Ushbu Qonun tovar bozorlarida monopolistik faoliyat va insofsiz raqobatning oldini olish, uni cheklash, toʻxtatishning tashkiliy va huquqiy asoslarini belgilab beradi, raqobat munosabatlarining shakllanishi va samarali amal qilishi uchun sharoitlar taʼminlashga qaratilgan.

Ushbu Qonun Oʻzbekiston Respublikasining yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan chet ellik shaxslar, davlat boshqaruv organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlari qatnashadigan tovar bozorlaridagi raqobatga taʼsir koʻrsatuvchi munosabatlarga nisbatan tatbiq etiladi. Qonun mazkur shaxslar va organlarning Oʻzbekiston Respublikasidan tashqaridagi tegishincha harakatlari yoki tuzayotgan bitimlari Oʻzbekiston Respublikasi tovar bozorlaridagi raqobatning cheklanishiga olib kelayotgan yoki olib kelishi mumkin boʻlgan yoxud boshqa salbiy oqibatlarga sabab boʻlayotgan hollarda ham qoʻllaniladi.

Ushbu Qonun ixtirolar, sanoat namunalari, tovar belgilari, seleksiya yutuqlari va mualliflik huquqlarini huquqiy jihatdan himoya qilish normalari bilan tartibga solinadigan munosabatlarga nisbatan tatbiq etilmaydi, tegishli huquqlardan qasddan foydalanish raqobatning cheklanishiga olib keladigan hollar bundan mustasno.

Mehnat, qimmatli qogʻozlar va moliyaviy xizmat bozorlaridagi monopolistik faoliyat va insofsiz raqobat bilan bogʻliq munosabatlar Oʻzbekiston Respublikasining boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi, bu bozorlarda vujudga keladigan munosabatlar tovar bozorlaridagi raqobatga taʼsir koʻrsatadigan hollar bundan mustasno.

Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida quyidagi sohalarda tabiiy monopoliyalar subyektlari faoliyatini bevosita davlat tomonidan tartibga solish nazarda tutilishi mumkin:

neft, gaz kondensati, tabiiy gaz va koʻmir qazib chiqarish;

neft, neft mahsulotlari va gazni magistral quvurlar orqali uzatish;

elektr va issiqlik energiyasi ishlab chiqarish va uzatish;

temir yoʻllarda yoʻlovchi, bagaj va yuk tashish;

portlar va aeroportlarning xizmatlari;

hamma uchun moʻljallangan elektr va pochta aloqasi xizmatlari;

suv quvurlari va kanalizatsiya xoʻjaligi xizmatlari.

Ushbu moddaning toʻrtinchi qismida sanab oʻtilgan subyektlarga nisbatan ushbu Qonunning mazkur subyektlar oʻzlariga xos vazifalarni bajarishini cheklamaydigan qoidalari qoʻllaniladi.

Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

tovar — sotish (almashtirish) uchun moʻljallangan faoliyat mahsuli boʻlib, ishlar va xizmatlar ham shunga kiradi;

bir-birining oʻrnini bosadigan tovarlar — belgilangan vazifasi, qoʻllanilishi, sifati va texnikaviy tavsiflari, narxi va boshqa jihatlariga koʻra taqqoslanishi mumkin boʻlgan tovarlar guruhi;

tovar bozori — tovarning Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi yoki uning bir qismidagi muomala doirasi boʻlib, u respublikaning maʼmuriy-hududiy boʻlinishiga mos kelishi yoki mos kelmasligi mumkin;

xoʻjalik yurituvchi subyektlar — tovarlar ishlab chiqarish, sotish, sotib olish va xizmatlar koʻrsatish faoliyati bilan shugʻullanuvchi barcha tashkiliy-huquqiy shakldagi yuridik shaxslar, shu jumladan xorijiy yuridik shaxslar, ularning birlashmalari, shuningdek yuridik shaxs tashkil etmagan holda tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan jismoniy shaxslar;

raqobat — xoʻjalik yurituvchi subyektlarning musobaqalashuvi boʻlib, bunda ularning mustaqil harakatlari har bir subyekt tomonidan tegishli tovar bozoridagi tovarlar muomalasining umumiy shart-sharoitlariga taʼsir koʻrsatish imkoniyatini cheklaydi;

insofsiz raqobat — xoʻjalik yurituvchi subyektlarning tadbirkorlik faoliyatida ustunlikni qoʻlga kiritishga qaratilgan, qonun hujjatlariga va ish muomalasi odatlariga zid boʻlgan, ular oʻrtasida musobaqalashuvni istisno etadigan va amalga oshirilishi natijasida xoʻjalik yurituvchi subyektlarga tegishli tovar bozorida tovarlar muomalasining umumiy shart-sharoitlariga taʼsir koʻrsatish imkonini beradigan harakatlari;

ustun mavqe — xoʻjalik yurituvchi subyektning yoki bir qancha xoʻjalik yurituvchi subyektlarning oʻrnini bosuvchisi boʻlmagan tovar bozorida yoxud bir-birining oʻrnini bosadigan tovarlar bozorida oʻziga (oʻzlariga) raqobatga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatish, boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishini qiyinlashtirish yoki ularning iqtisodiy faoliyat erkinligini oʻzga tarzda cheklash imkoniyatini beradigan hukmron mavqeyi. Bozordagi ulushi oltmish besh foiz va undan ziyodni tashkil etadigan xoʻjalik yurituvchi subyektning mavqeyi ustun mavqe deb hisoblanadi.

