Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash haqidagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini umumlashtirish yakunlarini koʻrib chiqib, qonunlarni toʻgʻri va bir xilda qoʻllash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisidagi”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Mehnat vazifalarini bajarishi munosabati bilan xodimning hayoti va sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda sudlar Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik, Mehnat, Fuqarolik protsessual kodekslari va ushbu munosabatlarni tartibga soluvchi Vazirlar Mahkamasining 2005-yil 11-fevraldagi 60-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni ish beruvchilar tomonidan toʻlash qoidalari” (bundan buyon matnda Qoidalar), Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 6-iyundagi 286-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligini, boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish toʻgʻrisidagi Nizom”, Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 23-dekabrdagi 498-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi Budjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlarini shakllantirish va sarflash tartibi toʻgʻrisidagi Nizom” bilan tartibga solinishi sudlarga tushuntirilsin.

d) Qoidalarda nazarda tutilgan shartlar va normalar boʻyicha zarar toʻlovi miqdorini hisoblab chiqish haqidagi;

3. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 197-moddasiga muvofiq, zararni undirish haqidagi arizani ish beruvchiga jabrlanuvchi xodim, u vafot etgan taqdirda esa, zarar toʻlovini olishga haqli boʻlgan manfaatdor shaxslar beradi.

4. Sudlarga tushuntirilsinki, mayib boʻlish yoki sogʻliqqa yetkazilgan boshqa shikastlanish yoxud boquvchisi vafot etganligi munosabati bilan toʻlanadigan zararni qoplash haqidagi daʼvolar Oʻzbekiston Respublikasi FPKning 145, 241-moddalari talablariga muvofiq, daʼvogarning tanlashi boʻyicha javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashgʻul boʻlgan joydagi sudning yoxud daʼvogar yashab turgan joydagi sudning sudloviga taalluqlidir.

6. Oʻzbekiston Respublikasi FKning 163-moddasi talabiga muvofiq, xodimning mehnat vazifalarini bajarish vaqtida ularga yetkazilgan shikastlar yoki boquvchining vafot etganligi munosabati bilan toʻlanadigan zararni undirish haqidagi talablarga daʼvo muddati tatbiq qilinmasligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

Sudlar yetkazilgan zarar summasini aniqlashda Qoidalarning 50-bandida nazarda tutilgan quyidagi tartibga amal qilishlari kerak:

Kasaba uyushmasi qoʻmitasining yoki boshqa vakil qilingan vakolatli organ tomonidan berilgan jabrlanuvchining ayb darajasini aniqlash haqidagi xulosa ish boʻyicha dalillardan biri hisoblanib, FPK 67-moddasiga muvofiq, ishda mavjud boʻlgan boshqa dalillar majmui bilan birgalikda sud tomonidan baholanishi lozim.

8. Sudlarga tushuntirilsinki, xodim mehnatda mayib boʻlishi, kasb kasalligi yoki mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda sogʻligʻiga boshqacha tarzda shikast yetishi sababli vafot etgan hollarda, Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 192-moddasida belgilangan, yetkazilgan zararni talab qilish huquqiga ega boʻlgan shaxslar doirasini kengaytirib sharhlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yetkazilgan zararni qoplash miqdorini belgilashda oʻrtacha oylik ish haqini hisoblash Qoidalarning 11—21-bandlariga muvofiq amalga oshiriladi.

11. Qoidalarning 27-bandiga muvofiq, vafot etgan boquvchining qaramogʻida boʻlgan va boquvchining vafoti tufayli zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlgan mehnatga layoqatsiz fuqarolar uchun zarar miqdori vafot etgan shaxsning oʻrtacha oylik ish haqi miqdoridan uning oʻziga va qaramogʻidagi mehnatga layoqatli, ammo zarar toʻlovini olish huquqiga ega boʻlmagan fuqarolarga toʻgʻri keladigan ulushni chegirib tashlagan holda belgilanadi.

12. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi 194-moddasining 1-qismiga muvofiq, xodimning sogʻligʻiga shikast yetkazilganligi yoki uning vafoti munosabati bilan ish beruvchi tomonidan bir yoʻla beriladigan nafaqaning miqdori jamoa shartnomasida, agar bunday shartnoma tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi bilan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa organi oʻrtasidagi kelishuvga binoan belgilanishi tufayli, mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq boʻlmagan holda sogʻliqqa shikast yetkazilishi yoki boquvchining vafoti tufayli yetkazilgan zararni undirish haqidagi nizolarni koʻrishda sud jamoa shartnomasini, bunday shartnoma tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi bilan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa organi oʻrtasidagi kelishuvni talab qilib olishi lozim.

Jamoa shartnomasi yoki ish beruvchi bilan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa organi oʻrtasidagi kelishuvda bir yoʻla beriladigan nafaqa miqdori amaldagi qonun hujjatlarida belgilangan miqdordan kam boʻlsa yoki miqdor koʻrsatilmagan boʻlsa yoxud bunday shartnoma, kelishuv tuzilmagan boʻlsa, u holda bir yoʻla beriladigan nafaqaning miqdorini belgilash Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 194-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq hal qilinadi.

13. Jabrlanuvchi mehnatda mayib boʻlishi sababli qoʻshimcha xarajatlar sarflagan boʻlsa, ular ish beruvchi tomonidan Qoidaning 22—25-bandlarida belgilangan tartib va miqdorda qoplanadi.

Qoidalarning 23-bandiga muvofiq, maxsus tibbiy parvarishga hamda uy sharoitidagi parvarishga muhtoj boʻlgan jabrlanuvchiga, uy sharoitidagi parvarish bilan bogʻliq xarajatlar maxsus tibbiy parvarish xarajatlaridan tashqari qoplanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 191-moddasi talabiga muvofiq, agar jabrlanuvchining qoʻpol ehtiyotsizligi zararning kelib chiqishi yoki koʻpayishiga sabab boʻlsa, toʻlanishi lozim boʻlgan zarar miqdori jabrlanuvchining aybi darajasiga mutanosib ravishda kamaytiriladi.

Oshiqcha xavf manbai va uning egasi haqidagi tushuncha Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 999-moddasida batafsil yoritib berilganligini sudlar eʼtiborda tutishlari lozim.

17. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 187-moddasiga muvofiq, maʼnaviy zarar (jismoniy yoki ruhiy azoblar) pul shaklida yoki boshqa moddiy shaklda hamda ish beruvchi va xodim oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq ravishda, xodim mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda vafot etgan taqdirda esa, ish beruvchi va vafot etgan xodimning oila aʼzolari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq ravishda belgilangan miqdorda qoplanadi.

Maʼnaviy zararni qoplash usuli va miqdori haqida nizo vujudga kelganda, sudlar, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1022-moddasiga rioya qilishlari lozim.

18. Korxona tugatilgan yoki qayta tashkil etilgan taqdirda, tegishli toʻlovlarni toʻlash majburiyati Qoidalarning 42-bandiga muvofiq, uning huquqiy vorisiga yuklanadi.