Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 152-moddasiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Oʻzbekiston Respublikasining davlat suverenitetini va hududiy yaxlitligini, aholining tinch hayoti va xavfsizligini himoya qilish uchun tuzilgan.

Sud-huquq tizimida olib borilayotgan islohotlardan kelib chiqqan holda, harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlar toʻgʻrisidagi qonunlarning toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, Oʻzbekiston Respublikasi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunining 22-moddasiga muvofiq, Oliy sudning Plenumi qaror qiladi:

3. Jinoyat ishlarining harbiy sudlar sudloviga tegishliligi “Sudlar toʻgʻrisida”gi qonunning 45-moddasi va ushbu qonun bilan tasdiqlangan “Harbiy sudlar faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi Nizomning 4-moddasida belgilangan.

Bundan tashqari, davlat (davlat, harbiy va xizmat) sirlariga daxldor boʻlgan barcha maxfiylik darajasi (grif)ga ega boʻlgan ishlar (JKning 162, 163 va h.k.) harbiy sudlar sudloviga tegishli.

9. Qurol — tuzilishiga koʻra, jonli nishonni yoki boshqa nishonni urish, signallar berish uchun moʻljallangan qurilmalar va ashyolar. Tuzilishi jihatidan qurolga oʻxshash boʻlgan xoʻjalik-maishiy va ishlab chiqarish maqsadidagi buyumlar sifatida sertifikatlangan buyumlar, shuningdek, tuzilishi jihatidan qurolga oʻxshash boʻlgan sport aslahalari qurol jumlasiga kirmaydi. (“Qurol toʻgʻrisida”gi Qonunning 3-moddasi).

11. Radioaktiv moddalar — tarkibida belgilangan radiatsiyaviy xavfsizlik normalari va qoidalarining eng kam qiymatidan ortiq aktivlikdagi radionuklidlar boʻlgan har qanday agregat holatidagi yadroviy materiallarga tegishli boʻlmagan moddalardir (Vazirlar Mahkamasining 2009-yil 13-avgustdagi 231-son qarori bilan tasdiqlangan “Radioaktiv moddalar va radioaktiv chiqindilar aylanishini davlat tomonidan hisobga olish va nazorat qilish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizom, 3-band).

Agar kelib chiqqan oqibatlarga nisbatan subyektning aybi ehtiyotsizlik shaklida namoyon boʻlsa, qilmish JKning 280-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.

19. JKning 280-moddasida nazarda tutilgan qilmishni kvalifikatsiya qilishda subyektiv tomondan buyruqni ehtiyotsizlik oqibatida bajarmaslik kabi harakatlar, yaʼni buyruqda belgilangan koʻrsatmalarni bajarmaslik, buyruq bilan taqiqlangan harakatlarni bajarish yoki buyruqni talab darajasida (kechiktirib, toʻliqsiz, noaniq) bajarmaslik hisoblanadi. Shu bilan birga boʻysunmaslik jinoyatidan (JKning 279-moddasi) faqat subyektiv tomonidan farq qiladi, yaʼni jinoyat oʻz-oʻziga ishonish yoki beparvolik tarzidagi ehtiyotsizlik orqasida sodir etiladi.

Sudlar shunga eʼtibor berishlari kerakki, JKning 40-moddasi hamda Ichki xizmat nizomining 38-bandi talabidan kelib chiqqan holda, boʻysunuvchining noqonuniyligi oldindan ayon boʻlgan buyruqni bajarishdan ochiqdan-ochiq bosh tortishi, boshqacha tarzda qasddan bajarmasligi yoxud ehtiyotsizlik orqasida bajarmasligi JKning 279, 280-moddalarida nazarda tutilgan javobgarlikni keltirib chiqarmaydi.

20. Boshliqqa qarshilik koʻrsatish yoki uni xizmat vazifalarini buzishga majbur qilish bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda sudlar JKning 281-moddasi dispozitsiyasi ikki mustaqil jinoyat: boshliqqa qarshilik koʻrsatish va boshliqni xizmat vazifalarini buzishga majbur qilishni oʻz ichiga olishini eʼtiborga olishlari lozim.

