0239-07/3-сон 25.07.2017. Ўзбекистон Республикасида юқумли касалликлар иммунопрофилактикаси

«ТАСДИҚЛАЙМАН»

Ўзбекистон Республикаси Бош Давлат санитария врачи С. Саидалиев

2015 йил 15 март

Ўзбекистон Республикаси санитария меъёрлари, қоидалари ва гигиеник нормативлари

Ўзбекистон Республикасида юқумли касалликлар иммунопрофилактикаси

СанҚваМ 0239-07/3

УМУМИЙ ҚОИДАЛАР

Ушбу Қоида ва Меъёрлар 1996 йил 29 август кундаги «Фуқароларнинг соғлигини сақлаш тўғрисида»ги, 1992 йил 3 июл кундаги «Давлат санитария назорати тўғрисида»ги Қонунлар ва Халқаро Соғлиқни Сақлаш Ташкилоти (ХССТ)нинг олиб бораётган иммунизация сиёсати асосида ишлаб чиқилган.

Мазкур Қоидаларда ХССТнинг Кенгайтирилган Иммунизация Дастури, Ўзбекистон Республикасидаги Миллий Иммунизация Дастури талаблари, жамоа иммунитети таранглиги бўйича ўтказилган кўп йиллик кузатув натижалари, юқумли касалликлар билан касалланишлар ҳамда фойдаланиладиган вакциналарнинг эпидемиологик жиҳатдан самарадорлигини ва хавфсизлиги ҳисобга олинган.

Ушбу қоидалар ва меъёрлар бўғма, кўк йўтал, қоқшол, қизамиқ, қизилча, шол, сил, эпидпаротит, вирусли гепатит «В» (ВГВ), heamophilus influensea b тури (ХИБ) ва ротавирус инфекциялари ҳамда бошқа турдаги юқумли касалликлар профилактикаси чора-тадбирлари тизимида қўлланилади.

Иммунопрофилактиканинг мақсади специфик профилактика воситалари орқали бошқариладиган юқумли касалликлар билан касалланишни батамом тугаллаш, касалланиш ва ўлим ҳолатларини камайтириш, хусусан:

шол касаллигидан холос бўлган ҳудуд мақоми даражасини ушлаб туриш;

бўғма касаллиги рўйхатга олинишига йўл қўймаслик;

2018 — 2020 йилларда қизамиқ ва қизилча касалликларини камайтириш ва йўқотиш;

ВГВ билан касалланишни камайтириш ва бу инфекциядан ўлим ҳолатлари келиб чиқишига йўл қўймаслик;

ХИБ (heamophilus influensea b) ва ротавирус инфекциялар билан касалланишни камайтириш ва ўлим ҳолатларига йўл қўймаслик;

сил касаллигини тарқалган (генерализациялашган) шаклларини ривожланишини олдини олиш.

Белгиланган мақсадни татбиқ қилиш, қуйидаги вазифаларни амалга оширишни талаб қилади; сил, қизамиқ, эпид паротит, қизилча, ВГВ, шол, бўғма, кўк йўтал, қоқшол, ХИБ ва ротавирус инфекцияларга қарши профилактик эмлаш календарига мувофиқ болалар ва ўсмирларни эмлашга камида 95% га қамраш. Юқумли касалликларга қарши эмлаш — болалар саломатлигини муҳофазалаш борасида Давлат томонидан амалга оширилаётган кўп қиррали ғамхўрликларидан бири бўлганлиги учун у қулай, мажбурий ва бепул бўлиши лозим.

Чақалоқларни туғилган вақтида унга туғруқхонада олиши лозим бўлган эмлашлар ва уларни ўтказиш муддатлари кўрсатилган «Эмлаш паспорти» берилади. Эмлаш паспортида ҳар бир ўтказилган ва навбатда ўтказилиши лозим бўлган эмлашлар кўрсатилиб қўйилади.

