Ўзбекистон Республикасининг Ер тўғрисидаги Қонуни ерлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш, тупроқнинг унумдорлигини тиклаш, табиий муҳитни асраш ва яхшилаш учун, хўжалик юритишнинг ҳамма шаклларини тенг ҳуқуқлар асосида ривожлантириш учун шароит яратиш мақсадида ер муносабатларини тартибга солади.

Ўзбекистон Республикасида ер муносабатлари ушбу Қонун билан ва Ўзбекистон Республикасининг ер тўғрисидаги бошқа қонун ҳужжатлари билан тартибга солиб борилади.

Тоғ, ўрмон ва сув билан боғлиқ муносабатлар, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсидан, шунингдек атмосфера ҳавосидан фойдаланиш ва уларни асрашга оид муносабатлар Ўзбекистон Республикасининг махсус қонунлари билан тартибга солинади.

Ер умуммиллий бойликдир, ундан оқилона фойдаланиш зарур ва у давлат муҳофазасидадир.

Ер участкалари қуйидагиларга мулк қилиб берилиши мумкин:

юридик ва жисмоний шахсларга, шу жумладан чет эллик юридик ва жисмоний шахсларга савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари шу объектлар жойлашган ер участкалари билан бирга хусусийлаштирилаётганда;

чет эллик юридик ва жисмоний шахсларга — дипломатия корпуси ходимларига, Ўзбекистон Республикасида аккредитация қилинган матбуот вакилларига, фирмалар, компаниялар ва халқаро ташкилотлар доимий ваколатхоналарининг ходимларига, чет эл инвестициялари иштирокидаги корхоналарда доимий асосда ишловчи шахсларга, шунингдек республикада доимий истиқомат қилаётган ва истиқомат қилиш учун гувоҳномаси бўлган шахсларга турар жой бинолари шу бинолар жойлашган ер участкалари билан бирга сотилаётганда.

Ўзбекистон Республикаси фуқаролари ер участкаси олиш ҳуқуқига эгадирлар, уни бериш шартлари ва тартиби ушбу Қонун билан ҳамда Ўзбекистон Республикасининг бошқа қонун ҳужжатлари билан белгиланади.

Ўзбекистон Республикасининг барча ерлари қайси мақсадда фойдаланишига қараб қуйидагиларга бўлинади:

1) қишлоқ хўжалик ерлари;

2) аҳоли пунктларининг ерлари (шаҳарлар, посёлкалар ва қишлоқ аҳоли пунктлари ерлари);

3) саноат, транспорт, алоқа, мудофаа ерлари ва бошқа ерлар;

4) табиатни муҳофаза қилиш, соғломлаштириш, дам олишга ва тарихий-маданий мақсадларга мўлжалланган ерлар;

5) ўрмон фонди ерлари;

6) сув фонди ерлари;

7) захира ерлар.

Кам сонли халқлар ва этник гуруҳлар яшайдиган ва хўжалик юритадиган жойларда Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан мазкур тоифадаги ерлардан фойдаланишнинг алоҳида тартиби ўрнатилиши мумкин.

Ер муносабатларини тартибга солиш соҳасида қуйидагилар посёлка ва қишлоқлар ўзини ўзи бошқарув идораларининг ихтиёрида бўлади:

шахсий ёрдамчи хўжаликни юритиш учун бериладиган ер участкалари катта-кичиклигининг меъёрларини тасдиқлаш;

посёлкалар ва қишлоқларнинг ҳудудидаги ерлардан фойдаланишни ва уларни муҳофаза этишни назорат қилиш;

ўз ихтиёрларига берилган ер захираларини тасарруф этиш;

ер участкасининг катта-кичиклигидан қатъи назар, қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг ерлари таркибига кирмайдиган посёлка ва қишлоқ аҳоли пунктлари доирасидаги ерларни эгалик қилиш, фойдаланиш учун ва ижарага бериш, шунингдек ерларни олиб қўйиш;

ер участкаларига мулкдорлик, ерга эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ҳуқуқларини шунингдек ерни ижарага олиш шартномаларини рўйхатдан ўтказиш;

фуқароларга шахсий ёрдамчи хўжалик юритиш учун, уй-жой қуриш ва унга хизмат кўрсатиш учун, шунингдек пичанзор ва мол боқиш учун бериб қўйилган ер учун ҳақ олиш;

ушбу модданинг бешинчи хатбошисида белгиланган тартибда ер бериб қўйилган корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларнинг ерга эгалик қилиш ҳамда ундан фойдаланиш ҳуқуқларини тўхтатиш.

Ер муносабатларини тартибга солиш соҳасида қуйидагилар ҳокимиятнинг шаҳар идоралари ихтиёрида бўлади:

шаҳар доирасидаги ерлардан фойдаланишни ва уларни муҳофаза қилишни назорат этиш;

ер участкасининг катта-кичиклигидан қатъи назар, шаҳар доирасида эгалик қилиш, фойдаланиш учун ва ижарага ер бериш, шунингдек ерни олиб қўйиш, қишлоқ хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг ерлари бундан мустасно;

ер участкаларини фуқароларнинг мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалигига ким ошди асосида сотиш;

ер участкаларига мулкдорлик, ерга эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ҳуқуқларини шунингдек ерни ижарага олиш шартномаларини рўйхатдан ўтказиш;

шаҳар доирасида фуқароларга, корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга бериб қўйилган ер учун ер солиғи ва ижара ҳақи ундириш;

ушбу модда биринчи қисмининг учинчи хатбошисида белгилаб қўйилган тартибда ер берилган корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларнинг ерга эгалик қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқларини тўхтатиш;

ер-кадастр ҳужжатларининг юритилишини ташкил этиш;

ер тузиш ишларини уюштириш.

Ҳокимиятнинг шаҳар таркибига кирувчи туман идоралари ер муносабатларини тартибга солиш соҳасида ҳал этадиган масалалар доирасини ҳокимиятнинг шаҳар идоралари белгилаб қўядилар.

Ер муносабатларини тартибга солиш соҳасида қуйидагилар ҳокимият туман идораларининг ихтиёрида бўлади:

ерлардан фойдаланишни ва уни муҳофаза қилишни назорат этиш;

фуқароларга, корхоналарга, муассасаларга, ташкилотларга, деҳқон хўжаликларига эгалик қилиш, фойдаланиш учун ҳамда ижарага ер бериш, шунингдек тубдан яхшилаш ишлари амалга оширилган суғориладиган ерлар, пичанзорлар ва яйловлардан ташқари қишлоқ хўжалиги учун мўлжалланган ерларни; биринчи гуруҳга мансуб ўрмонлар билан қопланган ерлардан ташқари ўрмон фонди ерларини; саноат, транспорт, алоқа, мудофаа объектлари эгаллаб турган ва бошқа мақсадларга мўлжалланган ерларни; сув фонди ерларини олиб қўйиш — битта ер эгасига ва битта ердан фойдаланувчига 10 гектаргача майдонда;

фуқароларга, корхоналарга, муассасаларга ва ташкилотларга захира ерлардан ер участкасининг катта-кичиклигидан қатъи назар, эгалик қилиш, фойдаланиш учун ҳамда ижарага ер бериш;

ер участкаларини фуқароларнинг мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалигига ким ошди асосида сотиш;

ушбу Қонуннинг 13-моддасида белгиланган эгалик қилиш ва фойдаланиш ҳуқуқларини тўхтатиш сабаблари белгиланган тартибда тасдиқланганидан кейин ерга эгалик қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқларини тўхтатиб қўйиш, посёлка ва қишлоқ ўзини ўзи бошқарув идоралари, ҳокимиятнинг туман бўйсунувидаги шаҳар идораларининг ваколат доирасига кирувчи ҳоллар бундан мустасно;

ер участкаларига мулкдорлик, ерга эгалик қилиш, ундан фойдаланиш ҳуқуқларини шунингдек ерни ижарага олиш шартномаларини рўйхатдан ўтказиш;

жамоа хўжаликлари тузилган, қайта ташкил этилган ва тугатилган ҳолларда уларнинг ерга эгалик қилиши масалаларини ҳал этиш;

ер-кадастр ҳужжатларининг юритилишини ташкил этиш;

ер тузиш ишларини ташкил этиш;

фуқароларга жамоат боғдорчилиги ва узумчилиги учун, шунингдек корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга бериб қўйилган ер учун ер солиғи ва ижара ҳақи ундириш.

Ҳокимиятнинг туман бўйсунувидаги шаҳар идоралари ер муносабатларини тартибга солиш соҳасида ҳал этадиган масалалар доирасини ҳокимиятнинг туман идоралари белгилаб қўядилар.

Ер муносабатларини тартибга солиш соҳасида қуйидагилар вилоят ҳокимият идораларининг ихтиёрида бўлади:

ерлардан фойдаланишни ва уларни муҳофаза қилишни назорат этиш;

корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга қишлоқ хўжалик эҳтиёжлари учун, давлат ва жамоатнинг бошқа эҳтиёжлари учун ушбу модданинг тўртинчи хатбошисида айтилган шартларга риоя қилган ҳолда эгалик қилиш, фойдаланиш учун ва ижарага ер бериш;

Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгилаб қўйиладиган рўйхатга мувофиқ олиб қўйиладиган ерлар, шу жумладан алоҳида муҳофаза этиладиган табиий ҳамда тарихий-маданий объектлар ва ҳудудлар эгаллаб турган ерлар, шаҳар атрофи ерлари ва шаҳарларнинг яшил зоналари ерлари, илмий-тадқиқот ташкилотлари ва ўқув юртларининг тажриба майдонлари, биринчи гуруҳга мансуб ўрмонларнинг ерларидан ташқари барча ерларни катта-кичиклигидан қатъи назар олиб қўйиш;

ер-кадастр ҳужжатларининг юритилишини ташкил этиш;

ер тузиш ишларини ташкил этиш.

Қорақалпоғистон Республикаси Олий Кенгаши ва Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгашининг ер муносабатларини тартибга солиш соҳасидаги ваколатлари Қорақалпоғистон Республикаси қонунлари билан белгилаб қўйилади.

Ер муносабатларини тартибга солиш соҳасида қуйидагилар Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ихтиёрида бўлади:

Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги ерларни посёлка ва қишлоқ ўзини ўзи бошқарув идоралари билан, ҳокимиятнинг туман, шаҳар ва вилоят идоралари билан, шунингдек ерга эгалик қилувчилар ва ердан фойдаланувчилар билан келишилган ҳолда тасарруф этиш;

ерлардан оқилона фойдаланиш, тупроқ унумдорлигини ошириш, табиатни қўриқлаш соҳасидаги бошқа тадбирлар билан комплекс тарзда ер ресурсларини муҳофаза қилиш юзасидан ҳокимият маҳаллий идоралари билан биргаликда республика дастурларини ишлаб чиқиш ва уларни бажариш;

ер тузишни ҳамда Давлат ер кадастрини юритишни ташкил этиш.

Ер қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалигини юритиш учун корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга доимий эгалик қилиш учун, қонунларда кўзда тутилган ҳолларда эса бошқа мақсадлар учун ҳам берилади.

Доимий ёки вақтинча фойдаланиш учун ер:

Ўзбекистон Республикаси фуқароларига;

саноат, транспорт ҳамда қишлоқ хўжалиги билан шуғулланмайдиган бошқа корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга;

мудофаа эҳтиёжлари учун;

диний ташкилотларга;

чет эл юридик шахслари иштирокидаги қўшма корхоналарга, халқаро бирлашмаларга ҳамда ташкилотларга берилади.

Деҳқон хўжалиги юритиш учун айрим шахсларга ер участкалари мерос қилиб қолдириш ҳуқуқи билан умрбод эгалик қилиш учун ва фойдаланиш учун берилади.

Ўзбекистон Республикаси қонунларида кўзда тутилган ҳолларда ер фойдаланиш учун бошқа ташкилотлар ва шахсларга ҳам берилади.

Ердан вақтинча фойдаланиш қисқа муддатли — уч йилгача ва узоқ муддатли — уч йилдан ўн йилгача бўлиши мумкин. Ишлаб чиқариш эҳтиёжлари талаб қилган ҳолларда бу муддатлар тегишли суратда қисқа муддатли ёки узоқ муддатли вақтинча фойдаланиш муддатларидан ортиқ бўлмаган даврга узайтирилиши мумкин. Ер участкаларидан вақтинча фойдаланиш муддатларини ана шу участкаларни берган идоралар узайтиради.

Яйлов чорвачилиги учун ер участкалари қишлоқ хўжалик корхоналарига, муассасалар ҳамда ташкилотларга 25 йилгача муддатга берилиши мумкин.

Импорт ва иншоотга мулкчилик ҳуқуқи ўтган тақдирда ана шу объектлар билан биргаликда ер участкасига эгалик қилиш ҳуқуқи ёки ундан фойдаланиш ҳуқуқи ҳам Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгилаб қўйиладиган тартибда ва шартлар асосида ўтади.

Қишлоқ хўжалик ҳамда ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг ердан доимий фойдаланиш ҳуқуқи ердан доимий фойдаланиш ҳуқуқини берувчи Давлат ҳужжати билан тасдиқланади.

Корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг ердан доимий фойдаланиш ҳуқуқи ердан фойдаланиш ҳуқуқини берувчи Давлат ҳужжати билан тасдиқланади.

Давлат ҳужжатларининг шакли, уларни рўйхатга олиш ва бериш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунларида белгиланади.

Ерни шартнома асосида ижарага муайян муддатга, қишлоқ хўжалик мақсадлари учун эса камида 10 йилга қуйидаги идоралар берадилар:

Ўзбекистон Республикаси фуқароларига — қишлоқ ва посёлка ўзини ўзи бошқарув идоралари, ҳокимиятнинг туман ва шаҳар идоралари;

ушбу маъмурий тумандаги корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга — ҳокимиятнинг туман идоралари, бошқа туманлардан келган худди шу хилдаги ерга эгалик қилувчилар ва ердан фойдаланувчиларга эса ҳокимиятнинг вилоят ва шаҳар идоралари;

республика ҳамда чет эл юридик шахслари иштирокидаги қўшма корхоналарга, халқаро бирлашмаларга ва ташкилотларга, шунингдек хорижий давлатларга, халқаро ташкилотларга, чет эл юридик шахслари ва фуқароларига Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси беради.

Қишлоқ хўжалиги корхоналари ерни ички хўжалик ижараси тартибида айрим ходимларга ва ижарачи жамоаларга бириктириб қўйишлари мумкин.

Ижара шартлари томонларнинг келишувига биноан белгиланади ва шартномада мустаҳкамланади. Ижарачи ерни ижарага олиш шартномасининг амал қилиш муддати тугаганидан кейин шартномани янгилаш учун устун ҳуқуққа эгадир.

Ер ижараси ҳақини тўлаш ва ижарани бекор қилиш тартиби Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Белгиланган тартибда ажратиб берилган (сотилган) ер участкаларигагина эгалик қилиш ва улардан фойдаланиш мумкин.

Ер участкаларини ажратиб бериш Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳамда ҳокимият ва ўзини ўзи бошқарув маҳаллий идоралари томонидан қонунларда белгилаб қўйиладиган тартибда амалга оширилади.

Эгаликдаги ёки фойдаланишдаги ер участкасини бошқа шахсларга бериш (сотиш) фақат шу участка белгиланган тартибда олиб қўйилганидан кейингина амалга оширилади.

Саноат корхоналари, темир йўллар ва автомобиль йўллари, электр узатиш линиялари, бош қувур йўллари қуриш учун, шунингдек қишлоқ хўжалиги билан боғлиқ бўлмаган бошқа эҳтиёжлар учун қишлоқ хўжалигига мўлжалланмаган ерлар ёки қишлоқ хўжалиги учун яроқсиз бўлган ерлар ёхуд сифати ёмон бўлган қишлоқ хўжалик ерлари берилади. Мазкур мақсадлар учун ўрмон фондига қарашли ерлардан ер участкалари асосан ўрмон билан қопланмаган майдонлар ёки бутазорлар ва қиммати кам ўсимликлар билан қопланган майдонлар ҳисобидан берилади.

Тегишли ер тузувчи ташкилотлар берилган (сотилган) ер участкасининг чегараларини натурада (жойнинг ўзида) белгилагунларича ва ерга эгалик қилиш ёки ундан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқлайдиган ҳужжатлар берилгунча ана шу участкага эгалик қилиш ёки фойдаланиш тақиқланади.

Ерларни бериш (сотиш) тартиби ва шартлари Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Юридик ва жисмоний шахсларнинг, шу жумладан чет эллик юридик ва жисмоний шахсларнинг ер участкаларига мулкдорлиги савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари улар жойлашган ер участкалари билан бирга хусусийлаштирилаётганда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси белгилаган тартибда танлов ёки ким ошди савдоси ўтказиш натижасида юзага келади. Танлов ёки ким ошди савдосининг зарур шарти Ўзбекистон Республикаси Давлат мулкини бошқариш ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш давлат қўмитаси ёки унинг худудий органи билан янги мулкдор ўртасида Ўзбекистон Республикасининг қонун ҳужжатларига мувофиқ шартнома тузишдан иборат.

Ер участкаларига чет эллик юридик ва жисмоний шахсларнинг — дипломатия корпуси ходимларининг, Ўзбекистон Республикасида аккредитация қилинган матбуот вакилларининг, фирмалар, компаниялар ва халқаро ташкилотлар доимий ваколатхоналари ходимларининг, чет эл инвестициялари иштирокидаги корхоналарда доимий асосда ишловчи шахсларнинг, шунингдек республикада доимий истиқомат қилаётган ва истиқомат қилиш учун гувоҳномаси бўлган шахсларнинг мулкдорлиги уларга қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда турар жой бинолари шу бинолар жойлашган ер участкалари билан бирга сотилаётганида юзага келади.

Тегишли ўзини ўзи бошқарув идоралари ҳамда ҳокимият маҳаллий идоралари ўз ваколатлари доирасида қабул қилган қарори билан қуйидаги ҳолларда барча ер участкасига ёки унинг бир қисмига эгалик қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқи тўхтатиб қўйилади:

1) ер участкасидан ихтиёрий воз кечилганда;

2) ер участкаси берилган муддат тугаганда;

3) корхона, муассаса, ташкилот, деҳқон хўжалигининг фаолияти тўхтаганда;

4) шартнома шартлари бузилганлиги сабабли ерни ижарага бериш шартномаси бекор қилинганда;

5) ердан белгиланганидан бошқа мақсадларда фойдаланилганида;

6) хизматда фойдаланиш учун ер бериб қўйишга асос бўлган меҳнат муносабатлари тўхтатилганда;

7) ер участкасидан оқилона фойдаланилмаган тақдирда, бу нарса қишлоқ хўжалиги мақсадларига аталган ерлар учун ҳосилдорлик даражаси нормативдан (кадастр баҳосига кўра) паст бўлишида ифодаланади;

8) ер участкасидан тупроқ ҳосилдорлиги пасайишига, унинг кимёвий ва радиоактив булғанишига, экология вазияти ёмонлашувига олиб борадиган усуллар билан фойдаланилган тақдирда;

9) Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгиланган муддатлар мобайнида ер солиғи, шунингдек ижара шартномасида белгиланган муддатларда ижара ҳақи узлуксиз тўланмаганида;

10) қишлоқ хўжалик ишлаб чиқариши учун бериб қўйилган ер участкасидан бир йил давомида ва ноқишлоқ хўжалик ишлаб чиқариши учун берилган ер участкасидан икки йил мобайнида фойдаланилмаганида;

11) мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик ҳуқуқини берувчи ордер ким ошди савдоси асосида олинганидан кейин ер участкасидан икки йил мобайнида фойдаланилмаганида, ер участкасига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик ҳуқуқи гаровда бўлган тақдирда эса — гаров шартномаси муддати мобайнида фойдаланилмаганида. Фойдаланилмаган ер участкалари аввалги эгаларига улар тўлаган ҳақни қайтариб берган ҳолда тортиб олинади;

12) ушбу Қонунда кўзда тутилган ҳолатларда ер олиб қўйилганида.

Қонунларда ерга эгалик қилиш ҳуқуқини, ердан фойдаланиш ва ерни ижарага олиш ҳуқуқини тўхтатишнинг бошқа ҳолатлари ҳам кўзда тутилиши мумкин.

Ер участкаларига мулкдорлик ҳуқуқини қуйидаги ҳолларда тўхтатилади:

1) савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари, шунингдек, турар жой бинолари сотилганда;

2) давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун сотиб олинганда;

3) Қонунда белгиланган ҳолларда савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари, шунингдек, турар жой бинолари мусодара этилганда.

Ушбу модда биринчи қисмининг 5, 7 ва 8-бандларида ҳамда учинчи қисмининг 2-бандида қайд этилган ҳолларда ерга мулкдорлик, эгалик қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини тўхтатиш тўғрисидаги қарор устидан судга шикоят қилиниш мумкин.

Ерга эгалик қилиш ҳуқуқи ва ердан фойдаланиш ҳуқуқини тўхтатиш тартиби Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Ер участкаси ёки унинг бир қисми давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун ер эгасининг — қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги корхонаси, муассасаси ва ташкилотининг, шунингдек фуқароларнинг розилиги бўлган тақдирда ёки ердан фойдаланувчи билан саноат, транспорт ва бошқа ноқишлоқ хўжалиги корхонаси, муассасаси ва ташкилоти билан келишилган ҳолда ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият идораларининг ўзларига бериб қўйилган ваколатларга мувофиқ чиқарган қарорига кўра олиб қўйилади.

Ер эгаси ёки ердан фойдаланувчи рози бўлмаган тақдирда ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият маҳаллий идораларининг қарорлари устидан судга шикоят қилиш мумкин.

Муайян вилоят учун кадастр баҳосига мувофиқ белгиланадиган алоҳида қимматли маҳсулдор суғориладиган ерларнинг, шунингдек алоҳида муҳофаза қилинадиган табиий ва тарихий-маданий объектлар ва ҳудудлар эгаллаб турган ерларнинг қишлоқ хўжалигига тааллуқли бўлмаган эҳтиёжлар учун олиб қўйилишига алоҳида ҳолларда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан йўл қўйилади.

Корхоналар, бинолар ва иншоотлар қуриш учун ер участкаларини олишдан манфаатдор бўлган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар лойиҳалаш ишлари бошлангунча объект қуриладиган жойи, участканинг тахминий майдони ва уни ажратиш шартларини ер эгалари ва бу ердан фойдаланувчилар, шунингдек ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият маҳаллий идоралари билан территорияни комплекс ривожлантиришни таъминлашни эътиборга олиб, олдиндан келишиб олишлари шарт.

Олдиндан келишиб олмасдан туриб, лойиҳа ишларини пул билан таъминлашга йўл қўйилмайди.

Ерларни давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун олиб қўйиш ҳамда объект қуриладиган жойни олдиндан келишиб олиш, шунингдек ер ажратиб беришни расмийлаштириш Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгиланган тартибда амалга оширилади.

Давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари ёки турар жой биноси билан бирга ер участкаларини сотиб олиш ҳокимият тегишли органларининг қарорига биноан амалга оширилиб, ушбу Қонун 19-моддасининг учинчи қисмида назарда тутилган кафолатлар билан таъминланади.

Геология-суратга олиш, қидириш, геодезия ва бошқа қидирув ишларини амалга оширувчи корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар бу ишларни ҳамма ерларда ер эгаларидан ва ердан фойдаланувчилардан ер участкаларини олиб қўймаган ҳолда амалга оширишлари мумкин.

Суғориладиган ҳайдов ерларда, боғларда, узумзорлар, тутзорлар, мевазорларда, тубдан яхшилаш ишлари амалга оширилган пичанзорлар ва яйловларда, биринчи гуруҳ ўрмонлари билан қопланган ерларда, шунингдек табиатни муҳофаза қилиш, соғломлаштириш, дам олиш ва тарих-маданият объектлари бўлган ерларда қидирув ишларини амалга ошириш учун рухсатномани тегишли суратда ҳокимиятнинг вилоят идоралари, бошқа ерларда эса ҳокимиятнинг туман ёки шаҳар идоралари узоғи билан бир йилга берадилар.

Қидирув ишларини олиб борувчи корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар иш давомида бузилган ер участкаларини белгиланган мақсадларда фойдаланиш учун яроқли ҳолатга ўз ҳисобларидан келтиришга ва ер эгаларига ҳамда ердан фойдаланувчиларга топширишга, ерлар, экинлар, дов-дарахтлар, ўрмонлар, сувлар ва бошқа табиат объектларининг, сув ва газ қувурлари, канализация, мелиорация системалари ва бошқа иншоотларнинг яроқли ҳолда сақланишини таъминлаш учун чоралар кўришга, шунингдек ерларни вақтинча эгаллаб туриш муносабати билан ер эгаларига келтирилган зарарни, шу жумладан қўлга кирмай қолган фойдани хам тўлашга мажбурдирлар.

Ўз мулкида, эгалигида, фойдаланишида ер участкалари бўлган юридик ва жисмоний шахслар ер солиғи тўлайдилар, унинг миқдори ер участкасининг сифатига, жойлашишига ва сув билан таъминланиш даражасига қараб белгиланади. Ўзини ўзи бошқарув идоралари ҳамда ҳокимият идоралари ерни ижарага берган ҳолларда ер учун ҳақ ижара ҳақи шаклида олинади, унинг миқдори томонларнинг келишувига мувофиқ белгиланади ва у ер солиғи ставкасидан кам бўлмаслиги керак.