Shuningdek, xoʻjalik yurituvchi subyektning bozordagi ulushi oʻttiz besh foizdan oltmish besh foizgacha boʻlib, bu hol monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan:

xoʻjalik yurituvchi subyektning bozordagi ulushi barqarorligiga;

bozordagi raqobatchilarga tegishli ulushlarning nisbiy miqdoriga;

ushbu bozorga yangi raqobatchilarning kirishi mumkinligiga;

muayyan tovar bozorini tavsiflovchi boshqa mezonlarga qarab aniqlangan boʻlsa, uning bozordagi mavqeyi ustun mavqe deb hisoblanadi;

mutlaq monopoliya — xoʻjalik yurituvchi subyekt tovar bozorida yagona sotuvchi yoki xaridor boʻlgan vaziyat;

monopolistik faoliyat — xoʻjalik yurituvchi subyektlarning, davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlarining monopoliyaga qarshi kurash haqidagi qonun hujjatlariga xilof boʻlgan, raqobatga yoʻl qoʻymaslikka, uni cheklash yoki bartaraf etishga qaratilgan harakatlari yoki harakatsizligi;

narx sohasida kamsitish — mahsulot yetkazib beruvchining boshqa sharoitlar teng boʻlgani holda oʻz mahsulotini muayyan bir xaridorga boshqa xaridorlarga nisbatan yuqoriroq yoki pastroq narxda sotishi;

kamsituvchi shartlar — mahsulot ishlab chiqaruvchi korxonaning isteʼmolchilarga shartnoma mohiyatiga daxli boʻlmagan turli shartlarni majburan qabul qildirishi;

notoʻgʻri taqqoslash — muayyan raqobatchini yoki umuman barcha raqobatchilarni, shuningdek ishlab chiqarilayotgan va (yoki) sotilayotgan tovarlarni boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarning tovarlariga nisbatan yomonlab taqqoslash yoki fikr bildirish;

monopol qimmat narx — tovar bozorida ustun mavqega ega boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektning ishlab chiqarish quvvatlaridan toʻlaligicha foydalanmaslik tufayli qilgan asossiz xarajatlarini qoplash yoki tovar sifatini pasaytirish natijasida qoʻshimcha foyda olish maqsadida tovarga belgilagan narxi;

monopol arzon narx — tovar bozorida xaridor sifatida ustun mavqeni egallab turgan xoʻjalik yurituvchi subyektning sotib olayotgan tovariga qoʻshimcha foyda olish yoki qilingan asossiz xarajatlarni sotuvchi hisobiga qoplash maqsadida belgilaydigan narxi yoxud tovar bozorida sotuvchi sifatida ustun mavqeni egallab turgan xoʻjalik yurituvchi subyektning sotayotgan tovariga ongli ravishda shu tovarni sotishdan zarar koʻradigan darajada belgilaydigan narxi boʻlib, uni belgilash natijasida bozordan raqobatchilarni siqib chiqarish yoʻli bilan raqobat cheklanadi yoki cheklanishi mumkin;

shaxslar guruhi — shaxslar yigʻindisi, ularga tatbiqan quyidagi bir yoki bir necha shartlar bajariladi:

bitim yoki kelishib olingan harakatlar natijasida, shu jumladan oldi-sotdi, mol-mulkni ishonchli boshqarish, birgalikdagi faoliyat, topshiriqnoma, ijara shartnomalari asosida yoki boshqa bitimlar asosida hal etuvchi taʼsir koʻrsatish uchun yetarli boʻlgan aksiyalar nazorat paketini yoki ovozlar sonini bevosita yoki bilvosita birgalikda tasarruf etish huquqiga ega boʻlgan shaxs yoki bir necha shaxslar. Bunda yuridik shaxsning ovozlarini bilvosita tasarruf etish deganda bu ovozlarni uchinchi shaxslar orqali amalda tasarruf etish imkoniyati tushuniladi, birinchi shaxs uchinchi shaxslarga nisbatan yuqorida sanab oʻtilgan huquq va vakolatga ega boʻladi;

ikki yoki undan ortiq shaxslar oʻrtasida shartnoma tuzilib, unga koʻra shartnoma qatnashchilaridan biri yoki bir qanchasining yoxud boshqa shaxslarning tadbirkorlik faoliyatini yuritish shartlarini belgilash yoinki ular ijroiya organi vazifalarini bajarish huquqi qoʻlga kiritiladi;

shaxs yuridik shaxs ijroiya organi va (yoki) direktorlar kengashi (kuzatuv kengashi) tarkibining ellik foizidan ortigʻini tayinlash huquqiga ega boʻladi;

ayni bir jismoniy shaxslarning oʻzi ikki va undan ortiq yuridik shaxs ijroiya organi va (yoki) direktorlar kengashi tarkibining ellik foizdan ortiqrogʻini tashkil etadi.

Ushbu Qonunning maqsadlarini nazarda tutgan holda shaxslar guruhiga yagona xoʻjalik yurituvchi subyekt deb qaraladi.