Профилактик эмлаш календари доирасида эмлаш ишлари мамлакатимизда ва чет мамлакатларда ишлаб чиқарилган, дори воситалари ва тиббий техникалар сифатини назорат қилиш Бош Бошқармаси томонидан рўйхатга олинган, сертификатлаштирилган ҳамда Ўзбекистон Республикасида фойдаланишга рухсат этилган, жорий этилган тартибга мувофиқ фойдаланиш йўриқномалари бўлган вакциналар билан ўтказилади.

Эмлаш ўтказилаётган жойларда хавфсиз эмлашни ташкил этишга, вакциналарни жорий этилган талаблар асосида сақлашга, ташишга ҳамда профилактик эмлаш календарига мувофиқ эмланиши лозим бўлган аҳоли гуруҳлар (контингентлар)ни камида 95% ни эмлашга қамраб олинишига даволаш-профилактика муассасаси раҳбари шахсан жавоб беради.

Барча ДПМ врачлари билиши шарт:

профилактик эмлаш календарини;

ҳар бир эмлаш турига бўладиган қарши тиббий чекловларни;

«совуқлик занжири»га амал қилиш қоидаларини;

эмлашдан кейин содир бўлиши мумкин бўлган ҳолатларни ва биринчи тиббий ёрдам кўрсатишни.

Барча ДПМ врачлари, муассасанинг қайси тиббий хизмат турига ихтисослашганидан қатъий назар, жумладан, махсус кабинетларда ишловчилар, шифохоналарда, клиникаларда, тез-тиббий ёрдам кўрсатиш станцияларида ва соғлиқни сақлаш тизимининг бошқа муассасаларида ишловчи барча ходимлар, болалар билан биринчи бор учрашганда, болани эмланлиги ёки эмланмаганлигини аниқлашлари лозим (эмлаш паспорти ёки 063/у шаклдан нусха олдирилиб) сўнгра тиббий ёрдам кўрсатилиб бўлгандан кейин болани эмлаш календарига мувофиқ эмлаш учун тегишли муассасага юборилади.

ПРОФИЛАКТИК ЭМЛАШ КАЛЕНДАРИ

Ёши	Эмлашлар номи
1-кунида	ВГВ-1
2-5 кунида	БЦЖ-1
2 ойликда	ОПВ-1, Рота-1 (орал ротавирус вакцинаси), пента-1(АКДС-1, ВГВ-2, ХИБ-1), пневмо-1
3 ойликда	ОПВ-2, Рота-2 (орал ротавирус вакцинаси), пента-2 (АКДС-2, ВГВ-3, ХИБ-2), пневмо-2
4 ойликда	ОПВ-3, пента -3 (АКДС-3, ВГВ-4, ХИБ-3),ИПВ
12 ойликда	КПК-1, пневмо-3
16 ойликда	ОПВ-4, АКДС-4
6 ёш	КПК-2
1 синф (7 ёш)	ОПВ-5, АДС-М-5
9 ёш	ВПЧ
16 ёш	АДС-М-6

Эслатмалар: КПК — уч валентли қизамиқ, қизилча, эпид паротитга қарши тирик вакцина.

АКДС+ВГВ+ХИБ (пентовакцина) — беш валентли-кўк йўтал, бўғма, қоқшол, ВГВ ва ХИБ инфекцияларига қарши вакцина.

Рота — ротовирус инфекцияга қарши ичириладиган вакцина.

Пневмо-пневмококк инфекцияга қарши ичириладиган вакцина.

Эмлашга бўлган кўрсатмалар, бу биринчи навбатда профилактик эмлаш календарига мувофиқ ёши ва нохуш эпидемиологик вазият ҳисобланади.

Тиббий ходим томонидан эмлашни ўтказишга асосланмаган тиббий чекловни белгилаш — қоида бузишлик деб баҳоланади. Бошқариладиган юқумли касалликларни келиб чиқишига сабаб бўладиган, асоссиз эмламаслик ҳолатлари тиббий ходимни жавобгарликка тортилишига сабаб бўлади.