Ер солиғи тўлашдан қуйидагилар озод қилинадилар:

1) Давлат қўриқхоналари, миллий табиат боғлари, дендрология боғлари, ботаника боғлари, буюртма қўриқхоналар, тарих ва маданият ёдгорликлари;

2) бузилган ёки қишлоқ хўжалигида фойдаланилмайдиган ерларни эгаликка ёки фойдаланишга олган корхоналар, муассасалар, ташкилотлар, коллективлар ва фуқаролар беш йил мобайнида;

3) Деҳқон хўжаликлари рўйхатдан ўтган пайтдан бошлаб дастлабки икки йил мобайнида;

4) қишлоқ хўжалик йўналишидаги илмий-тадқиқот муассасалари ва ўқув юртларининг тажриба далалари, мол ҳайдаб бориладиган йўллар, маданият, таълим, соғлиқни сақлаш, жисмоний тарбия ва спорт муассасалари,дам олиш ва соғломлаштириш иншоотлари, гидрометеорология станциялари ва постлари эгалигидаги ҳамда фойдаланишидаги ерлар — бу ташкилотларга ёрдамчи қишлоқ хўжалик ишлари олиб бориш учун бериб қўйилган ерлардан ташқари

5) кам сонли халқлар ва этник гуруҳлар истиқомат қиладиган ва хўжалик фаолияти билан машғул бўлган жойлардаги анъанавий касблар билан шуғулланувчи корхоналар;

6) сув манбалари, каналлар ва коллекторлардан фойдаланувчи сув хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари;

7) Улуғ Ватан уруши ногиронлари ва қатнашчилари ҳамда байналмилал бурчини бажарган шахслар, I ва II даражадаги меҳнат ногиронлари, I ва II даражага оид кўзи ожиз ногиронлар ва ҳарбий хизматчилар жумласидан бўлган ишлаб турган ногиронлар, боқувчисини йўқотган кўп болали оилалар, болалигидан ногиронлар;

8) бошқа корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, фуқаролар Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгиланган ҳолларда.

Ер учун тўловлар қишлоқ ўзини ўзи бошқарув идоралари, ҳокимиятнинг тегишли туман ва шаҳар идоралари бюджетларига тушади. Тўловларнинг бир қисми республика ( автоном республика) тадбирларини амалга ошириш учун Ўзбекистон Республикаси бюджетида марказлаштирилади.

Ер учун тўловлар биринчи навбатда ерларни муҳофаза қилишга, уларнинг сифатини оширишга, ер эгаларини ва ердан фойдаланувчиларни, шу жумладан ижарачиларни ана шу тадбирларни амалга оширганлик учун моддий рағбатлантиришга, шунингдек ер тузиш ишларига ва ҳудудни ижтимоий ривожлантиришга сарфланади.

Солиқ солиш тартиби ва миқдори, умумий суммадаги тўловларнинг марказлаштириладиган улуши, ер учун ҳақ ундириб олишдаги имтиёзлар Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Ер эгалари қуйидаги ҳуқуқларга эгадирлар:

1) ерда мустақил хўжалик юритиш;

2) етиштирилган қишлоқ хўжалик маҳсулоти ва уни сотишдан олинган даромадга эгалик қилиш;

3) ер участкасида мавжуд кенг тарқалган фойдали қазилмалар, ўрмонлар, кўллар, суғориш ва коллектор-зовур тармоғидан белгиланган тартибда хўжалик эҳтиёжлари учун фойдаланиш, шунингдек ернинг бошқа фойдали хоссаларини ишга солиш;

4) уй-жойлар, ишлаб чиқариш, маданий-маиший ҳамда бошқа иморатлар ва иншоотлар барпо этиш;

5) қишлоқ хўжалик экинзорларига, дарахт ва буталарга эгалик қилиш;

6) ер олиб қўйилган ёки ер участкасидан ихтиёрий равишда воз кечилган тақдирда ернинг унумдорлигини оширишга сарфланган харажатларни тўла ундириб олиш;

7) Ер участкасини ёки унинг бир қисмини ички хўжалик ижараси тартибида вақтинча фойдаланиш учун бериш;

8) Қишлоқ хўжалик экинларини, дарахт ва буталарни суғориш учун ҳамда бошқа мақсадлар учун суғориш манбалардан ва каналлардан белгиланган лимитларга мувофиқ сув олиш ҳуқуқига эгадирлар.

Ер эгалари шахсий ёрдамчи хўжалик юритиш, якка тартибда уй-жой қуриш учун ким ошди савдоси асосида олинган ер участкасига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик ҳуқуқини кредитлар олиш учун гаровга қўйишлари мумкин.

Ер эгалари қуйидагиларни бажаришга мажбурдирлар:

1) ердан кўзланган мақсадларда самарали фойдаланиш, тупроқ, унумдорлигини ошириш, ишлаб чиқаришнинг табиатни муҳофаза қилиш технологияларини қўллаш, ўз хўжалик фаолияти натижасида ҳудудида экология вазияти ёмонлашишига йўл қўймаслик;

2) ушбу Қонунда кўзда тутилган ерларни муҳофаза қилишга оид туркум тадбирларни амалга ошириш;

3) ер солиғини ўз вақтида тўлаб туриш;

4) ерга эгалик қилувчи ва ердан фойдаланувчиларнинг, шу жумладан, ижарачиларнинг ҳуқуқларини бузмаслик.

Ердан фойдаланувчилар қуйидаги ҳуқуқларга эгадирлар:

1) ерни бериш шартларига мувофиқ ундан фойдаланиш;

2) ер участкасидаги мавжуд кенг тарқалган фойдали қазилмалар, ўрмонлар, сув объектларидан белгиланган тартибда фойдаланиш, шунингдек ернинг бошқа фойдали хоссаларини ишга солиш;

3) ер берган ўзини ўзи бошқарув идораси ва ҳокимият идорасининг розилиги билан уй-жой, ишлаб чиқариш иморатлари, маданий-маиший бинолар ва бошқа иншоотлар қуриш;

4) ердан фойдаланиш тўхтатилган тақдирда ерни яхшилаш учун ўз ҳисобидан сарфланган маблағни ундириш;

5) қишлоқ хўжалик экинзорлари, етиштирилган қишлоқ хўжалик маҳсулоти ва уни сотишдан келган даромадга эгалик қилиш;

6) Ер участкасини ёки унинг бир қисмини ҳокимият маҳаллий идораларининг қарорига биноан вақтинча фойдаланиш учун бериш;

7) Қишлоқ хўжалик экинларини, дарахт ва буталарни суғориш учун ҳамда бошқа мақсадлар учун суғориш манбалардан ва каналлардан белгиланган лимитларга мувофиқ сув олиш.

Ердан фойдаланувчилар қуйидагиларни бажаришга мажбурдирлар:

1) ердан уни бериш чоғида белгилаб қўйилган мақсадлар ва шартларга мувофиқ фойдаланишни таъминлаш;

2) ўзига берилган ердан самарали фойдаланиш, ишлаб чиқаришнинг табиатни муҳофаза қилувчи технологиясини қўллаш, ўз хўжалик фаолияти натижасида ҳудудда экология вазияти ёмонлашувига йўл қўймаслик;

3) ушбу Қонунда кўзда тутилган ерларни муҳофаза қилишга оид туркум тадбирларни амалга ошириш;

4) ер солиғини ёки ер учун ижара ҳақини ўз вақтида тўлаб туриш;

5) ер эгаларининг, ердан фойдаланувчи бошқа кишиларнинг, шу жумладан ижарачиларнинг ҳуқуқларини бузмаслик;

6) фойдали қазилма конларини кавлаш учун, қурилиш ва бошқа ишларни амалга ошириш учун берилган қишлоқ хўжалик ерлари ва ўрмонзорларни эҳтиёж қолмаганидан кейин қишлоқ хўжалиги, ўрмон ёки балиқ хўжалигида фойдаланиш учун яроқли ҳолга, мазкур ишлар бошқа ерларда амалга оширилган, ҳолларда эса — белгиланган мақсадларда фойдаланиш учун ўз ҳисобидан яроқли ҳолатга келтириш;

7) фойдали қазилма конларини кавлаш чоғида, шунингдек бошқа ишларни амалга ошириш пайтида ўзларига фойдаланиш учун берилган ер участкаларидан ташқарида қишлоқ хўжалик экинзорлари, ўрмонлар ва бошқа ерларга салбий таъсир кўрсатишнинг олдини олиш ёки уни мумкин қадар чеклаш чора-тадбирларини назарда тутиш ва амалга ошириш.

Ўзбекистон Республикаси қонунларига мувофиқ ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар бошқа бурчларга ҳам эга бўлишлари мумкин.

Давлат, хўжалик ва бошқа идоралар ҳамда ташкилотларнинг ерга эгалик қилувчилар ва ердан фойдаланувчилар фаолиятига аралашиши тақиқланади, ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар Ўзбекистон Республикаси қонунларини бузган ҳоллар бундан мустаснодир.

Ер эгалари ва ердан фойдаланувчиларнинг бузилган ҳуқуқлари Ўзбекистон Республикаси қонунларида кўзда тутилган тартибда тикланиши керак.

Ер эгалари ва ердан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқлари фақат Ўзбекистон Республикаси қонунларида кўзда тутилган ҳоллардагина табиатни ҳамда инженерлик коммуникацияларини муҳофаза қилиш ва бошқа ер эгаларининг ҳамда ердан фойдаланувчиларнинг, шу жумладан ижарачиларнинг манфаатларини, шунингдек фуқароларнинг хавфсизлигини кўзлабгина чекланиши мумкин.

Ер эгаларининг ва ердан фойдаланувчиларнинг ҳуқуқларини бузиш орқали етказилган зарар тўла ҳажмда қопланиши керак.

Зарарни қоплаш тўғрисидаги низоларни, агар томонларнинг бири фуқаро бўлса, — суд кўриб чиқади, корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, шунингдек тадбиркорлик, қишлоқ хўжалиги ёки ўрмон хўжалиги фаолияти билан шуғулланаётган фуқаролар ўртасидаги низоларни эса хўжалик судлари кўриб чиқади.

Ўзбекистон Республикаси фуқароларига берилган ер участкалари уларнинг хоҳишига кўра ҳокимиятнинг туман ёки шаҳар идоралари томонидан аввалги ерига тенг қийматли ер участкалари ажратилгач, шу ер участкаси олиб берилаётган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар янги жойда олиб қўйилаётганининг ўрнига уй-жойлар, ишлаб чиқариш бинолари ва бошқа иморатларни қуриб берганидан кейин ҳамда ушбу Қонуннинг 50-моддасига мувофиқ бошқа барча зарарларни тўла ҳажмда тўлаганидан кейин давлат ёки жамоат эҳтиёжлари учун қайтариб олиниши мумкин.

Колхозлар, совхозлар, қишлоқ хўжалик илмий тадқиқот муассасалари ва ўқув хўжаликларининг, бошқа давлат, кооператив, жамоат қишлоқ хўжалик ва ўрмон хўжалиги корхоналарининг ерлари уларнинг хоҳишига кўра олиб қўйилган иморатлар ўрнига уй-жойлар, ишлаб чиқариш бинолари ва бошқа иморатлар қуриб берилганидан кейин ҳамда ушбу Қонуннинг 50-моддасига мувофиқ бошқа барча зарарлар тўла ҳажмда тўланганидан кейин давлат ёки жамоат эҳтиёжлари учун қайтариб олиниши мумкин.

Юридик ва жисмоний шахслар мулки бўлган савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари, шунингдек турар жой бинолари ер участкалари билан бирга давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун мулкдорни камида бир йил олдин огоҳ этиб, бозор нархида сотиб олиниши мумкин.

Ўзбекистон Республикаси фуқаролари:

шахсий ёрдамчи хўжаликни юритиш учун;

деҳқон хўжалиги юритиш учун;

якка тартибда уй-жой қуриш ва уни ободонлаштириш учун;

коллектив боғдорчилик ва узумчилик учун;

анъанавий халқ ҳунармандчилиги учун умрбод мерос қилиб қолдириладиган тарзда эгалик қилиш учун ер участкасини олиш ва ким ошди асосида сотиб олиш ҳуқуқига эгадирлар.

Ўзбекистон Республикаси қонунларида бошқа мақсадларда эгалик қилиш учун ҳам ер участкалари бериш кўзда тутилиши мумкин.

Уй-жойга, чорбоққа нисбатан эгалик ҳуқуқи фуқарога ўтган (сотиб олинган, хусусийлаштирилган, ҳадя қилинган ёхуд меросга қолган) тақдирда ана шу иморатларга бўлган эгалик ҳуқуқи билан бирга ушбу иморатлар жойлашган барча ер участкасига эгалик ҳуқуқи ҳам унга ўтади.

Юридик ва жисмоний шахслар, шу жумладан чет эллик юридик ва жисмоний шахслар савдо ҳамда хизмат кўрсатиш соҳаси объектларини, чет эллик юридик ва жисмоний шахслар эса, шунингдек турар жой биноларини ҳам шу объектлар ёки бинолар жойлашган ер участкалари билан бирга қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда ва шартларда сотиб олиш ҳуқуқига эгадирлар.

