56-модда. Никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш оқибатлари

Ҳақиқий эмас деб топилган никоҳ эр-хотин учун ушбу Кодексда белгиланган шахсий ва мулкий ҳуқуқ ҳамда мажбуриятларни вужудга келтирмайди.

Никоҳи ҳақиқий эмас деб топилган шахсларнинг мулкий ҳуқуқий муносабатлари Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси билан тартибга солинади.

Никоҳнинг ҳақиқий эмас деб топилиши шундай никоҳдан туғилган ёки никоҳ ҳақиқий эмас деб топилган кундан кейин уч юз кун ичида туғилган болаларнинг ҳуқуқларига таъсир этмайди.

Суд никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисида ҳал қилув қарори чиқаришда шундай никоҳ тузилиши билан ҳуқуқи бузилган эр (хотин)ни (инсофли эр (хотин)ни) ушбу Кодекснинг 118 ва 119-моддаларига мувофиқ хотин ёки эридан таъминот олиш ҳуқуқига эга деб топишга ҳақлидир, никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш вақтига қадар биргаликда орттирилган мол-мулкни бўлишга нисбатан эса, ушбу Кодекснинг 23, 27 ва 28-моддаларида белгиланган қоидаларни татбиқ этишга, шунингдек никоҳ шартномасини тўла ёки қисман ҳақиқий деб топишга ҳақлидир.

Инсофли эр (хотин) ўзига етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплашни фуқаролик қонунчилигида назарда тутилган қоидалар бўйича талаб қилишга ҳақли.

Инсофли эр (хотин) никоҳ ҳақиқий эмас деб топилганда, никоҳ тузиш давлат рўйхатига олинган вақтда танлаган фамилиясини сақлаб қолишга ҳақлидир.

ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ

1. Шарҳланаётган моддада ҳақиқий эмас деб топилган никоҳ эрхотин учун шахсий ва мулкий ҳуқуқ ҳамда мажбуриятларни вужудга келтирмаслиги  кўрсатилган.

Никоҳи ҳақиқий эмас деб топилган шахсларнинг мулкий ҳуқуқий муносабатлари Фуқаролик кодекси билан тартибга солинади.

Никоҳ ҳақиқий эмаслиги ҳақида ҳал қилув қарорида суд, бу никоҳнинг ҳуқуқий оқибатлари нафақат шахсий ҳуқуқларга, шу билан бир қаторда мулкий ҳуқуқларга ҳам таъсир қилишини асослайди.

Шуларни эътиборга олган ҳолда, агар никоҳ ҳақиқий эмас деб топилганда, инсофли эр (хотин) никоҳ тузиш давлат рўйхатига олинган вақтида танланган фамилиясини сақлаб қолишга ҳақли эканлиги кўрсатилган.

Бундай ҳуқуқ фақат «инсофли» томонга берилган бўлиб, шу билан иккинчи томонни мажбуриятларни бажаришга ҳам ундайди. Жумладан, суд никоҳни ҳақиқий эмас деб топиш тўғрисида қарор чиқаришда шундай никоҳ тузилиши билан ҳуқуқи бузилган инсофли эр ёки хотин (сохта никоҳдан бехабар бўлиши, зўрлаш, мажбурлаш билан никоҳ тузилиши тегишли инсофсиз тарафни бошқа никоҳда бўлганлик фактини яшириши ва ҳ.к.), меҳнат қобилиятини йўқотиши сабабли даъво талаблари билан алимент ундириш учун судга мурожаат этишига имконият туғилади.

Инсофли эр ёки хотиннинг алимент олишга бўлган ҳуқуқлари қонунда белгиланган, бунга кўра, агар хотин ҳомиладорлик даврида ҳамда бола туғилган кундан бошлаб уч йил давомида улар ўртасидаги ногирон бола ўн саккиз ёшига тўлгунча унга қараган ёки болаликдан 1-гуруҳ ногирони бўлган бола қарамоғида бўлган, ёрдамга мухтож собиқ хотин (эр), никоҳдан ажралгунга қадар ёки никоҳдан ажралганидан кейин бир йил давомида меҳнатга лаёқатсиз бўлиб қолган, ёрдамга муҳтож собиқ хотин (эр) никоҳдан ажралгач, беш йил ичида пенсия ёшига етмаган, ёрдамга муҳтож хотин (эр), агар эр-хотин узоқ вақт никоҳда турган бўлсалар, суд тартибида алимент талаб қилиш ҳуқуқига эгадир. Шарҳланаётган Кодекснинг 118-моддасида булардан ташқари, никоҳдан ажралгандан кейин, собиқ эр ёки хотинга тўланадиган алимент миқдори ва уни тўлаш тартиби собиқ эр-хотин ўртасидаги келишув билан белгиланиши мумкинлиги ҳам кўрсатилган.

