2. Sudlar FPKning 283-moddasida koʻzda tutilgan sud yoʻli bilan belgilanadigan faktlar roʻyxati qatʼiy emasligini eʼtiborga olgan holda, yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash toʻgʻrisidagi ishlarning sudlarga taalluqliligi haqidagi qonun talablarini aniq bajarishlari lozim.

4. Faktni belgilash toʻgʻrisidagi arizalar FPKning 280, 283-moddalariga binoan alohida ish yuritish tartibida koʻrishda quyidagi shartlarga rioya qilingan taqdirdagina sud tomonidan qabul qilinishi mumkin:

5. FPKning 283-moddasiga binoan yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlar sud tartibida faqat fuqarolarning emas, balki bundan manfaatdor tashkilotlarning ham arizalari boʻyicha belgilanishini sudlar eʼtiborda saqlashlari lozim.

Ishda qatnashishga jalb etilgan manfaatdor shaxslar berilgan arizaning asosliligini yoki asossizligini tasdiqlovchi dalillar keltirishga, ish holatlarini tekshirishda qatnashishga, chiqarilgan hal qiluv qarori ustidan shikoyat keltirishga va FPKning 34-moddasida koʻrsatilgan boshqa protsessual harakatlarni qilishga haqlidirlar.

7. FPKning 283-moddasining 1-bandida qarindoshlik munosabatlari deganda toʻgʻri qarindoshlik, biri ikkinchisidan yoki bir umumiy urugʻdan kelib chiqqan shaxslarning qon-qarindoshligi nazarda tutilganligi sudlarga tushuntirilsin.

Agarda arizachi fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish davlat organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarda familiyasi, ismi yoki otasining ismi notoʻgʻri yozilganligini koʻrsatib, qarindoshlik munosabatlari faktini belgilashni soʻrasa, sud bunday arizani yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash tartibida koʻrishga haqli emas, chunki talab mazmunan dalolatnoma yozuvidagi notoʻgʻriliklarni tuzatish zaruriyatidan iborat (FPKning 274, 275-moddalari).

Sudlar meros qoldiruvchining qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda Fuqarolik kodeksining 1139, 1141-moddalari va Oliy sud Plenumining 2011-yil 20-iyuldagi “Sudlar tomonidan meros huquqiga oid qonunchilikning qoʻllanilishi toʻgʻrisida”gi qarorining 16-17-bandlarida bayon qilingan mehnatga qobiliyatsiz boqimlarining uch toifasi yuzasidan berilgan tushuntirishlarga amal qilishlari lozim. Bunda, meros qoldiruvchi bilan uning qaramogʻida boʻlgan shaxs oʻrtasida qarindoshlik munosabatlari bor-yoʻqligi ahamiyatga ega emas.

Boquvchisini yoʻqotish munosabati bilan zararni undirtirish uchun birovning qaramogʻida boʻlganlik faktini belgilashda sudlar Fuqarolik kodeksining 1009-moddasiga muvofiq zararni undirtirib olishga boʻlgan huquq boquvchining qaramogʻida boʻlganlik muddatiga bogʻliqligini, lekin bunda ularning qarindoshligi ahamiyatga ega emasligini nazarda tutishlari kerak.

11. Yuridik faktlarni belgilash tartibida fuqarolarning yoshini aniqlash sudlarga taalluqli boʻlmay, Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari (FHDY) tomonidan Fuqarolik kodeksining 38, Oila kodeksining 228, 233-moddalari va fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalarining 139-140, 154-155, 185-bandlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Agarda tegishli hujjatlarga ega boʻlmagan yoki ularda yoshi haqidagi maʼlumot boʻlmagan yoxud bunday maʼlumotlarda qarama-qarshilik boʻlgan yoinki hujjatlarda koʻrsatilgan tugʻilganlik sanasiga eʼtiroz bildirayotgan fuqaroning talabi FHDY organi tomonidan rad etilsa, mazkur xulosa ustidan arizachi Fuqarolik protsessual kodeksining 269, 274-moddalariga asosan sudga shikoyat qilishga haqli.

12. Agar fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida arxiv hujjatlari yoʻqolgan, tegishli yozuvlar saqlanmagan va bunday yozuvlarni tiklash fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlari tomonidan rad qilingan boʻlsa yoki bunday yozuv faqat sudning fuqarolik holatini roʻyxatga olinganligini tasdiqlovchi hal qiluv qarori (masalan, vafot etganlarga nisbatan) asosida tiklanishi mumkin boʻlgan holatlarda sudlar tugʻilganlik, bolalikka olish, nikoh, ajralish va oʻlimni roʻyxatga olish faktini belgilashga haqli. FPKning 283-moddasining 4-bandi bolalikka olish, nikoh, ajralish va oʻlganlik faktini emas, balki fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlarida roʻyxatga olish faktini nazarda tutadi.

13. FPKning 283-moddasining 5-bandi va Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining 1944-yil 22-avgustdagi Farmoniga koʻra faktik nikoh munosabatlarida boʻlganlik fakti faqat bunday munosabatlar 1944-yil 8-iyulgacha vujudga kelgan boʻlsa va nikohni fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida er-xotindan birining vafoti tufayli roʻyxatdan oʻtkazish mumkin boʻlmasagina belgilanadi.

