Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 11-yanvardagi 23-son “Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2023-yil 25-oktabrdagi 01/11-14/29-son buyrugʻi (roʻyxat raqami 3487, 2023-yil 28-dekabr) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 30.12.2023-y., 10/23/3487/0991-son) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga ilovaga muvofiq qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritilsin.

2. Mazkur buyruq Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi, Baholovchilar jamiyati hamda Baholovchilar, ekspertlar va maslahatchilar jamiyati bilan kelishilgan.

3. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

1. 5-band quyidagi mazmundagi xatboshi bilan toʻldirilsin:

“15-son MBS “Transport vositalari qiymatini baholash”.”;

2. 9-bandning oʻttiz yettinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin:

“retrospektiv baholash — baholovchi tomonidan oʻtgan davrning tegishli sanasiga amalga oshirilgan baholash. Baholovchi baholash hisobotini tayyorlash jarayonida havola qilgan analoglar boʻyicha oʻtkazilgan hisob-kitoblar va maʼlumotlar baholash sanasiga toʻgʻri kelishi kerak. Zaruratga koʻra, analoglarning joriy narxlari normativ maʼlumotlarni (valyuta kursi (Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki maʼlumotlariga koʻra) yoki indeksatsiya (Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra) yoxud inflyatsiya (Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki maʼlumotlariga koʻra) inobatga olgan holda baholash sanasiga keltiriladi. Bunda, hisob-kitobda baholovchi baholanayotgan obyektning tasniflari va xususiyatlaridan kelib chiqib, eng mos normativ koʻrsatkichlardan birini tanlaydi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotida mazkur tanlovni asoslaydi. Oʻtgan davrning tegishli sanasiga analogning qiymatini aniqlash uchun analogning joriy qiymati baholash jarayonida baholovchi tomonidan tanlangan yuqoridagi koʻrsatkichlardan biri boʻyicha indeksatsiya qilinadi.”.

3. 255-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:

“255. Agar baholash toʻgʻrisidagi hisobot Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni talablariga, baholash faoliyati standartlariga, baholash faoliyati sohasidagi boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiq tuzilgan boʻlsa va isbotlovchi ahamiyatli maʼlumotlarga ega boʻlsa, baholash toʻgʻrisidagi hisobot ishonchli deb eʼtirof etiladi.”.

4. Quyidagi mazmundagi XV¹ boʻlim bilan toʻldirilsin:

605¹. “Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 15-son MBS deb yuritiladi) transport vositalari qiymatini baholash jarayoniga qoʻyiladigan asosiy talablarni, shuningdek ushbu jarayonning xususiyatlarini belgilaydi.

605². Transport vositalari qiymatini baholash 1 — 7-son MBSlar talablari asosida amalga oshiriladi. 15-son MBS transport vositalari qiymatini baholashga va ularga yetkazilgan moddiy zarar miqdorini aniqlashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.

605³. Baholovchilar transport vositalari qiymatini baholashda YAMBSning 10-ilovasida keltirilgan metodikadan foydalanishlari mumkin.

605⁴. Mazkur MBS doirasida transport vositasi deganda yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish uchun moʻljallangan qurilmalar tushuniladi (yengil avtomobillar, yuk avtomobillari, avtobuslar, tirkamalar va yarimtirkamalar, maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalarning shassisidagi avtomobillar, qishloq xoʻjaligi va yoʻl-qurilish texnikalari, mototexnikalar (motonaqliyotlar, mopedlar, skuterlar va h.k) va velosipedlar).

605⁵. Transport vositalari tarkibiga transport vositasi sifatida davlat roʻyxatidan oʻtkazilmaydigan mashinalar kiritilmaydi.

605⁶. 15-son MBS bilan baholanadigan baholash obyektlariga quyidagilar kiradi:

bir birlik transport vositasi;

transport vositasining qismlari, uzellari, agregatlari, detallari va boshqa komponentlari.

605⁷. Baholashga oid vazifa 2-sonli MBS talablariga muvofiq tuziladi.

Transport vositasi qiymatini baholashda basharti baholashni oʻtkazish uchun asos boʻlgan normativ-huquqiy hujjatda yoki baholash shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, uning bozor qiymati aniqlanadi.

Bozor qiymatidan farq qiladigan qiymat turini aniqlash zarur boʻlgan hollarda qiymatni qoʻllash va turini aniqlash sabablari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslangan, ochib berilgan va bayon qilingan boʻlishi kerak.

Qiymat turlarini aniqlashda baholovchi 5-son MBS talablariga amal qilishi kerak.

Shikastlangan transport vositalarini baholashda baholovchi shikastlangan transport vositalarining taʼmirlash (tiklash) qiymatini va transport vositasiga yetkazilgan zarar miqdorini hamda ularning tovar qiymatini yoʻqotishni aniqlaydi.

Baholash obyektlarining bozor qiymatini aniqlashda ularning oldi-sotdisi bilan bogʻliq tashkiliy tadbirlarga (ommaviy savdolar, reklama va boshqalar) xarajatlar hisobga olinmaydi.

605⁸. Baholovchi baholash obyekti haqidagi axborotni va bozor axborotini toʻplash hamda tahlil qilishni baholash yondashuvlari va usullarini tanlash va qoʻllash uchun yetarli boʻlgan hajmda amalga oshiradi.

605⁹. Baholash obyekti haqidagi dastlabki axborot manbalari quyidagilardan iborat:

buyurtmachi yoki boshqa vakolatli shaxs tomonidan taqdim etiladigan dastlabki axborot;

baholovchi tomonidan baholash obyektini koʻzdan kechirish chogʻida olingan axborot;

uchinchi shaxslar va tashkilotlardan olingan, shuningdek ommaviy axborot vositalarida va internet tarmogʻida eʼlon qilingan axborot.

605¹⁰. Buyurtmachi yoki boshqa vakolatli shaxs tomonidan zaruratga koʻra taqdim etilishi mumkin boʻlgan dastlabki axborot quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

baholash obyektining oxirgi hisobot sanasi holatidagi balans qiymati va amortizatsiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

huquqni belgilovchi hujjatlar;

baholash obyektining texnik va konstruktiv tavsiflarini oʻz ichiga olgan hujjatlar;

baholash obyektining texnik holati haqidagi dalolatnoma;

baholash obyektining tarkibidagi baholanishi kerak boʻlgan qoʻshimcha butlovchilar (agar boʻlsa) haqidagi maʼlumotlar;

baholash obyektiga boʻlgan huquqlarning cheklovlari (cheklanishlari) haqida maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjatlar.

Baholashning maqsadi va baholash obyekti xususiyatlariga qarab, baholovchi buyurtmachidan baholash uchun zarur boʻlgan boshqa axborotni soʻrab olishga haqli.

605¹¹. Transport vositasini koʻzdan kechirish buyurtmachi yoki mulkdorning rasmiy vakili bilan birga oʻtkaziladi. Baholovchi baholash obyektini koʻzdan kechirganda, uni identifikatsiya qiladi.

605¹². Buyurtmachi taqdim etgan, shuningdek ishlarni bajarishga jalb qilingan uchinchi shaxslardan olingan axborot, agar u rahbar (mulkdor)ning imzosi hamda axborotni bergan tashkilot (yuridik shaxslar uchun) muhri bilan tasdiqlangan boʻlsa, ishonchli hisoblanadi.

Ommaviy axborot vositalaridan, internet tarmogʻidan, soʻrov, suhbat natijalaridan va boshqa shunga oʻxshash manbalardan olingan maʼlumotlar, agar ushbu maʼlumotlarning tegishli manbalari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan boʻlsa, ishonchli hisoblanadi.

Buyurtmachi baholash obyekti va baholovchiga taqdim etilgan maʼlumotlarning toʻgʻriligi uchun javobgardir.

605¹³. Zarur boʻlgan hollarda baholovchining soʻroviga koʻra, hujjatlarni taqdim etgan shaxs tegishli hujjatlarga tushuntirishlar (izohlar)ni qoʻshimcha maʼlumotnomalar koʻrinishida rasmiylashtiradi.

605¹⁴. Baholash obyektini identifikatsiya qilish (baholash obyekti holati tavsiflarini aniqlash) baholash obyektini tashqi koʻzdan kechirish oʻtkazish (bundan buyon matnda koʻzdan kechirish deb yuritiladi) hamda roʻyxatga olish hujjatlarini (avtomototransport roʻyxatdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnomani, boshqa tasdiqlovchi rasmiy hujjatlarni) oʻrganish va transport vositadagi mavjud identifikatsion raqamlar bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi.

605¹⁵. Baholash obyektini identifikatsiya qilish quyidagilarni nazarda tutadi:

baholash obyektining jismonan mavjudligini va unga boʻlgan huquqni belgilovchi hujjatlarni aniqlash;

baholash obyektiga boʻlgan mulk huquqlarining turini aniqlash;

baholash obyektining texnik tavsiflari (turi, rusumi, modeli, modifikatsiyasi, ishlab chiqaruvchi haqidagi maʼlumotlar, ishlab chiqarilgan yili, kuzov (shassi) identifikatsion raqami, kuzov turi (kabinalar — yuk mashinalari va traktorlar uchun, platformlar — tirkama uchun), oʻrindiqlar, eshiklar soni, dvigatelning raqami, turi, ishchi hajmi, silindrlari soni va kuchi, uzatgich qutisi (transmissiya) turi, rangi va boʻyash turi, butlovchilari haqidagi maʼlumotlar);

baholash obyektini roʻyxatga olish tavsiflari (roʻyxat raqami, texnik pasport seriyasi va raqami, ular boʻlmagan taqdirda hisobvaraq-maʼlumotnoma, oldi-sotdi shartnomasi);

baholash obyektining holati koʻrsatkichlari (butlanishining mosligi, spidometr koʻrsatkichlari boʻyicha yurilgan masofa, ishlab berilgan motoresurs, ish davomiyligi, transport vositasining umumiy holati, uzellar va agregatlarning ishga yaroqliligi, koʻrikdan oʻtkazishdan oldin olib borilgan taʼmirlash taʼsirlari (ishlari) yoki transport vositasining kapital taʼmirlangan yoki almashtirilgan qismlari);

baholash obyekti shikastlanishlari tavsiflari (shikastlanishlar, deformatsiyalar turi, oʻlchamlari va zonalari).

605¹⁶. Baholash obyektini baholashda baholovchi qiyosiy, daromad va xarajat yondashuvlaridan birini qoʻllaydi.

605¹⁷. Baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida baholash usullarini baholashning maqsadi, aniqlanadigan qiymat turi, baholash obyekti xususiyatlari, cheklovchi shartlar, axborot bazasi va uning toʻliqligini hisobga olgan holda tanlaydi.

605¹⁸. Qiyosiy yondashuv analog-obyektlarning bozor qiymatlari toʻgʻrisidagi axborotga va ularning qiymatini qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishga asoslangan hisoblash usullari yigʻindisidan iborat. Analog-obyektlarning bozor qiymatlari deganda bitimlar va takliflar narxlari tushuniladi.

605¹⁹. Baholash obyekti qiymatini qiyosiy yondashuv bilan aniqlash uchun baholovchi quyidagi usullardan birini qoʻllaydi:

sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli;

statistik tahlil usullari (korrelyatsion-dispersion, regression).

605²⁰. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli analog-obyektlarning sifat tavsiflarini qiyoslashga hamda qiyoslash elementlari boʻyicha aniqlangan farqlar qismida tuzatishlar kiritish yoʻli bilan baholash obyekti qiymatini aniqlashga asoslangan hisob-kitoblar yigʻindisidan iborat boʻlib, quyidagi asosiy bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

bozorni oʻrganish, analog-obyektlar boʻyicha axborot toʻplash va tahlil qilish;

analoglarni tanlash;

qiyoslash birligini belgilash;

qiyoslash elementlarini tanlash;

qiymatni hisoblash usullarini tanlash;

qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlarni hisoblash;

analog-obyektlar narxlari (qiymati)ni tuzatish;

baholash obyekti qiymatini aniqlash.

605²¹. Quyidagilar asosiy qiyoslash birliklari hisoblanadi:

kuzov turi;

quvvat birligi;

transport vositasining birligi.

605²². Quyidagilar asosiy qiyoslash elementlari hisoblanadi:

transport vositasining turi, rusumi, modeli, yoʻlovchi sigʻimi, yuk koʻtarish sigʻimi, vazni, hajmi, dvigatel quvvati;

ishlab chiqarilgan yili, yurgan masofasi va texnik holati;

jihozlanishi va boshqa qiyoslash elementlari.

605²³. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli quyidagi holatlarda qoʻllaniladi:

mahalliy va Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH) mamlakatlarida ishlab chiqarilgan transport vositalari uchun — baholash obyektiga analog boʻlgan kamida uchta transport vositasi mavjud boʻlganda (bunda ishlab chiqarilishi toʻxtatilgan transport vositalarga nisbatan kamida ikkita);

xorijda (MDH mamlakatlaridan boshqa mamlakatlarda) ishlab chiqarilgan transport vositalari uchun — baholash obyektiga analog boʻlgan kamida ikkita transport vositasi mavjud boʻlganda.

605²⁴. Statistik tahlil usullari baholash obyektining narxi bilan baholash obyektining narxiga taʼsir qiluvchi parametrlar oʻrtasidagi statistik (korrelyatsion-dispersion, regression) bogʻliqliklarni aniqlashga asoslanadi.

605²⁵. Daromad yondashuvi tijoratda foydalaniladigan baholash obyektidan olinadigan kelgusidagi daromadlar yigʻindisi sifatida uning joriy qiymatini aniqlashga asoslanadi.

605²⁶. Mazkur MBS doirasida daromad yondashuvi usullaridan quyidagi hollarda foydalanilishi mumkin:

qiyosiy va xarajat yondashuvlari usullarini qoʻllash imkoni boʻlmaganda;

agar baholash obyekti ishlab chiqarish siklida oʻzi mustaqil barqaror daromadni shakllantiradigan maxsus va (yoki) ixtisoslashtirilgan texnika boʻlsa;

agar baholash obyekti daromadni shakllantiradigan jamoat yoki noyob (raritet) transport vositasi boʻlsa.

605²⁷. Baholash obyekti qiymatini baholashda daromad yondashuvining toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli qoʻllaniladi va baholash qiymati sof operatsion daromad koʻrsatkichlarini kapitalizatsiya stavkasiga boʻlish orqali aniqlanadi.

605²⁸. Baholovchi toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usulidan foydalanganda:

kapitallashtiriladigan sof operatsion daromad qiymatini hisoblab chiqishi;

kapitallashtirish stavkasini hisoblashi;

baholash obyektining joriy qiymatini aniqlashi lozim.

605²⁹. Kapitallashtirish stavkasi kumulyativ qurish usuli va bozor ekstraksiyasi usuli yordamida hisoblanadi.

605³⁰. Sof operatsion daromadni aniqlash uchun baholovchi operatsion xarajatlar yoki xizmatlarni koʻrsatishda (ishlarni bajarishda) transport xizmatlarining tannarxi baholash obyektiga operatsion xarajatlar asosida baholash obyektidan foydalanishdan olinadigan sof operatsion daromadni hisobga olgan holda baholash obyektini ijaraga berishdan keladigan pul tushumlaridan foydalanadi.

605³¹. Sof operatsion daromad baholash sanasi yilidan keyingi toʻliq yil uchun oʻrtacha yillik qiymat miqdorida aniqlanadi. Bunda, baholovchi prognozlarda narxlarning oʻzgarishini hisobga olgan holda, ijara stavkalari yoki transport xizmatlari (ishlar) qiymati oʻzgarishini hisobga olishi kerak.

605³². Xarajat yondashuvi transport vositasi qiymatini uni tiklash, ishlab chiqarish yoki almashtirish uchun zarur xarajatlar qiymatidan jami eskirishni chegirib tashlash orqali aniqlashga asoslanadi.