Agar Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalarida tovar bozorlaridagi raqobat va ularda monopolistik faoliyatni cheklash toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, unda xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Ustun mavqeni egallab turgan xoʻjalik yurituvchi subyektning raqobatni cheklaydigan va (yoki) boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarning manfaatlarini kamsitgan yoxud kamsitishi mumkin boʻlgan quyidagi harakatlari taqiqlanadi:

tovarlarni muomaladan olib qoʻyish, bundan koʻzlangan maqsad yoki erishilgan natija bozorda taqchillikni keltirib chiqarish yoki saqlab turishdan yoxud narxlarni oshirishdan iborat boʻlsa;

monopol qimmat yoki monopol arzon narxlarni belgilash;

kontragentga shartnoma mohiyatiga taalluqli boʻlmagan shartlarni, shu jumladan moliyaviy mablagʻlar, boshqa mol-mulk, mulkiy huquqlarni oʻtkazishga doir asossiz talablarni majburan qabul qildirish;

kontragentni boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarga nisbatan teng boʻlmagan vaziyatga solib qoʻyadigan kamsituvchi shartlarni shartnomaga kiritish;

kontragent tomonidan boshqa tovarlarni sotib olish yoki sotish yoxud kontragentning boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlardan tovarlar sotib olishdan yoki boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarga tovarlar sotishdan oʻzini tiyish sharti bilangina shartnoma tuzishga rozilik berish;

mutlaq monopoliyachi boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektning tegishli tovarni ishlab chiqarish yoki yetkazib berish imkoniyatlari mavjud boʻlganda shartnoma tuzishdan asossiz bosh tortishi;

boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishiga toʻsqinlik qilish;

Alohida hollarda xoʻjalik yurituvchi subyektning ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan harakatlari monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan toʻgʻri deb topilishi mumkin, basharti xoʻjalik yurituvchi subyekt oʻz harakatlarining ijobiy samarasi, shu jumladan ijtimoiy-iqtisodiy sohadagi ijobiy samarasi koʻrib chiqilayotgan tovar bozori uchun salbiy oqibatlardan ortiq boʻlishini isbotlay olsa.

Muayyan tovar bozorida jami oʻttiz besh va undan ortiq foiz ulushga ega boʻlgan oʻzaro raqobatlashayotgan yoki raqobatlashishi mumkin boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning raqobatni cheklab qoʻygan yoki cheklab qoʻyishi mumkin boʻlgan bitimlari (kelishib qilingan harakatlari), shu jumladan:

qatʼiy narxlar, tariflar, chegirmalar, ustamalar, qoʻshimcha toʻlovlar yoki ortiqcha narxlar belgilash yoki ularni saqlab turishga;

erkin bozor narxlari qaror topishiga toʻsqinlik qilib, ularni sunʼiy ravishda oʻstirish yoki pasaytirishga;

ishlab chiqarish, mahsulot sotish bozorlari va kapital qoʻyilmalar ustidan nazorat oʻrnatishga;

taklif hajmini sunʼiy ravishda oʻzgartirish maqsadida ishlab chiqarish hajmlarini kelishib olishga;

auksionlar, birjalar va boshqa kim oshdi savdolarida narxlarni oshirish, pasaytirish yoki saqlab turishga;

narx sohasida kamsitishlarni belgilashga;

bozorni hudud boʻyicha, sotuv yoki xarid hajmi, tovarlar xillari boʻyicha, sotuvchilar va xaridorlar, buyurtmachilar doirasi boʻyicha boʻlib olishga;

muayyan tovarlarning sotuvchilari yoki ularning xaridorlari, buyurtmachilari sifatida boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishini cheklab qoʻyish yoki ularni bozordan chetlatishga qaratilgan bitimlari (kelishib qilingan harakatlari) taqiqlanadi va belgilangan tartibda toʻla yoki qisman haqiqiy emas deb topiladi.

Agar biri ustun mavqeni egallab turgan, boshqa biri esa uning mahsulot yetkazib beruvchisi yoki xaridori boʻlgan oʻzaro raqobatlashmayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bitimlari (kelishib qilingan harakatlari) raqobatni cheklab qoʻysa yoki cheklab qoʻyishi mumkin boʻlsa, bunday bitimlar (kelishib qilingan harakatlar), shu jumladan:

xaridorlar hududi yoki doirasini cheklaydigan;

oʻzidan xaridor sotib olgan tovarlarni qayta sotish uchun narxga cheklashlar belgilaydigan;

xoʻjalik yurituvchi subyektlarga raqobatchilar ishlab chiqargan tovarlarni sotishni man etadigan bitimlar (kelishib qilingan harakatlar) taqiqlanadi va belgilangan tartibda toʻla yoki qisman haqiqiy emas deb topiladi.

Xoʻjalik yurituvchi subyektlarning ushbu moddada nazarda tutilgan bitimlari (kelishib qilingan harakatlari) alohida hollarda monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan qonuniy deb hisoblanishi mumkin, basharti xoʻjalik yurituvchi subyektlar oʻz harakatlarining bozorda savdo qilish sharoitlarini yaxshilashga, tovarning raqobatbardoshligini oshirishga koʻmaklashuvchi, xaridorlarga sezilarli naf keltiruvchi ijobiy samarasi koʻrib chiqilayotgan tovar bozori uchun salbiy oqibatlardan ortiq boʻlishini isbotlab bera olsalar.

