талабларига, профессионал иштирокчининг ички қоидаларига риоя этилишини назорат қилади;

в) профессионал иштирокчи томонидан профессионал фаолиятни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган профессионал иштирокчига келиб тушган мурожаат, ариза ва шикоятларни кўриб чиқади;

г) профессионал иштирокчи томонидан қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг бузилганлиги аниқланганлиги тўғрисида профессионал иштирокчининг раҳбарини дарҳол хабардор қилади, қонунбузилишнинг содир бўлиши сабабларини ва унда айбдор бўлган шахсларни белгилайди;

д) аниқланган қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларнинг бузилишлари бартараф этилишини ва профессионал иштирокчининг келгуси фаолиятидаги шунга ўхшаган қонунбузилиши юзасидан огоҳлантиришлар бўйича тадбирларга риоя этилишини назорат қилади;

е) профессионал иштирокчининг кузатувчи кенгаши ва ижроия органига уларнинг расмий талабига мувофиқ маълумотларни тақдим этади;

ж) профессионал иштирокчи томонидан қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги қонун ҳужжатлари талабларига риоя этилишини назорат қилиш бўйича бошқа вазифаларни амалга оширади.

17. Назоратчи:

профессионал иштирокчининг ички ҳужжатларини ишлаб чиқиш бўйича ишларда иштирок қилиш;

профессионал иштирокчининг ҳужжатларини тақдим қилинишини талаб қилиш ва қимматли қоғозлар бозорида фаолиятни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган маълумотлар базаси ва регистрлар мазмуни билан танишиш;

мажбуриятлари қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган профессионал иштирокчининг ходимларидан назоратчи вазифасини амалга ошириш учун зарур бўлган тегишли ахборотларни тақдим қилишини талаб қилиш;

мажбуриятлари қимматли қоғозлар бозорида профессионал фаолиятни амалга ошириш билан боғлиқ бўлган профессионал иштирокчининг ходимларидан уларнинг ўз мажбуриятларини бажарилиши жараёнида юзага келадиган масалалар бўйича ёзма тушунтиришлар тақдим қилишни талаб қилиш ҳуқуқига эга.

Назоратчи Йўриқномада белгиланган бошқа ҳуқуқларга ҳам эга.

18. Назоратчи:

назоратчининг фаолиятини тартибга солувчи қонун ҳужжатлари талабларига риоя этишга;

профессионал иштирокчининг ички назорат тўғрисидаги ички ҳужжатлари талабларига риоя қилишга;

ўз вазифаларини тегишли равишда бажаришга;

профессионал иштирокчи ва унинг ходимларидан олинган ҳужжатлар ва файлларнинг аслини сақланиши ва уларга қайтарилишини таъминлашга;

ички назоратни ташкил қилиш билан боғлиқ масалалар бўйича профессионал иштирокчининг ходимларига маслаҳат беришга;

олинган ахборотларга нисбатан хизмат сирига риоя этишга мажбурдир.

Назоратчи Йўриқномада белгиланган бошқа мажбуриятларни ҳам олади.

19. Назоратчи томонидан қимматли қоғозлар бозори тўғрисидаги қонун ҳужжатлари бузилганлиги аниқланган ҳолда, назоратчи иш кунидан кечиктирмасдан аниқланган қонунбузилиши тўғрисида профессионал иштирокчисининг раҳбарига ахборот беради.

Профессионал иштирокчининг раҳбари назоратчи томонидан аниқланган қонунбузилишлари тўғрисида ёзма равишда иш кунидан кечиктирмасдан қимматли қоғозлар бозорини тартибга солиш бўйича ваколатли давлат органига ахборот беради.

20. Назоратчининг мазкур Низом билан унга берилган ҳуқуқлар доирасидаги талаблари профессионал иштирокчининг барча ходимлари учун мажбурий ҳисобланади.

21. Назоратчи ўз вазифаларини бажариш вақтида:

аниқланган қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг бузилишини текшириш тўғрисидаги ҳисоботни (кейинги ўринларда — қонунбузилишини текшириш тўғрисида ҳисобот) — қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг қонунбузилиши аниқлангандан сўнг икки иш кунидан кечиктирмасдан;

чораклик ҳисоботни — ҳар чорак якуни бўйича ҳар бир чорак тугаганидан сўнг ўн беш кундан кеч бўлмаган муддатда тузади.

Ҳисоботлар ушбу Низомнинг 3-бандида назарда тутилган профессионал иштирокчининг тегишли бошқарув органига улар тузилган кундан кейинги иш кунидан кечиктирмасдан тақдим этилади.

22. Қонунбузилишини текшириш тўғрисидаги ҳисоботда қуйидаги маълумотлар акс эттирилиши лозим:

текшириш асослари ва уни ўтказиш муддатлари тўғрисидаги;

текшириш жараёнида тасдиқланган ва бошқа аниқланган қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг бузилиши тўғрисидаги;

қонунбузилишини содир этилишининг белгиланган сабаблари ва бунда айбдор шахслар тўғрисидаги;

қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг бузилишини бартараф этиш ва шунга ўхшаш қонунбузилишларидан огоҳлантириш бўйича таклифлар ва тавсиялар тўғрисидаги.

Назоратчи томонидан илгари аниқланган, бироқ бартараф этилмаган қонунбузилишини такрорий аниқланган ҳолда назоратчи қонунбузилишини текшириш тўғрисида янги ҳисоботни тузмасликка ҳақли. Бунда, илгари аниқланган қонунбузилишининг бартараф қилинмаганлиги тўғрисидаги ахборот, назоратчининг чораклик ҳисоботига киритилиши лозим.

