10.01.2018 yildagi 21-son
Hujjat 13.07.2018 00 sanasi holatiga
Amaldagi versiyaga o‘tish
Keyingi tahrirga qarang.
“Metrologiya to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirishni davom ettirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.

II. Hosila o‘lchamlar birliklari

T/r

Hosila o‘lchamlar

Hosila o‘lchamlar birliklari

nomi

o‘lchamligi

nomi

belgilanishi

SI o‘lcham birliklari orqali ifodalanishi

1.

Maydon

L2

metr kvadrat

m2

m2

2.

Hajm (sig‘im)

L3

metr kub

m3

m3

3.

Tezlik

LT-1

metr taqsim sekund

m/s

m/s

4.

Tezlanish

LT-2

metr taqsim sekund kvadrat

m/s2

m/s2

5.

To‘lqin son

L-1

metrning darajasi minus birinchi

m-1

m-1

6.

Solishtirma sig‘im

L3M-1

metr kub taqsim kilogramm

m3/kg

m3/kg

7.

Zichlik

L-3M

kilogramm taqsim metr kub

kg/m3

kg/m3

8.

Elektr toki zichligi

L-2I

amper taqsim metr kvadrat

A/m2

A/m2

9.

Magnit maydon kuchlanganligi

L-1I

amper taqsim metr

A/m

A/m

10.

Komponentning molyar konsentratsiyasi

L-3N

mol taqsim metr kub

mol/m3

mol/m3

11.

Yorqinlik

L-2J

kandela taqsim metr kvadrat

cd/m2

cd/m2

12.

Yassi burchak

1

radian

rad

m·m-1 = 1

13.

Fazoviy burchak

1

steradian

sr

m2·m-2 = 1

14.

Kuch

LMT-2

nyuton

N

m·kg·s-2

15.

Bosim

L-1MT-2

paskal

Pa

m-1·kg·s-2

16.

Kuch momenti

L2MT-2

nyuton-metr

N·m

m2·kg·s-2

17.

Tekslikdagi kuchlanish

MT-2

nyuton taqsim metr

N/m

kg·s-2

18.

Dinamik qovushqoqlik

L-1MT-1

paskal-sekunda

Pa·s

m-1·kg·s-1

19.

Chastota

T-1

gers

Nz

s-1

20.

Energiya, ish (issiqlik soni)

L2MT-2

joul

J

m2·kg·s-2

21.

Quvvat

L2MT-3

vatt

W

m2·kg·s-3

22.

Elektr zaryadi (elektr soni)

TI

kulon

S

s·A

23.

Elektr kuchlanishi (elektrik potensiallar kuchlanishi, elektrik potensiallar farqi, elektr yurituvchi kuch)

L2MT-3I-1

volt

V

m2·kg·s-3·A-1

24.

Elektr sig‘imi

L-2M-1T4I2

farad

F

m-2·kg-1·s4·A2

25.

Elektr qarshiligi

L2MT-3I-2

om

Ω

m2·kg·s-3·A-2

26.

Elektr o‘tkazuvchanligi

L-2M-1T3I2

simens

S

m-2·kg-1·s3·A2

27.

Magnit induksiya oqimi (magnit oqimi)

L2MT-2I-1

veber

Wb

m2·kg·s-2·A-1

28.

Magnit maydoni zichligi (magnit induksiya)

MT-2I-1

tesla

T

kg·s-2·A-1

29.

Elektr siljish

L-2TI

kulon taqsim metr kvadrat

C/m2

m-2·s·A

30.

Elektr zaryadi zichligi oralig‘i

L-3TI

kulon taqsim

metr kub

C/m3

m-3·s·A

31.

Induktivlik (o‘zaro induktivlik)

L2MT-2I-2

genri

N

m2·kg·s-2·A-2

32.

Elektr maydoni kuchlanganligi

LMT -3I-1

volt taqsim metr

V/m

m·kg·s-3·A-1

33.

Dielektrik o‘tkazuvchanlik

L-3 M-1T 4I2

farad taqsim metr

F/m

m-3·kg-1·s4·A 2

34.

Magnit o‘tkazuvchanlik

LMT -2I-2

genri taqsim metr

N/m

m·kg·s-2·A-2

35.

Solishtirma energiya

L2T-2

joul taqsim kilogramm

J/kg

m2·s-2

36.

Issiqlik sig‘imi tizimlari (entropiya)

L2MT-2Ө-1

joul taqsim kelvin

J/K

m2·kg·s-2·K-1

37.

Solishtirma issiqlik sig‘imi, (solishtirma entropiya)

L2T-2Ө-1

joul taqsim kilogramm-kelvin

J/(kg·K)

m2·s-2·K-1

38.