Юқумли касалликлар иммунопрофилактикасини ташкил этиш ва ўтказиш бўйича санитария қоида ва меъёрларига риоя этмаслик қонунда белгиланган жавобгарликка сабаб бўлади.

Иммунопрофилактикада қўлланиладиган вакциналарни тавсифлари

Вакциналарни турлари		Вакциналар номи, дозалари ва юбориш усуллари	Сақланиш шартлари
Тирик вакциналар		ОПВ (1 доза = оғизга 2 томчи ), КПК (1 доза = 0,5 мл тери остига), БЦЖ (1 доза = 0,05 мг ёки 0,1 мл тери ичига) Рота (ротавирус вакцинаси) (1 доза=оғизга 1,5 мл)	Фақат ОПВни музлатиш мумкин. КПК, БЦЖ, РВВ вакциналари +2 °С дан +8 °С гача ҳароратда сақланади, музлатиш *мумкин эмас*
Инактивированные	Ўлдирилган	Кўкйўталга қарши (АКДС таркибида бўлади)	Барча ўлдирилган вакциналар, анатоксинлар ва рекомбинант вакциналарни музлатиш *ман этилади*, сақлаш ҳарорати +2 °С дан +8 °С гача.
	Анатоксинлар	АКДС, АДС, АДС-М, АД-М (1 доза = 0,5 мл мушак орасига), Қоқшолга қарши (0,5 ва 1,0 мл)
	Рекомбинант вакциналар Пентавалент вакциналар	Вирусли гепатит В га қарши (1 доза = 0,5 мл мушак орасига) Вирусли гепотит В га, кўкйўталга, бўғмага, қоқшолга ва ХИБ-инфекциясига қарши (1 доза = 0,5 мл мушак орасига).

Эслатмалар:

барча турлари тирик вакциналар, айниқса БЦЖ ва КПК ёруғликка ўта сезувчан, шу сабали, бу вакциналар совутгични қоронғи жойида сақланиши лозим.

барча турдаги вакциналарни эритувчиларини музлаб қолишига йўл қўймаслик лозим.

ЭМЛАШ ҚОИДАЛАРИ

1. Болалар эмлашдан олдин врач кўригидан ўтказилиши лозим. Болаларни профилактик эмланишидан олдин биринчи навбатда эмланаётган боланинг умумий ҳолатига баҳо берилади. Эмланаётган боланинг умумий ҳолатига баҳо беришлик болани соғлиги ҳақида ота-онаси ёки болани олиб келган шахсдан сўралади, бунда эмлашга қарши кўрсатмалар бўлганлиги, аввалда эмлаш ўтказилганда ножўя реакциялар кузатилганлиги аниқланади.

2. Ҳомиладор аёлда (туққан аёлда) ВГВ маркери НBsAg аниқланганда чақалоқ туғилгандан сўнг 3 — 12 соат ичида ВГВга қарши эмланиши лозим. Бу мақсадда, эмлашни ўз вақтида ўтказишлик учун НBsAg мусбат натижаси қайд этилган аёлларни туғруқ ва чақалоқлик тарихлари варақаларини юза қисмининг ўнг томонига қизил тўрт бурчак (1х1 см) белги, фарқланадиган қилиб қўйилади. Эмлаш хоналарида НBsAg мусбат натижаси қайд этилган аёлларни рўйхатлари туриши лозим (Ўзб.Рес. С.С.В.нинг 5.01.2012 йил кундаги 5-сонли буйруғи).

3. ОИВ инфекцияли болалар ва ОИВ инфекцияли оналардан туғилган болалар Ўзб.Рес. С.С.В.нинг 10.01.2010 йил кундаги 10-сонли буйруғига мувофиқ эмланадилар.

4. Эмлашлар оралиғидаги муддатлар (интерваллар).

Бир хил вакциналар дозаларини юбориб, эмлаш ўтказиш оралиғидаги муддат камида бир ой. Эмлашлар ўтказишдаги интервални давомий бўлиши, антителалар ишлаб чиқаришни кучайтиради, лекин серияларни тугалланиши ва инфекциядан ҳимояланишни чўзиб юборади.