Yuridik shaxslar birlashmalari (ittifoqlari, uyushmalari), xoʻjalik shirkatlari va jamiyatlarining uyushmaga kirgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar xoʻjalik faoliyatiga raqobatni cheklaydigan yoxud cheklashi mumkin boʻlgan tarzda aralashishi taqiqlanadi. Ushbu talabni buzish monopoliyaga qarshi davlat organi (oʻz vakolatlari doirasida hududiy organ)ning daʼvosiga binoan yuridik shaxslar birlashmasi (ittifoqi, uyushmasi)ning, xoʻjalik shirkati yoki jamiyatining sud orqali tugatilishiga asos boʻlishi mumkin.

Davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlariga quyidagilar taqiqlanadi:

biror-bir faoliyat sohasida yangi xoʻjalik yurituvchi subyektlarni tashkil qilishga cheklashlar joriy etish, shuningdek ayrim faoliyat turlarini amalga oshirish yoki muayyan bir tovarlarni ishlab chiqarishni taqiqlash, qonun hujjatlarida belgilangan hollar bundan mustasno;

xoʻjalik yurituvchi subyektga shartnomalar tuzishda kimgadir ustunlik berish, isteʼmolchilarning muayyan doiralariga tovarlarni birinchi navbatda yetkazib berish toʻgʻrisida koʻrsatmalar berish;

baʼzi bir xoʻjalik yurituvchi subyektlarga ayni bir tovar bozorining oʻzida ishlaydigan boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarga nisbatan ustunlik beruvchi soliq yoki boshqa imtiyozlarni, litsenziyalash boʻyicha huquqlarni asossiz ravishda berib qoʻyish;

tarmoq boʻysunuvida boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar aksiyalarining nazorat paketini sotib olish;

ayrim xoʻjalik yurituvchi subyektlarning faoliyati uchun boshqa kamsituvchi yoki imtiyozli shart-sharoitlarni belgilash.

Ayrim hollarda davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlari tabiiy ofatlar, falokatlarning oqibatlarini tugatish hamda kasalliklar tarqalib ketishining oldini olish maqsadida ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatib oʻtilgan mazmundagi qarorlarni qabul qilishi mumkin.

Boshqaruv organining boshqa bir boshqaruv organi bilan yoxud xoʻjalik yurituvchi subyekt bilan bozorning meʼyorida faoliyat koʻrsatishiga, raqobatni rivojlantirishga toʻsqinlik qiluvchi va isteʼmolchilarning qonuniy manfaatlariga zarar yetkazuvchi bitimlariga (kelishib olingan harakatlariga), shu jumladan:

narxlar yoki tariflarni oshirish, pasaytirish, saqlab turishga;

bozorni hududiy prinsip boʻyicha, sotuvlar va xaridlar hajmi, tovar xillari yoxud sotuvchilar yoki xaridorlarning, buyurtmachilarning doirasi boʻyicha taqsimlab olishga;

xoʻjalik yurituvchi subyektlarning bozorga kirishini cheklash yoki ularni bozordan chetlatishga qaratilgan bitimlariga (kelishib qilingan harakatlariga) yoʻl qoʻyilmaydi va ular belgilangan tartibda toʻla yoki qisman haqiqiy emas deb topiladi.

Yuridik shaxslar va boshqaruv organlarining tovarlar ishlab chiqarish yoki sotishni monopoliyalash maqsadida birlashishi, mavjud davlat boshqaruvi organlariga raqobatni cheklab qoʻyishi mumkin boʻlgan vakolatlarni berish, shuningdek boshqaruv organlarining vazifalarini xoʻjalik yurituvchi subyektlar vazifalari bilan qoʻshib yuborish, xoʻjalik yurituvchi subyektlarga mazkur organlarning vazifalari va huquqlarini, shu jumladan davlat boshqaruvi organlarining vazifalari va huquqlarini berish taqiqlanadi.

Insofsiz raqobatga, chunonchi:

boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektga zarar keltiradigan yoki uning tadbirkorlik obroʻsiga putur yetkazadigan yolgʻon, noaniq yoki buzib koʻrsatilgan maʼlumotlarni tarqatishga;

yuridik shaxsning intellektual faoliyati natijalaridan va ularga tenglashtirilgan individuallashtirish vositalaridan, mahsulotni, xizmatlar bajarishni individuallashtirish vositalaridan qonunsiz foydalanib tovar sotishga;

tovarning xususiyati, uni tayyorlash usuli va joyi, isteʼmol xossalari, sifati xususida isteʼmolchilarni chalgʻitishga;

xoʻjalik yurituvchi subyektning, shu jumladan uning reklama faoliyati jarayonida ham, oʻzi ishlab chiqaradigan yoki sotadigan tovarlarni boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektlarning tovarlari bilan qoʻpol taqqoslashiga;

ilmiy-texnikaviy, ishlab chiqarish yoki savdo axborotini, shu jumladan tijorat sirini egasining roziligisiz olish, undan foydalanish, uni oshkor etishga;

yangi xoʻjalik yurituvchi subyektning tovarlar va xizmatlar bozoriga kirishini toʻsishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Tovar bozorlarida raqobatni rivojlantirishga koʻmaklashish, xoʻjalik yurituvchi subyektlar, davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlarining monopolistik faoliyatini va insofsiz raqobatini cheklash hamda toʻxtatib qoʻyish sohasida davlat siyosatini monopoliyaga qarshi davlat organi olib boradi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi oʻz faoliyatida boshqa boshqaruv organlaridan mustaqildir, uning qarorlari ustidan sudga shikoyat qilinishi mumkin.