Energiya oqimining tekislik zichligi

MT-3

vatt taqsim metr kvadrat

W/m2

kg·s-3

39.

Issiqlik o‘tkazuvchanlik

LMT-3Ө-1

vatt taqsim metr-kelvin

W/(m·K)

m·kg·s-3·K-1

40.

Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)

M-1TI

kulon taqsim kilogramm

C/kg

kg-1·s·A

41.

Termodinamik harorat

Ө

Selsiy gradusi

ºC

K

42.

Ichki molyar energiya

L2MT-2N-1

joul taqsim mol

J/mol

m2·kg·s-2·mol-1

43.

Katalizator faolligi

NT-1

katal

kat

mol·s-1

44.

Molyar issiqlik sig‘imi (entropiya)

L2MT-2Ө-1N-1

joul taqsim mol-kel�vin

J/(mol·K)

m2·kg·s-2·K-1·mol-1

45.

Yorug‘lik oqimi

J

lyumen

lm

cd·sr

46.

Yoritilganlik

L-2J

lyuks

lx

m-cd·sr

47.

Radioaktiv manbadagi nuklidlarning aktivligi (radionuklidning aktivligi)

T-1

bekkerel

Bq

s-1

48.

Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi

L2T-2

grey

Gy

m2·s-2

49.

Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektiv) dozasi

L2T-2

zivert

Sv

m2·s-2

50.

Dozaning yutilish quvvati

L2T-3

grey taqsim sekund

Gy/s

m2·s-3

51.

Burchak tezligi

T-1

radian taqsim sekund

rad/s

s-1

52.

Burchak tezlanishi

T-2

radian taqsim sekund kvadrat

rad/s2

s-2

53.

Nurlanish kuchi

L2MT-3

vatt taqsim steradian

W/sr

m2·kg·s-3·sr-1

54.

Energetik yorug‘lik

MT-3

vatt taqsim steradian-metr kvadrat

W/(sr·m2)

kg·s-3·sr-1

Keyingi tahrirga qarang.

I. Tizimdan tashqari o‘lcham birliklari

T/r

Kattalik nomi

Kattalik birligi

nomlanishi

belgilanishi

SI kattalik birliklari bilan nisbati

1.

Uzunlik

parsek

pc

3,0857·1016 m (taxminan)

yorug‘lik yili

ly

9,4605·1015 m (taxminan)

astronomik birlik

ua

1,49598·1011 m (taxminan)

mikron

µ

1·10-6 m

angstrem

Å

1·10-10 m

iks-birlik

X

1,00206·10-13 m (taxminan)

2.

Maydon

gektar

ha

1·104 m2

ar

a

100 m2

barn

b

1·10-28 m2

3.

Massa

tonna

t

1·103 kg

sentner

q

100 kg

metrik karat

car

2·10-4 kg

massaning atom birligi

u

1,6605402·10-27 kg (taxminan)

4.

Kuch (og‘irlik)

tonna-kuch

tf

9806,65 N(aniq)

kilogramm-kuch

kgf

9,80665 N (aniq)

kilopond

kp

9,80665 N (aniq)

gramm-kuch

gf

9,80665·10-3 N (aniq)

pond

p

9,80665·10-3 N (aniq)

dina

dyn

1·10-5 N

5.

Bosim

bar

bar

1·10 5 Pa

kilogramm kuch taqsim sanitimetr kvadrat

kgf/cm2

98066,5 Pa (aniq)

kilopond taqsim sanitimetr kvadrat

kp/cm2

98066,5 Pa (aniq)

millimetr simob ustuni

mm Ng

133,322 Pa

torr

Torr

133,322 Pa

millimetr suv ustuni

mm N2O

9,80665 Pa (aniq)

6.

Hajm (sig‘im)

litr

l

1·10-3 m3

7.

Vaqt

mingyillik

-

3,1536·1010 s

asr

-

3,1536·109 s

yil

-

2,592·106 s

oy

-

6,048·105 s

hafta

-

6,048·105 s

sutka

d

86400 s

soat

h

3600 s

minut

min

60 s

8.

Yassi burchak

grad (gon)

gon

(π/200) rad =1,57080…·10-2 rad

gradus

… º

(π/180) rad =1,745329…·10-2 rad

minut

… ´

(π/10800) rad =2,908882…·10-4 rad

sekund

… ´´

(π/648000) rad =4,848137…·10-6 rad

9.

Fazoviy burchak

gradus kvadrat

º

3,0462…·10-4 sr

10.

Chiziqli zichlik

teks

tex

1·10-6 kg/m (aniq)

11.

Aylanish chastotasi

sekundiga aylanishlar soni

minutdagi aylanishlar soni

r/s

r/min

1 s -1

1/60 s-1 = 0,016(6) s-1

12.