605³³. Qiymatni xarajat yondashuvi bilan hisoblash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:

toʻliq tiklash — ishlab chiqarish qiymati yoki almashtirish qiymatini aniqlash;

baholash obyektiga oʻrnatilgan, baholash obyektining zavod komplektatsiyasiga kirmaydigan qoʻshimcha jihozlanish qiymatini aniqlash (zarur boʻlganda);

baholash obyektida mavjud boʻlgan nuqsonlarni va nosozliklarni bartaraf etish qiymatini aniqlash (zarur boʻlganda);

baholash obyektining jamlangan eskirish miqdorini aniqlash;

baholash obyekti qiymatini toʻliq takror ishlab chiqarish qiymati yoki almashtirish qiymati bilan (qoʻshimcha uskunaning qiymatini va baholash obyektida mavjud boʻlgan nuqsonlarini va nosozliklarini bartaraf etish qiymatini hisobga olgan holda) jamlangan eskirishning qiymati koʻrsatkichlari oʻrtasidagi farq sifatida aniqlash.

605³⁴. Toʻliq takror ishlab chiqarish qiymati yoki almashtirish qiymati quyidagi usullardan biri yordamida aniqlanadi:

bilvosita usul;

almashtirish usuli;

qiymatni indeksatsiyalash usuli.

Jamlangan eskirish jismoniy, funksional (maʼnaviy) va iqtisodiy (tashqi) eskirish hamda eskirish yigʻindisi sifatida aniqlanadi.

605³⁵. Mavjud axborotdan kelib chiqqan holda transport vositasining jismoniy eskirishi quyidagi usullardan biri yordamida aniqlanadi:

statistik mezonlar usuli;

normativ eskirish usuli;

foydalanish boshlangandan boshlab xronologik yosh va bosib oʻtgan masofasi/ishlagan vaqtini inobatga olishga oid jismoniy eskirish usuli;

transport vositasi, shuningdek ularning tarkibiy qismlari uchun tabiiy jismoniy eskirish usuli;

texnik holatini tavsiflovchi usuli.

605³⁶. Funksional eskirish — avtomobil sanoatidagi ilmiy va texnologik taraqqiyot, ishlab chiqarish, import, tovar bozorlari va transport vositalarining ishlashiga davlat tomonidan qoʻyilgan cheklovlar, transport vositalarini ishlab chiqarishni tugatish, shu jumladan, ular uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqarishni toʻxtatish va boshqa omillar taʼsirida foydaliligining pasayishi tufayli transport vositasining qiymatining nisbiy pasayishidan iborat.

605³⁷. Iqtisodiy (tashqi) eskirish — bozor konyunkturasining baholanayotgan obyektga salbiy taʼsiri natijasida baholanayotgan obyekt qiymatining pasayishidan iborat.

605³⁸. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish 6-son MBS talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

605³⁹. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish turli baholash yondashuvlari yordamida olingan baholash natijalari uchun qiyoslash choralarini belgilash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Bunda, baholovchi quyidagilarni hisobga olishi kerak:

baholashning maqsadi hamda baholash natijalaridan moʻljallanayotgan foydalanish;

baholash obyektining xususiyati;

qiymat turi;

baholash yondashuvlarini qoʻllaganda foydalaniladigan axborotning miqdori va sifati.

605⁴⁰. Oʻlchovlarni kelishish va qiyoslash usullarini tanlashda baholovchining barcha farazlari va taxminlari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslab berilgan boʻlishi kerak.

605⁴¹. Transport vositalari shikastlanishining asosiy sabablari yoʻl-transport hodisalari, ishlab chiqarishdagi yirik avariyalar, tabiiy ofatlar, zilzilalar, sel, qulashlar, toshlar oʻpirilishi, koʻchkilar, toshqinlar, suv bosishi, shuningdek transport vositasining shikastlanishiga olib kelgan qasddan yoki qasddan boʻlmagan (ehtiyotsizlik oqibatidagi) harakatlar boʻlishi mumkin.

605⁴². Shikastlanishdan zarar (moddiy zarar) — transport vositasining olingan shikastlanishlar natijasida arzonlashish qiymati yoki uni tiklashga qilingan xarajatlar miqdori hisoblanadi. Zarar transport vositasi qiymatining shikastlanish oqibatida haqiqiy yoʻqotilishi yoki shikastlangan transport vositasini uning shikastlanishdan bevosita oldingi texnik holatigacha tiklashga ketgan xarajatlar hamda uni tiklash boʻyicha ishlar olib borish natijasida uning qiymati yoʻqotilishi miqdori (tovar qiymatining yoʻqotilishi) yigʻindisi sifatida aniqlanadi.

Bunda, moddiy zarar miqdoriga quyidagilar kiradi:

taʼmirlash uchun zarur boʻlgan materiallarning qiymati;

taʼmirlash jarayonida ularning eskirishini hisobga olgan holda almashtiriladigan ehtiyot qismlarining qiymati;

taʼmirlash ishlari uchun xarajatlar, shu jumladan ustalarning ish haqi xarajatlari;

taʼmirlash bilan bevosita bogʻliq xarajatlar va qoʻshimcha xarajatlar (ish soatlarining umumiy qiymati).

tovar qiymatining yoʻqotilishi qiymati;

Yoʻqotilgan daromad (boy berilgan foyda) ushbu MBS doirasida aniqlanmaydi.

605⁴³. Taʼmirlash (tiklash) qiymati — transport vositasi shikastlanishlarini bartaraf etish qiymati hisoblanadi.

605⁴⁴. Tovar qiymatining yoʻqotilishi qiymati — transport vositasida mavjud boʻlgan nuqsonlar yoki ularni bartaraf etish izlari mavjudligi yoki nuqsonlar bartaraf etilganligi toʻgʻrisida ishonchli maʼlumotlar mavjudligi sababli transport vositasining isteʼmol xususiyatlarining yomonlashishi natijasida transport vositasi (mahsulot) qiymatining pasayishi hisoblanadi.

Bunda, tovar qiymatining yoʻqotilishi transport vositasini taʼmirlash (tiklash) boʻyicha ishlar bajarilgandan keyin uning geometrik parametrlaridagi, konstruktiv materiallar fizik-kimyoviy xossalaridagi va ish jarayonlari tavsiflaridagi qaytmas oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻladi.

605⁴⁵. Baholovchi oldiga qoʻyilgan vazifalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun buyurtmachi transport vositasini baholovchiga koʻzdan kechirish uchun taqdim etadi.

605⁴⁶. Baholovchi tomonidan koʻzdan kechirish natijasida baholash uchun zarur boʻlgan baholash obyektining shikastlanishlari va nuqsonlari haqidagi, shu jumladan quyidagi maʼlumotlar:

transport vositasini identifikatsiya qilish, transport vositasi va uning agregatlari raqamlarining taqdim etilgan hujjatlardagi (roʻyxat raqami, indentifikatsiyalash raqami (VIN — transport vositasining 17 ta belgidan iborat noyob kodi), kuzov raqami, rama yoki shassi raqami, dvigatel raqami va h.k.) yozuvlarga mosligi;

transport vositasining odometr boʻyicha yurgan masofa koʻrsatkichi, aks ettirilgan kattalikning ishonchliligini baholagan holda;

transport vositasining jihozlanishi, qoʻshimcha uskunalarning mavjudligi;

uzellar, agregatlar va qimmatbaho butlovchi qismlar almashtirilganligi yoki almashtirilmaganligi;

transport vositasida ekspluatatsion shikastlanishlar, nuqsonlarning mavjudligi;

yoʻl transport hodisasi yoki boshqa hodisa natijasida vujudga kelgan shikastlanishlar, nuqsonlarning mavjudligi, turi, murakkabligi, xarakteri, ularning oʻlchamlari va joylashuvi;

transport vositasining kuzovi ilgari taʼmirlanganligi, uning hajmi, xarakteri va sifati;

aniqlangan shikastlanishlar, nuqsonlarni bartaraf etish imkoniyati va usullari;

aniqlangan shikastlanishlar, nuqsonlarning mazkur yoʻl-transport yoki boshqa hodisalarga muvofiqligi;

tiklash yoki taʼmirlash ishlarini bajarish mumkinligi, har bir alohida agregat, uzel, detallar boʻyicha ularni bajarish usullari va hajmi;

transport vositasini tiklash uchun zarur ehtiyot qismlari roʻyxati aniqlanadi va koʻzdan kechirish dalolatnomasiga kiritiladi.

Koʻzdan kechirishni oʻtkazish chogʻida aniqlanadigan shikastlanishlarni aniq qayd etib, fotosuratga olish kerak. Transport vositasining umumiy koʻrinishlari fotosuratlaridan keyin alohida shikastlangan elementlarning uzelli va detalli fotosuratlari joylashtiriladi.

605⁴⁷. Transport vositasini koʻzdan kechirish natijalarini baholovchi baholash hisobotining tadqiqot qismida aks ettiradi. Transport vositasini koʻzdan kechirish natijasida qayd etilgan maʼlumotlar baholovchiga qoʻyilgan baholashga oid vazifalarga muvofiq hisob-kitoblarni amalga oshirishni boshlash imkonini beradi.

605⁴⁸. Transport vositasining shikastlanishidan koʻrilgan zarar miqdorini hisoblashda tiklovchi taʼmirlash usulidan foydalangan holda xarajat yondashuvi qoʻllaniladi.

605⁴⁹. Qayta tiklash taʼmirlashi — bu transport vositasining bevosita shikastlanishiga qadar boʻlgan holatigacha tiklash uchun zarur ishlar majmuasidir.

605⁵⁰. Shikastlangan transport vositasini tiklash boʻyicha amalga oshirish boʻlgan zarur ishlar roʻyxatini belgilash mazkur rusumdagi transport vositasini taʼmirlash boʻyicha texnologik hujjatlar talablarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

605⁵¹. Taʼmirlash ishlarining hajmi, turlari va uslublari baholovchi tomonidan alohida detallarning shikastlanishi, (korrozion yemirilishi)ning xarakteri va darajasiga qarab, ularni ajratish/yigʻish, moslash, sozlash, boʻyash, korroziyaga hamda shovqinga qarshi ishlov berish va boshqalarni hisobga olgan holda transport vositasini ishlab chiqargan korxona tomonidan belgilangan taʼmirlash texnologiyasiga muvofiq, tayyorlovchi korxonaning taʼmirlash texnologiyasi toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlmagan taqdirda esa mavjud analoglar va tayyorlovchi korxonalarning rasmiy vakolatxonalari maʼlumotlari boʻyicha ushbu ehtiyot qismlarning texnik holatiga baho berish yoʻli bilan belgilanadi.

605⁵². Baholovchi agregat, uzel, detallarni tiklashning texnik imkoniyati boʻlmaganda yoki uni tiklash iqtisodiy maqsadga muvofiq boʻlmaganda, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga, tarmoq normativlari va ishlab chiqaruvchi korxonalar normativlariga (mavjud boʻlgan taqdirda) asoslangan holda ularni almashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.

605⁵³. Transport vositasining detallar, uzellar, agregatlar narxini aniqlashda hamda baholash hisobotini tuzishda baholovchi ishlab chiqaruvchi korxonalarning rasmiy vakolatxonalaridagi original ehtiyot qismlar va materiallar narxlaridan, ularning mazkur mintaqada shakllangan oʻrtacha bozor narxlaridan, bunday maʼlumotlar boʻlmagan taqdirda chakana narxlardan kelib chiqishi kerak.

605⁵⁴. Shikastlangan transport vositasini tiklash uchun zarur taʼmirlash ishlariga haq toʻlash uchun xarajatlar transport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlash boʻyicha ishlarni tartibga soladigan amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga (transport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlashning mehnat sigʻimi normativlari (ish soatlari), transport vositasini joriy taʼmirlash boʻyicha qoʻllanmalar, transport vositasini joriy taʼmirlash texnologiyalari va boshqalar) muvofiq aniqlanadi.

605⁵⁵. Agar ayrim ishlar turlariga normativlar belgilanmagan boʻlsa, transport vositasining taʼmirlash ish soatlari transport vositasining analogini tanlash yoʻli bilan, transport vositasining turi, rusumi va ishlab chiqarilgan sanasini hisobga olib analog transport vositalariga tegishli ish soatlaridan foydalanish mumkin.

Shikastlangan transport vositasini tiklash uchun zarur boʻlgan ishlarning baholash sanasidagi bir ish soati qiymati tanlanma kuzatuv natijalari boʻyicha aniqlanadi.

605⁵⁶. Tanlanma kuzatuv transport vositasini baholash joyida transport vositalarini taʼmirlash boʻyicha xizmatlar bozori doirasida olib boriladi. Bunda, ish soatlarining qiymati transport vositasini taʼmirlash boʻyicha ustaxonalardan olingan maʼlumotlar asosida amalga oshiriladi, agar mintaqada bunday ustaxonalar mavjud boʻlmasa, analog transport vositalarini taʼmirlash ustaxonalaridagi qiymatlar qabul qilinadi.

605⁵⁷. Transport vositasini yangilash ehtimolligini hisobga olib, uni tiklash xarajatlari va tovar qiymatining qoʻshimcha yoʻqotilishi alohida hisoblanadi hamda baholash toʻgʻrisidagi hisobotda alohida bobda keltiriladi.

605⁵⁸. Tovar qiymatining yoʻqotilishi qiymati transport vositalarini taʼmirlashdan oldin yoki keyin aniqlanishi mumkin.

605⁵⁹. Transport vositasi tovar qiymatining yoʻqotilishini hisoblash koʻzdan kechirishda aniqlangan quyidagi taʼmirlash turlarini amalga oshirish zarurati tugʻilganda hisoblanishi mumkin:

kuzovning qiyshiqligini bartaraf etish;

kuzovning yechilmaydigan elementlarini almashtirish (toʻliq yoki qisman);

kuzovning alohida (yechiladigan yoki yechilmaydigan) elementlarini (shu jumladan plastik kopot, qanotlar, eshiklar, yukxona eshigini) taʼmirlash;

kuzov va bamperlarning tashqi yuzalarini toʻliq yoki qisman boʻyash;

salonni, uning zavodda yigʻilgan sifatini buzilishi bois, toʻliq demontaj qilish”.

5. Mazkur qoʻshimcha va oʻzgartirishlarning ilovasiga muvofiq tahrirdagi 10-ilova bilan toʻldirilsin.

Mazkur Metodika 15-son “Transport vositalari qiymatini baholash” MBSni qoʻllash tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Metodika YAMBSga muvofiq transport vositalari qiymatini baholash uchun zarur boʻlgan minimal usullarni belgilaydi. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilikka, YAMBSga hamda baholashning xalqaro tajribasiga zid boʻlmagan boshqa usullardan ham foydalanishlari mumkin. Bunda baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda tanlangan baholash usulini koʻrsatishi va asoslashi kerak.