Суд никоҳни ҳақиқий эмас деб қарор чиқаришида ҳуқуқи бузилган инсофли эр (хотин)ни моддий таъминот олишда бўлган алимент миқдо рини ҳам белгилаши лозимлиги Оила кодексининг 119-моддасида белгиланган. Ушбу ҳуқуқий меъёрга кўра, агар эр-хотин (собиқ эр-хотин) ўртасида алимент тўлаш тўғрисидаги келишув мавжуд бўлмаган ҳолларда эр ёки хотинга (собиқ эр-хотин)га суд тартибида ундириб бериладиган алимент миқдори, суд томонидан эр ёки хотин (собиқ, эр-хотин)нинг моддий ва оилавий аҳволини ҳамда тарафларнинг эътиборга лойиқ бошқа манфаатларидан келиб чиқиб, ҳар ойда пул билан тўланадиган қатъий суммада белгиланиши, бу сумма меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорининг учдан бир қисмидан оз бўлмаслиги ҳам кўрсатилган.

Никоҳнинг ҳақиқий эмас деб топилиши никоҳланувчиларнинг никоҳ давомида орттирилган мол-мулклари, умумий жамғармаларига ҳам таъсир кўрсатади. Шунинг учун ҳам никоҳи ҳақиқий эмас деб топилган шахсларнинг мулкий ҳуқуқига оид муносабатлари Оила кодекси ва Фуқаролик кодекси билан тартибга солинади.

Қонун талабларига кўра, ҳақиқий эмас деб ҳисобланган никоҳ давомида жамғарилган мулк никоҳни қайд қилдирган шахслар ўртасида эр-хотиннинг биргаликдаги умумий мулки сифатида эмас, балки фуқаролик қонунчилигида белгиланган умумий ҳиссали мулк сифатида тақсимланиши керак.

5. Ушбу модданинг бешинчи қисмига биноан инсофли эр (хотин) ўзига етказилган моддий ва маънавий зарарни қоплашни фуқаролик қонунчилиги ҳужжатларида назарда тутилган қоидалар бўйича талаб қилишга ҳақли.

Инсофли тарафга никоҳни ҳақиқий бўлмаслиги оқибатида қуйидаги моддий зазар етказилиши мумкин:

• никоҳ тузиш билан боғлиқ ҳаражатлар;
• оила қурилганлиги, никоҳ тузилганлиги сабабли амалга оширилган урф-одат, маросимларга сарфланган харажатлар (тўй харажатлари, келин салом, куёв чақирув харажатлари ва ҳ.к.);
• никоҳ тузилиши, эр-хотин биргаликда оила бўлиб яшаши зарурати сабабли инсофли тараф кўрган моддий йўқотишлар (ишдан бўшаши, тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланишни тўхтатганлиги ва ҳ.к.);
• никоҳнинг ҳақиқий эмаслиги оқибатларини бартараф этиш билан боғлиқ харажатлар.

Никоҳ ҳақиқий эмас деб топилиши, одатда, инсофли тараф учун нафақат моддий зарар келтиради, балки бошқа қатор салбий оқибатлар, ноқулайликларни пайдо қилади. Улардан бири маънавий зарар ҳисобланади.

 Олий суд Пленуми томонидан 2000 йил 28 апрелда қабул қилинган «Маънавий зарарни қоплаш ҳақидаги қонунларнинг қўллашни айрим масалалари тўғрисида»ги қарорида маънавий зарар деганда жабрланувчига қарши содир этиладиган ҳуқуқбузарлик ҳаракати (ҳаракатсизлиги) оқибатида у бошидан кечирган (ўтказган) маънавий ва жисмоний азоблар (камситиш, жисмоний оғриқ, зарар кўриш, ноқулайлик ва ҳ.к.) тушунилади деб таъриф берилади.

Маънавий зарар жисмоний азоблар натижасида ҳам келиб чиқиши мумкин. Никоҳланувчи эр (хотин) никоҳ тузаётганда ўзининг таносил касаллиги ёки ОИВ касаллигини яшириб никоҳга кириши инсофли хотин (эр)нинг мазкур касалликка чалинишига олиб келади. Касаллик бу жисмоний азоблар орқали кечувчи жараён. Демак, бунда инсофли хотин (эр) маънавий зиён кўради ва бу зарарнинг пул кўринишида қопланишини талаб қилишга ҳақли.

Маънавий зарар, тўланиши лозим бўлган мулкий зарардан қатъий назар, қопланиши ҳақидаги меъёр Фуқаролик кодексига киритилган янги қоидалардан ҳисобланиб, инсон манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилгандир (Фуқаролик кодексининг 1021-1022-моддалари).