Monopoliyaga qarshi davlat organining asosiy vazifalari va faoliyat yoʻnalishlari quyidagilardan iboratdir:

monopoliyaga qarshi qonun hujjatlari va isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlariga rioya etilishi ustidan davlat nazoratini olib borish;

davlat mulkini boshqarish davlat organi bilan birgalikda tovar bozorlarida raqobat muhitini yaratishga, monopoliyadan holi qilishning tarmoq va mintaqaviy dasturlarini ishlab chiqish hamda amalga oshirishni muvofiqlashtirishga nisbatan yagona uslubiy yondashuvni taʼminlash;

raqobat va tadbirkorlikni rivojlantirish asosida bozor munosabatlarini shakllantirishga koʻmaklashish;

monopolistik faoliyatning, xoʻjalik yurituvchi subyektlar tovar bozorlaridagi oʻz ustun mavqeyini suiisteʼmol qilishining oldini olish va unga yoʻl qoʻymaslik, insofsiz raqobatga va isteʼmolchilar manfaatlari kamsitilishiga chek qoʻyish chora-tadbirlarini koʻrish;

monopoliyachi birlashmalar (korxonalar)ning Oʻzbekiston Respublikasi Davlat reyestrini yuritish (bundan keyin reyestr deb ataladi);

ishda oshkoralikni taʼminlash, iqtisodiyotni monopoliyadan holi qilish, raqobatni rivojlantirish va isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshirishning borishi toʻgʻrisida ommaviy axborot vositalari, shu jumladan maxsus davriy nashrlar orqali fuqarolarni xabardor qilish;

monopoliyaga qarshi kurashni tartibga solish va isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish sohasidagi chet el tajribasini tahlil etish.

Monopoliyaga qarshi davlat organi quyidagi huquqlarga ega:

tovar bozorlarida xoʻjalik yurituvchi subyektlarning ustun mavqeyi mavjudligini aniqlash;

xoʻjalik yurituvchi subyektlarga monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzishni toʻxtatish yoki bunday buzishning oqibatlarini bartaraf etish toʻgʻrisida, dastlabki holatni tiklash haqida, monopoliyaga qarshi qonun hujjatlariga xilof shartnomalarni bekor qilish yoki oʻzgartirish toʻgʻrisida bajarilishi majburiy boʻlgan koʻrsatmalar berish, monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzish natijasida qoʻlga kiritilgan foydani olib qoʻyish va tegishli budjetga oʻtkazish;

davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlariga oʻzlari qabul qilgan va monopoliyaga qarshi qonun hujjatlariga zid boʻlgan hujjatlarni bekor qilish yoki oʻzgartirish toʻgʻrisida koʻrsatmalar berish;

xoʻjalik yurituvchi subyektlar va ularning rahbarlarini, shuningdek mansabdor shaxslarni monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzganlik yoki monopoliyaga qarshi davlat organining koʻrsatmalarini bajarmaganlik uchun javobgarlikka tortish toʻgʻrisida qarorlar qabul qilish;

monopoliyaga qarshi qonun hujjatlari buzilganligi toʻgʻrisida, shu jumladan monopoliyaga qarshi qonun hujjatlariga xilof shartnomalarni toʻla yoki qisman haqiqiy emas deb hisoblash toʻgʻrisida arizalar bilan sudga murojaat qilish, shuningdek monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini qoʻllash va ularni buzish bilan bogʻliq ishlarni sudda koʻrib chiqishda qatnashish;

monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzish bilan bogʻliq jinoyat alomatlari boʻyicha jinoyat ishi qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal etish uchun materiallarni tegishli organlarga yuborish;

litsenziyalashni joriy etish yoki uni bekor qilish, bojxona tariflarini oʻzgartirish, kvotalar joriy etish yoki ularni bekor qilish, shuningdek soliq imtiyozlari, imtiyozli kreditlar va davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlashning boshqa turlarini tatbiq etish yoki bekor qilish toʻgʻrisida tegishli organlarga takliflar kiritish;

monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini qoʻllash masalalari yuzasidan tushuntirishlar berish;

tovar bozorida ustun mavqeni egallab turgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning reyestrini shakllantirish tartibini belgilash;

qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa vakolatlarni amalga oshirish.

Monopoliyaga qarshi davlat organining mansabdor shaxslari xoʻjalik yurituvchi subyektning hududiga kirish hamda soʻrov asosida zarur hujjatlar va maʼlumotlardan foydalanish huquqiga egadir.

Xoʻjalik yurituvchi subyektlar, ularning rahbarlari, shuningdek mansabdor shaxslar monopoliyaga qarshi davlat organining talabiga binoan unga hujjatlar va boshqa axborotlar taqdim etishlari shart.

Monopoliyaga qarshi davlat organi ushbu Qonunga muvofiq oʻziga berilgan vakolatlarni amalga oshirish chogʻida olgan tijorat siri hisoblangan maʼlumotlarni oshkor qilmasligi shart.