2. Ushbu Metodikada quyidagi asosiy atama va taʼriflar qoʻllaniladi:

transport vositasi — yoʻlovchilarning, bagajning, yuk bagajining, yuklarning, pochta va kurerlik joʻnatmalarining yoki maxsus ishlarni amalga oshirish uchun uskunalarning yoʻllarda harakatlanishi yoki tashilishi uchun moʻljallangan qurilma;

mexanik transport vositasi — dvigatel bilan harakatga keltiriladigan transport vositasi. Bu atama barcha traktor va oʻzi yurar moslamalarga ham taalluqlidir;

yengil avtomobil — yoʻlovchilarni tashish uchun moʻljallangan va haydovchi oʻrindigʻini hisobga olmaganda 8 tadan ortiq boʻlmagan oʻrindiqqa ega transport vositasi;

avtobus — yoʻlovchilarni tashish uchun moʻljallangan va haydovchi oʻrindigʻini hisobga olmaganda 8 dan ortiq oʻrindiqqa ega transport vositasi. Avtobuslar mikroavtobuslar, shahar, shahar atrofi, shaharlararo va turistik avtobuslarga boʻlinadi;

yuk avtomobili — yuk tashish uchun moʻljallangan transport vositasi. Yuk mashinalari bortli yuk mashinalariga, shu jumladan tirkamali (bortli tortuvchi), yarim tirkamali (egarli tortuvchi), oʻzi agʻdaruvchi va ixtisoslashtirilgan mashinalarga boʻlinadi;

tirkama — mexanik transport vositasi tarkibida harakatlanishga moʻljallangan va dvigatel bilan jihozlanmagan transport vositasi. Ushbu atama yarim tirkama va uzaytiriladigan tirkamalarga ham taalluqlidir;

ixtisoslashtirilgan mashina — muayyan turdagi yuklarni tashish uchun moʻljallangan va buning uchun maxsus kuzov va (yoki) moslamalar bilan jihozlangan, shu jumladan yarim tirkamali yoki tirkamali (koʻptirkamali) yuk mashinasi. Ixtisoslashtirilgan transport vositalariga furgonli (umumiy maqsadli, izotermik, refrijerator, non uchun, mebel uchun, kiyim-kechak uchun, hayvonlar uchun va h.k.) yoki sisternali (suyuq va sochiluvchan yuklar uchun) mashinalar, konteyner tashuvchilar, almashtiriladigan (olinadigan) kuzovli mashinalar, uzun oʻlchamli yuklarni tashish uchun jihozlangan mashinalar, ogʻir yuk tashuvchi, panel tashuvchi, blok tashuvchi, plita tashuvchi, toʻsin tashuvchi, santexnika kabinalari tashuvchi, avtomobil tashuvchi mashinalar va h.k.lar kiradi;

maxsus mashina — maxsus funksiyalarni, koʻproq notransport ishlarni (asosan statsionar sharoitda) bajarish uchun moʻljallangan va qayd etilgan funksiyalarni bajarish uchun maxsus uskunalar bilan jihozlangan mashina. Maxsus mashinalarga oʻt oʻchirish mashinalari, narvonli yuk mashinalari, avtokranlar, avtobetonqorgichlar, avtobeton nasoslari, avtominoralar, avtoburgʻulash qurilmalari, avtoustaxonalar va h.k.lar kiradi;

yoʻl-qurilish texnikasi — avtomobil yoʻllarini qurish va taʼmirlash uchun moʻljallangan transport vositalari. Yoʻl-qurilish texnikasi tarkibiga ekskavatorlar, frontal yukortgichlar, skreperlar, avtogreyderlar, buldozerlar, asfalt yotqizuvchilar, yoʻl katoklari, markalash mashinalari, yoʻl frezalari, yoʻl taʼmirlagichlar va hk.lar kiradi;

seriyali komplektatsiya (butlanma) (seriyali uskunalar) — transport vositasini ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ushbu modifikatsiyadagi (seriyadagi) barcha transport vositalariga majburiy tartibda oʻrnatiladigan uskunalar;

qoʻshimcha uskunalar — ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ushbu seriyadagi barcha transport vositalariga individual buyurtma boʻyicha oʻrnatilishi mumkin boʻlgan jihozlar, shuningdek transport vositasiga undan foydalanish jarayonida seriyali jihozdan tashqari oʻrnatilgan jihozlar;

butlovchi qismlar — transport vositasi konstruksiyasiga kiradigan agregatlar, uzellar, detallar;

agregat — toʻliq oʻzaro almashinish qobiliyatiga ega boʻlgan, transport vositasining boshqa qismlaridan yoki umuman transport vositasidan alohida yigʻilish imkoniyatiga va transport vositasi tarkibida yoki mustaqil ravishda muayyan funksiyani bajarish layoqatiga ega boʻlgan yigʻish birligi;

uzel — buyumning boshqa tarkibiy qismlaridan yoki butun mahsulotdan alohida yigʻish mumkin boʻlgan va bir maqsaddagi mahsulotlarda faqat boshqa tarkibiy qismlar bilan birgalikda maʼlum funksiyalarni bajarishi mumkin boʻlgan yigʻish birligi;

detal — yigʻish amaliyotlaridan foydalanmagan holda nomi va rusumi boʻyicha bir turdagi materialdan tayyorlangan buyum;

yoʻl-transport hodisasi — transport vositasining yoʻlda harakatlanish jarayonida va uning ishtirokida sodir boʻlgan, fuqarolar vafot etgan yoki ularning sogʻligʻiga zarar yetkazilgan, transport vositalari, inshootlar, yuklar shikastlangan yoxud boshqa moddiy zarar yetkazilgan hodisa;

tiklovchi taʼmirlash qiymati — shikastlangan transport vositasini taʼmirlash, transport vositasini ishlab chiqaruvchi zavodning meʼyoriy-texnik hujjatlarida nazarda tutilgan, transport vositasining bevosita shikastlanishdan oldin ega boʻlgan ekspluatatsion xususiyatlari va isteʼmol sifatini tiklash uchun zarur boʻlgan xarajatlar (shu jumladan ish, ehtiyot qismlar va materiallar sarfi) miqdori;

takror ishlab chiqarish qiymati (tiklash qiymati) — bir xil materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda, baholash obyekti bilan bir xil boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflangan xarajatlar miqdori (baholash sanasi holatiga amalda boʻlgan bozor narxlarida);

almashtirish qiymati — zamonaviy materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda, foydaliligi baholash obyekti bilan teng boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflangan xarajatlar miqdori (baholash sanasi holatiga amalda boʻlgan bozor narxlarida);

yaroqli qoldiqlar — transport vositasining soz holatdagi, qoldiq qiymatiga ega boʻlgan, kelgusida foydalanish uchun yaroqli boʻlgan, shikastlangan transport vositasidan ajratib olish va sotish mumkin boʻlgan detallari, uzellari va agregatlari;

yaroqli qoldiqlar qiymati — shikastlangan qayta tiklanmaydigan transport vositasining yaroqli qoldiqlarining bozor qiymati boʻlib, u boʻyicha yaroqli qoldiqlar sotuvdan oldingi xarajatlarni (yaʼni qismlarga ajratish, nuqsonlarini aniqlash; saqlash va sh.k.) va savdo chiqimlarini hisobga olgan holda bozorda sotilishi mumkin. Yaroqli qoldiqlar qiymati ushbu transport vositasining utilizatsiya qiymatidan kam boʻlmasligi lozim;

tovar qiymatining yoʻqolishi (bundan buyon matnda TQY deb yuritiladi) — nuqsonlar (shikastlar) yoki ularni bartaraf etish izlari mavjudligi yoki nuqsonlar (shikastlar) bartaraf etilganligi toʻgʻrisida ishonchli maʼlumotlar mavjudligi sababli transport vositasining isteʼmol xususiyatlari yomonlashishi natijasida transport vositasi qiymatining pasayishi;

identifikatsiya raqami (vehicle identification number) (bundan buyon matnda VIN deb yuritiladi) — ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan transport vositasiga beriladigan noyob raqam;

transport vositasini koʻzdan kechirish — transport vositasini identifikatsiya qilish, uning ishlash layoqatini aniqlash, shikastlar yoki nuqsonlar, taʼmir izlarini aniqlash bilan bogʻliq tartib-taomil;

bosib oʻtilgan masofa — transport vositasi tomonidan muayyan vaqt ichida bosib oʻtilgan masofaning kilometrlardagi miqdori;

oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofa — transport vositasining shartli ravishda oʻxshash transport vositalari bosib oʻtgan masofaning oʻrtacha statistik miqdoriga teng deb qabul qilingan yillik bosib oʻtgan yoʻli miqdori;

kuzovdagi kamchiliklarni bartaraf etish — bu oynalar, eshiklar, kapot, yukxona qopqogʻi, lonjeronlarb salon karkasi va kuzov asosidagi quvvat agregati, transmissiya va ilgaklarni mahkamlash uchun bazaviy nuqtalarning geometrik parametrlarini tiklash;

xronologik yosh — baholash obyekti ishlab chiqarilgan vaqtdan boshlab baholash sanasigacha oʻtgan vaqt (yillar) miqdori;

ekspluatatsion eskirish — transport vositasi va uning elementlarining texnik holatini tavsiflovchi, transport vositasini ekspluatatsiya qilish natijasida erishilgan jismoniy qarishning miqdoriy koʻrsatkichi (foizlarda). Ekspluatatsion eskirish eng koʻp darajada transport vositasining sinfiga, bosib oʻtgan masofasiga (ishlashiga), ekspluatatsiya muddatiga, ekspluatatsiya qilish (jumladan texnik ekspluatatsiya) tartibi va shartlariga, ekspluatatsiya qilish nuqsonlariga bogʻliq boʻladi;

tiklovchi (qayta tiklash) taʼmirlash — bu transport vositasining shikastlanishdan oldin darhol ega boʻlgan texnik xususiyatlarini va isteʼmolchi xususiyatlarini tiklash uchun bajarilishi kerak boʻlgan ishlar toʻplami;

eskirish — jismoniy eskirish, shuningdek funksional (maʼnaviy) va iqtisodiy (tashqi) eskirish turlari taʼsirida transport vositalarining texnik-iqtisodiy tavsiflarini yoʻqotishi bilan birga kechadigan qadrsizlanishi;

zarar — huquqi buzilgan shaxsning buzilgan huquqini tiklash uchun qilgan yoki qilishi lozim boʻlgan xarajatlari, uning mol-mulki yoʻqolishi yoki shikastlanishi (haqiqiy zarar), shuningdek bu shaxs oʻz huquqlari buzilmaganida odatdagi fuqarolik muomalasi sharoitida olishi mumkin boʻlgan, lekin ololmay qolgan daromadlari (boy berilgan foyda);

nuqson — mahsulotning meʼyoriy-texnik hujjatlari talablariga mos kelmasligi;

jiddiy nuqson — nuqson yoki nuqsonlar yigʻindisi boʻlib, ularni bartaraf etish xarajatlari yangi buyumning tovar qiymatining kamida 10 foizini tashkil etadigan nuqson. Nuqson uni bartaraf etgandan keyin ishlab chiqaruvchi tomonidan taqdim etilgan mahsulotning resursi (xizmat muddati) pasayishiga hamda bu mahsulotning tovar qiymatini yoʻqotishiga olib keladi;

tashqi boʻyoq — transport vositasining tashqi yuzalarini boʻyash (eshiklarning cheti va teshiklari, kapot va bagajnik qopqogʻining suv oqish joylari bilan birga);

shikastlanish — meʼyoriy-texnik hujjatlarda belgilangan darajadan oshib ketadigan tashqi taʼsirlar natijasida obyektning sozligi buzilishi;

toʻliq boʻyoq — transport vositasining tashqi va ichki yuzalarini boʻyash;

taʼmirlash materiallari — taʼmirlashda ishlatiladigan asosiy va yordamchi materiallar;

yashirin nuqson — transport vositasini koʻzdan kechirish chogʻida aniqlab boʻlmaydigan nuqson boʻlib, uni identifikatsiyalash uchun qism, uzel yoki agregatni qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkazish zarur;

transport vositasining ishlab chiqarilgan sanasi — transport vositasi ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ishlab chiqarish yakunlangan sana (barcha texnologik va maʼmuriy jarayonlar yakunlangan sana).

3. Axborotni toʻplash, oʻrganish va tahlil qilishda, shuningdek baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholovchi 3-son MBS talablariga amal qilishi kerak.

4. Transport vositasini koʻzdan kechirish jarayoni uni identifikatsiya qilish, texnik holatini aniqlash, nosozliklarni yoki transport vositasining qismlaridagi nuqsonlarni aniqlash uchun olib boriladi. Koʻzdan kechirish jarayoni quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

transport vositasi va uning qismlarining texnik holatini aniqlash;

transport vositasini suratga olish;

transport vositasini identifikatsiya qilish;

transport vositasining texnik holatini tekshirish dalolatnomasini tuzish.

Koʻzdan kechirishni boshlashdan oldin baholovchi quyidagi maʼlumotlar va hujjatlar bilan tanishadi:

transport vositasi egasining familiyasi, ismi, otasining ismi yoki yuridik shaxsning nomi, egasining (egasining ishonchli vakili, buyurtmachi) manzili yoki uning yuridik manzili;

transport vositasini roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlari maʼlumotlari (texnik pasport, roʻyxatdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnoma, transport vositasining pasporti, texnik talon);

transport vositasining identifikatsiya maʼlumotlari (turi, rusumi, modeli (modifikatsiyasi), chiqarilgan sanasi, identifikatsiya raqami (VIN), kuzov, shassi (ramkalar) raqami, dvigatel modeli va raqami, uning turi, hajmi va quvvati, rangi, asosiy agregatlarni almashtirish sanalari (agar ular almashtirilgan boʻlsa), davlat raqami);

ishlab chiqaruvchi mamlakat, import qiluvchi mamlakat (xorijiy ishlab chiqarilgan transport vositasi uchun);

odometr koʻrsatkichi boʻyicha bosib oʻtilgan masofasi.

5. Transport vositasini koʻzdan kechirishda baholash buyurtmachisi baholovchiga Oʻzbekiston Respublikasida davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnomani (transport vositasining texnik pasporti) va agar mavjud boʻlsa, boshqa roʻyxatga olish hujjatlarini taqdim etadi. Transport vositasini roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlari mavjud boʻlmagan taqdirda, koʻzdan kechirish jarayonida schyot-fakturalar, oldi-sotdi (hadya) shartnomasi, ishonchnoma yoki transport vositasini yetkazib berish shartnomasi maʼlumotlaridan foydalanishga ruxsat etiladi.

Transport vositasi baholovchiga uni sifatli koʻzdan kechirish imkoniyatini taʼminlaydigan holat va sharoitlarda taqdim etilishi kerak.

Transport vositasi asosan organoleptik usul yordamida, yaʼni tashqi koʻzdan kechirish orqali oʻrganiladi. Agar zarur boʻlsa, baholovchi maxsus nazorat, oʻlchash va diagnostika asboblari va jihozlaridan foydalanishi mumkin.

Koʻzdan kechirish davomida baholovchi transport vositasini suratga oladi. Olingan fotosuratlar baholash toʻgʻrisidagi hisobotga kiritilishi kerak.

Kam yorugʻlik sharoitida suratga olishda fotochaqnovchi yoki qoʻshimcha yorugʻlik manbalari qoʻllaniladi.

Transport vositasini suratga olishda imkoniyat mavjud boʻlsa, quyidagilar aks ettirilishi kerak:

odometr koʻrsatkichlari;

transport vositasining identifikatsiya raqami (VIN), transport vositasining kuzov raqami, dvigatel va shassi (rama) raqamlari;

shinalar va disklar.

6. Transport vositasini koʻzdan kechirishda baholovchi imkoniyat mavjud boʻlsa, quyidagi maʼlumotlarni aniqlaydi:

transport vositasining hujjatlarida koʻrsatilgan maʼlumotlarni haqiqiy identifikatsiya maʼlumotlariga muvofiqligini tekshirish;

transport vositasining bosib oʻtilgan masofasi yoki ish vaqtini qayd qiluvchi qurilmalarning koʻrsatkichlari, shuningdek ushbu qurilmalarni almashtirish yoki taʼmirlash fakti;

agregatlar, butlovchi qismlar va qimmatbaho butlovchi qismlar almashtirilishi (almashtirish sanasi aks ettiriladi);

transport vositasi ilgari taʼmirlanganligi va ushbu taʼmirlashning hajmi, xususiyati va sifati qandayligi;

transport vositasidagi nuqsonlar va shikastlanishlarning xususiyati va hajmi (agar mavjud boʻlsa).

Axborotlarni yigʻish va tahlil qilish baholovchi tomonidan transport vositasini koʻzdan kechirish qiyin yoki imkonsiz boʻlgan hollarda transport vositasini koʻzdan kechirmasdan ham amalga oshirilishi mumkin. Bu holatda baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholanayotgan transport vositasi koʻzdan kechirilmasdan taqdim etilgan hujjatlar asosida oʻrganilganini qayd etishi kerak. Bunda koʻzdan kechirishning imkoniyati yoʻqligi sabablari koʻrsatilishi lozim.