Ҳар бир колхоз хонадонига, совхозлар ва бошқа қишлоқ хўжалик ҳамда ўрмон хўжалик корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари ишчи ва хизматчиларининг оилаларига, шунингдек қишлоқ жойларида яшовчи ўқитувчилар, врачлар ва бошқа мутахассисларнинг оилаларига умрбод мерос қилиб қолдириладиган эгалик ҳуқуқи билан ёрдамчи қишлоқ хўжалигини юритиш учун суғориладиган ерларда 0, 25 гектаргача ва суғорилмайдиган ерларда 0,50 гектаргача томорқа ери берилади, бинолар ва ҳовлилар эгаллаган майдон ҳам шу жумлага киради.

Ўзларига қарашли айрим аҳоли пунктлари шаҳар худуди таркибига қўшиб юборилган жамоа хўжаликлари ва давлат хўжаликларида узлуксиз беш йилдан ортиқ ишлаган ва ҳамон ишлаб келаётган колхозчиларнинг, давлат хўжаликлари ишчи ва хизматчиларининг, шунингдек ўқитувчилар, шифокорлар ва бошқа мутахассисларнинг оилаларига умрбод мерос қилиб қолдириладиган эгалик қилиш ҳуқуқи билан уларнинг иш жойидан ёрдамчи қишлоқ хўжалигини юритиш учун шу хўжаликда белгилаб қўйилган миқдорда томорқа ери берилади (бинолар ва ҳовлилар эгаллаган майдон ҳам шу жумлага киради).

Шахсий ёрдамчи хўжаликни юритиш учун бериладиган ер участкаларининг аниқ майдони ер ресурсларининг мавжудлигига қараб ва фуқароларнинг оилалари ижтимоий ишлаб чиқаришда иштирок этишини ҳисобга олган ҳолда, жамоа хўжалигида, бошқа жамоа корхоналарида — уларнинг юқори бошқарув идоралари томонидан, давлат хўжалигида, бошқа қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги давлат корхоналари, муассасалари ва ташкилотларида — уларнинг маъмурияти томонидан, уларнинг уставларида назарда тутилган ҳолларда эса ана шу корхона, муассаса ва ташкилотларнинг кенгашлари томонидан белгиланади, мазкур Кенгашларнинг қарорлари қишлоқ ва посёлка ўзини ўзи бошқарув идоралари томонидан тасдиқланади.

Шахсий ёрдамчи хўжалик юритиш учун 0,06 гектаргача ер участкалари мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгаликка ким ошди асосида сотилади.

Фуқароларга шахсий ёрдамчи хўжалик юритиш учун ер бериш (сотиш) тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Ер участкасига эга бўлмаган ёки шахсий ёрдамчи хўжаликни юритиш учун муайян колхозда, совхозда ёки бошқа қишлоқ хўжалик корхонаси, муассасаси ва ташкилотида белгилаб қўйилганидан камроқ миқдорда ер участкасига эга нормалар доирасида якка тартибда қўшимча экинзорлар берилади.

Қишлоқ жойларда яшайдиган ва чорва моллари бўлган фуқароларга ер бор бўлса, вақтинча фойдаланиш учун пичан ўриш ва молини боқишга ер участкалари берилади.

Транспорт, ўрмон хўжалиги, ўрмон саноати, алоқа,сув, балиқчилик, овчилик хўжаликлари, шунингдек халқ хўжалиги бошқа тармоқларининг корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари ўзлари эгалик қилаётган ёки фойдаланаётган ерлардан ўз ходимларининг айрим тоифаларига хизмат юзасидан ер ажратиб берадилар.

Шаҳарлар ва посёлкаларида, шунингдек қишлоқ хўжалик ҳамда ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалар ва ташкилотларнинг ер эгалиги таркибига кирмаган қишлоқ аҳоли пунктларида якка тартибда уй-жой қуриш ва уй-жойларни ободонлаштириш учун умрбод мерос қилиб қолдириладиган эгалик ҳуқуқи билан Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгиланган тартибда ҳар бир оилага 0,06 гектаргача ер участкалари берилади.

Якка тартибда уй-жой қуриш учун 0,04 гектаргача ер участкалари мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгаликка ким ошди асосида сотилади.

Деҳқон хўжалиги юритиш учун айрим шахсларга мерос қилиб қолдириш ҳуқуқи билан умрбод эгалик қилиш учун, фойдаланиш учун ёки ижарага камида ўн йил муддатга ер участкаси берилади.

Деҳқон хўжалиги юритиш учун бериладиган ер участкасининг ҳажми маҳаллий шароитларда, шунингдек деҳқон хўжалигининг миқдорий таркибини ҳисобга олган ҳолда ҳар бир ҳол учун ҳокимиятнинг туман идоралари томонидан белгиланади.

Деҳқон хўжалиги юритиш учун шахсларга ер бериш тартиби қонунларда белгилаб қўйилади».

Қишлоқ хўжалик эҳтиёжлари учун бериб қўйилган ёки ана шу мақсадларга аталган ерлар қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар деб ҳисобланади.

Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар қуйидагиларга берилади:

1) Ўзбекистон Республикаси фуқароларига — шахсий ёрдамчи қишлоқ хўжалигини, шахсий боғдорчилик, полизчилик ва чорвачиликни юритиш учун;

2) Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг кооперативларига (ширкатларига) — жамоа боғдорчилиги, узумчилик ва полизчилик учун;

3) Ўзбекистон Республикаси фуқароларига, қишлоқ хўжалиги билан шуғулланувчи корхоналарига, муассасалари ва ташкилотларига — товар қишлоқ хўжалигини юритиш учун;

4) илмий-тадқиқот, ўқув муассасалари ва бошқа қишлоқ хўжалик муассасаларига, қишлоқдаги ишлаб чиқариш — техник билим юртларига ва умумий таълим мактабларига — тадқиқот, таълим мақсадлари, илғор тажрибани тарғиб қилиш учун товар қишлоқ хўжалигини юритиш учун;

5) қишлоқ хўжалигига дахлдор бўлмаган корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга, шунингдек диний ташкилотларга — ёрдамчи қишлоқ хўжалигини юритиш учун.

Ўзбекистон Республикаси қонунларида кўзда тутилган ҳолларда қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар қишлоқ хўжалигини юритиш учун, шунингдек ўзга мақсадлар учун бошқа ташкилотларга ва шахсларга бериб қўйилиши мумкин.

Қишлоқ хўжалигида фойдаланиш ва суғориш учун яроқли бўлган, сув ресурслари шу ерларни суғоришни таъминлай оладиган суғориш манбаи билан боғланган доимий ёки муваққат суғориш тармоғига эга бўлган ерлар суғориладиган ерлар ҳисобланади.

Сув хўжалиги идоралари суғориладиган ери бўлган ер эгалари ва ердан фойдаланувчиларни манбаларнинг серсувлигини ҳисобга олган ҳолда белгиланган лимитлар бўйича Ўзбекистон Республикасининг сув тўғрисидаги қонунларига мувофиқ белгиланадиган тартибда таъминлашлари шарт.

Суғориладиган ерлар алоҳида муҳофаза қилиниши лозим, уларни суғорилмайдиган ерлар сирасига ўтказилиши тупроқ-мелиоратив шароитларни ва ерларнинг сув билан таъминланганлигини, улардаги мавжуд сув ресурсларини ва бу сувларга белгиланган лимитларни эътиборга олиб, ҳокимиятнинг вилоят идоралари томонидан Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси билан келишиб амалга оширилади.

Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларга эга бўлган колхозлар, совхозлар, бошқа корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар фан ва илғор тажриба ютуқлари асосида, маҳаллий шароитларни эътиборга олиб:

1) ижтимоий-иқтисодий ривожланиш режаларида тупроқ унумдорлигини ошириш ва ерлардан оқилона фойдаланиш юзасидан аниқ тадбирларни кўзда тутишга;

2) зона шароити ва хўжаликнинг ихтисослашувига мувофиқ илмий асосланган алмашлаб экишларни деҳқончиликнинг энг самарали ва иқтисодий жиҳатдан оқилона тадбирларини жорий этишга;

3) мелиоратив жиҳатдан нобоп суғориладиган ерларни бутунлай қайта ишлашга, пичанзор ва яйловларга сув чиқариш ва уларни ҳолатини яхшилашга;

4) хўжаликнинг суғориш ва коллектор-зовур тармоғини ҳамда улардаги иншоотларни техникавий жиҳатдан тузук ҳолатда сақлашга;

5) қишлоқ хўжалик ишлаб чиқаришини суғориладиган ерларнинг шўр босиши ва ботқоқланишига, ерларнинг ва сув манбаларининг булғаниши ва зарарланишига йўл қўймайдиган усулларда амалга оширишга;

6) қишлоқ хўжалик экинлари ва дов-дарахтларини парвариш қилишнинг сув тежаладиган технологиясини суғоришнинг илғор усулларини жорий этишга;

7) ушбу Қонуннинг 53-моддасига ҳамда бошқа қонун ҳужжатларига биноан ерларни муҳофаза қилиш чора-тадбирларини кўришга мажбурдирлар.

Қишлоқ хўжалиги билан шуғулланувчи корхоналар, муассасалар ҳамда ташкилотлар жамоат қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини юритиш учун ерни доимий эгалик қилишга оладилар. Мазкур корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар қўшимча ер участкаларини ижарага олишлари мумкин.

Қишлоқ хўжалиги билан шуғулланувчи корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар агросаноат бирлашмалари, комбинатлари, агрофирмалар ва бошқа тузилмалар таркибига кирганида ҳам уларнинг ерга бўлган ҳуқуқи сақланиб қолади.

Қишлоқ хўжалиги билан шуғулланувчи корхоналар, муассасалар ҳамда ташкилотларга бериб қўйилган ерлар жамоат фойдаланишидаги ерлардан ва фуқаролар эгалик қиладиган томорқа ерларидан иборат бўлади.

Қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар ҳокимиятнинг тегишли вилоят идораларининг қарорига мувофиқ ер ажратиш лойиҳаларига асосан ерлари олиб қўйилаётган ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар билан, шунингдек уларнинг юқори идоралари билан келишилган ҳолда қишлоқ хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларига, диний ва бошқа ташкилотларга бериб қўйилади.

Янги тузилаётган қишлоқ хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг ерга доимий эгалигини расмийлаштириш ҳамда тугатилаётган ва қайта тузилаётган (бўлиб ёки қўшиб юборилаётган)ларининг ерга эгалик қилиш ҳуқуқларини тўхтатиш, уларни тузиш, тугатиш ёки қайта тузиш тўғрисида ваколатли идоралар томонидан қарорлар қабул қилинганидан кейин ҳокимиятнинг тегишли вилоят идораларининг қарорига биноан амалга оширилади.

Қишлоқ хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларига, қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларни доимий эгалик қилиш учун бериб қўйиш хўжалик фаолияти учун қулай чегараларда амалга оширилади, қишлоқ хўжалиги корхоналари, муассасалари ҳамда ташкилотларининг ерлари қуроқ бўлишига, ўзга ерларга суқилиб кириб қолишига ва бошқа камчиликларга эга бўлишига, қоида тариқасида, йўл қўйилмайди.

Қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари эгалигидаги қуроқ ерларни, ўзга ерларга суқилиб кириб қолган ерларни ва бошқа камчиликларни тугатиш уларнинг давлат ер тузиш лойиҳа ташкилотлари билан ўзаро келишувига биноан хўжаликлараро ер тузилиши тартибида ўтказилади».

Қишлоқ хўжалиги соҳасидаги колхозлараро, давлат-кооператив корхоналари ва ташкилотларига (колхозлараро бўрдоқичилик хўжаликларига, паррандачилик фермалари ва шу кабиларга) қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар жамоа корхонасининг юқори бошқарув идораси, корхона ва ташкилот маъмуриятининг қарорига биноан, уларнинг уставларида назарда тутилган ҳолларда эса ана шу корхоналар ва ташкилотларнинг кенгашлари томонидан, ушбу Қонуннинг 28-моддасида белгиланган тартибда берилади.

Ҳокимиятнинг тегишли вилоят идоралари қарорига биноан жамоа ва давлат хўжаликлари ҳамда қишлоқ хўжалиги корхоналари ва ташкилотларнинг (илмий-тадқиқот, ўқув ташкилотлари, ёрдамчи қишлоқ хўжаликларидан ташқари) бўлинмалари негизида тузиладиган ҳамда улардан чиқадиган кооперативларга хўжалик юритишнинг тенг шароитлари яратилиши зарурлигини эътиборга олган ҳолда ўзлари илгари ишлаб келган ерлардан ер участкалари берилади. Бу ер участкалари мазкур корхоналарнинг ерлари таркибидан олиб қўйилиши лозим. Ер участкаларини бериш тартиби ва шартлари қонунлар билан белгиланади.

Меҳнаткашларнинг дам олиши учун шароит яратиш, уларнинг сиҳат-саломатлигини мустаҳкамлаш, шаҳарларда ва посёлкаларда, шунингдек қишлоқ аҳоли пунктларида яшаб турган ҳамда томорқа участкаси ва полизига эга бўлмаган ёшлар ва фуқароларни меҳнатга жалб этиш учун корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг илтимосига биноан боғдорчилик ва узумчилик учун умрбод мерос қилиб қолдириладиган эгалик қилишга ва полизчилик учун вақтинча фойдаланишга ер участкаси бериб қўйилади.