Турли тирик вакциналарни юбориш ўртасидаги вақт камида бир ой бўлиши лозим (юборилган вакциналар ўртасида интерференцияси содир бўлиши эҳтимоллиги бўлганлиги сабабли).

Эмлаш даврида навбатдаги вакцина дозаси билан эмламасдан ўтказиб юборилганда бола билан биринчи мулоқот қилинганда зудлик билан ўтказиб юборилган эмлаткиларини такрорламай, навбатдаги эмлаш ўтказилади.

Бир вақтни ўзида бир неча турдаги вакциналарни алоҳида шприцларда танани турли жойларига юбориш мумкин.

5. Қон ва қон компонентлари қуйилганда эмлаш қоидалари.

Қон ва қон компонентлари қуйилгандан кейин (эритроцитар ва лейкоцитар массалар), қизамиқ, қизилча ва эпид паротитга қарши эмлаш 6 ойдан сўнг, тромбоцитар масса ёки қон плазмаси қуйилганда 7 ойдан сўнг эмланади.

Эмланадиганларга иммуноглобулин юборилган бўлса, қизамиқ, қизилча ва эпид паротитга, ротовирус инфекцияларига қарши эмлаш 3 ойдан сўнг, шол ва гриппга қарши эмлаш бир ярим ойдан сўнг. АКДС, АДС, АДС-М билан эмлаш иммуноглобулин юборилгандан кейин бир ойдан сўнг эмланади.

ЭМЛАШЛАРГА БЎЛАДИГАН ҚАРШИ КЎРСАТМАЛАР

Амалиётда эмлашга бўлган барча қарши кўрсатмалар вақтинча ҳисобланади ва бу қарши кўрсатмалар мунтазам равишда кузатилиб, биринчи имконият пайдо бўлиши билан бола эмланиши лозим.

Барча турдаги вакциналар билан эмлашга бўлган қарши кўрсатма:

аввалда эмлаш ўтказилганда кузатилган кучли реакциялар ёки асоратлар ҳисобланади, хусусан:

1. Ўртача — оғирликдаги ва оғир ҳолатдаги соматик ва юқумли касалликлар билан касалланганларни эмлаш, бемор соғайгандан сўнг, 3 — 14 кун ўтказиб, эмланиши лозим. Ўткир нафас йўллари касалликлари ва оғир ҳолатда бўлмаган диарея билан касалланишлар эмлаш ўтказиш учун қарши кўрсатма ҳисобланмайди. Болани умумий ҳолати қониқарли бўлган ҳолатларда эмлаш ўтказилиши лозим. Сурункали юрак, жигар, буйрак, ўпка касалликлари ва шунингдек бошқа турдаги эндокрин касалликлари билан касалланганлар касалликни қайталанмай турган даврида эмланишлари лозим.

2. Олдинги вакцина дозалари юборилганда кузатилган кучли реакциялар:

Агар, АКДС — вакцина дозаси билан аввал эмлаш ўтказилганда энцефалопатия реакциялари, анафилакция, коллапс ҳолатлари кузатилган бўлса, таркибида кўк йўтал антигени бўлган вакциналар билан эмлаш ўтказилмайди. Эмлаш давомийлигини якунлаш учун АДС-АС-анатокцин АДС-М дан фойдаланиш керак.

Болада тана ҳароратини юқори (40 °С дан баланд) кўтарилиши ва 3 соатдан кўп бўлган давомий чинқириб-қичқириши кузатилиши, кейинги эмлаш ўтказишда таркибида кўкйўтал компоненти бўлган вакцина билан эмлаш ўтказишни истисно қилишга асос ҳисобланади.

Вакциналарнинг таркибий қисмларидан биронтаси (тухум оқсили, анти биотик)га анофилактик реакция кузатилган шахслар шу таркибий қисмли вакцина билан эмланмайди.