22. JKning 282-moddasida nazarda tutilgan jinoyat tarkibini berish uchun oʻldirish yoki zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish bevosita boshliqqa nisbatan jangovar holatda sodir etilishi talab etiladi.

23. JKning 283-moddasida nazarda tutilgan badanga shikast yetkazish uchun jinoiy javobgarlik agar boshliqqa nisbatan zoʻravonlik uning harbiy xizmat majburiyatlarini bajarish bilan bogʻliq boʻlgandagina hosil boʻladi.

Harbiy xizmatchilar oʻrtasida boʻysunish munosabatlari tartibi mavjud boʻlmasa, harbiy xizmatchi boshqa bir harbiy xizmatchini yoki fuqaroni haqorat qilsa, aybdorning harakatlariga MJtKning 16-moddasi talabidan kelib chiqqan holda, JKning 140-moddasi boʻyicha javobgarlikni vujudga keltiradi.

Ushbu qoidalar xizmat mavqeyi va harbiy unvoni teng, shuningdek, katta va kichik, lekin tobelik munosabatlarida boʻlmagan shaxslar oʻrtasida buzilsa, JKning 285-moddasi boʻyicha jinoiy javobgarlik vujudga keladi.

Masalan, ham aybdorga va ham jabrlanuvchiga boshliq boʻlgan harbiy xizmatchi muddatli harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan ustavga zid harakatlarga qoʻshiladi yoki tobe shaxs oʻz boshligʻining zoʻravonlik harakatlarini qoʻllab-quvvatlaydi. Bunday hollarda boshliqning oʻziga tobe shaxs tomonidan sodir etilgan ustavga zid zoʻravonlik harakatlarida ishtirok etishini harbiy mansabdorlik jinoyati sifatida JKning 301-moddasi bilan tavsiflash lozim.

Agar boshliq tomonidan xizmat mavqeyi oʻzi bilan teng shaxslarga nisbatan sodir etilgan ustavga zid harakatlarga, jabrlanuvchiga ham, aybdorga ham tobe shaxs kelib qoʻshilsa, boshliqning harakatlari JKning 285-moddasi, tobe shaxsning harakatlari esa, jinoyatga sherik sifatida JKning 28, 285-moddalari bilan tavsiflanishi lozim.

26. JKning 285-moddasi 1-qismida muntazam ravishda xoʻrlash, kamsitish, sogʻliqning yomonlashuviga sabab boʻlgan yengil yoki oʻrtacha ogʻir tan jarohati yetkazish, noqonuniy ozodlikdan mahrum qilish kabi oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik belgilangan. Shu sababli aybdorning harakatlarini JKning shaxsga qarshi jinoyatlarga tegishli moddalari bilan qoʻshimcha tavsiflash talab qilinmaydi.

27. JKning 285-moddasi 2-qismi “a, b” bandlarida bir guruh shaxslar tomonidan yoki qurol ishlatish orqali sodir etilgan jinoyat uchun javobgarlik nazarda tutilgan.

JKning 285-moddasi 2-qismi “a” bandida nazarda tutilgan “bir guruh shaxslar” tushunchasi JKning 29-moddasida berilgan tushuncha bilan bir xil maʼnoni anglatadi. Guruh sifatidagi ustavga zid zoʻravonlik harakatlari qasd umumiyligi bilan birlashgan ikki yoki undan ortiq harbiy xizmatchilar tomonidan sodir etiladi va ularning har biri JKning 285-moddasida koʻrsatilgan jinoyat subyekti boʻladi va jinoyatda sherik sifatida ishtirok etadi. Bir guruh shaxslarning ayrimlari harbiy xizmatchilar boʻlmagan hollarda, ularning harakatlari JKning 28-moddasi orqali kvalifikatsiya qilinishi lozim. Bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan jinoyat oldindan oʻzaro til biriktirib yoki biriktirmasdan sodir etilishi mumkin. Soʻnggi holda harakatlarni JKning 285-moddasi 2-qismi “a” bandi bilan tavsiflashning zarur sharti — har bir aybdor ustavga zid harakatlarini guruh ichida birlashib sodir etayotganligini anglab yetganligidir.