Бир хилдаги қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг бузилишлари (битта ва шу каби сабаблар бўйича йўл қўйилган қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларининг шу каби бир хил талабларининг бузилишлари) тўғрисидаги, шунингдек битта текширишни ўтказиш жараёнида аниқланган ўзаро боғланган қонун ҳужжатлари ва ички ҳужжатларнинг бузилишини (агарда битта қонунбузилиши бошқаси сабабли келиб чиқса) тўғрисидаги маълумотлар қонунбузилишини текшириш тўғрисидаги ягона ҳисоботда акс эттирилиши мумкин.

23. Чораклик ҳисобот қуйидаги умумлаштирилган маълумотларни ўз ичига олган бўлиши лозим:

ўтказилган текширишлар сони кўрсатилган ҳолда чорак мобайнида ўтказилган текширишлар, текшириш ўтказиш вақтида аниқланган қонунбузилишлари, тегишли қонунбузилишларга йўл қўйилиш сабаблари ва уларни бартараф этиш ҳамда келгусида йўл қўймаслик бўйича кўрилган чоралар тўғрисидаги;

мурожаатлар, аризалар ва шикоятларни кўриб чиқиш натижалари тўғрисидаги (кўриб чиқилган мурожаатлар, аризалар ва шикоятлар сони тўғрисидаги, мурожаатлар, аризалар ва шикоятларни кўриб чиқиш якунлари бўйича аниқланган қонунбузилишлари, тегишли қонунбузилишларга йўл қўйилиш сабаблари, профессионал иштирокчининг келгуси фаолиятида шунга ўхшаш қонунбузилишларни бартараф этиш ва огоҳлантириш бўйича кўрилган чоралар тўғрисидаги);

профессионал иштирокчининг келгуси фаолиятида қонун ҳужжатлари, профессионал иштирокчининг ички қоидалари талабларининг бузилишидан огоҳлантириш бўйича тавсиялар;

профессионал иштирокчи томонидан амалга ошириладиган операциялар юзасидан қонун ҳужжатларида белгиланган чекловларни бажариш тўғрисидаги;

хизмат ахборотларидан ноқонуний фойдаланиш, нархлар борасида ҳийла-найранг ишлатиш, манфаатлар тўқнашувини олдини олишга қаратилган тадбирни амалга ошириш ва қимматли қоғозлар бозоридаги профессионал фаолият билан боғлиқ таваккалчиликни камайтириш бўйича тадбирлар тўғрисидаги.

Чораклик ҳисоботга профессионал иштирокчи ходимларининг малакасини ошириш, ички назоратни ташкил қилишни яхшилаш бўйича тавсиялар, шунингдек бошқа ахборотлар киритилиши мумкин.

24. Назоратчи алоҳида йиғмажилдлар номенклатурасини шакллантириш йўли билан ҳисоботлар ҳисобининг юритилишини ва уларнинг сақланишини ташкил қилади.

25. Назоратчининг ҳисоботлари ва бошқа ҳужжатлари профессионал иштирокчининг қатъий ҳисобот ҳужжатлари ҳисобланади ва агарда Йўриқномада узоқроқ муддат белгиланган бўлмаса, беш йилдан кам бўлмаган муддат давомида сақланиши лозим.

26. Профессионал иштирокчига келиб тушадиган мурожаатлар, шу жумладан аризалар ва шикоятлар кўриб чиқиш учун назоратчига юборилади ва профессионал иштирокчи томонидан белгиланган кирим ҳужжатларини рўйхатга олиш тартибига мувофиқ рўйхатга олиниши лозим.

27. Мурожаатларни кўриб чиқиш мазкур Низомда белгиланган алоҳида хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда қонун ҳужжатларига мувофиқ амалга оширилади.

28. Аризачига мурожаат, ариза ёки шикоятларни кўриб чиқиш натижалари тўғрисидаги ёзма жавоб хатида аризачи томонидан баён этилган ҳар бир далилга нисбатан асослантирилган жавоб акс эттирилиши керак.

29. Мурожаат, ариза ва шикоят юзасидан жавоб хатини профессионал иштирокчининг раҳбари ва назоратчи имзолайди.

30. Профессионал иштирокчи аризачиларга унинг томонидан хабар берилаётган маълумотларнинг тўлиқлиги ва тўғрилиги учун жавобгар бўлади.

31. Профессионал иштирокчининг раҳбари:

назоратчига унинг ўз мажбуриятларини бажарилишида ёрдам кўрсатади;

аниқланган қонун ҳужжатлари, ички ҳужжатларининг бузилишларини, шунингдек қонунбузилишини содир этилишига имкон яратувчи сабаб ва шароитларни бартараф этилишини ташкил қилади.

32. Профессионал иштирокчининг (профессионал иштирокчи филиалининг) ходимлари:

назоратчига унинг ўз мажбуриятларини бажарилишида ёрдам кўрсатадилар;

профессионал иштирокчининг бошқа ходимлари ёки бошқа шахслар томонидан содир этилиши кутилаётган қонун ҳужжатларининг, ички қоидаларнинг бузилишлари тўғрисида дарҳол назоратчига маълум қиладилар;

рўй берган манфаатлар тўқнашуви тўғрисида, шунингдек қонун ҳужжатларига мувофиқ улар манфаатдор шахслар деб топилиши мумкин бўлган битимлар тўғрисида назоратчини хабардор қиладилар;

қонун ҳужжатларига мувофиқ уларнинг аффилланган шахслари деб топилиши мумкин бўлган мижозлар тўғрисида назоратчини хабардор қиладилар;

мижозлар томонидан кўрсатилган маълумотлар бўйича узоқ вақт (бир ҳафтадан ортиқ) давомида алоқа ўрнатиш мумкин бўлмаган мижозлар тўғрисида назоратчини хабардор қиладилар.

33. Мазкур Низом талабларини бузганликда айбдор шахслар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.