3. Ривожланиб борувчи асаб тизими бузилишлари хасталиклари бўлган болалар таркибий қисмида кўкйўтал антигени бўлган вакциналар билан эмланмайди.

Асаб тизими бузилиши ташхиси билан туғилган болалар 2 ойликка тўлгунга қадар ривожланиб борувчи асаб тизими бузилишлари хасталигини истисно қилишлик учун врач невропатолог кўригидан ўтказиш лозим.

4. Аллергик касалликлар — астма, сенна — иситма, тери қопламалари аллергик касалликлари ва қўтир касалликлари билан касалланган болалар (шолга қарши эмлаш бундан мустасно) касалликни қайталанмай турган даврида, агар зарурат туғиладиган бўлса, антигистамин препаратларини қўллаб (ёки кундузги шифохона шароитида) эмланади.

5. БЦЖ ва ВГВ вакцинаси билан туғруқхонада вақтинчалик тиббий чекловлар сабабли эмланмай қолган болалар, касал чақалоқлар бўлими (ОПН)да даволаниб, уйга чиқарилишидан олдин ёки чақалоқлик даври (туғилгандан кейин 29 кун ичи)да эмланишлари лозим.

6. Сил касаллигини бактерия ажратиб чиқарувчи фаол шакллари билан касалланган оналардан туғилган болалар 2 ой муддатга оналаридан алоҳида ажратилиб, силга қарши (БЦЖ билан) эмланиши лозим.

ВАКЦИНАНИ ТУРЛАРИ БЎЙИЧА ҚАРШИ КЎРСАТМАЛАР

Т/р	Вакцина турлари	Қарши кўрсатмалар
1.	Барча турдаги вакциналар	Аввалда вакцина дозаси юборилганда кучли аллергик реакциялар ёки асоратлар кузатилган бўлса; Юқумли ва соматик касалликларнинг ўткир даврида (эмлаш, соғайгандан кейин 3 — 14 кундан кейин ўтказилади);
2.	Барча турдаги тирик вакциналар	Иммун етишмовчилиги ҳолати, дори воситалари иммуносупрессия ҳолатларида ёки химиотерапия ва гормонал терапиядан кейинги иммуносупрессия ҳолатлари, ОИВ инфекцияси; Ёмон сифатли ўсмалар; Ҳомиладорлик;
	БЦЖ	Чала туғилганлик (вазни 1800 гр дан кам); Туғруқ даврида бош-мияни оғир жароҳатланиши; Гемоликвородинамикани 3даражали бузилиши; ОИВ инфекцияли ва ОИВ инфекциясининг клиникаси намоён бўлган оналардан туғилган болалар;
	ВГВ	Вазни 1800 гр дан кам туғилган болалар; Ачитки замбуругига аллергияси бўлганлар;
	ОПВ	Иммунодефицит ҳолатлари; Ёмон сифатли ўсмалар;
	АКДС	Ривожланиб борувчи асаб тизими касалликлари; Афебрил тутқаноқ бўлганлар;
	АДС, АДС-М, АД-М	Умуман тиббий чекловлар йўқ;
	КПК	Иммунодефицит ҳолатлари; Товуқ тухуми оқсилига аллергияси бўлганлар; Иммуноглобулин юборилгандан сўнг; Ҳомиладорлик;
	ХИБ (Пента)	ВГВ ва АКДС вакциналарига тааллуқли бўлган барча қарши кўрсатмалар;
	Ротовирус вакцинаси	Дори воситалари иммуносупрессияси; Ёмон сифатли ўсмалар; Вакцинани таркибий қисмларига бўлган ўта сезувчанлик; Аввалда вакцина юборилганда кузатилган реакциялар; Ошқозон ичак тизимининг ривожланишидаги етишмовчиликлар (масалан, меккелев дивертикулити); Бирламчи иммунодефицит ҳолати.