Transport vositasini koʻzdan kechirmasdan baholash uchun taqdim etilgan hujjatlarning yetarliligi yoki yetarli emasligi har bir alohida holatda baholovchi tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi.

7. Olingan maʼlumotlarga koʻra, baholovchi transport vositasining seriyali va qoʻshimcha uskunalarining roʻyxatini belgilaydi. Transport vositasida oʻrnatilgan qoʻshimcha uskunalar uchun baholash buyurtmachisi yoki manfaatdor shaxs tegishli texnik, ruxsat beruvchi hujjatlar va balans qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni (yuridik shaxslar uchun) taqdim etadi.

Baholovchi transport vositasi konstruksiyasiga kiritilgan har qanday oʻzgartirishlar (qayta jihozlash) va u bilan bogʻliq butlanish qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda tegishli ravishda hujjatlashtirilganligini eʼtiborga olishi kerak.

8. Baholash obyektini koʻzdan kechirish va identifikatsiya qilish yakunlari boʻyicha baholash obyektining texnik holati haqida dalolatnoma tuziladi hamda unda baholash obyektining texnik holati, identifikatsiya natijalari, butlanishi, nosozliklari, foydalanishdagi kamchiliklari va boshqa nuqsonlar aks ettiriladi. Texnik holat haqidagi dalolatnoma mazkur Metodikaning 1-ilovasiga muvofiq shaklda rasmiylashtiriladi.

9. Baholash obyekti bilan analog-obyektlar parametrlari va tavsiflarini solishtirishda obyektlarning unumdorligi va quvvati, shuningdek butlanishi va fizik holati haqidagi tavsiflarni taqqoslash majburiy hisoblanadi. Agar parametr va tavsiflar baholash obyekti uchun narxni shakllantiruvchi ahamiyatga ega boʻlsa, obyektlarning boshqa parametr va tavsiflarini solishtirish ham majburiy hisoblanadi.

Transport vositasini koʻzdan kechirish va identifikatsiya qilish jarayonida baholovchining vakolatiga quyidagilarni tekshirish kirmaydi:

transport vositasining identifikatsiya raqami (kodi), dvigatel, zavod belgisi, boʻyoq kodi, transport vositasi roʻyxatdan oʻtish hujjatlarining haqiqiyligi;

transport vositasining roʻyxatga olish belgilarining amaldagi qonunchilik talablariga muvofiqligi;

tovar belgisidan foydalanishning qonuniyligi;

tarkibiy qismning muvofiqlik belgisi (tarkibiy qismni bir xil qism bilan almashtirish yoki transport vositasining maqsadli bozorini aniqlashning alohida holatlari bundan mustasno);

transport vositalarini qoʻshimcha markirovkalash.

Agar transport vositasini koʻzdan kechirish va identifikatsiya qilish jarayonida zavod belgisida koʻrsatilgan maʼlumotlar va transport vositasining haqiqiy maʼlumotlari yoki roʻyxatga olish hujjatlaridagi maʼlumotlar oʻrtasida nomuvofiqlik aniqlansa, baholovchi quyidagi yechimlardan birini tanlashi kerak:

aniqlik kiritish zarurligi toʻgʻrisida baholash buyurtmachisiga yozma ariza berish;

baholash jarayonini buyurtmachi tomonidan nomuvofiqlar bartaraf etilguniga va tegishli hujjatlar taqdim etilguniga qadar toʻxtatib turish;

baholashni rad etish.

10. Baholash obyekti bilan aynan bir xil obyekt tanlanganda, ishlab chiqaruvchisi bitta boʻlgan va bitta mamlakatda ishlab chiqarilgan, shuningdek vazifasi (umumiy, ixtisoslashtirilgan, maxsus va boshqalar) bir xil boʻlgan obyektga afzallik berilishi kerak.

11. Qiymatni qiyosiy yondashuv bilan hisoblash quyidagi ketma-ketlikda bajariladi:

bozorni tadqiq etish, transport vositasining analog-obyektlari boʻyicha axborotni tahlil qilish va yigʻish;

transport vositasining analog-obyektlarini tanlash;

qiyoslash elementlarini tanlash;

qiymatni hisoblash usullarini tanlash;

qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlarni hisoblash;

transport vositasining analog-obyektlari narxiga (qiymatiga) tuzatishlar kiritish;

baholash obyekti qiymatini aniqlash.

12. Transport vositalari bozorini oʻrganish va tahlil qilish analog-obyektlar boʻyicha bitimlar (takliflar) haqida axborot olish uchun amalga oshiriladi.

13. Qiyosiy yondashuv usullarini qoʻllashda kamida uchta analog-obyektlar haqida axborotni toʻplash zarur.

14. Baholash obyekti va analog-obyektlarni qiyoslash birligi boʻyicha taqqoslashda quyidagi elementlar tanlab olinadi:

mulkiy huquqlar — baholash obyekti va (yoki) analog-obyektlarni sotishda bir shaxsdan boshqa shaxsga oʻtadigan mulkiy huquqlar tahlil qilinadi;

moliyalashtirish shartlari — baholash obyekti va (yoki) analog-obyektning bozor qiymatiga taʼsir koʻrsatadigan toʻlov shartlari (kechiktirish, kredit, lizing va h.k.) tahlil qilinadi;

bozor holati (sotuv vaqti) — analog-obyektlar narxining oʻzgarishi tahlil qilinadi va hisobi yuritiladi;

sotuv shartlari — sotuvchi va xaridor oʻrtasidagi bozor munosabatlari uchun tipik boʻlmagan shartlar aniqlanadi;

yosh — transport vositasining yosh omili, uning turkum ishlab chiqarishdan olinganligi yoki transport vositasi butlovchi qismlarini turkum ishlab chiqarishdan olinganligi hisobga olinadi;

fizik tavsiflar — baholash obyekti va analog-obyektlarning texnik-ekspluatatsion tavsiflari tahlil qilinadi va hisobi olib boriladi. Oʻlchamdagi, konstruktiv qismlar (elementlar)dagi, texnik holat (eskirish foizi)dagi, joriy foydalanish xarakteridagi, qoʻshimcha butlanishidagi va h.k. tafovutlar tahlil qilinadi;

baholash obyekti narxiga taʼsir qiluvchi boshqa taqqoslash elementlari.

15. Fizik tavsiflarni qiyoslash elementlari sifatida quyidagi ikkita guruhga ajratish mumkin:

baholash obyektining konstruksiyasiga tegishli (standart yoki turkum butlanishiga) (ishlab chiqaruvchi tomonidan oʻrnatilgan turkum butlash qismlarining yoʻqligi, qoʻshimcha butlash mavjudligi, turkum ishlab chiqariladigan konstruksiyadagi jiddiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq) tavsiflar;

baholash obyektining haqiqiy texnik holatiga tegishli (baholash obyektidan foydalanishning intensiv rejimi, baholash obyektining asosiy tizimini ekspluatatsiya qilishdagi nuqsonlari baholash obyektining asosiy tizimining va bir qismining nuqsonlari, jiddiy ekspluatatsion, avariyali shikastlanishlar va nuqsonlar, baholash obyektini tovar koʻrinishining yoʻqotilishi bilan bogʻliq) tavsiflar.

16. Qiyosiy yondashuv quyidagi usullarning bittasidan foydalanish orqali amalga oshiriladi:

sotuvlarni toʻgʻridan toʻgʻri qiyoslash;

statistik tahlil usullari (korrelyatsion-regression).

17. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli baholash obyekti qiymatini analog-obyektlarning sotuv yoki taklif narxiga tuzatilgan oʻrtacha qiymati sifatida hisoblashga asoslanadi.

Toʻgʻridan-toʻgʻri sotuvlarni solishtirish usuli transport vositasiga boʻlgan, ayni paytda birlamchi (yangi avtomobillar uchun) yoki ikkilamchi bozorda (foydalanilgan avtomobillar uchun) shakllangan taklif va talab narxlarini tahlil qilishga asoslangan boʻladi. Baholash bozor narxini statistik tanlov usuli bilan baholanayotgan transport vositasiga oʻxshash transport vositasiga boʻlgan taklif narxlarining oʻrtacha qiymatini aniqlash va keyinchalik uni tuzatish orqali amalga oshiriladi.

Baholangan transport vositasining bozor narxi quyidagi omillarga bogʻliq:

transport vositasining isteʼmol xususiyatlari;

hududda ishlab chiqaruvchi vakilining mavjudligi;

mazkur transport vositasi rusumiga xizmat koʻrsatish stansiyalari tarmogʻining mavjudligi;

mazkur transport vositasi rusumining ehtiyot qismlari, xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlariga narxlar darajasi;

transport vositasi rusumining obroʻsi va bozor konyunkturasi;

geografik joylashuvi, iqtisodiy vaziyat va h.k.

18. Baholash obyektining bozor narxini aniqlashda quyidagi maʼlumotlardan foydalaniladi:

eng ishonchli maʼlumot sifatida oldi-sotdi bitimlari narxlari;

mutaxassis(lar) tomonidan vaqti-vaqti bilan tuziladigan yangi va ishlatilgan transport vositalarining mintaqaviy bozorini oʻrganish natijalari toʻgʻrisidagi hisobotlar, ularda qayd etilgan sotuvchilar tomonidan transport vositalari uchun soʻralayotgan narxlar (taklif narxi) va sotilayotgan transport vositalarining qisqacha tavsifi (rusumi, modeli, ishlab chiqarilgan sanasi, yurgan masofasi, dvigatel turi va xususiyatlari, jihozlari, umumiy texnik holati);

avtomobillar va ularning ehtiyot qismlarini sotishga tegishli ruxsatnomaga ega boʻlgan savdo tashkilotlari (avtodoʻkonlar, dilerlar, avtosalonlar, avtomarkazlar va h.k.) yoki xususiy tadbirkorlar tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlar;

transport vositalari narxlari toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan xorijiy, mintaqaviy va respublika nashrlaridan olingan maʼlumotlar;

preyskurant (narxlar roʻyxati);

mamlakat va xorijiy maʼlumotnoma va tahliliy nashrlardan olingan narxlar;

auksion narxlari;

Internet saytlaridan olingan narxlar;

mintaqaviy ixtisoslashtirilgan avtomobil bozorini oʻrganish asosida olingan maʼlumotlar.

Transport vositasi va uning ehtiyot qismlarining narxi quyidagi maʼlumotlar asosida aniqlanadi:

rusumi, modeli, modifikatsiyasi;

zavoddan chiqarilgan sanasi (foydalanish muddati);

yurish masofasi;

komplektatsiya va toʻliqligi;

transport vositasining texnik holati;

amalga oshirilgan taʼmirlarning hajmi va sifati;

asosiy agregatlar va uzellarning almashtirilishi;

notoʻgʻri ishlatilishi va saqlanishidan kelib chiqqan nuqsonlarning mavjudligi.

19. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli quyidagi formula boʻyicha analoglar narxiga tegishli tuzatishlar kiritish orqali amalga oshiriladi:

bunda:

C — baholash obyektining narxi;

C_an — analog obyektning narxi;

K_fv — analoglar narxlarining vaqt omili boʻyicha oʻzgarishini (ishlab chiqarilgan vaqtdan boshlab baholash paytigacha) hisobga oluvchi koeffitsiyent;

K_iz — analogning ishlab chiqarilgan vaqtdan boshlab baholash paytigacha foydalanilgan davrdagi jismoniy eskirishini hisobga oluvchi koeffitsiyent;

K₁, K₂, K₃ … K_n — baholash obyekti va analog parametrlari qiymatlaridagi farqlarni hisobga oluvchi tuzatuvchi koeffitsiyentlar;

S_dop — analog-obyektni ajratib turadigan qoʻshimcha moslamalarning narxi.

20. Baholash obyektining komplektatsiyasiga tegishli qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlar:

seriyadagi komplektatsiyaga;

qoʻshimcha komplektatsiyaga (zavodda chiqarilmagan qoʻshimcha uskunalar) bogʻliq boʻlgan tuzatishlarga ajratiladi.

21. Seriyadagi komplektatsiyaga tuzatish kiritish baholash obyektida uni analogidan (oʻxshash obyektdan) farq qiluvchi mavjud yoki mavjud boʻlmagan qismlar (moslamalar)ning hamda ularni oʻrnatish ishlarining qiymatidan, shuningdek dasturiy taʼminotlar (masalan, kompyuter diagnostikasi) yordamida bozor tahlili asosida zarur materiallar qiymatidan kelib chiqib amalga oshiriladi.

22. Qoʻshimcha komplektatsiya bilan bogʻliq tuzatishlar, analogning qiymatiga qoʻshimcha komplektatsiya qiymatini (seriyali ishlab chiqarish/zavod komplektatsiyasiga nisbatan) qoʻshish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Bunday tuzatishlar miqdorini baholovchi bozorni tahlil qilish asosida va (yoki) maxsus dasturiy taʼminotlar yordamida belgilaydi.

23. Seriyali va qoʻshimcha komplektatsiyani identifikatsiya qilish ishlab chiqaruvchidan olingan maʼlumotlar, ixtisoslashtirilgan (transport vositasining texnik parametrlari haqidagi axborotdan iborat boʻlgan) maʼlumotnomalar asosida hamda xuddi shunday transport vositasini ishlab chiqarishning texnik shartlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.

24. Jismoniy eskirishga tuzatish baholash obyektining hamda qabul qilingan analog-obyektlarning jismoniy eskirishi darajalari nisbatidan kelib chiqib quyidagi formula yordamida hisoblanadi:

bunda:

K — eskirishga tuzatish koeffitsiyenti;

I_obyekt — baholash obyekti jismoniy eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;

I_analog — analog-obyekt jismoniy eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi.

Mazkur formuladan foydalanish imkoni boʻlmagan taqdirda, baholovchi bozorni tahlil qiladi hamda tuzatishni qoʻllab, ushbu tuzatishni nima uchun qoʻllaganini asoslab beradi.

25. Baholash obyektining haqiqiy texnik holatiga tegishli qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlar:

transport vositasidan foydalanish intensivligi rejimi;

transport vositasining asosiy tizimlari va qismlaridan foydalanishdagi nuqsonlar;

transport vositasining tovar koʻrinishi (qiymati) yoʻqolishi bilan bogʻliq tuzatishlarga ajratiladi.

26. Transport vositasidan foydalanish intensivligi rejimi bilan bogʻliq tuzatish:

transport vositasining haqiqatda bosib oʻtgan masofasini muayyan toifadagi transport vositasi uchun uning meʼyoriy koʻrsatkichiga taqqoslash yoʻli bilan (mavjud boʻlgan taqdirda);

haqiqiy xizmat muddati qonunchilikda yoki tayyorlovchi tomonidan belgilangan meʼyoriy muddatga taqqoslash yoʻli bilan aniqlanishi mumkin (mavjud boʻlgan taqdirda).

Transport vositasidan foydalanish intensiv rejimida bosib oʻtilgan masofa yoki ishlash vaqtiga tuzatish koeffitsiyenti maxsus dasturiy taʼminotlar yordamida ham aniqlanishi mumkin.

27. Foydalanishdagi nuqsonlarga tuzatishlar transport vositasidan foydalanish, saqlash va konstruksiyalarni nomuvofiq oʻzgartirish hamda boshqa salbiy holatlarga bogʻliq nuqsonlarni bartaraf etish smetasini yoki hisob-kitoblarni tuzish yoʻli bilan kiritiladi.

28. Transport vositasi bozor qiymatining shakllanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydigan transport vositasining asosiy tizimlari va qismlarida jiddiy boʻlmagan nuqsonlar mavjud boʻlganda, tuzatish miqdori obyekt-analogning (shu jumladan, tafsilotlarsiz va hisob-kitoblarsiz bazaviy analogning) bozor qiymatidan jami 5 foizgacha boʻlgan miqdorda qabul qilinishi mumkin.