Arizachiga shaxsiy hujjatlarni emas, balki huquq tugʻdiradigan hujjatlarni tegishliligi sud tartibida belgilanishini hisobga olgan holda, sudlar hujjatlarni tegishliligi toʻgʻrisidagi arizalarni taalluqliligiga alohida eʼtibor berishlari lozim. Shaxsiy hujjatlarga pasport, partiya, kasaba uyushmalari biletlari, harbiy biletlar, harbiy xizmatchilarning shaxsiy guvohnomalari, orden va medallarning guvohnomalari kiradi. Bunday hujjatlardagi xatolar faqatgina ularni bergan organ va tashkilotlar tomonidan bartaraf etilishi mumkin. Mansabdor shaxslarning va davlat boshqaruv organlarining tuzatish kiritishni rad etganlik haqidagi qarorlari ustidan FPKning 266-267-moddalariga binoan sudga shikoyat qilish mumkin.

Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organi tomonidan yozuvlarga tuzatish va oʻzgartirishlar kiritish rad qilingan taqdirda Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 38, Oila kodeksining 228, FPKning 274-moddasiga koʻra manfaatdor shaxslar sudga murojaat qilishlari mumkinligini nazarda tutish kerak. Bunday holatlarda ish yuridik faktni belgilash tartibida emas, balki fuqarolik holati dalolatnomalaridagi yozuvlarni notoʻgʻriligini belgilash tartibida amalga oshiriladi.

18. FPKning 283-moddasi 8-bandiga muvofiq, imoratga xususiy mulk huquqi asosida egalik qilish faktini belgilash tegishli organlar maʼmuriy tartibda ushbu faktni belgilashni rad qilgan boʻlsa va arizachini ushbu imoratlarga boʻlgan huquqini boshqa shaxslar inkor etmayotgan boʻlsalargina sudga taalluqlidir.

Uy-joyga egalik huquqi hokimiyatda roʻyxatdan oʻtkazganligi toʻgʻrisida maʼlumot va uy qurish toʻgʻrisida shartnoma boʻlmasa, qurilgan uyning kimga tegishli ekanligi haqidagi masala umumiy asoslarda FKning 212-moddasi boʻyicha hal qilinadi.

Agar fuqaro notarial tartibda tasdiqlanmagan yozma shartnoma bilan uy sotib olgan boʻlsa, bu uyga uning egalik huquqini belgilash toʻgʻrisidagi masala FK 112-moddasining 2-qismi qoidalari boʻyicha daʼvo tartibida hal etilishi mumkin.

19. Manfaatdor shaxs meros huquqi qabul qilganligi va mulkni meros qilib olganligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim qila olmaganligi sababli, notarial idora vorislik haqida guvohnoma berishni rad qilgan hollarda merosni qabul qilish va merosni ochilish joyi faktini belgilash FPK 283-moddasining 9-bandiga asosan amalga oshiriladi.

20. Agar shaxsning maʼlum vaqt va maʼlum holatda vafot etganligini tasdiqlovchi ishonchli dalillar mavjud boʻlsa, FPK 283-moddasining 10-bandiga asosan sud oʻlganlik faktini belgilaydi. Sudga murojaat qilayotgan manfaatdor shaxslar fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qiluvchi organlarning oʻlganlikni roʻyxatga olishni rad qilganligi haqidagi hujjatni taqdim etishlari lozim.

Shaxsning oʻlganini taxmin qilinganda, shuningdek, oʻlganlik faktini tasdiqlaydigan dalillar boʻlmaganda, shaxs FPKning 286—289-moddalari tartibida oʻlgan deb eʼlon qilinishi mumkin.

21. Fuqarolik holati dalolatnomalari daftaridagi notoʻgʻri yozuvlarni belgilash toʻgʻrisidagi arizalar yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktni belgilash tartibida koʻrilmasdan, balki fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organlari huquq haqida nizo boʻlmasa ham yozuvga tuzatish kiritishni rad etgan boʻlsalar, bu yozuvlarning notoʻgʻriligini aniqlash tartibini ifoda etuvchi Fuqarolik kodeksining 38, Fuqarolik protsessual kodeksining 274-275-moddalari qoidalari asosida koʻrilishiga sudlarning eʼtiborlari qaratilsin.

22. Yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash ishlari boʻyicha chiqarilgan hal qiluv qarori FPKning 206-moddasida koʻzda tutilgan talablarga monand boʻlishi kerak. Hal qiluv qarorida ishning holati toʻgʻrisidagi xulosalarni tasdiqlovchi ishni hal etish uchun ahamiyatli boʻlgan dalillar koʻrsatilishi kerak. Ariza qanoatlantirilgan taqdirda belgilangan fakt aniq ifoda etilishi lozim. Hal qiluv qarorining xulosa qismi bayonini sud FPK 283-moddasining tegishli bandida yozilganidek, aniq koʻrsatishi zarur.

FPKning 16-moddasiga muvofiq, yuridik ahamiyatga ega boʻlgan faktlarni belgilash boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, bunday faktlarni roʻyxatga oluvchi yoki sud tomonidan faktni belgilanishi munosabati bilan vujudga kelgan huquqni rasmiylashtiruvchi organlar uchun majburiydir.

23. FPKning 19-moddasiga amal qilgan holda sudlar bunday ishlarni koʻrishda fuqarolarning nafaqa va yordam pullarini olish, egalik huquqi, vorislik huquqi va boshqa qonun bilan qoʻriqlanadigan huquqlarining buzilishi aniqlanishi munosabati bilan xususiy ajrim chiqarish borasida oʻzlarining faoliyatlarini jadallashtirishlari zarur. Xususiy ajrim tegishli tashkilot va mansabdor shaxslarga yoʻl qoʻyilayotgan kamchiliklarni yoʻqotish uchun kerakli choralarni koʻrish maqsadida yuborilishi lozim.