ЭМЛАШ ЎТКАЗИШ УЧУН ҚАРШИ КЎРСАТМА БЎЛА ОЛМАЙДИ

Ҳолатлар:

Анамнезда кўрсатилганда:

Перинаталь энцефалопотия

барқарор неврологик ҳолатлар;

Болалардаги бош-мия фалажлиги (ДЦП), Дауна касаллиги ва бошқалар;

Аллергия, астма, қўтир;

Юракнинг, ўпканинг, буйрак ва жигарнинг сурункали касалликлари;

Анемиялар;

Дисбактериозлар;

Тимус ҳажмини катталашиши;

Туғма пороглар;

Стероидли ва гармонли препаратлар билан даволаш;

Юқумли касалликларни яширин даврлари.

Чақалоқлик давридаги сариқлик;

Чала туғилиш;

Чақалоқларни гемолитик касалликлари;

Сепсис;

Оила аъзоларида вакцинадан кейин асоратлар кузатилган бўлса;

Оила аъзоларида аллергия ва тутқаноқ кузатилган бўлса;

Оила аъзоларида оилада эпилепсия билан касалланганлар бўлса;

Оила аъзоларида тасодифан ўлим ҳолати қайд этилган бўлса;

Кўкйўтал, қизамиқ, қизилча, эпид паротит касаллиги билан касалланганлиги ҳужжат асосида тасдиқланмаган бўлса.

Эслатма: Сурункали касалликларни қайталаниши, эмлаш ўтказиш учун вақтинча тиббий чеклов ҳисобланади. Бундай ҳолатларда режали эмлаш бемор соғайганда ёки касалликнинг қайталанмай турган даврида ўтказилади.

Эмлаш ўтказишга қарши кўрсатма врач (УАШ, педиатр) томонидан белгиланади. Эмлашга бўлган тиббий чекловлар барчаси ҳисобга олиниб тиббий чекловларни қайд этиб бориш дафтарига ёзиб борилиши лозим. Тиббий чекловлар 1 ой ва ундан ортиқ муддатга белгиланганда иммунологик комиссия томонидан кўриб чиқилади. Тиббий чеклов белгиланган болалар учун соғломлаштириш режаси тузилади ва алоҳида эмлаш календари ишлаб чиқилиб, болани ривожланиш тарихи, 112-у шаклга, эмлаш паспортига ҳамда тиббий чекловларни қайд этиб бориш дафтарига ёзиб қўйилади. Алоҳида гуруҳга мансуб бўлган болаларни эмлаш ўтказиш йўналишлари «Вакцинопрофилактика особых групп детей» (Ташкент 2011) номли услубий қўлланмада кўрсатилган.

ПРОФИЛАКТИК ЭМЛАШНИ РЕЖАЛАШТИРИШ

Профилактик эмлаш режасини тузишда, аҳолини сони ва аҳоли гуруҳлари бўйича ўтказилган эмлаш таҳлили бўйича, ўтган йилда эмланмай қолган шахслар сони асос қилиб олинади. Аҳоли сонини аниқлаш учун бир йилда икки марта (баҳорда ва кузда) аҳолини рўйхатга олиш ўтказилади. Бу мақсадда уй хўжаликлари бўйича оилани рўйхатдан ўтказиш дафтари тўлдирилиб, сўнгра аҳолини ёшлари бўйича гуруҳларга ажратилиб, аҳоли сони аниқланади ва якуний жадвал тўлдирилади. Аҳоли рўйхати тузиб бўлингандан кейин, ДПМнинг картотека хонасидаги мавжуд 063, 064, 112-шакллар рўйхатга олиш журнали ва аҳолини ёшлари гуруҳи бўйича тузилган жадвалдаги сони билан таққосланади.

Хизмат ҳудудидаги барча аҳолини 063, 064-шакллари аҳолининг гуруҳлари бўйича; уюшмаган болалар — аҳоли яшаш пунктлари кесимида, уюшган болалар ва ўсмирлар гуруҳлари — мактабгача тарбия муассасалари, мактаблар, лицейлар, коллежлар, олий ўқув юртлари кесимида, катта ёшдаги уюшган аҳоли эса муассасалар, корхоналар ва аҳоли яшаш пунктлари кесимида марказлашган ҳолда картотекалаштирилади. Тузилган рўйхат ва ўтказилган таққослаш асосида аҳолини ёшма-ёш кесими бўйича таркибий қисми жадвали тузилади.