Foydalanishdagi jiddiy boʻlmagan nuqsonlarni:

transport vositasini saqlash sharoitlari (2 foizgacha) — rangni xiralashishi, dogʻlar, kuzovda sezilarsiz korroziya elementlari va h.k.;

foydalanish sharoitlari (3 foizgacha) — eshiklar va kapot gʻirchillashi, salon va kuzov izolyatsiyasining buzilishi va h.k. keltirib chiqarishi mumkin.

29. Foydalanishdagi hamda avariyada kelib chiqqan shikastlanishlar va nuqsonlarni hisobga oluvchi tuzatish transport vositasi alohida qismlarining bozor qiymatini hisobga olgan holda foydalanishdagi va avariyada kelib chiqqan shikastlanishlar va nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha taʼmirlash ishlarini olib borish smetasini (kalkulyatsiyani) tuzish yoʻli bilan aniqlanadi. Transport vositasi alohida qismlarining bozor qiymati ushbu qismlarni almashtirish xarajatlarini hisobga olib aniqlanadi.

30. Tovar koʻrinishi (qiymati)ning yoʻqotilishini hisobga oluvchi tuzatish avariya taʼsiri belgilari aniqlanganda amalga oshiriladi. Tuzatish baholash obyektining mulkdori (yoki baholash buyurtmachisi)dan olingan axborot asosida bajariladi.

Mazkur axborot tegishli hujjatlar (tekshiruv dalolatnomalari, nuqson hisobotlari, fotosuratlar va boshqalar) bilan tasdiqlanishi kerak.

31. Analog-obyektlarning narxlari (qiymati)ni qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatish quyidagi qoidalardan kelib chiqib amalga oshiriladi:

analog-obyektlarning narxlari (qiymati)ni qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatish baholash obyektiga nisbatan bajariladi;

agar baholash obyekti qiyoslash elementlariga koʻra analog-obyektga nisbatan yaxshiroq koʻrsatkichlarga ega boʻlsa, analog-obyektning narxi (qiymati) tuzatish miqdoriga oshiriladi;

agar baholash obyekti qiyoslash elementlariga koʻra analog obyektga nisbatan yomonroq koʻrsatkichlarga ega boʻlsa, analog-obyektning narxi (qiymati) tuzatish miqdoriga kamaytiriladi.

32. Xorijda ishlab chiqarilgan transport vositasi baholanayotganda Oʻzbekistonning ichki bozorida analoglar narxi boʻlmasa, baholovchi analoglarning tashqi bozordagi narxlaridan foydalanishi mumkin. Bunda baholovchi analogning joylashgan joyi boʻyicha tuzatish kiritadi. Tuzatish bojxona rasmiylashtiruvini hisobga olgan holda kiritiladi.

Analogning joylashgan joyi boʻyicha tuzatishni hisoblash ketma-ketligi quyidagicha:

analogning shartnomaviy narxi aniqlanadi;

import qilishda soliqlar va boshqa toʻlovlar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblanadi.

Bojxona toʻlovlari, soliqlar va boshqa toʻlovlarning ikki baravar hisoblanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun baholanayotgan obyektning kelib chiqqan mamlakatidan olingan narx maʼlumotlariga ustunlik berish kerak.

33. Statistik tahlil usullari analog-obyektlar narxlarining korrelyatsion-regression tahlilidan foydalangan holda qiyoslash elementlariga bogʻliqligini aniqlash yoʻli bilan baholash obyekti qiymatini belgilashga imkon beradi.

Mazkur usulni qoʻllashda modellashtirish ehtimoliy potensial narx bilan korrelyatsion bogʻliqlikda boʻlgan analoglarning bir yoki bir nechta asosiy ishlab chiqarish va (yoki) funksional parametrlarining tahlili asosida amalga oshiriladi.

Oʻzgaruvchan miqdorlar oʻrtasidagi statistik bogʻliqliklar korrelyatsion va regression tahlil usullari orqali oʻrganiladi.

Korrelyatsion tahlil baholash obyekti/analoglar narxi va ularning asosiy parametrlari (bir va bir nechta) oʻrtasidagi aloqani oʻrnatishga imkon beradi. Korrelyatsion tahlilning asosiy vazifasi tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi aloqani aniqlash va baholashdan iborat.

Regression tahlil usullari bilan esa aniq matematik modelni tanlash va tanlangan modelning adekvatligini baholash mumkin boʻladi (model xossalari (funksiyalari/parametrlari/tavsiflari va boshqalar) va modellanayotgan obyektning tegishli xossalarining toʻgʻri kelishi). Regression tahlilning asosiy vazifasi shaklni belgilash va tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganishdan iborat.

Korrelyatsion tahlil bir alomatning (asosiy koʻrsatkichning) oʻzgaruvchanligi boshqasining (narxning, qiymatning) oʻzgaruvchanligiga mos kelishini aks ettiruvchi alomatlarning kelishilgan oʻzgaruvchanligini ifodalaydi.

Juft korrelyatsiya ikkita tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi, koʻp tarmoqli korrelyatsiya koʻp sonli miqdorlar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni oʻrganadi.

Korrelyatsion tahlil elementlari (α, β) tasodifiy miqdor kuzatuvlaridan n tanlanganda, (x₁, y₁), ..., (x_n, y_n) ikki oʻlchamli normal taqsimlanishga ega boʻladi.

Koordinatalarning dekart tizimida tanlov elementlarini nuqtalar bilan tasvirlab, tarqalish diagrammasi yoki korrelyatsion maydonga ega boʻlinadi. Korrelyatsion maydonning koʻrinishiga qarab korrelyatsiyaning tanlov koeffitsiyenti asosida α va β oʻrtasida aloqaning mavjudligi va tavsifi xususida taxmin qilsa boʻladi.

Korrelyatsiyaning tanlov koeffitsiyenti quyidagicha hisoblanadi:

Asos sifatida koeffitsiyentlari koʻproq darajada 1 (lekin 0,7 dan kam boʻlmagan) raqamiga intiladigan analoglarning narxlari olinadi.

Korrelyatsion tahlil yordamida qiymatga taʼsir qiluvchi turli oʻzgaruvchan koʻrsatkichlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlash asosida transport vositalarining qiymatini baholash natijalarining ishonchlilik darajasini oshirish mumkin.

34. Regression tahlil — mustaqil oʻzgaruvchan miqdorning mustaqil boʻlmagan bir yoki bir nechta oʻzgaruvchan miqdorlar oʻrtasidagi aloqani oʻrganadi.

(α, β) ikki oʻlchamli tasodifiy miqdorning (x₁, y₁),..., (x_n, y_n) qiymatlari kuzatiladi. β tasodifiy miqdorining α tasodifiy miqdoriga tobeligi tekshiriladi.

Umumiy olganda regression model quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:

β_k0, β_k1, …, β_kn — parametrlari regressiya koeffitsiyentlari deb nomlanadi.

Regression tahlilning vazifalaridan biri — regressiya koeffitsiyentlarini baholash. Regressiya koeffitsiyentlarini baholash uchun qoida tariqasida, eng kichik kvadratlar usuli qoʻllaniladi. Bunda kuzatilayotgan qiymatlarning chetga ogʻish kvadratlari summasini kamaytiradigan parametrlarning qiymatlari baholash sifatida qabul qilinadi, yaʼni eng kichik kvadratlar usuli kvadratlar summasini kamaytirishga asoslangan:

Agar oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi aloqa chiziqli deb faraz qilinsa, tegishli regressiya modeli quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:

bunda, β_k0 va β_k1 — chiziqli regressiya koeffitsiyentlari.

Korrelyatsiya tahlilidan farqli oʻlaroq, regressiya tahlili oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi munosabatlar shaklini aniqlashga va bir yoki bir nechta mustaqil oʻzgaruvchilarining qiymatlarini bashorat qilishga imkon beradi.

35. Statistik tahlil usulidan foydalanganda, tuzatishlar narxga taʼsir qiladigan hamda baholash obyekti qiymatini belgilashga asos boʻladigan funksiyaga kiradigan qiyoslash elementlari orqali kiritiladi.

Agar bozorning katta namunasi boʻlsa, baholovchi dispersiya kabi oʻlchovdan foydalanishi mumkin. Dispersiya bu natijalar orasidagi tarqalishni koʻrsatadigan qiymat. Agar barcha natijalar oʻrtacha qiymatga yaqin boʻlsa, dispersiya past boʻladi. Agar natijalar oʻrtacha koʻrsatkichdan juda farq qilsa, u holda dispersiya yuqori boʻladi. Maʼlumotlar namunasidagi oʻrtacha arifmetik qiymat odatda tarqalish hisoblangan nuqta sifatida olinadi. Dispersiya turli parametrlar boʻyicha maʼlumotlarni toʻplash va keyin ularni baholashga yordam beradi. Dispersiya quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

bunda:

D — dispersiya;

n — namunadagi elementlar soni;

Xn — namunadagi i-elementning qiymati;

X — namunaning oʻrtacha arifmetik qiymati.

Dispersiyani hisoblash uchun baholovchi quyidagilarni bajarishi kerak:

Xning oʻrta arifmetik qiymatini topishi hamda buning uchun barcha elementlarni qoʻshish va olingan miqdorni ularning soniga boʻlish;

har bir elementdan oʻz navbatida arifmetik oʻrtachani ayirish va natijada olingan sonni kvadratga aylantirish. Bu oʻrtachadan kvadrat ogʻish deb ataladi;

oʻrtachadan ogʻishning topilgan kvadratlarini qoʻshish;

olingan miqdorni namunadagi elementlar soniga boʻlish.

36. Qiyosiy yondashuvda qoʻllaniladigan tuzatishlar foiz va (yoki) pul koʻrinishida kiritiladi.

Shu bilan birga, bozorda majburiy (tugatish) sotish natijasida olingan narxlar (masalan, banklar tomonidan garovga qoʻyilgan transport vositasi) boʻlishi mumkinligi inobatga olinishi kerak. Bunday holda baholovchi tegishli tuzatishlar kiritishi kerak.

Agar yetarli miqdordagi axborot manbalari mavjud boʻlsa, sotishni qiyosiy tahlil qilish yondashuvi eng ustuvor hisoblanadi.

37. Transport vositasini baholashda daromad yondashuvi baholanayotgan transport vositasidan tijorat maqsadlarida foydalanganda hamda transport xizmatlarini koʻrsatish boʻyicha biznesning bir qismi boʻlganda qoʻllaniladi.

Baholovchi shuni inobatga olishi kerakki, transport vositalarining qiymatini baholashda daromad yondashuvini faqat ixtisoslashtirilgan daromad keltiruvchi transport vositalarini yetarli bozor analoglari mavjud boʻlmaganda yoki ular uchun koʻp sonli tuzatishlar zarur boʻlgan sharoitda qoʻllashi mumkin.

38. Daromad yondashuvini qoʻllash foyda (daromad)ni mustaqil toʻplay oladigan baholash obyekti qiymatini baholashni nazarda tutadi. Transport vositalaridan tijorat maqsadlarida foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilik talablarini buzgan holda foyda (daromad)ni toʻplaydigan obyektlarni baholashda daromad yondashuvi qoʻllanilmaydi.

Baholash obyektining foyda (daromad)ni toʻplay olishi mulkdor (yoki baholash buyurtmachi) taqdim etgan maʼlumotlarga muvofiq aniqlanadi.

39. Daromad yondashuvi baholash obyektidan foydalanishdan (shu jumladan, uni ijaraga berishdan) kelgusida olinishi moʻljallanayotgan daromadni kapitallashtirish orqali transport vositasi qiymatini aniqlash mexanizmidan iborat.

40. Daromad yondashuvi daromadni kapitallashtirish usulini qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi.

41. Daromadni kapitallashtirish usuli kelgusidagi pul oqimlarini baholash obyektining joriy qiymatiga qayta hisoblashni nazarda tutadi. Ushbu usul baholash obyektidan foydalanganda daromadning hosil boʻlishi surʼatlarini barqaror deb faraz qilish mumkin boʻlganda qoʻllaniladi.

42. Foydani toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli quyidagi formulaga muvofiq qoʻllaniladi:

bunda:

S — baholash obyektining qiymati;

V — sof operatsion daromad;

R_k — kapitallashtirish stavkasiga mos keladigan koeffitsiyent.

43. Pul oqimi transport vositasidan tijorat maqsadlarida foydalanganda (ishlarni bajarish, yoʻlovchilar yoki yuklarni tashish va h.k.) baholash sanasidan keyingi yil uchun shakllanadigan sof operatsion daromad (operatsion xarajatlar chegirilgan holda yalpi daromad) sifatida qabul qilinadi.

44. Transport vositasini baholashga daromad yondashuvini qoʻllash kapitallashtirish stavkasidan foydalanishni nazarda tutadi.

45. Mavjud axborotdan kelib chiqib kapitallashtirish stavkasi bozor ekstraksiyasi usuli yoki kumulyativ tuzish usuli bilan hisoblanishi mumkin.

46. Bozor ekstraksiyasi usuliga muvofiq kapitallashtirish stavkasi sof operatsion daromad va aynan bir xil obyektlarni sotish narxi toʻgʻrisidagi bozor maʼlumotlarining tahlili asosida aniqlanadi:

bunda:

CHOD — har bir sotilgan obyekt boʻyicha sof operatsion daromad;

S — sotish narxi.

47. Kumulyativ tuzish usuli bilan kapitallashtirish stavkasi tavakkalsiz daromad keltirish normasi hamda baholash obyektiga egalik qilish (undan foydalanish) tavakkalchiligi uchun baholash obyektiga xos boʻlgan daromad keltirish normasining summasi sifatida aniqlanadi:

bunda:

R_o — tavakkalsiz foiz stavkasi (foizda);

R_s — tarmoq tavakkalchiligi (foizda);

R_l — past likvidlilikka mukofot (foizda);

R_in — baholash obyektiga investitsiyalash tavakkalchiligi (foizda);

n_k — kapitalga qaytish normasi (foizda).

Kapitalning qaytish normasi transport vositasidan foydalanish muddati boʻyicha hisoblanadigan amortizatsiya koeffitsiyentidan foydalanib aniqlanadi.

48. Baholash obyekti tavsiflari va undan foydalanish sohasining oʻziga xosligidan kelib chiqib tavakkalchilik uchun daromad keltirish normalari muayyan obyektga xos boʻlgan tavakkalchiliklarning boshqa turlari bilan toʻldirilishi mumkin.

49. Baholash obyektini baholashda xarajat yondashuvi jamlangan eskirishni chegirgan holda baholash obyektining qismlari va (yoki) qoʻshimcha uskuna qiymatini hisobga olib baholash obyektining toʻliq tiklanish qiymatini yoxud almashtirish qiymatini aniqlashga asoslanadi.

50. Baholash obyektining qiymatini xarajat yondashuvi bilan baholash hisob-kitoblarning quyidagi bosqichlarini oʻz ichiga oladi:

toʻliq tiklanish qiymatini yoki almashtirish qiymatini aniqlash;

baholash obyektiga oʻrnatilgan baholash obyektining standart butlanishiga kirmaydigan qoʻshimcha uskunaning qiymatini aniqlash (zarur hollarda);

baholash obyektining jamlangan eskirish miqdorini aniqlash;

qoʻshimcha uskuna qiymatini hisobga olgan holda toʻliq tiklanish yoki almashtirish qiymati va jamlangan eskirishning qiymat koʻrsatkichi oʻrtasidagi farq sifatida baholash obyektining qiymatini aniqlash.

51. Toʻliq tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymatini aniqlash quyidagi usullardan birini qoʻllash orqali amalga oshiriladi:

bilvosita usul;

almashtirish usuli;

qiymatni indeksatsiyalash usuli.

52. Bilvosita usul yangi analog-obyektning qiymatini toʻxtatib turish koeffitsiyentini qoʻllash orqali hisoblangan qiyoslash birligiga tuzatish kiritilgan asosiy elementga koʻpaytirish yoʻli bilan almashtirish qiymatini aniqlashga asoslanadi.