Боғдорчилик ва узумчилик учун ер участкалари шаҳарларнинг кўкаламзор зонаси ташқарисида ёки бошқа аҳоли пунктлари чегарасидан ташқари аҳоли пунктлари территориясининг кенгайиш истиқболларини эътиборга олиб сув ресурслари ва улардан лимитлар ажратиш имконияти мавжуд бўлган тақдирда захира ерлардан ва ўрмон фондининг дарахтзорга айлантириш мўлжалланмаган ерларидан ажратиб берилади. Захира ерлар ҳамда боғдорчилик ва узумчилик учун яроқли ўрмон фонди бўлмаган тақдирда колхозлар, совхозлар, корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ёрдамчи хўжалиги ерларининг қишлоқ хўжалигига яроқли бўлмаган ерлари истисно тариқасида берилиши мумкин.

Сув ресурслари ҳамда уларга лимит ажратиш имкониятлари бўлган тақдирда аҳоли пунктлари ерларидан, яқин йиллар ичида бошқа мақсадларда фойдаланишга мўлжалланмаган захира ерлардан ва ўрмон фонди ерларидан полизчилик учун вақтинча фойдаланиб туришга ер участкалари берилади. Полизчилик учун ноқишлоқ хўжалик корхоналари, муассасалар ва ташкилотларнинг вақтинча фойдаланилмаётган ерлари, бундай ерлар бўлмаган тақдирда эса — колхозлар, совхозлар ва бошқа қишлоқ хўжалик корхоналари, муассасалари ҳамда ташкилотларининг кам ҳосил ерлари берилиши мумкин.

Полизчилик учун берилган ер участкаларидан сабзавот, картошка ва полиз экинлари етиштиришда фойдаланилади. Улардан уй-жой бинолари ва бошқа катта иншоотлар қуриш учун фойдаланиш тақиқланади. Бу участкаларда жамоа фойдаланадиган вақтинчалик иморатлар ва иншоотларни қуришга ер участкаларини ажратган идора рухсат бериши мумкин.

Боғдорчилик, узумчилик ва полизчилик учун бериладиган ер участкаларининг ҳажми боғдорчилик-узумчилик ширкатининг аъзоси бўлган ҳар бир кишига 0,06 гектаргача ва полизчилик ширкатининг аъзоси бўлган ҳар бир кишига 0,08 гектаргача ҳисобдан белгиланиб, кўчалар очиш, жамоа иморатлари ва иншоотлари қуриш зарурлиги ҳисобга олинади.

Коллектив боғдорчилик, узумчилик ва полизчилик учун ер бериш ҳамда ундан фойдаланиш тартиби ва шартлари Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Саноат, транспорт ва бошқа ноқишлоқ хўжалик корхоналари, муассасалари ва ташкилотларига, шунингдек диний ташкилотларга ана шу корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг ишчилари ва хизматчиларини қишлоқ хўжалик маҳсулотлари билан таъминлашни яхшилаш, шунингдек, ошхоналар, болалар муассасалари, мактаблар, касалхоналар, кексалар ва ногиронлар уйларини, санаторийлар, дам олиш уйлари ва ҳоказоларни таъминлаш мақсадида фойдаланилмаётган ёки самарасиз фойдаланилаётган ерлар, Ўзбекистон Республикаси Қонунларида кўзда тутилган ҳолларда эса бошқа қишлоқ хўжалик ерлари ҳам ёрдамчи қишлоқ хўжалигини юритиш учун доимий эгалик қилиш ҳуқуқи билан берилиши мумкин.

Шаҳар ва посёлка доирасидаги барча ерлар шаҳарлар ва посёлкалар ерларига киради.

Бу ерлар таркибига қуйидагилар киради:

1) шаҳар қурилиши ерлари;

2) умумий фойдаланиладиган ерлар;

3) қишлоқ хўжалигида фойдаланиладиган ва бошқа ерлар;

4) шаҳардаги дарахтзорлар эгаллаб турган ерлар;

5) темир йўл, сув, ҳаво, қувур транспорти, кон саноати ерлари ва бошқа ерлар.

Шаҳар доираси Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгаши, посёлка доираси эса ҳокимият вилоят идоралари томонидан белгиланади ва ўзгартирилади.

Шаҳар доирасидаги ҳамма ерлар ҳокимият шаҳар идоралари, посёлка доирасидаги ерлар эса посёлка ўзини ўзи бошқарув органлари ихтиёридадир.

Шаҳарлар ва посёлкаларда ер участкалари ҳокимият шаҳар идоралари ҳамда посёлка ўзини ўзи бошқарув идоралари қарорларига асосан берилади. Бу қарорларда режалаштириш ва қурилиш олиб боришнинг тасдиқланган лойиҳаларига мувофиқ ерларни эгалик қилиш, фойдаланиш учун ва ижарага бериш шартлари белгиланади.

Корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ҳокимият шаҳар идоралари ҳамда посёлка ўзини ўзи бошқарув идораларининг қарорига мувофиқ ўзларига бириктириб қўйилган ерлардан вақтинча фойдаланиш учун бошқа корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга ер участкалари беришлари мумкин.

Шаҳарларда ва посёлкаларда ер участкалари ҳокимият шаҳар идоралари ҳамда посёлка ўзини ўзи бошқарув идораларининг қарори асосида олиб қўйилади, сотиб олинади.

Шаҳарларда, посёлкаларда қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг қишлоқ хўжалиги мақсадларида фойдаланаётган ерлари ва бошқа ерларнинг олиб қўйилиши ушбу Қонуннинг 14-моддасида белгиланган тартибда тегишли посёлка ўзини ўзи бошқарув идораларининг, ҳокимиятнинг туман, шаҳар ва вилоят идораларининг қарорлари билан тасдиқланади.

Фуқаролар эгалигидаги, мевали дарахтлар ва буталар билан банд бўлган ер участкаларини олиб қўйиш ёки фуқароларга қарашли шахсий мулк ҳуқуқидаги уй-жойларни бузиш билан боғлиқ ҳолда ер участкаларини олиб қўйиш уларга бошқа обод турар жой биноси берилганидан ёки уларнинг хоҳишига кўра тенг қийматли ер участкаси берилган ва янги уй қуриб ёки эски уй кўчириб берилганидан сўнг, шунингдек кўрилган зарар қиймати тўла ҳажмда қопланганидан кейин ҳокимият шаҳар ва вилоят идораларининг қарори асосида амалга оширилади.

Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ерлар ер эгалари ҳамда ердан фойдаланувчилар қилган харажатлар тўланмай ва кўрган зарар қиймати қопланмасдан суд тартибида олиб қўйилади.

Шаҳар ва посёлка қурилиши ерларига уй-жой, коммунал-маиший, маданий-маърифий, саноат, савдо, маъмурий ва бошқа бинолар ҳамда иншоотлар қурилган ва шундайларни қуриш учун берилган ҳамма ерлар киради.

Шаҳар ва посёлка қурилиши ерлари корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга капитал қурилишнинг уй-жой ҳамда маданий-маиший, саноат ва бошқа турлари учун фойдаланишга берилади, фуқароларга эса якка тартибда уй-жой қуриш ва уни ободонлаштириш учун умрбод эгалик қилишга берилади.

Вақтинча қурилиш учун фойдаланилмаётган шаҳар ва посёлканинг қурилиш ерлари енгил турдаги объектлар (чодирлар, дўконлар, реклама иншоотлари ва ҳ.к.) қуриш учун ва ўзга эҳтиёжлар учун вақтинча фойдаланишга ёки ижара шартлари билан берилиши мумкин.

Агар ер участкасида бир ёки бир неча мулкдорга қарашли бир ёки бир неча иморат бўлса, ер участкасига барча иморат эгалари умумий эгалик қиладилар ёки ундан биргаликда фойдаланадилар, деб ҳисобланади.

Участканинг ёки ундаги иморатнинг у ёки бу қисми коммунал хизмат (ёритиш, канализация, водопровод, суғориш қурилмалари ва ҳ.к.), ер участкаларининг эгалари ёки ундан фойдаланувчилар эса—мустақил кириб-чиқиш имконидан маҳрум бўлиб қоладиган ер участкасининг бўлинишига йўл қўйилмайди.

Агар ер участкасига хўжалик бинолари (гараж, отхона, молхона, омборхона, ертўла ва ҳ.к.) қуриш ушбу участкада жойлашган корхоналар, муассасалар, ташкилотларнинг ёки турар жой биноларида яшаётган фуқароларнинг манфаатларига зарар келтирса, бундай қурилишларни амалга оширишга йўл қўйилмайди.

Табиий офат ёки бошқа сабаблар билан иморат бузилиб кетган тақдирда бузилган иморатнинг эгаси иморат бузилган кундан бошлаб икки йилдан кечиктирмасдан иморатни тиклашга ёки ана шу участкада янги иморат қуришга киришса, бузилган иморат эгасининг ер участкасига эгалик қилиш ёки ундан фойдаланиш ҳуқуқи сақланиб қолади. Шаҳарни планлаштириш ва унга иморат солиш лойиҳасида ана шу ер участкасидан бошқача тарзда фойдаланиш назарда тутилган ҳолларда бундан мустаснодир. Бундай ҳолларда бузилган иморатнинг эгасига Ушбу шаҳар ичида бошқа ер участкаси ёки бошқа обод турар жой биноси берилади.

Шаҳарлар ва посёлкаларининг умумий тарзда фойдаланиладиган ерларига қуйидагилар киради:

майдонлар, кўчалар, тор-кўчалар, йўллар, соҳил бўйи кўчалари ва ҳ.к.;

аҳолининг маданий-маиший эҳтиёжларини қондириш учун ва дам олиш учун фойдаланиладиган ерлар (ўрмон боғлар, боғлар, хиёбонлар, боғчалар шунингдек шаҳар ичидаги ариқ тармоқлари эгаллаган ерлар).

Умумий тарзда фойдаланиладиган ерлар маълум бир корхона, муассаса, ташкилот ва фуқароларга бириктириб қўйилмайди ҳамда бевосита ҳокимиятнинг шаҳар идоралари ва посёлка ўзини ўзи бошқарув идораларининг ихтиёрида бўлади.

Шаҳарлардаги соҳилбўйи кўчалари ва сув ҳавзаларининг қирғоқларидан биринчи навбатда дам олиш ва спорт учун фойдаланилади.

Умумий тарзда фойдаланиладиган ерларда бу ер нима мақсадда хизмат қилса, фақат шунга мос келадиган иморат ва иншоотлар қуришга рухсат берилади.

Умум фойдаланишдаги ерлардан ҳокимиятнинг шаҳар идоралари ёки посёлкаларнинг ўзини ўзи бошқарув идоралари қарорига мувофиқ енгил иморат ва иншоотлар (савдо расталари, дўкончалар, реклама иншоотлари ва шу кабилар) қуришда вақтинча фойдаланиш учун ижара шартларида корхоналар, ташкилотлар, муассасалар ва фуқароларга ер участкалари берилиши мумкин.

Шаҳарлар ва посёлкаларидаги қишлоқ хўжалигида фойдаланиладиган ва бошқа ерларга қишлоқ хўжалик корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг мулки бўлган ҳайдаладиган ерлар, боғлар, узумзорлар, тутзорлар, мевазорлар, полизлар, питомниклар, яйловлар, суғориш ва йўл тармоғи, иморатлар, ҳовлилар, майдонлар эгаллаб турган ва бошқа ерлар киради.

Шаҳарлар ва посёлкалари доирасидаги қишлоқ хўжалигида фойдаланиладиган ва бошқа ерларга қишлоқ хўжалик ҳамда ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари уй-жойлар, маданий-маиший ҳамда ишлаб чиқариш иморатларини ҳокимиятнинг шаҳар идоралари ёки посёлка ўзини ўзи бошқарув идоралари билан келишилган ҳолда жойлаштирадилар.

Шаҳар ўрмонлари эгаллаб турган ерлар аҳолининг дам олишини ташкил этишга, шаҳардаги соя-салқинликни, атмосфера ҳавосининг ҳолатини ва санитария-гигиена шароитларини яхшилашга, аҳолининг маданий ва дид эҳтиёжларини қондиришга, шаҳар ҳудудини сув ва шамол таъсирида емирилишдан муҳофаза қилишга мўлжалланади. Улар таркибида бўлиб, дарахтзорлар билан банд бўлмаган ер участкаларидан спорт майдонлари ташкил этиш ва бошқа эҳтиёжлар учун фойдаланилади.

Шаҳар ва шаҳар посёлкаларидаги темир йўл, сув, ҳаво, қувур транспорти, кон саноати ерлари ва бошқа ерларга корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар зиммасига юклатилган махсус вазифаларни амалга ошириш учун уларга бериб қўйилган ерлар киради.