28. JKning 285-moddasi 4-qismi “b” bandida nazarda tutilgan “boshqa ogʻir oqibatlar” deganda, aybdorning ustavga zid harakatlari bilan sababiy bogʻlanishda boʻlgan, ogʻirligining xususiyatiga qarab sud tomonidan baholanishi lozim boʻlgan oqibatlar tushuniladi.

Agar ustavga zid zoʻravonlik harakatlari jabrlanuvchini qasddan oʻldirish bilan yakunlansa, aybdorning harakatlari JKning 285-moddasi 3-qismi hamda kodeksning shaxsga qarshi jinoyatlarni nazarda tutuvchi moddalari majmui bilan tavsiflanadi.

Harbiy xizmatchilar oʻrtasida oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarining buzilishi, baʼzi paytlarda, nafaqat odamlar oʻlimiga, balki jangovar vazifaning bajarilmay qolishiga, harbiy texnikaning ishdan chiqishiga va boshqa oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bunday oqibatlar sud tomonidan ogʻir deb topilgan taqdirda aybdorning harakatlarini JKning 285-moddasi 4-qismi bilan tavsiflashga asos boʻla oladi.

Ustavga zid zoʻravonlik harakatlari oqibatida bir necha jabrlanuvchiga JKning 285-moddasi turli qismlarida nazarda tutilgan zarar yetkazilgan boʻlsa, bu harakatlar JKning 33-moddasi qoidasiga koʻra, tavsiflanishi lozim.

29. Harbiy xizmatchilar oʻrtasida oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini buzish aybdorlar harbiy xizmatning maxsus turlari boʻyicha majburiyatlarni bajarayotgan paytda sodir etilishi mumkin (qorovullik, ichki xizmat, harbiy navbatchilik va hokazolar). Agar aybdor tomonidan ayni paytda maxsus xizmat qoidalari ham buzilsa, bu harakatlar JKning 285-moddasi va u yoki bu xizmat turini buzganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi moddalar majmui bilan tavsiflanishi lozim.

30. Harbiy xizmatchilar tomonidan oʻzaro munosabatlarga oid ustav qoidalarini, jumladan, muntazam xoʻrlash koʻrinishida buzish jabrlanuvchilarning oziq-ovqati, harbiy kiyim-kechak ashyolari va boshqa moddiy boyliklarini olib qoʻyish yoʻli bilan sodir etilishi mumkin. Agar bunda jabrlanuvchiga tegishli boʻlgan shaxsiy mulk ashyolari olib qoʻyilsa, aybdorning harakatlari JKning 285-moddasidan tashqari mulkka qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi boshqa moddalari bilan qoʻshimcha tavsiflanishi zarur.

Zoʻrlik ishlatish yoki uni ishlatish tahdidi bilan harbiy xizmatchiga beriladigan oziq-ovqat payogi yoki harbiy kiyim-kechak ashyolarini olib qoʻyish JKning 285-moddasi dispozitsiyasi bilan toʻlaligicha qamrab olinadi.

JKning 287-moddasi 4-qismiga koʻra, ushbu harakatlar jangovar vaziyatda sodir etilgan boʻlsa, ularning davomiylik muddati ahamiyatga ega boʻlmaydi.

Sudlar shu narsani nazarda tutishlari lozimki, harbiy xizmatchilar tomonidan maxsus xizmatni oʻtash qoidalarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlik (maxsus subyekt) JKning 291 — 294-moddalarida belgilangan.

JKning 297-moddasida nazarda tutilgan jinoyat subyekti — oʻz xizmat mohiyatiga koʻra, atrofdagilar uchun katta xavf manbai boʻlgan qurol-yarogʻ, moddalar va buyumlardan foydalanayotgan yoki ularni saqlash, tashish va yetkazib berishni taʼminlab beruvchi yoxud ularga daxldor boʻlgan va ular bilan muomalada boʻlish qoidalarini buzgan harbiy xizmatchilar boʻlishi mumkin.