Monopoliyaga qarshi davlat organi xodimlari tijorat siri hisoblangan maʼlumotlarni oshkor etganlari taqdirda, ular yetkazgan zarar qonun hujjatlariga muvofiq undirib olinishi lozim.

Monopoliyaga qarshi davlat organi quyidagilar ustidan nazoratni amalga oshiradi:

yuridik shaxslar birlashmalarini tashkil etish, qoʻshib yuborish va birlashtirish;

xoʻjalik yurituvchi subyektlarni qoʻshib yuborish va birlashtirish, moliya-sanoat guruhlari, xolding kompaniyalari tashkil etish;

korxonalarni tugatish va boʻlish ustidan, agar bu bozorda ustun mavqeni egallab turgan xoʻjalik yurituvchi subyektning paydo boʻlishiga olib keladigan boʻlsa, tugatish sudning qonuniy kuchga kirgan qaroriga muvofiq amalga oshirilgan hollar bundan mustasno.

Ushbu modda birinchi qismining uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan hollarda xoʻjalik subyektlarini qoʻshib yuborish, birlashtirish va tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan shaxslar yoki organlar monopoliyaga qarshi davlat organiga quyidagilarni taqdim etadilar:

xoʻjalik yurituvchi subyektlarni tashkil etish, qayta tashkil etish, tugatishga rozilik berish toʻgʻrisidagi iltimosnoma;

birlashayotgan xoʻjalik yurituvchi subyektlardan har birining asosiy faoliyat turlari, ularning tegishli tovar bozoridagi ulushi va birlashmaga kirishga roziligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

Monopoliyaga qarshi davlat organi qaror chiqarish uchun zarur boʻlgan boshqa axborotlarni ham soʻrab olishga haqlidir. Koʻrsatib oʻtilgan maʼlumotlarni taqdim etish xususiyati va shakllariga qoʻyiladigan talablar monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan tasdiqlanadigan qoidalarda belgilanadi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi zarur hujjatlarni olgan vaqtdan boshlab oʻttiz kundan kechiktirmay arizachiga qabul qilingan qaror haqida yozma ravishda maʼlum qiladi.

Agar iltimosnomaning qondirilishi tegishli xoʻjalik yurituvchi subyektning ustun mavqeyi yuzaga kelishi yoki kuchayishiga va (yoki) raqobatni cheklashga olib kelishi mumkin boʻlsa, agar taqdim etilgan hujjatlarni koʻrib chiqish chogʻida ularda bayon etilgan va qaror qabul qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan axborot ishonchsiz boʻlsa, monopoliyaga qarshi davlat organi iltimosnomani rad etishga haqlidir.

Monopoliyaga qarshi davlat organi iltimosnomani qondirishni raqobatni taʼminlashga qaratilgan talablarni bajarishga bogʻliq qilib qoʻyishga haqlidir. Bunda mazkur talablar, shuningdek ularni bajarish muddatlari monopoliyaga qarshi davlat organining ushbu modda birinchi qismining uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan harakatlarni amalga oshirish uchun rozilik berishi toʻgʻrisidagi qarorida aks etmogʻi lozim.

Agar xoʻjalik yurituvchi subyektlarni tashkil etish, qayta tashkil etish, tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qilayotgan shaxslar va organlar oʻzlarining harakatlari bozorda savdo sharoitlarini yaxshilashga xizmat qilishini, xaridorlarga sezilarli darajada naf keltirishini isbotlab bersalar, monopoliyaga qarshi davlat organi hatto yuqorida koʻrsatib oʻtilgan noxush oqibatlar yuz berishi mumkin boʻlganida ham iltimosnomani qondirishga haqlidir.

Xoʻjalik yurituvchi subyektni tashkil etish, qoʻshib yuborish, birlashtirish tegishli xoʻjalik yurituvchi subyektning ustun mavqeyi yuzaga kelishi yoki kuchayishiga yoxud raqobatning cheklanishiga olib kelgan hollarda xoʻjalik yurituvchi subyektning muassislari, qoʻshib yuborish, birlashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan shaxslar yoki organlar monopoliyaga qarshi davlat organining talabiga binoan raqobat uchun zarur sharoitlarni tiklash chora-tadbirlarini koʻrishlari shart.

Ushbu modda birinchi qismining uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan hollarda xoʻjalik yurituvchi subyektlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish, shuningdek xoʻjalik yurituvchi subyektlar tugatilishi munosabati bilan ularni reyestrdan chiqarish toʻgʻrisida yozib qoʻyish roʻyxatga oluvchi organ tomonidan faqat monopoliyaga qarshi davlat organining oldindan roziligini olib amalga oshiriladi.

Ushbu moddada belgilangan tartibni buzgan holda yuridik shaxslarni tashkil etish, qoʻshib yuborish yoki birlashtirish, xoʻjalik yurituvchi subyektlarni qoʻshib yuborib va birlashtirib, moliya-sanoat guruhlari, xolding kompaniyalar tashkil etish, shuningdek ushbu moddaning ikkinchi qismiga muvofiq monopoliyaga qarshi davlat organi qoʻygan talablarni bajarmaslik davlat roʻyxatiga olishni monopoliyaga qarshi davlat organining daʼvosiga binoan sud tartibida haqiqiy emas deb topish uchun asos boʻladi.