Фойдаланиш учун бериладиган ер участкасида жойлаштириладиган иморат ва иншоотлар рўйхати участка ажратиш учун талабнома бериш чоғида бошланғич маълумотларда белгиланади. Фойдаланиш даврида қўшимча иморатлар ва иншоотлар ҳокимиятнинг шаҳар идораси ёки посёлка ўзини ўзи бошқарув идорасининг ана шу ишларни амалга ошириш учун қўшимча қарор қабул қилганидан кейин жойлаштирилади.

Қишлоқ аҳоли пунктлари ерларига ер тузиш тартибида ана шу пунктлар учун белгилаб қўйилган чегаралар доирасидаги ҳамма ерлар киради.

Қишлоқ аҳоли пунктларининг ерлари қуйидагилардан иборат:

1) қишлоқ аҳоли пунктларининг қишлоқ ўзини ўзи бошқарув идоралари ихтиёридаги ерларидан. Ана шу аҳоли пунктларининг чегаралари доирасида қишлоқ ўзини ўзи бошқарув идоралари эгалик қилиш, фойдаланиш учун ва ижарага ер участкалари бериш тўғрисида қарорлар қабул қилади;

2) қишлоқ аҳоли пунктларининг қишлоқ хўжалик ҳамда ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари ихтиёридаги ерларидан. Бу аҳоли пунктларида ерлар Ушбу Қонуннинг 12-моддасида белгиланган тартибда берилади.

Қишлоқ аҳоли пунктларининг доираси ҳокимиятнинг туман идоралари томонидан уларни планлаштириш, қуриш ҳамда хўжалик ичида ер тузиш лойиҳаларига мувофиқ белгиланади ва ўзгартирилади.

Қишлоқ аҳоли пунктларининг ерларидан фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Қишлоқ хўжалик ва ўрмон хўжалик корхоналари, муассасалари ҳамда ташкилотларининг қишлоқ аҳоли пунктлари шаҳар доирасига киритилгач, қишлоқ хўжалик мақсадларидаги ерлар жумласидан чиқарилади ва тегишли шаҳар ерлари таркибига киритилади.

Бундай айрим бинолар ва иншоотлар уларга хизмат кўрсатиш учун зарур бўлган ер участкалари билан бирга колхозлар, совхозлар ва бошқа хўжалик ҳамда ўрмон хўжалик корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг хоҳишига кўра доимий фойдаланиш учун улар ихтиёрида қолдирилиши мумкин, қолган бинолар ва иншоотларнинг ҳақи ва шу аҳоли пунктлари ҳудудида қилинган бошқа харажатлар эса ер эгаларига маҳаллий бюджетдан тўланади.

Зиммасига юкланган вазифаларни бажариш учун тегишли корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга бериб қўйилган ерлар саноат, транспорт, алоқа, мудофаа ва бошқа мақсадларга мўлжалланган ерлар, деб эътироф этилади.

Саноат, транспорт, алоқа, мудофаа ва бошқа мақсадларга мўлжалланган ерлардан фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Саноат ерлари жумласига саноат корхоналарига, шу жумладан ундирма саноат, энергетика корхоналарига ишлаб чиқариш ва ёрдамчи бинолар ва иншоотлар қурилишига доимий фойдаланиш учун бериб қўйилган ерлар киради.

Транспорт ерлари жумласига темир йўл, ички сув транспорти, автомобиль, ҳаво ва қувур транспорти корхоналарига транспорт иншоотлари, қурилмалари ва бошқа объектларни ишлатиш, сақлаб туриш, қуриш қайта қуриш, таъмирлаш, такомиллаштириш ва ривожлантириш бўйича улар зиммасига юклатилган махсус вазифаларни амалга ошириш учун доимий фойдаланишга бериб қўйилган ерлар киради.

Алоқа ерлари жумласига алоқа линияларини ҳамда ана шу линияларда иншоотларни жойлаштириш учун алоқа, радиоэшиттириш, телевидение ва ахборот корхоналари, муассасалари ва ташкилотларига доимий фойдаланиш учун бериб қўйилган ерлар киради.

Транспорт ерлари, кабель, радиореле ва алоқанинг ҳаво линияларига қарашли ерларда Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгилаб қўйилган тартибда муҳофаза зоналари ўрнатилади.

ССР Қуролли Кучлари, чегара, ички ва темир йўл қўшинлари ҳарбий қисмлари, муассасалари, ҳарбий ўқув юртлари, корхоналари ва ташкилотларининг жойлашиши ва доимий фаолияти учун бериб қўйилган ерлар мудофаа эҳтиёжлари учун керакли ерлар деб эътироф этилади.

Бошқа мақсадлар учун мўлжалланган ерлар жумласига корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар фойдаланиладиган, қишлоқ хўжалик ерлари, аҳоли пунктлари, саноат, транспорт, алоқа, мудофаа, табиатни муҳофаза қилиш, соғломлаштириш, дам олиш ва тарихий-маданий мақсадларга хизмат қиладиган ерлар таркибига, шунингдек ўрмон ва сув фондлари таркибига кирмаган барча қолган ерлар киради.

Саноат, транспорт, алоқа, мудофаа ва бошқа йўналишдаги ер корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга фойдаланишга ер бериш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Саноат, транспорт, алоқа ва халқ хўжалиги бошқа тармоқларининг корхоналари, муассасалари ва ташкилотлари ўзлари фойдаланмаётган ерларни ҳокимият туманлар ва шаҳар идоралари қарорига мувофиқ қонунларда белгилаб қўйилган тартибда ва шартларда қишлоқ хўжалик мақсадлари учун фуқаролар, жамоа хўжаликлари, давлат хўжаликлари, деҳқон хўжаликлари, бошқа корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга вақтинча фойдаланишга берадилар.

Табиатни муҳофаза қилишга мўлжалланган ерлар жумласига белгиланган тартибда корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга махсус мақсадлар учун берилган давлат қўриқхоналари, миллий ва дендрология боғлари, ботаника боғлари, заказниклар (овчиликка мўлжалланган ерлар бундан мустасно), табиатнинг мўъжизавий ерлари киради.

Бу ерлардан ўзга мақсадларда фойдаланиш ман этилади.

Давлат қўриқхоналари, миллий ва дендрология боғлари, ботаника боғлари, заказниклар (овчиликка мўлжалланган ерлар бундан мустасно), табиатнинг мўъжизавий ерлари режимини таъминлаш учун муҳофаза зоналари таъсис этилиб, ушбу зоналарнинг ерларида уларнинг режимига риоя этилишини таъминлашга зарарли таъсир этадиган фаолият тақиқлаб қўйилади.

Табиатни муҳофаза қилишга мўлжалланган ерлардан фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгилаб қўйилади.

Дарднинг олдини олиш ва даволаш ташкил этиш учун қулай табиий шифобахш омилларга эга бўлган, тегишли муассасалар ва ташкилотларга доимий фойдаланиш учун белгиланган тартибда бериб қўйилган ер участкалари соғломлаштиришга мўлжалланган ерлар жумласига киради.

Соғломлаштиришга мўлжалланган ерлардан фойдаланиш ҳамда санитария муҳофазаси округларини белгилаш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Аҳолининг уюшган тартибда оммавий дам олиши ва туризм учун тегишли муассасалар ва ташкилотларга берилган ерлар дам олишга мўлжалланган ерлардир.

Дам олишга мўлжалланган ерларда дам олишга халал берадиган фаолият билан шуғулланиш ман этилади.

Дам олишга мўлжалланган ерлардан фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Тегишли муассасалар ва ташкилотларга доимий фойдаланиш учун бериб қўйилган тарих-маданият қўриқхоналари, меъмориал боғлар, мақбаралар, археология ёдгорликлари ерлари, тарих ва маданият ёдгорликлари жойлашган ерлар тарих-маданият аҳамиятига молик ерлар қаторига киради.

Бу ерларда ўзга мақсадларда фойдаланиш ман этилади.

Тарих-маданият аҳамиятига молик ерлардан фойдаланиш, улар теварагида муҳофаза зоналарини ҳамда бинолар қуришни тартибга солувчи зоналарни жорий қилиш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Ўрмон билан қопланган, шунингдек ўрмон билан қопланмаган бўлса ҳам ўрмон хўжалиги эҳтиёжи учун бериб қўйилган ерлар ўрмон фонди ерлари деб эътироф этилади.

Ўрмонзорлар барпо этиш, жарликларнинг кенгайишини тўхтатиш, шаҳарлар ва саноат марказлари теварагида ихота ўрмонзорлар ва кўкаламзор майдонлар яратиш мақсадида бошқа мақсадларга мўлжалланган ерлар ўрмон фонди ерлари таркибига белгиланган тартибда ўтказилиши мумкин.

Ҳокимиятнинг туман идоралари ўрмон хўжалиги юритиш учун колхозлар, совхозлар ва бошқа қишлоқ хўжалик корхоналарига, муассасаларига ва ташкилотларига ижара шартлари асосида вақтинча фойдаланишга беришлари мумкин.

Ўрмон фонди ерларида фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикасининг махсус қонунлари билан белгиланади.

Белгиланган тартибда сув хўжалиги эҳтиёжлари учун корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга бериб қўйилган сув-ҳавзалари (дарёлар, кўллар, сув омборлари, каналлар, денгизлар ва ҳ.к.) музликлар, ботқоқликлар, гидротехника ва бошқа сув иншоотлари эгаллаб турган ерлар, шунингдек сув ҳавзаларининг қирғоқлари бўйлаб ажратиб қўйилган минтақадаги ерлар сув фонди ерлари жумласига киради.

Дарёлар, магистрал каналлар ва коллекторлар, сув таъминоти, аҳолининг даволаш ҳамда маданий-соғломлаштириш эҳтиёжларига хизмат қиладиган манбалар қирғоғи бўйлаб Ўзбекистон Республикаси Қонунларида белгилаб қўйилган тартибда сувни муҳофаза қилиш зоналари ва қирғоқ бўйи минтақалари ажратилади.

Дарёлар, магистрал каналлар, коллекторлар, сув омборлари ва бошқа сув ҳавзаларининг қирғоқ бўйи минтақалари табиатни муҳофаза қилиш эҳтиёжлари учун ер эгаларидан ва ердан фойдаланувчилардан олиб қўйилиши мумкин.

Сув фонди ерларидан фойдаланиш тартиби Ўзбекистон Республикасининг махсус қонунлари билан белгиланади.

Доимий эгалик қилиш ва фойдаланиш учун фуқаролар, корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга берилмаган ҳамма ерлар захира ерлардир. Буларга ушбу Қонуннинг 13-моддасига мувофиқ эгалик қилиш ва фойдаланиш ҳуқуқи тўхтатилган ерлар ҳам киради.

Захира ерлар ҳокимиятнинг туман идораларининг ихтиёрида бўлади ва ушбу Қонунга мувофиқ кўпроқ қишлоқ хўжалиги мақсадлари учун эгалик қилиш, фойдаланишга ва ижарага беришга мўлжалланади. Ҳокимиятнинг туман идоралари маҳаллий аҳамиятга молик захира ерларнинг айрим участкаларини ўз қарорлари билан қишлоқ ўзини ўзи бошқарув идоралари ихтиёрига беришлари мумкин.

Ерларни олиб қўйиш ёки вақтинча эгаллаб туришдан;

сув ҳавзалари, сув таъминоти манбалари, курортлар теварагида, дарёлар, каналлар, сув ташламалари, йўллар, қувурлар, электр таъминоти ва алоқа линиялари, шунингдек бошқа объектлар ёқасида муҳофаза, санитария ва иҳота зоналари ўрнатилиши муносабати билан ҳуқуқлари чекланишидан;

давлат қўриқхоналари, буюртма қўриқхоналар, миллий табиат боғлари, табиат ёдгорликлари, сув ҳавзалари, сув таъминоти манбалари, курортлар теварагида, дарёлар, каналлар, сув ташламалари, йўллар, қувурлар, электр таъминоти ва алоқа линиялари ёқасида муҳофаза, санитария ва иҳота тегралари белгиланиши муносабати билан ҳуқуқлари чекланишидан.

Зарарнинг ўрнини олиб қўйилаётган ер участкалари берилган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, шунингдек фаолияти ер эгалари ва ердан фойдаланувчиларнинг, шу жумладан ижарачиларнинг ҳуқуқлари чекланишига ёки яқин атрофдаги ерларнинг сифати ёмонлашишига олиб борадиган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгилаб қўйиладиган тартибда қоплайдилар.

Зарарнинг ўрнини қоплаш ҳамда унинг миқдорини аниқлаш билан боғлиқ бўлган низоларни суд ёки хўжалик судлари ўз ваколатларига мувофиқ ҳал қиладилар.