JKning 297-moddasi dispozitsiyasi faqat oʻqotar qurolni (pistolet, avtomat, granatomyot, artilleriya yoki raketa qurol-yarogʻlari) oʻz ichiga oladi, sovuq qurol bu guruhga kirmaydi. Qurol-yarogʻ zavodda tayyorlangan va harbiy qism u bilan qurollangan boʻlishi kerak. Qoʻlda yasalgan oʻqotar qurollar JKning 297-moddasida nazarda tutilgan qurolga kirmaydi. Qurilish, signal, start pistoletlari va tirik kuchni yoʻq qilishga moʻljallanmagan boshqa otish vositalari ham bu guruhga kirmaydi.

43. JKning 298-moddasi nazarda tutgan jinoyatning muqarrar alomati — yoʻl qoʻyilgan qonunbuzarliklar natijasida odamlarning halok boʻlishi yoki ularga ogʻir yoki oʻrtacha ogʻir shikast yetkazish kabi muayyan zararning kelib chiqishidir. Hayot yoki sogʻliqqa zarar yetkazish ushbu jinoyat tarkibi bilan qamrab olingan va u shaxsga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikni koʻzda tutuvchi moddalar bilan qoʻshimcha tavsiflashni talab qilmaydi.

JKning 266-moddasida nazarda tutilgan jinoyatdan mazkur jinoyat obyekti, obyektiv tomonining baʼzi alomatlari va subyekti bilan ajralib turadi. JKning 298-moddasi boʻyicha jinoyat obyekti bu Qurolli Kuchlarda oʻrnatilgan va jangovar, maxsus yoki transport mashinalaridan foydalanish yoki ularni boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan harbiy xizmatni oʻtash tartibidir. JKning 266-moddasida belgilangan jinoyat esa — transport harakati va undan foydalanish xavfsizligiga tajovuz qiladi. JKning 298-moddasida koʻrsatilgan jinoyat harbiy xizmatchi tomonidan jangovar, maxsus yoki transport mashinasida sodir etiladi. Agar harbiy xizmatchi jangovar, maxsus yoki transport boʻlmagan mashinada va harbiy xizmatchi boʻlmagan shaxs esa, jangovar, maxsus yoki transport mashinada boshqarish qoidalarini buzsa, bu harakat JKning 266-moddasi tarkibi alomatlariga toʻgʻri keladi.

Agar transport vositalarining texnik holati yoki ulardan foydalanishga masʼul shaxs texnik jihatdan nosoz boʻlgan jangovar, maxsus yoki transport mashinalarni foydalanish uchun chiqarib yuborsa va bu JKning 262-moddasida nazarda tutilgan oqibatlarni keltirib chiqarsa, bu holat JKning 262-moddasi bilan tavsiflashni talab qilmaydi, chunki ushbu qilmish JKning 298-moddasi dispozitsiyasi bilan qamrab olingan.

45. JKning 298-moddasi jangovar, maxsus yoki transport mashinalarini boshqarish va ulardan foydalanish qoidalarini buzish natijasida kelib chiqqan barcha oqibatlarni, jumladan, bir necha odamlarning halok boʻlishini ham nazarda tutadi. Shuning uchun bir necha odamlarning oʻlimiga olib kelganlik alomati mavjudligining oʻzi qilmishni JKning 262-moddasi bilan tavsiflash uchun asos boʻlmaydi.

Boshqarish qoidalarini buzgan shaxs tomonidan ayni paytda jabrlanuvchiga yordam koʻrsatmaslik JKning 298-moddasi dispozitsiyasi doirasidan tashqariga chiqadi va JKning 117-moddasi bilan qoʻshimcha tavsiflashni talab qiladi.

46. Jinoyatning subyekti — jangovar, maxsus yoki transport mashinasidan foydalanish uchun masʼul boʻlgan yoki uni bevosita boshqaradigan harbiy xizmatchi boʻladi. Qoidabuzarni boshqarish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlikka tortishda uning shtat boʻyicha haydovchi boʻlish-boʻlmasligining va mashinani boshqara olish-olmasligining ahamiyati yoʻq. Instruktor nazorati ostida oʻquv mashinasida boshqarishni oʻrganayotgan harbiy xizmatchini JKning 298-moddasida nazarda tutilgan jinoyat uchun javobgarlikka tortib boʻlmaydi. Bunday holda harakat xavfsizligini taʼminlash instruktorga yuklatilgan boʻlib, aynan u boshqarish qoidalarini buzganlik uchun javobgardir.