Monopoliyaga qarshi davlat organining oldindan olingan roziligi bilan xoʻjalik yurituvchi subyektning iltimosnomasi asosida quyidagilar amalga oshiriladi:

bir shaxsning, bir guruh shaxslarning xoʻjalik yurituvchi subyektning aksiyalarini, ustav kapitalidagi ovoz huquqiga ega boʻlgan ulushlarini olishi, bunda ushbu shaxs, bir guruh shaxslar mazkur aksiyalar, ulushlarning oʻttiz besh foizdan ortigʻini tasarruf etish huquqini oladi. Ushbu talab xoʻjalik yurituvchi subyektni tashkil etish chogʻida uning taʼsis etuvchilariga tatbiq etilmaydi, moliya-sanoat guruhlari, xolding kompaniyalarni tashkil etish hollari bundan mustasno;

bir shaxsning, bir guruh shaxslarning xoʻjalik yurituvchi subyektning tadbirkorlik faoliyatini olib borish yoxud uning ijroiya organi vazifalarini amalga oshirish shartlarini belgilash imkonini beruvchi huquqlarni olishi, shu jumladan bitimlar, shartnomalar, topshiriqnomalar, kontraktlar vositasida yoki boshqa yoʻllar bilan olishi.

Tegishli bitimda qatnashuvchi shaxslar aktivlarining jami balans qiymati eng kam ish haqining toʻrt ming barobari miqdoridan ortiq boʻlsa yoki bitim qatnashchilaridan biri tovar bozorida ustun mavqeni egallab turgan xoʻjalik yurituvchi subyektlar reyestriga kiritilgan xoʻjalik yurituvchi subyekt boʻlsa yoxud ushbu xoʻjalik yurituvchi subyekt faoliyatini nazorat qiluvchi bir guruh shaxslar sotib oluvchi boʻlsa, ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan bitimlarni tuzish uchun oldindan rozilik olinishi zarur.

Ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan bitimlarni tuzish uchun shaxslar monopoliyaga qarshi davlat organiga bunday bitimlarni tuzish uchun rozilik berish haqida iltimosnoma taqdim etishlari va qaror chiqarish uchun zarur boʻlgan axborotni maʼlum qilishlari lozim.

Agar bitim qatnashchilari oʻz harakatlarining bozorda savdo sharoitlarini yaxshilashga, tovarning raqobatbardoshligini oshirishga koʻmaklashuvchi, xaridorlarga sezilarli tarzda naf keltiruvchi ijobiy samarasi koʻrib chiqilayotgan tovar bozori uchun kelib chiqadigan salbiy oqibatlardan ustun boʻlishini isbotlasalar, hatto raqobatni cheklash ehtimoli boʻlgan taqdirda ham monopoliyaga qarshi davlat organi iltimosnomani qondirishga haqlidir.

Jismoniy shaxs aktivlarining jami balans qiymati eng kam ish haqining ikki ming barobari miqdoridan ortiq boʻlgan ikki va undan ortiq xoʻjalik yurituvchi subyektlarning yoki ayni bir turdagi tovar guruhi boʻyicha reyestrga kiritilgan yoxud ayni bir turdagi ishlab chiqarish-sotish jarayonining turli bosqichidagi tovarlar guruhi boʻyicha reyestrga kiritilgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarning ijroiya organlari, direktorlar kengashlari yoki kuzatuv kengashlarida ishtirok etgan taqdirda bu shaxs koʻrsatilgan organlarga yoki kengashlarga kirgani yoki saylanganidan soʻng oʻn besh kun ichida monopoliyaga qarshi davlat organiga xabar berishi zarur. Monopoliyaga qarshi davlat organiga xabar berilayotganida arizachi unga ariza bilan birga ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan axborotni ham taqdim etadi.

Ushbu moddada belgilangan tartibni buzgan holda tuzilgan, ustun mavqening vujudga kelishi yoki kuchayishiga yoki raqobatning cheklanishiga olib keladigan bitimlar yoki harakatlar haqiqiy emas deb topilishi mumkin.

Ustun mavqeni egallab turgan xoʻjalik yurituvchi subyekt monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzgan taqdirda, monopoliyaga qarshi davlat organi raqobatni rivojlantirish maqsadida uni majburiy tarzda boʻlib yuborish yoki undan tarkibiy boʻlinmalar negizida bir yoki bir necha yuridik shaxsni ajratib chiqarish haqida sudga daʼvo arizasi berishga haqlidir.

Xoʻjalik yurituvchi subyektni majburiy tarzda boʻlib yuborish quyidagi shartlarning hammasi boʻlganida, yaʼni:

boʻlib yuborilayotgan tarkibiy boʻlinmalar tashkiliy va hududiy jihatdan ajralib chiqishi mumkin boʻlsa;

uning tarkibiy boʻlinmalari oʻrtasida texnologiya jihatidan oʻzaro uzviy bogʻlanish boʻlmaganida;

boʻlib yuborish natijasida tarkibiy boʻlinmalar muayyan tovar bozorida mustaqil ishlash imkoniyatiga ega boʻlganida amalga oshirilishi mumkin.

Xoʻjalik yurituvchi subyektlar, davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlari monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzgan taqdirda:

monopoliyaga qarshi davlat organining koʻrsatmalarini belgilangan muddatda bajarishlari;

yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashlari;

jarima, penya toʻlashlari shart.