Қишлоқ хўжалиги ерлари ва ўрмонзорларни, шу жумладан фуқаролар мулки бўлган ва улар фойдаланиб турган қишлоқ хўжалиги ерларини олиб қўйиб, улардан қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалигини юритиш билан боғлиқ бўлмаган мақсадда фойдаланиш, ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар, шу жумладан ижарачилар ҳуқуқининг чекланиши ёки корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар фаолиятининг таъсири натижасида ер сифатининг ёмонлашувидан қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги ишлаб чиқариши кўрган нобудгарчиликнинг ўрнини ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият идораларига қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалигини юритиш билан боғлиқ бўлмаган эҳтиёжлар учун олиб қўйилган қишлоқ хўжалик ерлари ва ўрмонзорлар берилган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, шунингдек объектлари атрофида муҳофаза, санитария ва ҳимоя зоналари белгиланиб, қишлоқ хўжалиги ва ўрмончилик ерларини оборотдан чиқариб юборган ёки мазкур ерларни у қадар қиймати бўлмаган ерларга айлантириб қўйган корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар қоплайдилар. Бу нобудгарчиликларнинг ўрни ушбу Қонуннинг 50-моддасида кўзда тутилган зарарларни тўлашдан ташқари қопланади.

Қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги ишлаб чиқаришининг нобудгарчиликлари қуйидаги ҳолларда қопланмайди:

ер участкалари якка тартибда уй-жой қуриш учун олиб қўйилганида;

ер участкалари мактаблар, интернатлар, болалар уйлари, мактабгача тарбия ва даволаш муассасалари қуриш учун олиб қўйилганида.

Ўзбекистон Республикаси Қонунларида корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги ишлаб чиқаришнинг нобудгарчиликларини қоплашдан озод қилинадиган ўзга ҳоллар ҳам белгилаб қўйилиши мумкин.

Қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги ишлаб чиқаришининг ўрни қопланиши керак бўлган нобудгарчиликлари миқдори ва уни аниқлаш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Қишлоқ хўжалик ишлаб чиқариши нобудгарчиликлари ўрнини қоплаш тарзида тушган маблағлардан янги ерларни ўзлаштириш, суғориладиган ерларни комплекс реконструкциялаш, коллектор зовур тармоғини қуриш ва қайта қуриш ҳамда суғориладиган ерларни текислаш ва сув билан таъминланишини ошириш, маданий суғориладиган яйловларни яратиш ҳамда тиклаш, пичанзорлар ва яйловларни тубдан яхшилаш, тупроқнинг унумдорлигин ошириш, шунингдек ерлар олиб қўйилиши ва бошқаларга берилиши муносабати билан бузилган ер тузилишига доир ҳужжатларга тузатиш киритиш ёки лойиҳа ва бошқа ҳужжатларни тузиш учун фойдаланилади.

Ҳокимиятнинг вилоят идораларининг қарорига мувофиқ бу маблағлардан қишлоқ хўжалик маҳсулотлари етиштиришни кўпайтиришга қаратилган бошқа тадбирларни амалга ошириш йўлида ҳам фойдаланиш мумкин.

Ўрмон хўжалиги ишлаб чиқариши нобудгарчиликларнинг ўрнини қоплаш тарзида тушадиган маблағлар алоҳида ҳисобга олинади ва улардан ўрмонлар ва ўрмон минтақалари барпо этиш ва тиклаш, қумликларда, сув ҳавзалари ва дарёларнинг қирғоқ бўйларида дарахтзорлар барпо этиш учун ҳамда ўрмонзорларнинг ҳолатини яхшилашга қаратилган бошқа тадбирларни амалга ошириш учун фойдаланилади.

Ерларни муҳофаза қилиш ердан оқилона фойдаланиш, ер қишлоқ хўжалик оборотидан асоссиз равишда тортиб олинишининг олдини олиш, зарарли антропоген таъсирдан ҳимоя қилиш, шунингдек тупроқ унумдорлигин тиклаш ва ошириш, ўрмон фонди ерларининг самарадорлигини юксалтиришга қаратилган ҳуқуқий, ташкилий, иқтисодий ва бошқа тадбирлар силсиласини қамраб олади.

Ерларни муҳофаза қилиш мураккаб табиий ҳосилалар (экосистемалар) бўлмиш экинзорларга уларнинг зона ва минтақа хусусиятларини эътиборга олиб комплекс ёндашиш асосида амалга оширилади.

Ерлардан оқилона фойдаланиш силсиласи табиатни муҳофаза қилиш ва ресурсларни тежаш руҳида бўлиши ҳамда тупроқнинг сақланишини, ўсимлик ва ҳайвонот дунёсига, геология жинсларига ва атроф-муҳитнинг бошқа таркибий қисмларига таъсир ўтказиш чекланишини назарда тутмоғи керак.

Ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар, шу жумладан ижарачилар:

ҳудудни оқилона ташкил этадилар;

тупроқнинг унумдорлигини, шунингдек ернинг бошқа хусусиятларини тиклайдилар ва оширадилар;

ерларни сув ва шамол таъсирида нурашдан, селдан, сув босишдан, ботқоқланишдан, қайта шўр босишдан, тақирлашишдан, берчлашишдан, ишлаб чиқариш чиқитлари, кимёвий ва радиоактив моддалар билан буғланишдан, уни нобуд қиладиган бошқа жараёнлардан ҳимоя қиладилар;

экинзорларни бута ва майда дов-дарахтлар, ёввойи ўтлар босиб кетишидан, ерларнинг маданий-техникавий ҳолатини ёмонлаштирадиган бошқа жараёнлардан ҳимоя қиладилар;

ҳосилдан қолган қишлоқ хўжалик ерларидаги тупроқ ҳосилдорлигини қайта тиклашнинг бошқа усуллари бўлмаган тақдирда бу ерлардан фойдаланишни тўхтатиб қўядилар;

бузилган ерларни қайтадан экинзорга айлантирадилар, уларнинг унумдорлигини ва бошқа фойдали хоссаларини оширадилар;

ерларни бузиш билан боғлиқ бўлган ишларни ўтказиш чоғида тупроқнинг унумдор қатламини сидириб оладилар, ундан фойдаланадилар ва уни сақлаб қоладилар.

Давлат идоралари умумиттифоқ ва республика дастурлари доирасида ерларни муҳофаза қилиш юзасидан зарур чора-тадбирларни кўрадилар.

Ҳосилдан қолган қишлоқ хўжалик ерларидан фойдаланишни тўхтатиб қўйиш тартиби Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Объектлар, иморатлар ва иншоотларни жойлаштириш, лойиҳалаш, қуриш ва ишга тушириш оид экологик талаблар Ўзбекистон Республикасининг табиатни муҳофаза қилиш тўғрисидаги Қонунлари билан белгиланади. Янги ҳамда таъмирланадиган объектларни, иморатлар ва иншоотларни жойлаштириш, лойиҳалаш, қуриш ва ишга тушириш, шунингдек ерларнинг ҳолатига салбий таъсир кўрсатадиган янги технологияларни жорий этиш чоғида ерларни муҳофаза қилиш тадбирлари кўзда тутилиши ва амалга оширилиши керак.

Ерларни ҳосилдан қолишдан ёки бузилишдан ҳимоя қилиш воситалари билан таъминланмаган объектларни ишга тушириш ва шундай технологиялардан фойдаланиш тақиқланади.

Ерларнинг ҳолатига таъсир қиладиган объектларнинг жойлаштирилиши Ўзбекистон Республикаси Қонунларида белгиланадиган тартибда ер тузиш, табиатни муҳофаза қилиш идоралари ва бошқа идоралар билан келишиб олинади.

Ерлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни иқтисодий рағбатлантириш — ер эгалари ва ердан фойдаланувчиларнинг, шу жумладан ижарачиларнинг ва деҳқончилик қилаётган фуқароларнинг тупроқ ҳосилдорлигини сақлаб қолиш ва қайта тиклашдан, ишлаб чиқариш фаолиятининг салбий оқибатларидан ерларни ҳимоя қилишдан манфаатдорлигини оширишга қаратилган ва:

бошқаларнинг айби билан бузилган ерларни тиклаш учун республика ёки маҳаллий бюджетлардан маблағ ажратишни;

қишлоқ хўжалик соҳасида ўзлаштириш ёки ишларни бажариш лойиҳасида кўзда тутилган даврда ҳолатини яхшилаш босқичида бўлган ер участкаларини ҳақ тўлашдан озод этишни;

енгил шартлар билан кредитлар беришни;

бошқаларнинг айби билан бузилган ер участкаларидан вақтинча фойдаланишни тўхтатиш натижасида даромад камайишининг ўрнини бюджет маблағи ҳисобидан қисман қоплашни;

ерларнинг сифатини яхшилаганлик, илмий асосланган алмашлаб экишларни ўзлаштирганлик, тупроқнинг ҳосилдорлиги ва ўрмон фонди ерларининг самарадорлигини оширганлик, экологик соф маҳсулот ишлаб чиқарганлик учун рағбатлантириш;

Ўзбекистон Республикасининг табиатни муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонунларида кўзда тутилган бошқа чора-тадбирларни ўз ичига олади.

Ерлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни иқтисодий жиҳатдан рағбатлантириш билан боғлиқ тадбирларни амалга ошириш тартиби Ўзбекистон Республикаси қонунлари билан белгиланади.

Ерлардан фойдаланиш ва уларнинг муҳофазаси устидан давлат назоратининг вазифалари — барча давлат ва жамоат идораларини, корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар, шунингдек фуқаролар томонидан — ердан самарали фойдаланиш ва уни муҳофаза қилиш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг Ер тўғрисидаги қонунларининг талабларига риоя этилишини таъминлашдан иборат.

Ердан фойдаланиш ҳамда уни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини ҳокимият ва ўзини ўзи бошқарув маҳаллий идоралари, шунингдек бу ишга махсус вакил қилинган идоралар амалга оширадилар.

Касаба союзлари, ёшлар ташкилотлари, табиатни муҳофаза қилиш жамиятлари, илмий жамиятлар ва бошқа жамоат ташкилотлари, шунингдек фуқаролар ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан назоратни амалга оширишда давлат идораларига ёрдам берадилар.

Ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш устидан давлат назоратини амалга ошириш тартиби Ўзбекистон Республикаси Қонунлари билан белгиланади.

Ер мониторинги ер таркибидаги ўзгаришларни ўз вақтида аниқлаш, уларга баҳо бериш, салбий жараёнларнинг олдини олиш ва оқибатларини тугатиш учун ер фондининг ҳолатини кузатиб туриш системасидан иборат. Мониторинг структураси, мазмуни ва уни амалга ошириш тартибини Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси белгилайди.

Давлат ер кадастри ерлардан оқилона фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилишни ташкил этиш, ер муносабатларини, ер тузилишини тартибга солиш, ер учун тўланадиган ҳақ миқдорини асослаш, хўжалик фаолиятига баҳо бериш мақсадида ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият идораларини, манфаатдор корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқароларни ер тўғрисидаги маълумотлар билан таъминлашга мўлжаллангандир.

Давлат ер кадастри ерларнинг ҳуқуқий тартиби, уларни ерга эгалик қилувчиларга, ердан фойдаланувчиларга, ер категорияларига қараб тақсимлаш тўғрисидаги, ерларнинг сифат характеристикаси ва халқ хўжалик қиймати тўғрисидаги зарур маълумотлар ва ҳужжатлар системасидан иборат.

Давлат ер кадастрини юритиш топография-геодезия, картография, тупроқ, необотаника ва бошқа текширувлари ҳамда изланишлари, ерга эгалик қилиш ва ердан фойдаланувчиларни рўйхатга олиш, ерларни ҳисобга олиш ва уларга баҳо бериш билан таъминланади.

Давлат ер кадастрини ер тузиш идоралари бутун республика учун ягона тартиб асосида давлат бюджети маблағлари ҳисобидан амалга оширадилар.

Давлат ер кадастрини юритиш тартибини Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси белгилайди.

Суғориладиган ерларда сув хўжалиги идоралари давлат бюджети маблағлари ҳисобидан мелиоратив кадастр юритадилар.

Ер тузиш ердан фойдаланиш ва уни муҳофаза қилишни ташкил этишга, ер тўғрисидаги қонунларни, ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият идораларининг қулай экологик муҳитни вужудга келтиришга ва табиий манзарани яхшилашга оид қарорларини амалга оширишга қаратилган тадбирлар системасини ўз ичига олади.

Ер тузиш ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият идораларининг қарорига ёки манфаатдор министрликлар, идоралар, корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг, шунингдек ижарачилар ва деҳқончилик хўжаликларининг аризаларига мувофиқ амалга оширилади.

Ер тузилишини прогнозлаш мақсадида ва лойиҳалаш олдидан, хўжаликлараро ҳамда хўжаликлар ичида амалга ошириладиган турларга бўлинади.

Прогнозлаш мақсадидаги ҳамда лойиҳалаш олдидан бажариладиган ер тузиш ишларига қуйидагилар киради:

1) республика ва унинг регионларининг ер-сув ресурсларидан фойдаланиш ҳамда уларни муҳофаза қилиш схемаларини ишлаб чиқиш;

2) районлар, областларнинг ер тузилиши схемаларини ишлаб чиқиш;

3) ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш билан боғлиқ прогнозларни, республика ва регионал программаларни ишлаб чиқиш;

4) табиатни алоҳида муҳофаза қилиш, дам олиш ва қўриқхона режимидаги ҳудуднинг жойлашишини ва чегаралари белгиланишини асослаш.