48. JKning 299-moddasi halokat yoki boshqa ogʻir oqibatlarga olib kelgan hodisalar uchun javobgarlikni nazar tutadi.

50. JKning 299-moddasida nazarda tutilgan jinoyatning subyekti — zimmasiga uchish yoki uchishga tayyorgarlik koʻrishni taʼminlashga oid maxsus vazifa yuklatilgan harbiy xizmatchilar boʻlishlari mumkin.

52. JKning 295-moddasi 1-qismi muddatli harbiy xizmatni oʻtayotgan harbiy xizmatchilarga shaxsiy foydalanishga berilgan harbiy anjomlarni behuda sarflaganlik uchun javobgarlikni nazarda tutadi.

53. JKning 295-moddasidan farqli oʻlaroq, kodeksning 296-moddasida nafaqat shaxsiy yoki xizmatda foydalanish uchun berilgan anjomlarni, balki har qanday harbiy mulkni asrash tartibi nazarda tutilgan. Qurol-yaroq, oʻq-dorilar, harakatlanish vositalari va boshqa harbiy mulklar davlat mulki boʻlib, shuning uchun ham ularni qasddan nobud qilgan yoki ularga shikast yetkazgan aybdor bir paytning oʻzida davlat mulkiga ham tajovuz qiladi.

54. Harbiy mulkni nobud qilish yoki unga shikast yetkazishning atrofdagilar uchun xavfli usulda sodir etilishi (yoqish yoki choʻktirib yuborish va hokazolar) JKning 296-moddasi bilan qamrab olinadi va kodeksning 173-moddasi bilan qoʻshimcha tavsiflashni talab etmaydi.

JKning 296-moddasida koʻrsatilgan jinoyat toʻgʻri yoki egri qasd shaklida sodir etiladi. Bunday paytda aybdor shaxs mulkni nobud qilish yoki unga shikast yetkazishni maqsad qilib qoʻyadi yoki bunday oqibatlarning kelib chiqishiga bila-turib yoʻl qoʻyadi. Aybdor boshqa biror mulkni emas, balki aynan harbiy mulkni nobud qilayotganini yoki unga shikast yetkazayotganini anglaydi.

Jinoyatning haqiqiy sababini (motivini) aniqlash katta ahamiyatga ega. Agar harbiy mulkni nobud qilish yoki unga shikast yetkazish Oʻzbekiston Respublikasiga ziyon yetkazish maqsadida sodir etilgan boʻlsa, bunday harakatlar davlatga qarshi jinoyat — diversiya (JKning 161-moddasi)ni tashkil etadi.

Agar boshliq yoki mansabdor shaxs tomonidan boshqa shaxs yordamida JKning 301-moddasida nazarda tutilgan jinoyat sodir qilinsa, uning harakatlari ushbu modda bilan toʻgʻridan-toʻgʻri, yordam bergan boshqa shaxsning harakatlari esa JKning 28-moddasi orqali kvalifikatsiya qilinishi lozim.

Uch yildan ortiq boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilish turidagi jazoni tayinlash paytida, sud ishning holatlari va sudlanganning shaxsini inobatga olib, muddatli xizmat harbiy xizmatchilariga intizomiy qismga yuborish, JKning 47-moddasida koʻrsatilgan harbiy xizmatchilarga esa, ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyat yoki ogʻir oqibatlarni keltirib chiqarmagan ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan jinoyat uchun xizmat boʻyicha cheklash jazolarini qoʻllash huquqiga ega.

Ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyatlarni sodir etgan harbiy yoki maxsus unvonga ega boʻlgan shaxslarga doir ishlarni koʻrishda sud har doim JKning 52-moddasiga asosan ularni bunday unvondan mahrum qilish masalasini muhokama qilishi shart.

63. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrish boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 2000-yil 15-sentabrdagi 23-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.