Bunda, qiyoslash elementlari quvvat koʻrsatkichlari (dvigatel hajmi, tezlik, transmissiya va h.k.), vazn, hajm va h.k. boʻlishi mumkin.

bunda:

S_z — baholanayotgan yangi transport vositasini almashtirish qiymati;

S_an — baholanayotgan baholash obyektining analogi boʻlmish yangi transport vositasining qiymati;

X, X_an — baholash obyekti va analogning tegishlicha funksional va konstruktiv-texnik tavsiflari koʻrsatkichi;

Y — transport vositasining turiga bogʻliq boʻlgan daraja koʻrsatkichi.

Transport vositasining turiga qarab analog-obyekt uchun sozlashni hisoblash uchun zarur boʻlgan formula parametrlari baholovchi tomonidan ushbu Metodikaning 2-ilovasidan foydalanishi mumkin.

Baholovchi boshqa mavjud va tasdiqlangan axborot manbalaridan olingan maʼlumotlardan ham foydalanishi mumkin. Biroq, ushbu maʼlumot manbalari baholash hisobotida koʻrsatilishi kerak.

Quyidagi hollarda bilvosita usuldan foydalanish tavsiya etiladi:

transport vositasi baholash sanasida ishlab chiqarilmoqda, ammo uning birlamchi bozordagi qiymati toʻgʻrisida maʼlumot mavjud boʻlmasa;

transport vositasi baholash sanasida ishlab chiqarilmayotgan boʻlsa.

53. Almashtirish usuli transport vositasining qiymatini aynan bir xil obyektlarni sotish (yoki savdolashish uchun chegirmani hisobga olgan holda taklif) yoki aynan bir xil obyekt ishlab chiqarishdan chiqarib tashlangan boʻlsa, unga yaqin analoglarni narxiga qarab baholashga asoslanadi.

Baholash obyektining almashtirish usuli bilan toʻliq tiklash qiymati yangi aynan bir xil obyekt yoki analog-obyektning narxiga qarab aniqlanadi. Tavsiflarga doir tafovutlar boʻlgan taqdirda, analogning narxiga tuzatishlar kiritilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Baholash obyektining toʻliq tiklash qiymati ishlab chiqaruvchi zavodning sotish narxiga (yoki rasmiy dilerlarning sotish narxiga) tenglashtiriladi.

Analog-obyekt Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida boʻlgan hollarda mazkur analogning narxiga joylashgan joyiga qarab tuzatish kiritish zarur.

Analog-obyektning turgan joyiga qarab tuzatishni hisoblash ketma-ketligi quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

analogning shartnomaviy narxi aniqlanadi hamda u analogning sotish (taklif) va yetkazib berish (transport xarajatlari) narxi qoʻshilmasiga teng boʻladi;

import qilishda bojxona bojlari, soliqlar va majburiy toʻlovlar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblanadi.

Transport xarajatlari haqiqiy tashish xarajatlari boʻyicha qabul qilinadi. Tashish xarajatlarining haqiqiy miqdorini aniqlash yoki hisob-kitob qilishning imkoni boʻlmaganda transport xarajatlari analog-obyektni sotish (taklif) qiymatidan 5 foiz miqdorida qabul qilinadi.

Almashtirish usuli voqea sodir boʻlgan transport vositalarining qiymatini baholash uchun samarali hisoblanadi, agar baholanayotgan obyektning yangi aniq nusxasini amalda qayta tiklash mumkin boʻlmasa. Shuningdek, almashtirish usuli transport vositasini rekonstruksiya qilish va (yoki) almashtirish xarajatlarini hisobga olgan holda uning adolatli qiymatini aniqlash uchun ham qoʻllanilishi mumkin.

54. Qiymatni indeksatsiyalash usuli statistika organlari tomonidan belgilanadigan narxlarning qimmatlashuvi indekslarini qoʻllash orqali amalga oshiriladi. Bunda, indekslar narxlar indekslari hisoblangan davrga qarab asosiy vositalarni soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab baholash obyektining bazaviy (boshlangʻich, tiklanish) qiymatiga nisbatan qoʻllanadi.

Bazaviy qiymat sifatida buxgalteriya hisobi maʼlumotlari yoki tayyorlovchilarning (yoki dilerlar, yetkazib beruvchilarning) retrospektiv sanadagi narxga oid axborotidan foydalanish mumkin. Bunda, agar mavjud boʻlsa, aynan bir xil butlangan aniq analog narxlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanish zarur.

55. Agar baholanayotgan transport vositalari guruhlari boʻyicha statistik maʼlumotlar mavjud boʻlsa, indeksatsiyalash usuli qoʻllaniladi.

56. Baholash obyektining baholash sanasidagi jamlangan eskirishi uning jismoniy holatidan (jismoniy eskirish), baholash obyekti bozorning zamonaviy talablariga muvofiqligidan (funksional eskirish), shuningdek tashqi omillarning taʼsiri ostida qiymatining pasayishidan (iqtisodiy/tashqi eskirish) kelib chiqib baholash obyektini koʻzdan kechirish natijalari boʻyicha aniqlanadi. Jamlangan eskirish 100 foizdan ortiq boʻlishi mumkin emas.

Jamlangan eskirish tiklash qiymatidan (koeffitsiyent koʻrsatkichi) yoki pul ifodasida almashtirish qiymatidan (mutlaq miqdor) foizlarda yoki ulushlarda aniqlanishi mumkin.

57. Transport vositasi va uning butlovchi qismlarining jamlangan eskirishi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:

bunda:

I_fiz — tabiiy jismoniy eskirish (foizda):

I_f — funksional (maʼnaviy) eskirish (foizda);

I_ek — iqtisodiy eskirish (foizda).

58. Baholash obyektining jismoniy eskirishi quyidagi usullar bilan aniqlanadi:

statistik mezonlar usuli;

normativ eskirish usuli;

foydalanish boshlangandan boshlab xronologik yosh va bosib oʻtgan masofasi/ishlagan vaqtini inobatga olishga oid jismoniy eskirish usuli;

transport vositasi, shuningdek uning tarkibiy qismlari uchun tabiiy jismoniy eskirish usuli;

texnik holatini tavsiflovchi usul.

59. Bozorda keng taqdim etilgan obyektlar uchun baholash obyektining eskirish darajasini uning qiymatining oʻzgarishiga qarab hisoblash imkonini beruvchi quyidagi formuladan foydalanish mumkin:

bunda:

S_nov — yangi transport vositasining baholash vaqtidagi bozor qiymati (soʻmda);

S_os — baholash vaqtida baholanayotgan obyektning bozor qiymati (soʻmda).

Ushbu formula boʻyicha eskirish miqdorini belgilashda eskirish miqdori 100 foizdan oshmasligi kerak, yaʼni I < 100 foiz boʻladi.

Agar bozorda taqdim etilgan analoglar soni yetarli boʻlmasa (masalan, noyob va eksklyuziv avtomobillar uchun), jamlangan eskirish miqdori quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

60. Normativ eskirish usuli baholash obyekti xizmat muddatining normativ muddatga nisbati sifatida jismoniy eskirish hisoblanishini anglatadi. Mazkur usulni normativ-texnik hujjatlarda bosib oʻtadigan masofasi normativi yoki xizmat qilish muddati belgilangan baholash obyektlari uchun qoʻllash maqsadga muvofiqdir. Bunda, jismoniy eskirish quyidagi formula bilan hisoblanadi:

bunda:

L_f — baholash sanasida baholash obyektining undan foydalanish boshlangan paytdan boshlab haqiqiy bosib oʻtgan masofasi (ming km);

L_n — baholash obyektining hisobdan chiqarish (kapital taʼmirlash)gacha normativ bosib oʻtadigan masofasi (ming km);

T_f — baholash obyektining baholash sanasidagi haqiqiy yoshi, yil (motosoat);

T_n — baholash obyektining hisobdan chiqarish (kapital taʼmirlash)gacha normativ xizmat yili, yil (motosoat).

61. Jismoniy eskirish usuli baholash obyektining asosiy funksional vazifasi boʻyicha ishlagan xronologik yoshi va ishlagan vaqtiga bogʻliq holda jismoniy eskirishini hisoblashdan iborat.

a) foydalanish boshlangandan boshlab xronologik yosh va bosib oʻtgan masofasini hisobga olgan holda jismoniy eskirishini hisoblash quyidagi formula orqali amalga oshiriladi:

bunda:

e — natural logarifmlar asosi 2,72ga teng;

Ώ — baholash obyektining yoshi va undan foydalanish boshlangandan keyingi haqiqiy bosib oʻtgan masofasiga bogʻliq funksiya hisoblanadi.

Bunda, funksiya quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:

bunda:

P_f — baholash obyektidan foydalanish boshlangandan keyingi haqiqiy bosib oʻtgan masofasi (ming km);

D_f — haqiqiy xizmat muddati (yil);

a, v — baholash obyektining turiga qarab koʻrsatkichi belgilanadigan qatʼiy belgilangan konstantalar.

Turli baholash obyektlari uchun “a” va “v” qatʼiy belgilangan konstantalarning turlari va koʻrsatkichlari mazkur Metodikaning 3 va 4-ilovalariga muvofiq aniqlanadi.

b) yoʻl-qurilish texnikalari hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalarining oʻrtacha yillik ishlagan vaqti ushbu Metodikaning 5-ilovasidagi jadvalga muvofiq aniqlanadi.

Yoʻl-qurilish texnikalari hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinasining jismoniy eskirish miqdori (foizda) ushbu Metodikaning 6-ilovasiga muvofiq hisoblanadi.

62. Transport vositasi va uning butlovchi qismlari (I_fiz) uchun tabiiy jismoniy eskirish miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bunda:

I_fiz — tabiiy jismoniy eskirish, foizda;

I_b — xizmat qilish muddati bilan belgilanadigan obyektning eskirishining bazaviy koʻrsatkichi, foizda;

I_k — baholanayotgan transport vositasi haqiqiy bosib oʻtgan masofasini oʻrtacha yillik bosib oʻtgan masofasidan ogʻish miqdori bilan aniqlanadigan bosib oʻtgan masofasi boʻyicha tuzatish kiritilgan eskirish koʻrsatkichi, foizda;

K — transport vositasidan foydalanadigan mintaqa turiga bogʻliq transport vositasining eskirishiga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bunda:

A — mintaqa turini hisobga olgan holda transport vositasining eskirishiga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent hisoblanadi hamda uning miqdori ushbu Metodikaning 7-ilovasidagi jadvalga aniqlanadi.

Oʻz navbatida:

bunda:

I₁ — transport vositasi haqiqiy bosib oʻtgan masofasini oʻrtacha yillik bosib oʻtgan masofasidan ogʻish miqdoriga bogʻliq eskirishga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent (0,25 foizga teng, agar P_f > P_srg D_f yoki 0,1 foiz, agar P_f ≤ P_srg D_f), foizda;

P_f — transport vositasining foydalanish boshlangandan boshlab haqiqiy bosib oʻtgan masofasi, ming km.;

D_f — haqiqiy xizmat muddati, yilda;

P_srg — oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofa, ming km.

bunda:

I₂ — transport vositasini bir yil foydalanishdagi eskirishi va uning miqdori ushbu Metodikaning 8-ilovasiga muvofiq hisoblanadi.

Tirkamalar va yarim tirkamalarning jismoniy eskirishi aniqlanganda, quyidagi formuladan foydalaniladi:

Turli turdagi transport vositalari uchun oʻrtacha yillik bosib oʻtgan masofa miqdori (Psrg) ushbu Metodikaning 9-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.

63. Texnik holatini tavsiflovchi usuldan foydalangan holda jismoniy eskirishni aniqlashda ushbu Metodikaning 10-ilovasida keltirilgan transport vositalarining jismoniy texnik holatini baholash shkalasi qoʻllaniladi.

Texnik holatini tavsiflovchi usul deganda dastlabki maʼlumotlarning noaniqligi sharoitida qoʻllaniladigan usul tushuniladi. Bu holat kerakli maʼlumotlarning miqdori yetarli boʻlmaganda paydo boʻlishi mumkin. Shu sababli, boshqa usullardan foydalanish qiyin yoki imkonsizdir. Mazkur usul oʻz mohiyatiga koʻra koʻp yillik amaliyotga asoslangan va ushbu sohadagi professional hamjamiyat rozi boʻlgan ekspert-mutaxassislarning fikrlari (mulohazalari) toʻplamini oʻz ichiga oladi. Ushbu fikrlar toʻplami miqdoriy shaklda ifodalanishi mumkin. Foydalanish qulayligi uchun ushbu fikrlar toʻplami jadval shaklida taqdim etilishi mumkin.

64. Baholash obyektining jismoniy eskirishini aniqlashda hisoblash-analitik usullar hisoblash uchun zarur boʻlgan dastlabki maʼlumotlar mavjud boʻlganda qoʻllaniladi.

65. Funksional (maʼnaviy) eskirish baholash obyektining ishlab chiqarishdan olib tashlanishi, xuddi shunday transport vositalarini ishlab chiqarish sohasida yangi texnologiyalarning rivojlanishi munosabati bilan baholash obyekti u yoki bu xossalarining isteʼmol jozibadorligi pasayishi bilan belgilanadi.

Maʼnaviy eskirish — xuddi shunday transport vositalarining xossalari va tavsiflarining yaxshilanishi (texnik parametrlari yoki konstruktiv yechimlarining oʻzgarishi, yangi imkoniyatlarning vujudga kelishi, yoqilgʻi sarfini tejashi va h.k.) yoki ular turkum ishlab chiqarilishining arzonlashuvi sababli yuzaga kelgan eskirish hisoblanadi.

Transport vositasining maʼnaviy eskirishini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:

bunda:

M_r — transport vositasining maʼnaviy eskirishini aniqlashda hisobga olinadigan r-chi omil (foizda).

Baholash sanasida ishlab chiqarishdan toʻxtatilgan transport vositasini hisobga oluvchi birinchi omil miqdorini hisoblash quyidagi formula asosida amalga oshiriladi:

bunda:

T_sn — transport vositasini ishlab chiqarish toʻxtatilgan sanadan baholash sanasigacha boʻlgan muddat (yil).

Transport vositasiga tegishli ehtiyot qismlarni ishlab chiqarish toʻxtatilishini inobatga oluvchi maʼnaviy eskirish omili miqdori M₂ = 20 foizga teng boʻladi.

Transport vositasining yoʻl-transport hodisasiga yoʻliqishini inobatga oluvchi (baholash sanasiga qadar) maʼnaviy eskirish omili miqdori M₃ = 5 foizga teng boʻladi.

Transport vositasi foydalanuvchilari sonini inobatga oluvchi (roʻyxatga olish hujjatlari maʼlumotlariga asosan 3 tadan oshiq foydalanuvchi) maʼnaviy eskirish omili miqdori M₄ =5 foizga teng boʻladi.

66. Baholash sanasida transport vositasiga talabning pasayishi yoki yoʻqligi sababli iqtisodiy eskirish (I_ek) baholovchi tomonidan oʻziga xos bozor konyunkturasidan kelib chiqqan holda mustaqil ravishda belgilanadi va I_ek qiymati ≤ 20 foiz boʻlishi mumkin.

67. Xarajat yondashuvini qoʻllashda baholash obyektining qiymati jamlangan eskirishni chegirgan holda baholash obyektining tiklanish qiymati (yoki almashtirish qiymati) sifatida aniqlanadi. Baholash obyekti qiymatini hisoblash quyidagi formula asosida amalga oshiriladi:

bunda:

S_v(z) — baholash obyektining tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymati;

I_nak — baholash obyektining jamgʻarilgan eskirishi (foizda).