Хўжаликлараро ер тузилишига қуйидагилар киради:

1) жойнинг ўзида қишлоқлар, посёлкалари, районлар, шаҳарлар, областлар ва Ўзбекистон Республикасининг чегараларини белгилаш;

2) ерларнинг жойлашишидаги ноқулайликларни бартараф этган ҳолда янги ер эгалигини ва ердан фойдаланишни ташкил этиш ҳамда мавжуд ер эгалиги ва ердан фойдаланишларни тартибга солиш лойиҳаларини тузиш;

3) янги ташкил этилаётган, бўлинаётган ҳамда йириклаштирилаётган қишлоқ хўжалик корхоналари, муассаса ва ташкилотларига ер ажратиб бериш лойиҳаларини тузиш;

4) давлат ва жамоат эҳтиёжлари учун корхоналар, муассасалар ва ташкилотларга ер ажратиб бериш лойиҳаларини тузиш;

5) жойнинг ўзида ер участкаларини ажратиб бериш, ерга эналик қилиш ва ундан фойдаланиш ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларни тайёрлаш.

Хўжаликлараро ер тузилиши ишлари маъмурий районлар ёки бир-бирлари ўзаро боғланган хўжаликлар доирасида, Ўзбекистон Республикаси қонунларида белгилаб қўйилган тартибда амалга оширилади.

Хўжаликлараро ер тузиш лойиҳалари бошқа районлар ёки шаҳарлар ва посёлкалари ҳудудига тегишли бўлган ҳолларда уларнинг чегараларини ўзгартириш масалалари ўша жойда маъмурий-территориал тузилмаларнинг чегараларини белгилаш тартибида ҳал қилинади.

Хўжаликлараро ер тузилиши лойиҳалари тасдиқланганидан кейин натурага (жойга) кўчирилиб, фойдаланиладиган ерларнинг чегаралари белгиланган нусхадаги чегара белгилари билан ажратилади.

Хўжалик ичидаги ер тузилиши қишлоқ хўжалик корхоналари, муассасалар ва ташкилотларнинг, шунингдек ижарага берилган ерларнинг ва деҳқон хўжаликларининг ҳудудини хўжалик ичида ташкил этиб, илмий асосланган алмашлаб экишни жорий қилишни, барча қишлоқ хўжалик ерларини (пичанзорларни, яйловларни, боғлар, узумзорларни ва бошқаларни) жойлаштиришни тупроқнинг сув ва шамол таъсирида нурашига қарши кураш тадбирларини ишлаб чиқишни, шунингдек суғориладиган ерларни комплекс қайта тузишни ўз ичига олади.

Ер тузиш тартиби ерлардан фойдаланиш ва уларни муҳофаза қилиш билан боғлиқ бўлган бошқа лойиҳалар ҳам ишлаб чиқилиши мумкин.

Хўжалик ичида ер тузиш лойиҳаларининг амалга оширилиши устидан муаллиф назорати олиб борилади, муаллиф назорати ер тузилишининг таркибий қисмидир.

Ер тузиш ишлари таркибида топография-геодезия, картография, тупроқ, геоботаника ва бошқа тадқиқотлар ҳамда изланишларни олиб бориш кўзда тутилади.

Жойда маъмурий-территориал тузилмаларнинг чегараларини ўрнатишга доир материаллар Ўзбекистон Республикаси Қонунларида белгилаб қўйиладиган тартибда, бошқа прогноз ҳамда лойиҳа ишлаб чиқишдан олдинги ер тузиш ишларига доир материаллар эса тармоқ кўрсатмаларига мувофиқ кўриб чиқилади ва тасдиқланади.

Хўжаликлараро ва хўжалик ичидаги ер тузиш лойиҳалари жамоа хўжаликларида — хўжалик аъзоларининг умумий йиғилиши ёки вакиллар йиғилиши томонидан, давлат хўжаликлари ва бошқа қишлоқ хўжалиги ҳамда ўрмон хўжалиги корхоналари, муассасалари ва ташкилотларида — маъмурият томонидан, уларнинг уставларида назарда тутилган ҳолларда эса ана шу корхоналар, муассасалар ва ташкилотларнинг кенгашлари томонидан кўриб чиқилади ва қабул қилинади, шунингдек манфаатдор ташкилотлар билан келишилади.

Хўжаликлараро ер тузиш ҳамда қишлоқ хўжалик корхоналари, муассасалари ва ташкилотларига ер ажратиб бериш лойиҳалари ҳокимиятнинг вилоят идоралари томонидан тасдиқланади.

Хўжалик ичидаги ер тузиш лойиҳалари ҳокимиятнинг туман идоралари томонидан тасдиқланади.

Ер тузиш лойиҳаларига ўзгаришлар ушбу лойиҳаларни тасдиқлаган идораларнинг рухсати билан киритилади.

Ер тузишни давлатнинг ер тузувчи ташкилотлари бюджет маблағлари ҳисобидан амалга оширади.

Қишлоқ хўжалик экинзорларини жойлаштириш, ерларни тубдан яхшилаш ва муҳофаза қилиш, ернинг сув ва шамол таъсирида нурашига қарши ва мелиоратив тадбирларни амалга оширишга оид ер тузиш лойиҳалари ер эгалари ва ердан фойдаланувчиларнинг ташаббусига мувофиқ, уларни ўз ҳисобларидан амалга оширилиши мумкин.

Корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқаролар ўртасидаги ер хусусидаги низолар ҳокимият идоралари томонидан ушбу Қонунда белгиланган ваколатларга мувофиқ, суд ёки хўжалик судлари томонидан қонунларда белгиланган тартибда ҳал қилинади.

Ерга доир низолар, башарти томонлар ёки томонларнинг бири савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаси объектлари, шунингдек турар жой бинолари билан бирга улар жойлашган ер участкаларининг мулкдори бўлса, суд томонидан ҳал қилинади.

Ерга оид муносабатлар билан боғлиқ бўлган мулкий низолар суд ёки хўжалик судлари томонидан уларнинг ваколатларига мувофиқ ҳал қилинади.

Қишлоқлар ёки посёлкалар ҳудудида ерга эгалик қилиш ва ердан фойдаланиш масалаларида фуқаролар ўртасида чиққан низолар тегишли ўзини ўзи бошқарув идоралари томонидан ҳал қилинади.

Шаҳар ҳудудида ерга эгалик қилиш ва ердан фойдаланиш масалаларида корхоналар, муассасалар, ташкилотлар билан фуқаролар ўртасида чиққан низолар, шунингдек фуқаролараро низолар ҳокимиятнинг шаҳар идоралари томонидан ҳал қилинади.

Ерга эгалик қилиш ва ердан фойдаланиш масалаларида маҳаллий бўйсунувдаги корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ўртасида, шунингдек мазкур корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар билан фуқаролар ўртасида чиққан низолар ҳокимиятнинг туман идоралари томонидан ҳал қилинади.

Томонларнинг бири республикага бўйсунувчи корхона, муассаса ва ташкилот бўлган ҳоллардаги низолар ҳамда бир вилоятнинг турли туманларига қарашли корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ўртасида чиққан низолар ҳокимиятнинг вилоят идоралари томонидан ҳал қилинади.

Турли вилоятларга ёки вилоятлардан бири ва Қорақалпоғистон Республикасига қарашли корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ўртасида ер тўғрисида чиққан низоларни ҳал қилиш Ўзбекистон Республикасининг Вазирлар Маҳкамаси тасарруфига киради.

Ўзбекистон Республикасининг корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг бошқа давлат ҳудудидаги ерга эгалик қилиш ва ундан фойдаланиш масалаларига оид низолар, шунингдек бошқа давлатларнинг корхоналари, муассасалари ва ташкилотларининг Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги ерга эгалик қилиш ҳамда ундан фойдаланиш масалаларига оид низолар Ўзбекистон Республикаси ва манфаатдор давлат вакилларидан тенглик асосида тузиладиган комиссия томонидан кўриб чиқилади.

Шаҳарлар, посёлкалар ва қишлоқ аҳоли манзилгоҳларида умумий ер участкасидан фойдаланиш тартиби хусусида якка тартибда қурилган иморатларга бирга эгалик қилувчилар ўртасида чиққан низолар судлар томонидан кўриб чиқилади.

Умумий ер участкасидан фойдаланиш тартиби фуқароларга тегишли иморатларнинг қисмларини ҳисобга олган ҳолда белгиланади.

Ер хусусидаги низо юзасидан чиқарилган қарор унда кўрсатилган муддатда ижро этилади.

Ҳокимият маҳаллий идораларининг ер хусусидаги низо юзасидан чиқарган қарорига томонларнинг бири норози бўлган тақдирда томонлардан бири фуқаро бўлганида судга, ер хусусидаги низо корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар ўртасида чиққанида эса — Ўзбекистон Республикасининг хўжалик судларига шикоят қилиниши мумкин.

Қарор устидан шикоят қилиниши унинг ижросини тўхтатиб қўймайди.

Ер хусусидаги низо юзасидан чиқарилган қарорнинг ижросини қарор чиқарган идора ёки юқори турувчи идора тўхтатиб қўйиши, ё бўлмаса кечиктириш мумкин.

Ер эгалари, ердан фойдаланувчилар, шу жумладан ижарага олувчилар томонидан ер участкаларини сотиб-олиш ва сотиш, совға қилиш, гаровга қўйиш (шахсий ёрдамчи хўжалик юритиш, якка тартибда уй-жой қуриш учун ким ошди савдоси асосида олинган ер участкасига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик ҳуқуқини гаровга қўйиш бундан мустасно), ўзбошимчалик билан айирбошлаш ҳақиқий эмас.

Ана шу битишувларда, шунингдек:

ерлардан ўзга мақсадларда фойдаланганликда;

ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олишда;

қишлоқ хўжалик ерларини ва бошқа ерларни бузишда, уларни кимёвий ва радиоактив моддалар билан, ишлаб чиқариш чиқиндилари ва оқова сувлар билан булғатишда;

ерларнинг ҳолатига салбий таъсир кўрсатадиган объектларни жойлаштириш, қуриш, лойиҳалаш, ишга туширишда;

вақтинча эгаллаб турган ерни қайтариб бериш муддатини бузишда ёки шу ерларни белгиланган мақсадда фойдаланиш учун яроқли ҳолатга келтириб бериш мажбуриятларини бажармасликда;

ер эгалиги ва фойдаланиладиган ерлар чегараларининг марза белгиларини йўқ қилиб ташлашда;

ерларнинг давлат рўйхати, ҳисоб-китоби ва баҳоланиш маълумотларини сохталаштиришда;

ўрмон фондига қарашли ерларда ўзбошимчалик билан пичан ўришда ва мол боқишда;

ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар ёввойи ўтларга қарши кураш чораларини кўрмасликда;

ерлардан хўжасизларча фойдаланишда, ерларни яхшилаш ҳамда тупроқни шамол, сув таъсирида нурашдан ва тупроқнинг ҳолатини ёмонлаштирадиган бошқа жараёнлардан сақлаш мажбуриятларини бажармасликда айбдор бўлган шахслар Ўзбекистон Республикаси Қонунларига биноан гражданлик, интизомий, маъмурий ёки жиноий жавобгарликка тортиладилар.

Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкалари эгасига қайтариб берилади, қонунга хилоф равишда эгалик қилинган ва фойдаланиладиган вақтда қилинган чиқимларнинг ўрни қопланмайди.

Ер участкаларини фойдаланиш учун яроқли ҳолга келтириш, шу жумладан иморатларни бузиб ташлаш ҳам ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олган корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқаролар ҳисобидан амалга оширилади.

Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган ер участкаси тегишли суднинг, туман, шаҳар ҳокимият органларининг қарорига мувофиқ ер участкасининг мулкдорига, ерга эгалик қилувчига ёки ердан фойдаланувчига қайтарилади.

Ер эгалари ва ердан фойдаланувчилар ерга эгалик қилиш ва ердан фойдаланиш қоидаларини мунтазам суратда бузганлари тақдирда, шунингдек фуқаролар ушбу Қонуннинг 13-моддасидаги 4, 6, 8 ва 9-бандларда кўзда тутилган ҳаракатларни содир қилсалар ер участкаси ёки унинг бир қисми ўзини ўзи бошқарув идоралари ва ҳокимият идоралари томонидан уларнинг ваколатларига мувофиқ олиб қўйилиши ва бошқа корхона, муассаса ва ташкилотга эгалик қилиш ёки фойдаланиш учун берилиши ёҳуд захира ерлар таркибига қўшиб қўйилиши мумкин.

Корхоналар, муассасалар, ташкилотлар ва фуқаролар Ўзбекистон Республикасининг Ер тўғрисидаги қонунларини бузишлари туфайли етказган зарарнинг ўрнини қоплашга мажбурдирлар.

Башарти, Ўзбекистон Республикасининг бошқа суверен давлатлар билан шартномаларида «Ер тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг Қонунида кўзда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, у ҳолда халқаро шартноманинг қоидалари қўлланилади.