Optik kuch

dioptriya

dptr

1·m-1

13.

Energiya

kilovatt-soat


kW·h

3,6·106 J

Elektronvolt

eV

1,60218·10-19 J (taxminan)

14.

To‘liq quvvat

volt-amper

V·A

-

15.

Reaktiv quvvat

var

var

-

16.

Elektr zaryadi, elektr miqdori

amper-soat

A·h

3,6·103 C

17.

Kuchlanish (mexanikaviy)

Kilogramm kuch taqsim millimetr kvadrat

kgf/mm2

9,80665·106 Pa (aniq)

kilopond taqsim millimetr kvadrat

kp/mm2

9,80665·106 Pa (aniq)

18.

Ish, energiya

erg

erg

1·10-7 J

19.

Quvvat

ot kuchi (metrik)

h.f.

735,49875 W (aniq)

20.

Dinamik zichlik

puaz

P

0,1 Pa·s

21.

Kinematik zichlik

stoks

St

1·10-4 m2/s

22.

Solishtirma elektr qarshiligi

om millimetr kvadrat taqsim metr

Ω·mm2/m

1·10-6 Ω·m

23.

Magnit oqimi

maksvell

Mx

1·10-8 Wb

24.

Magnit induktivligi

gauss

Gs

1·10-4 T

25.

Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi)

gilbert

Gb

(10/4π) A = 0,7957747 A

ampero‘ram

At

1 A

26.

Magnit maydonining kuchlanganligi

ersted

Oe

(103/4π) A/m = 79,5775 A/m

27.

Issiqlik miqdori, termodinamik potensial (ichki energiya, entalpiya, izoxor-izotermik)

kaloriya (xalqaro)

cal

4,1868 J (aniq)

termokimyoviy kaloriya

calth

4,1840 J (taxminan)

15-gradusli kaloriya

cal15

4,1855 J (taxminan)

28.

Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi

rad

rad, rd

0,01 Gy

29.

Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektivlik) dozasi

ber

rem

0,01 Sv

30.

Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)

rentgen

R

2,58·10-4 C/kg (aniq)

31.

Radioaktiv manbadagi nuklidning aktivligi (radionuklid aktivligi)

kyuri

Ci

3,70·1010 Bq (aniq)

32.

Burilish burchagi

aylanish

r

2π rad = 6,28 rad

33.

Ravshanlik

nit

nt

1 cd/m2

II. Ayrim nisbiy va logarifmik o‘lchamlar va ularning birliklari

T/r

O‘lchamlar nomi

O‘lchamlar birliklari

nomi

belgilanishi

qiymati

1.

Nisbiy kattalik*:
foydali ish koeffitsiyenti;

nisbiy cho‘zilishi;

nisbiy zichlik;

deformatsiya;

nisbiy dielektrik va magnit o‘tkazuvchanligi (moyilligi);

komponentning massaviy (molyar) ulushi va boshqalar.

birlik

foiz

promille

milliondan bir ulush
milliarddan bir ulush

1

%

ppm

ppb

1

1·10-2

1·10-3

1·10-6

1·10-9

2.

Logarifmik kattalik**:

tovush bosimining darajasi; kuchayish;

kamayish va boshqalar

bel


















detsibel

B


















dB

1 B = lg (P2/P1)


P2 = 10 P1 bo‘lganda,


1 B = 2 lg (F2/F1)


F2 = F1 bo‘lganda,


bu erda P2, P1 — nomdosh energetik kattaliklar (quvvat, energiya, energiya zichligi va boshqalar);


F2, F1 — nomdosh “kuch” kattaliklar (kuchlanish, tok, maydon kuchlanganligi va boshqalar)


0,1 B

3.

Logarifmik kattalik** — tovush balandligi darajasi

fon

phon

1 phon tovush bosimining darajasi 1 dB bo‘lgan 1000 Nz chastotali tovush balandligi bilan bir xil bo‘lgan tovushning balandlik darajasi

4.

Logarifmik kattalik** — chastota oralig‘i

oktava


dekada

oct


dek

1 oct = log2 (f2/f1) f2/f1 = 2 bo‘lganda;

1 dek = lg (f2/f1) f2/f1 = 10 bo‘lganda,

bu erda f2, f1 chastotalar

5.

Natural logarifmik kattalik**: kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi va boshqalar kamayishi

neper

Np

1 Np = ln (F2/F1) F2/F1 = e = 2,718 ..., bo‘lganda.

bu erda F1, F2 — kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi kabi bir nomdagi kattaliklar,

e — natural logarifmlar asosi.

1 Np = 0,8686… B = 8,686... dB

Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.
Keyingi tahrirga qarang.