68. Hisoblangan jismoniy eskirish transport vositasining texnik holatiga mos kelmagan hollarda baholovchi 50 foizdan ortiq hisoblangan jismoniy eskirishni oshirish yoki kamaytirish (majburiy tartibda asoslash bilan) va uning miqdorini transport vositasining texnik holatidan kelib chiqib belgilash huquqiga ega. Bunda, tuzatilgan jismoniy eskirish 35 foizdan kam boʻlmasligi lozim. Tuzatish ushbu Metodikaning 10-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq amalga oshiriladi.

Agar transport vositasida hisobot hujjatlari mavjud boʻlsa, ularning bosib oʻtgan masofasi/ishlagan vaqtiga oid maʼlumotlar inobatga olinishi kerak.

69. Transport vositasining ishlab chiqarilgan sanasi nomaʼlum boʻlsa, foydalanish boshlangan sana qabul qilinishi mumkin.

Agar transport vositasining faqat ishlab chiqarilgan yili nomaʼlum boʻlsa, transport vositasi ishlab chiqarilgan model yilining birinchi yanvari (agar model yili maʼlum boʻlsa) yoki ishlab chiqarilgan yilning birinchi yanvari (agar model yili nomaʼlum boʻlsa) shartli ravishda foydalanish muddatining boshlanishi sifatida qabul qilinadi. Transport vositasi chiqarilgan oy (foydalanish boshlanishi) maʼlum boʻlgan hollarda, shu oyning birinchi kuni chiqarilgan sana (foydalanish boshlanishi) sifatida qabul qilinadi.

Agar ishlab chiqarilgan yili ham nomaʼlum boʻlsa, foydalanish muddatini taxminan bilvosita koʻrsatkichlar, jumladan transport vositasining markirovkalangan agregatlari, uzellari, detallari, ushbu modelni ishlab chiqarish muddati (foydalanishning boshlanishi) boʻyicha koʻrib chiqish mumkin. Bunda, ekspluatatsion eskirish baholovchi tomonidan taxminan aniqlanishi mumkin.

70. Voqea sodir boʻlgunga qadar foydalanishda boʻlgan yoki foydalanilayotgan va davlat texnik koʻrigidan oʻtgan transport vositasi uchun maksimal jismoniy eskirish 90 foizdan oshmasligi kerak deb hisoblanadi. Agar hisoblangan ekspluatatsion eskirish 90 foizdan oshsa, baholovchi unga tuzatish kiritishga haqli. Tuzatish mazkur Metodikaning 10-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq amalga oshiriladi.

Yangi avtomobillar uchun eskirishi 10 foizdan oshmagan boʻlsa, ehtiyot qismlarning eskirishi qoʻllanilmaydi.

71. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash 6-son “Baholash yondashuvlari va usullari” MBS va uning Metodikasiga asosan amalga oshiriladi.

72. Mazkur bob shikastlangan transport vositasining qiymatini (xususiyatlarni inobatga olgan holda), shikastlangan transport vositasini taʼmirlash (tiklash) qiymatini va shikastlanishidan kelib chiqadigan zararni baholashga oid tavsiyalarni oʻz ichiga oladi.

Transport vositalarini tiklash boʻyicha taʼmirlash xarajatlarini hisoblashdan maqsad transport vositasining avariyadan oldingi xususiyatlarini tiklash uchun yetarli boʻlgan xarajatlarning eng koʻp miqdorini aniqlashdir.

73. Shikastlangan transport vositasining qiymatini baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

shikastlangan transport vositasini koʻrikdan oʻtkazish;

transport vositasini taʼmirlashning tiklash qiymatini hisoblash (taʼmirlash ishlari qiymatini hisoblash, materiallar qiymatini hisoblash, ularning eskirishini hisobga olgan holda ehtiyot qismlar qiymatini aniqlash).

Transport vositasiga yetkazilgan moddiy zararga yoʻl-transport hodisasi oqibatida shikastlangan transport vositasining tovar qiymatining yoʻqolishi ham kiradi.

Olinmagan daromadlarni (yoʻqotilgan foydani) aniqlash ushbu standart doirasida baholovchining vakolatiga kirmaydi.

Taʼmirlash-tiklash ishlari hajmini aniqlash baholovchi tomonidan amalga oshiriladi.

Hajmi, turlari va taʼmirlash usullari baholovchi tomonidan transport vositasining shikastlanish xususiyati va darajasiga (korroziyaviy buzilishga) va alohida detallar holatiga qarab belgilanadi. Bunda, transport vositasi ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan belgilangan texnologiyaga muvofiq, detallarni demontaj qilish/montaj qilish, sozlash, tuzatish, boʻyash, korroziyaga qarshi va shovqinga qarshi ishlov berish va h.k. ishlarni bajarish zaruriyatini hisobga olish lozim. Agar transport vositasini ishlab chiqaruvchi korxonaning taʼmirlash texnologiyasi toʻgʻrisida maʼlumot boʻlmasa, mavjud analoglar va ishlab chiqaruvchi korxonalarning rasmiy maʼlumotlari olinadi.

Transport vositasining texnik holatini aniqlash va ehtimoliy yashirin shikastlangan agregatlar va uzellarning tiklash ishlari hajmini aniqlashda tekshirish ishlari (zarurat tugʻilganda, qismlarga ajratish va nuqsonlarni aniqlash) hisobga olinishi zarur. Bunda, almashtirilishi rejalashtirilgan detallarning narxi, bevosita ochilgan uzel yoki agregatni koʻrikdan oʻtkazish jarayonida ushbu taxmin tasdiqlanmaguncha hisobga olinmaydi.

Baholovchi agregat, uzel yoki qismni texnik jihatdan tiklash imkoniyati yoʻq boʻlganda yoki uning tiklanishi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda uni almashtirish haqida qaror qabul qiladi. Bunda Oʻzbekiston Respublikasining normativ hujjatlari, sohaviy normativlar va transport vositasini ishlab chiqaruvchi korxonalarning texnik holati va ekspluatatsiya xavfsizligi normalarini belgilab beradigan normativlariga amal qilinishi lozim.

Agregat va uzellarni almashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qilishdan avval, odatda, ularni qismlarga ajratish yoki holatini diagnostika qilish amalga oshirilishi lozim.

Yengil avtomobil kuzovi yoki ramasini, mikroavtobus kuzovi yoki ramasini, yuk mashinasi kabinasi yoki ramasini almashtirish quyidagi hollarda belgilanishi mumkin:

a) kuzovning murakkab yoki juda murakkab egilishi kuzatilganda, quyidagi qismlarni almashtirish zarur boʻlganda:

old qismi old lonjeronlar bilan yoki deformatsiyalarni bartaraf etish (2-kategoriyadan past boʻlmagan murakkablikdagi taʼmir) bilan birgalikda, old panel, yon panel tiraqlari (bir yoq tiragʻi), shamol oynasi ramasi, salonning old qavati va chap yoki oʻng qismidagi tom paneli;

kuzovning orqa qismi orqa lonjeronlar bilan yoki deformatsiyalarni bartaraf etish (2-kategoriyadan past boʻlmagan murakkablikdagi taʼmir) bilan birgalikda, orqa panel, orqa oyna ramasi, yon panellarining orqa qismlari (bir yon paneli), salonning orqa qavati va chap yoki oʻng qismidagi panel;

b) kuzov elementlarining 50 foizidan koʻprogʻiga yetkazilgan shikastlar, shu jumladan, tom paneli, lonjeronlar bilan salon qavati, yon panel, dvigatel qalqoni, old yoki orqa lonjeronlar;

d) kuzovning oʻrtacha yoki murakkab egilishi va uning tayanch elementlarida teshib oʻtgan korroziya mavjud boʻlib, bu almashtiriladigan yoki taʼmirlanadigan qismlarni sifatli biriktirish imkonini bermasa;

e) kuzov yoki ramaning alohida elementlarini taʼmirlash iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmasa;

f) kuzov yoki rama taʼmirga qabul qilish talablariga mos kelmasa.

Baholovchi tomonidan plastik elementlarni almashtirish yoki tiklash toʻgʻrisida qaror qabul qilishda boshqa narsalar bilan birgalikda ishlab chiqaruvchining taʼmir texnologiyasi, zamonaviy materiallardan foydalangan holda tiklashning mavjud texnologiyalaridan foydalanishini, bunda hududdagi taʼmir bazasining imkoniyatlari va qayta tiklashning foydasini ham inobatga olish kerak.

Boʻyoq ishlari hajmini belgilashda elementning bitta boʻyoq turini (turiga, hajmiga, taʼmirlash taʼsiri zonasiga bogʻliq ravishda) toʻliq, tashqi yoki qisman (agar bunday boʻyoqni ishlatish mumkin va maqsadga muvofiq boʻlsa) tanlash imkoniyatidan kelib chiqish lozim. Bunda lak-boʻyoq qoplamasining (LBQ) oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olish zarur.

Agar transport vositasining tashqi boʻyaladigan yuzasining 50 foizidan ortigʻi boʻyashga muhtoj boʻlsa (kuzov elementlari soniga qarab), transport vositasi boʻyicha mutaxassis tomonidan transport vositasining tashqi qismini va qoʻshimcha ravishda boʻyashni talab qiladigan boshqa yuzalarni (almashtirilayotgan yoki taʼmirlanayotgan detallarning ichki yuzalarini) boʻyash belgilanishi mumkin.

Toʻliq boʻyash ishlari tashqi yuzalardan tashqari avtomobil salonining ichki qismini, bagajni va motor boʻlimini, eshikning ichki yuzalarini, kapot va bagajnik qopqogʻini (bagajnik eshigini), eshikning chekkalari va ochilishlarini ham boʻyashni oʻz ichiga oladi. Buning uchun salonni toʻliq demontaj qilish, bagajnik astarlarini olib tashlash va motor boʻlimini qisman demontaj qilish kerak.

Agar transport vositasini koʻrib chiqish natijasida quyidagi holatlar aniqlansa, transport vositasining kuzovi va elementlarini boʻyash ishlari belgilanmaydi:

butun elementning zararlanishidan oldin LBQ yoʻq boʻlsa;

elementning shikastlanish zonasida uning shikastanishidan oldin LBQ yoʻq boʻlsa;

elementda toʻgʻridan-toʻgʻri korroziya izlari mavjud boʻlsa.

Mayda LBQning shikastlanishlarini (chuqur emas chiziqlar, soʻrilishlar, yuvilmaydigan dogʻlar va h.k.) bartaraf etish uchun polirovka va siyqalash ishlari tayinlanishi mumkin.

74. Transport vositasini koʻrikdan oʻtkazish baholash buyurtmachisi (yoki uning ishonchli vakili) ishtirokida amalga oshiriladi.

Baholovchi tomonidan transport vositasi vizual tarzda, zarurat boʻlganda, texnik vositalardan foydalangan holda koʻrikdan oʻtkaziladi.

Baholovchi tomonidan zarurat boʻlganda transport vositalari boʻyicha mutaxassis jalb qilingan holda koʻrib chiqilayotgan hodisa natijasida yetkazilgan nuqsonlar va shikastlanishlarni aniqlash amalga oshiriladi.

Tashqi koʻzdan kechirishdan keyin baholovchi, agar imkoniyat boʻlsa, transport vositasi boʻyicha mutaxassisni jalb qilgan holda, dvigatel va boshqa agregatlar hamda transport vositalari tizimlarini, shuningdek oʻrnatilgan ixtisoslashtirilgan (maxsus) uskunalarni (avtosamosval kuzovining koʻtarish mexanizmlari, avtobus eshiklarni ochish va yopish uskunalari va shunga oʻxshash) diagnostikasini amalga oshiradi.

Baholash vazifalarini hal qilish uchun transport vositasining detallari, tizimlari va mexanizmlarini koʻzdan kechirish zarur boʻlsa, koʻzdan kechirish quyidagi uch bosqichda oʻtkazilishi mumkin:

dvigatel oʻchirilgan holatda;

dvigatel ishlayotgan holatda;

transport vositasi harakatlanayotgan hollarda.

LBQ koʻzdan kechirish transport vositasi boʻyicha mutaxassisni jalb qilgan holda amalga oshiriladi. LBQni koʻzdan kechirishda transport vositasining zavodda boʻyalgan texnologiyasi va taʼmirdan keyin boʻyashdagi xatolarni hisobga olish lozim.

LBQ turli burchaklarda tekshiriladi:

toʻgʻri burchakda (90°);

oddiy aks burchagida (45°);

uchqur burchakda (flop) (15°).

Vizual tekshiruvni LBQ holati indikatorlari yoki LBQ qalinligini oʻlchovchilar yordamida mustahkamlash mumkin.

Koʻzdan kechirish davomida ekspluatatsiya jarayonida yoki sodir boʻlgan yoʻl-transport hodisasi natijasida tarkibiy qismlarning joylashuv holatining oʻzgarishini tekshirishda yonma-yon joylashgan kuzov qismlari orasidagi boʻshliqlarni koʻzdan kechirish lozim. Boʻshliqlar kuzovning har ikki tomonidagi simmetrik tarkibiy qismlar oʻrtasida bir xil va teng (transport vositasi ishlab chiqaruvchisi tomonidan belgilangan chetlanish doirasida) boʻlishi kerak.

Agar baholovchi (transport vositasi boʻyicha mutaxassis) tomonidan kuzovning egilishi yoki ramaning deformatsiyasiga oid belgilarni aniqlagan, lekin bu belgilar qatʼiy qaror qabul qilish uchun yetarli boʻlmasa yoki bunday belgilar mavjud boʻlmasa, ammo hodisa xususiyati kuzovning egilishi yoki ramaning buklangan boʻlishi ehtimoli yuqori ekanini koʻrsatsa, buyurtmachiga kuzov (rama)ni stapelda tekshirish zarurligi haqida xabar berish yoki qoʻl oʻlchovchi tizimlar yordamida tekshiruv oʻtkazish zarur.

75. Transport vositalarini suratga olish transport vositasining shikastlanishini aniqlash va qayd etishning toʻliqligini taʼminlashi kerak. Fotosuratlarda olingan materialni tizimlashtirish va uning mazmunini mantiqiy ketma-ketlikda ochib berish uchun suratga olish umumiydan xususiygacha olib boriladi.

Ushbu maqsadlar uchun ketma-ket yaqinlashish usuli yordamida uch turda transport vositalarini suratga olish amalga oshiriladi:

umumiy koʻrinish;

uzelli;

batafsil.

76. Umumiy koʻrinishda suratga olish (oʻrta va umumiy koʻrinish) shikastlangan transport vositasining oʻzini, uning atrofini qamrab olmasdan yoki qamrab olgan holda suratga olishdir.

Shikastlanish joyiga qarab kadrda butun old yoki orqa qismi va shikastlangan butun yon yuzasi koʻrinadigan boʻlsa, transport vositasi kuzovining old, orqa yoki yon qismlarini burchakli suratga olish mumkin.

Transport vositalarini sharhli suratga olishda suratga olish obyekti butun kadrni yoki uning asosiy (85 foizdan ortiq) qismini egallab, kadr chegaralari boʻylab minimal boʻsh joy qoldirishi kerak.

Sharhli suratga olish toʻrtta nuqtadan amalga oshiriladi. Bunday suratga olishdan maqsad butun transport vositasini suratga olishdir.

77. Uzelli suratga olish (yaqindan koʻrish) — transport vositasining alohida, eng muhim shikastlangan qismlarini suratga olishdan iborat.

Uzelli fotosuratda obyektlar yaqindan tasvirlangan boʻlib, shikastlanishning shakli va tasnifini, shikastlangan transport vositasidagi belgilarning nisbiy joylashuvini aniqlash mumkin boʻlishi lozim.

78. Batafsil suratga olish — alohida qismlarni, kuzovning shikastlanishini va transport vositasi toʻqnashuvi izlarini qayd etish uchun amalga oshiriladi. Batafsil fotosuratlar maksimal maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim boʻlib, ulardan transport vositasiga yetkazilgan zararning darajasi va tasnifini, fotosuratda olingan shikastlanishlarning fazoviy xususiyatlarini aniqlash mumkin boʻladi.