Monopoliyaga qarshi davlat organi quyidagi qonunbuzarliklar uchun xoʻjalik yurituvchi subyektlarga jarimalar solishga haqlidir:

1) qonunbuzarliklarni toʻxtatish, dastlabki holatni tiklash, shartnomalarni bekor qilish yoki oʻzgartirish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalarni bajarishdan boʻyin tovlaganlik yoki oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun quyidagi miqdorlarda:

boshqaruv organlari va yuridik shaxs boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam ish haqining yuz baravaridan besh yuz baravarigacha miqdorda;

jismoniy shaxs boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam ish haqining besh baravaridan yetti baravarigacha miqdorda;

2) monopoliyaga qarshi davlat organiga axborot taqdim etmaganlik yoki ataylab notoʻgʻri maʼlumotlar taqdim etganlik uchun quyidagi miqdorlarda:

boshqaruv organlari va yuridik shaxs boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam ish haqining qirq baravaridan ellik baravarigacha miqdorda;

jismoniy shaxs boʻlgan xoʻjalik yurituvchi subyektlarga — eng kam ish haqining besh baravaridan yetti baravarigacha miqdorda.

Jarima xoʻjalik yurituvchi subyekt, boshqaruv organi yoki mansabdor shaxs tomonidan jarima solinganligi toʻgʻrisidagi qaror olingan paytdan boshlab oʻttiz kun muddat ichida akseptsiz tartibda toʻlanadi va davlat budjetiga oʻtkaziladi.

Agar jarima solish toʻgʻrisidagi qarorni zudlik bilan ijro etish xoʻjalik yurituvchi subyektning bankrot boʻlishiga olib kelishi mumkin boʻlsa, monopoliyaga qarshi davlat organi yoki sud jarima solingan xoʻjalik yurituvchi subyektning arizasiga binoan jarimani boʻlib-boʻlib toʻlashga imkon berishga haqlidir.

Jarimani toʻlash monopoliyaga qarshi davlat organining qarori yoki koʻrsatmasini bajarish yoki monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa harakatlarni bajarish majburiyatidan ozod etmaydi.

Agar davlat boshqaruvi organi va mahalliy davlat hokimiyati organi, shu jumladan monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan monopoliyaga qarshi qonun hujjatlariga xilof ravishda qabul qilingan normativ hujjat tufayli xoʻjalik yurituvchi subyektga yoxud boshqa shaxsga zarar keltirilsa, zarar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda toʻlanishi lozim.

Agar xoʻjalik yurituvchi subyektning monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzuvchi harakati yoki harakatsizligi tufayli boshqa xoʻjalik yurituvchi subyektga yoxud boshqa shaxsga zarar keltirilgan boʻlsa, u zarar yetkazgan xoʻjalik subyekti tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq toʻlanishi lozim.

Monopoliyaga qarshi davlat organi monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzish faktlarini koʻrib chiqadi hamda ular yuzasidan oʻz vakolatlari doirasida qarorlar chiqaradi va koʻrsatmalar beradi.

Monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzganlik toʻgʻrisida ish qoʻzgʻatish va ularni koʻrib chiqish uchun monopoliyaga qarshi davlat organining oʻz tekshiruvlari, xoʻjalik yurituvchi subyektlar, davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlarining arizalari hamda prokuraturaning taqdimnomalari asos boʻladi.

Monopoliyaga qarshi qonun hujjatlarini buzganlik toʻgʻrisida ishlarni qoʻzgʻatish va koʻrib chiqish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan ishni koʻrib chiqish natijalari boʻyicha qabul qilingan qaror manfaatdor tomonlarga ushbu qaror qabul qilinganidan soʻng besh kundan kechiktirmay yozma ravishda joʻnatiladi. Qabul qilingan qaror asosida beriladigan koʻrsatma ham xuddi shu muddatda joʻnatiladi.

Monopoliyaga qarshi davlat organining qarori (koʻrsatmasi) unda belgilangan muddatda ijro etilishi lozim. Qarorni (koʻrsatmani) belgilangan muddatida ijro etmaslik qonun hujjatlarida nazarda tutilgan oqibatlarga sabab boʻladi.

Boshqaruv organlari, xoʻjalik yurituvchi subyektlar, mansabdor shaxslar monopoliyaga qarshi davlat organi qabul qilgan qarordan norozi boʻlganlari taqdirda bunday qarorni toʻla yoki qisman haqiqiy emas deb topish yoxud bekor qilish yoki iqtisodiy jazolarni qoʻllashga doir qarorni oʻzgartirish toʻgʻrisida ariza bilan sudga murojaat qilishga haqlidir.

Monopoliyaga qarshi davlat organining qarori (koʻrsatmasi) ustidan ushbu qaror qabul qilingan kundan boshlab bir oy mobaynida shikoyat qilinishi mumkin.

Oʻz ustavlariga muvofiq raqobatni rivojlantirishga koʻmaklashish va isteʼmolchilarning manfaatlarini monopolistik faoliyatdan himoya qilish maqsadini koʻzlovchi jamoat birlashmalari tegishli organlar bilan birgalikda monopoliyaga qarshi qonun hujjatlariga rioya qilinishi ustidan jamoat nazoratini amalga oshirishga haqlidir.