79. Koʻzdan kechirish natijasida baholovchi (yoki baholovchining yordamchisi) shikastlangan transport vositasining texnik holatini tekshirish dalolatnomasiga baholash obyekti toʻgʻrisida baholash uchun zarur boʻlgan barcha maʼlumotlarni, uning shikastlanishini, nuqsonlarini aniqlaydi va quyidagilarni dalolatnomaga kiritadi:

transport vositasi va uning butlovchi qismlari raqamlarining taqdim etilgan hujjatlardagi yozuvlarga (roʻyxatga olish raqami, VIN identifikatsiya raqami, kuzov raqami, rama raqami, dvigatel raqami va boshqalar) muvofiqligi;

transport vositasining butligi, qoʻshimcha uskunalarning mavjudligi;

komponentlar, agregatlar va qimmatbaho butlovchi qismlar almashtirilganligi;

transport vositasida foydalanishdagi shikastlanish va nuqsonlarning mavjudligi;

mavjud avariya va nuqsonlarning turi, xususiyati, murakkablik darajasi, hajmi va joylashuvi;

transport vositasining kuzovi ilgari taʼmirdan oʻtganligi, uning hajmi, tasnifi va sifati;

aniqlangan shikastlanish va nuqsonlarni bartaraf etish imkoniyati va usullari;

har bir alohida agregat, uzel va detal uchun tiklash ishlarini amalga oshirish imkoniyati, usullari va ularni amalga oshirish hajmi (mehnat sigʻimi);

transport vositasini qayta tiklash uchun zarur boʻlgan ehtiyot qismlari nomenklaturasi.

Shikastlangan transport vositasining texnik holatini tekshirish akti mazkur Metodikaning 11-ilovasiga muvofiq tuziladi.

Qayta tiklash ishlarining nomenklaturasi, ularni amalga oshirish usullari va hajmlari, zarur ehtiyot qismlari va materiallarni aniqlashda baholovchi transport vositasini ishlab chiqaruvchining texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha standartlari va tavsiyalariga asoslanishi kerak.

Transport vositasi egilishlarining tasnifi va murakkablik darajasi mazkur Metodikaning 12-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.

80. Shikastlangan transport vositasining taʼmirlash qiymatini hisoblash baholash sanasiga quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:

bunda:

C_v — taʼmirlash tiklash qiymati;

C_rr — taʼmirlash ishlari qiymati;

C_m — foydalangan asosiy materiallarning qiymati;

C_d — transport vositasiga oʻrnatilgan detallar va ehtiyot qismlarining qiymati;

K_i — detallar va ehtiyot qismlarning eskirish koeffitsiyenti.

81. Taʼmirlash ishlari hajmi, turi, usuli, texnologiyasi va mehnat sigʻimi detallar va uzellarning shikastlanish darajasi va xossalariga hamda holatiga (korroziyali yemirilish) bogʻliq holda aniqlanadi.

Bunda, ajratish/yigʻish, moslash, boʻyash, korroziya va shovqinga qarshi qayta ishlash va boshqa zarur ishlarni hisobga olish lozim. Mazkur ishlarni transport vositasini ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan belgilangan texnologiyaga muvofiq amalga oshirish lozim. Ishlab chiqaruvchi korxonaning talab etiladigan taʼmirlash texnologiyasi mavjud boʻlmagan hollarda mavjud analoglar va ishlab chiqaruvchi korxonalarning rasmiy vakolatxonasining maʼlumotlari asosida amalga oshiriladi.

Taʼmirlash ishlari qiymati S_rr quyidagi formula asosida aniqlanadi:

bunda:

T_{i p} — i-chi ish turi boʻyicha mehnat hajmi (ish soati);

S_{i n-ch} — i-chi ish turi boʻyicha ish soati qiymati (soʻm).

82. Transport vositalarini taʼmirlashning mehnat zichligini aniqlashda transport vositalarini ishlab chiqaruvchi yoki vakolatli tashkilotlar (muassasalar) tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlari uchun mehnat zichligi meʼyorlaridan foydalanish kerak. Agar bunday normalar mavjud boʻlmasa, unda analog transport vositasi uchun mehnat zichligi normalarini qoʻllash kerak.

83. Ish soatining narxini aniqlashda quyidagi eng kamida preyskurantlar olinishi kerak:

firmani (dilerlik) xizmat koʻrsatish shoxobchalari uchun — ikkidan kam emas (agar mintaqada mavjud boʻlsa, mavjud boʻlmasa, mavjud stansiyalardan maʼlumotlar olinadi);

ixtisoslashtirilgan texnik xizmat koʻrsatish shoxobchalari uchun — yengil avtomashinalar uchun kamida uchta teng xizmat koʻrsatish shoxobchalari (agar hududda mavjud boʻlsa, mavjud boʻlmaganda mavjud stansiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar olinadi);

yuk mashinalari, avtobuslar, motonaqliyotlar, maxsus texnika va boshqalar uchun kamida ikkita (agar mintaqada mavjud boʻlsa, mavjud boʻlmasa, mavjud stansiyalardan maʼlumotlar olinadi).

Transport vositasi taʼmirlashda ish soatining qiymati baholovchi tomonidan hududiy xizmatlar bozori sharoiti va amaldagi oʻrtacha narxlarni (ishlar turi, transport vositasining turi, shuningdek, transport vositasining rusumi va modellari boʻyicha) inobatga olgan holda belgilanishi mumkin.

Agar vakolatli shaxs yoki organning qarori yoxud koʻrsatmasida taʼmir ishlarini bajarish yoki bajarilgan taʼmir ishlarini amalga oshiriladigan taʼmirlash tashkilotining narx parametrlari yoki manzillari koʻrsatilgan boʻlsa, unda tiklash taʼmirining qiymati koʻrsatilgan narxlar boʻyicha hisoblanishi mumkin va bu haqda baholash hisobotida koʻrsatilishi kerak.

Taʼmirlash xarajat parametrlarini tanlashda kelgusi taʼmirlashning murakkabligini inobatga olish zarur. Transport vositasini tiklash uchun barcha taʼmirlash ishlarini bajara oladigan, maxsus jihozlarga va yuqori malakali xodimlarga ega boʻlgan taʼmirlash tashkilotiga afzallik berish kerak.

84. Transport vositasini taʼmirlash boʻyicha tannarx parametrlarini (taʼmirlash ishlarining norma-soati narxini) tanlashda ishlash muddati besh yildan oshgan yoki ishchi eskirishi 35 foizdan yuqori boʻlgan transport vositasi uchun, agar ular mazkur hududdagi shu rusumdagi (modeldagi) transport vositalarini taʼmirlash boʻyicha oʻrtacha narxlar darajasidan yuqori boʻlsa, firmaning (brendli) xizmati narxlarini belgilamaslik tavsiya etiladi. Bunday transport vositasi uchun transport vositasining umumiy texnik holatiga (ekspluatatsion eskirish va tashqi koʻrinishi, muntazam texnik xizmat koʻrsatish, avvalgi shikastlarning izlari va ularni taʼmirlash sifati bilan tavsiflanadi) qarab mazkur hudud uchun oʻrtacha yoki minimal narxlarni belgilash tavsiya etiladi.

Ayrim hollarda, ekspluatatsiya muddati besh yildan ortiq boʻlgan yoki ekspluatatsion eskirishi 35 foizdan ortiq boʻlgan transport vositasini taʼmirlashda firmani (brend) xizmatining narxlarini qoʻllashga ruxsat beriladi. Agar avariya sodir boʻlishidan avval transport vositasi muntazam texnik xizmat koʻrsatishdan oʻtgan va firma (brend) stansiyasida taʼmirlangan boʻlsa, bu xizmat daftarchasidagi yozuvlar bilan tasdiqlanadi.

Boʻyoqning narx parametrlarini tanlashda boʻyoq qoplamasi uchun amal qiladigan kafolatga ega boʻlgan transport vositasi uchun firma (brend) xizmatining narxlarini belgilash tavsiya etiladi. Boʻyoq uchun minimal narxlar qoniqarsiz holatdagi LBQ boʻlgan transport vositasiga qoʻllanilishi kerak. Boshqa hollarda oʻrtacha qiymat parametrlarini qoʻllash tavsiya etiladi.

Bir necha rasmiy dilerlar mavjud boʻlgan hududlarda bir xil rusumli transport vositalariga teng xizmat koʻrsatiladigan boʻlsa, ulardan biridagi minimal taʼmirlash baholarini qabul qilish tavsiya etiladi.

Transport vositasini taʼmirlash qiymatini belgilashda sinab koʻrilgan va sertifikatlangan dasturiy vositalardan foydalanish tavsiya etiladi.

Bozor maʼlumotlari boʻlmaganda, transport vositasini taʼmirlashda ish soatining qiymati baholash sanasiga amalda boʻlgan bazaviy hisoblash miqdorining 10 foizi miqdorida qabul qilinadi.

85. Texnologiyaga muvofiq asosiy ekspluatatsiya materiallarining fizik yoki kimyoviy holatini oʻzgartiradigan, ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan texnologiyada qoʻllanishi koʻrsatilgan materiallar (shpatlyovka, boʻyoqlar, laklar, germetiklar, texnologik suyuqliklar) uchun xarajatlar hisob-kitobi amalga oshiriladi.

Materiallar turkumiga transport vositasining shikastlanishi natijasida yoʻqotilgan va taʼmirlash jarayonida zarur boʻlgan xladagentlar, tormoz va sovutish suyuqliklari kiradi. Bunda, agar shunday ekspluatatsiya materiallari yoʻqotilmagan boʻlsa, unda ularning xarajatlari faqat toʻldirish uchun meʼyorlari boʻyicha hisoblanadi.

Materiallar xarajatlari miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

bunda,

R_m — transport vositasini tiklash taʼmiri uchun materiallar xarajatlari (soʻm);

n — taʼmirlashda zarur materiallar turlari soni;

S^m_i — i-chi turdagi materiallarning bir birligi (soʻm);

N^m_i — materialning i-chi turining solishtirma sarf normasi (material birligi/taʼmirlash birligi);

K^p_i — i-chi turdagi materiallar zarur boʻlgan taʼmirlanayotgan birliklar soni (detallar, uzellar, agregatlar soni, kilogramm, metr, kvadrat metr va h.k.).

i-chi turdagi materialning bir birlikdagi qiymati mazkur materiallar bozoridan baholash sanasiga olingan narx maʼlumotlari asosida aniqlanadi.

i-chi turdagi materialning solishtirma sarf normasi mazkur materialning tovar bozoridagi ishlab chiqaruvchilarning axboroti boʻyicha oʻrtacha miqdor sifatida hisoblanadi.

i-chi turdagi materialdan foydalanilgan holda tiklash, taʼmirlash, qilinadigan taʼmirlash birliklari (masalan, detallar, uzellar, agregatlar soni, kilogramm, metr, kvadrat metr) soni transport vositasini koʻrikdan oʻtkazish natijalari boʻyicha aniqlanadi.

86. Ehtiyot qismlar (detallar, uzellar, agregatlar) qiymati baholash sanasidagi mazkur hududda yangi ehtiyot qismlarga shakllangan bozor narxlari toʻgʻrisida ishonchli axborotlar asosida aniqlanadi.

Kafolatli ekspluatatsiya muddatidagi transport vositasi uchun, shuningdek xizmat koʻrsatgan muddati besh yilgacha boʻlgan avtomobillar uchun original ehtiyot qismlar va butlovchilarning qiymati olinishi tavsiya etiladi. Shu bilan birga, kafolat muddatida boʻlgan avtomobillar uchun narxlarni rasmiy dilerning yoki ushbu savdo rusumini rasmiy ravishda taqdim etadigan ixtisoslashtirilgan doʻkon maʼlumotlari asosida qabul qilish tavsiya etiladi;

Zarurat boʻlgan taqdirda, detallar, uzellar, agregatlar qiymatini aniqlashda transport vositasi ishlab chiqaruvchisi tomonidan tuzilgan muayyan transport vositasi rusumi (modellar, modifikatsiyalar) uchun ehtiyot qismlar katalogiga muvofiq ularning toʻliq nomini koʻrsatish kerak.

Detallar (uzellar, agregatlar)ning qiymati (S_d) jismoniy eskirishni hisobga olgan holda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:

bunda:

S_nov — almashtirilishi kerak boʻlgan detal (uzellar, agregatlar)ni oʻrniga almashtirish uchun tayinlangan yangi detal (uzellar, agregatlar) qiymati (soʻm);

I_fiz — almashtirilishi kerak boʻlgan detal (uzellar, agregatlar)ning jismoniy eskirishi (foizda).

Baholash sanasidagi jismoniy eskirish uning foydalanish shartlari, baholash obyektining bozorning zamonaviy talablarga muvofiqligi, shuningdek tashqi omillar taʼsiri tufayli qiymatning pasayishidan kelib chiqib koʻzdan kechirish natijalari boʻyicha aniqlanadi.

Detal (uzellar, agregatlar)ni jismoniy eskirishi 50 foizdan ortiq boʻlsa, tuzatish 50 foiz miqdorida mazkur Metodikaning 10-ilovasidan foydalangan holda qabul qilinadi.

Hududda ilgari foydalanilgan detallar, uzellar, agregatlar bozori shakllangan boʻlsa, tiklash taʼmirlash qiymatini hisob-kitob qilinishida mazkur detallar, uzellar, agregatlar qiymatidan foydalanish mumkin. Bunday holda quyidagi shart qabul qilinadi:

bunda:

C_d — almashtirilishi kerak boʻlgan detal (uzellar, agregatlar) qiymati (soʻm);

C_d(b/u) — ilgari foydalanishda boʻlgan, almashtiriladigan detal (uzellar, agregatlar)ni oʻrniga tayinlanadigan detal (uzellar, agregatlar)ning qiymati (soʻm).

87. Voqea natijasida shikastlangan transport vositasining alohida qismlarining holati transport vositasining umumiy holatidan sezilarli darajada farq qilgan taqdirda, ushbu qismlarning jismoniy eskirishiga mazkur Metodikaning 10-ilovasidan foydalangan holda tuzatish kiritish mumkin (masalan, kuzov elementlarining izchil korroziyasi, yoriqlar, shisha va plastmassa qismlarning siniqlari, mazkur hodisaga aloqasi boʻlmagan deformatsiya yoki elementlarning qisman buzilishi, taʼmirlash izlari, foydalanish davrida detallarni almashtirish, agar ularning eskirishi transport vositasining umumiy eskirishidan sezilarli darajada farqlanadi).

88. Tovar qiymatini yoʻqotish (bundan buyon matnda TQY deb yuritiladi) — shikastlangandan keyin normativ talablarga muvofiq tiklangan transport vositasining bozor qiymatini shunga oʻxshash shikastlanmagan transport vositasining bozor qiymatiga nisbatan shartli ravishda pasayishi hisoblanadi.

Transport vositasida maʼlum turdagi shikastlanishlarni bartaraf etish boʻyicha muayyan turdagi ishlarni bajarish uning geometrik parametrlarida, tarkibiy materiallarning fizik-kimyoviy xususiyatlarida va ish jarayonlarining xususiyatlarida obyektiv zarur oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻlib, funksional va foydalanish xususiyatlarining yomonlashishiga olib kelishi tufayli TQY vujudga keladi.

89. Shikastlangan va taʼmirlangan holatlardan (agar shikastlanish darajasini aniqlash mumkin boʻlsa) qatʼiy nazar transport vositasi uchun TQY hisoblanishi mumkin.

TQY oʻtkazilgan tiklash taʼmirlashning qoniqarsiz sifatiga bogʻliq boʻlmaydi.

90. Transport vositasining koʻzdan kechirish natijalari boʻyicha quyidagi taʼmirlash taʼsirlaridan birining zarurligi yoki ular amalga oshirilganligi aniqlanganda, TQY hisoblanishi mumkin:

transport vositasi kuzovining egilishini bartaraf etish;

transport vositasi kuzovining ajralmas elementlarini almashtirish (toʻliq yoki qisman);