Аҳолини рўйхатга олиш ишлари назорат тартибида текширилиб далолатнома тузилади ва ДПМ бош врачи томонидан тасдиқланади. Ҳар ойда юқумли касалликлар (қизамиқ, қизилча, бўғма, кўкйўтал, қоқшол, шол, вирусли гепатит В, эпид паротит, ХИБ ва ротовирус инфекциялар)га қарши эмланганлик таҳлил қилиб борилади.

Эмланиши лозим бўлган аҳолини сони аниқланиб бўлгандан сўнг профилактик эмлаш режасини тузишга киришилади.

Профилактик эмлаш режаси 063, 064 ва 112-шакллар асосида УАШ (педиатрлар) ДПМ ҳамширалари ва ўқув тарбия муассасаларининг врачлари, ҳамширалари томонидан тузилади.

Мактаблар, коллежлар, лицейлар ва МТМлари профилактик эмлаш режалари туман (шаҳар) бош педиатрлари, бош терапевтлари ва иммунологлари томонидан умумлаштирилади.

Профилактик эмлаш режалари ҳудудий Давлат санитария эпидемиология назорат марказлари билан келишилгандан сўнг вилоятлар, Тошкент шаҳар соғлиқни сақлаш бошқармаларига ва Қорақалпоғистон Соғлиқни сақлаш вазирлиги бош мутахассисларига тақдим қилинади.

Профилактик эмлаш режалари, вилоят ДСЭНМлари бош врачлари билан келишилиб, вилоятлар, Тошкент шаҳар ҳокимликлари Соғлиқни Сақлаш Бош Бошқармалари ва Қорақалпоғистон Республикаси Соғлиқни Сақлаш Вазирлиги томонидан тасдиқлангандан сўнг Ўз.Рес.ССВги Оналик ва болаликни муҳофазалаш Бош бошқармасига (О ва МББ) Ўз.Рес.ССВги Санитария эпидемиология назорати Бош бошқармаси (СЭНББ)га тақдим этилади. Профилактик эмлаш режалари Оналик ва болаликни муҳофазалаш Бош Бошқармаси ва Санитария эпидемиология назорати Бош Бошқармаси томонидан кўриб чиқилгандан сўнг республика ССВ, ДСЭНМга умумлаштириш учун ва эмлаш материалларига бўлган эҳтиёжни аниқлаш учун юборилади.

ВРАЧ ИММУНОЛОГНИНГ ВАЗИФАЛАРИ

Врач иммунолог вазифаларига қуйидагилар киради.

Профилактик эмлаш календари асосида йиллик эмлаш режасини тузиш;

Йиллик, чорак ва ойлик вакциналарга бўлган эҳтиёжни аниқлаш;

Хизмат ўрамидаги болаларни ўз вақтида ва тўлиқ ҳисобга олиниши устидан доимий назорат олиб бориш;

Эмлаткиларни тўла, сифатли ва ўз вақтида ўтказилиши устидан доимий назорат олиб бориш;

Эмлаш режаларини ҳаққоний тузилиши ва профилактик эмлаш режаларини бажарилиши устидан назорат олиб бориш;

Эмлашга тиббий чеклов (қаршилиги) бўлган болаларни назоратга олиш ва улардаги тиббий чекловларни ҳаққонийлигини текшириб бориш;

Асосланмаган тиббий чеклов берилганлиги учун шахсан жавобгарлик;

Эмлашга узоқ муддатли тиббий чекловлар берилган болаларни ҳужжатлари (112, 063-шакл) ни туман, шаҳар тиббий бирлашмалари қошидаги иммунологик комиссияларига, уларни шифохонага юбориб текширишлар ўтказиб соғломлаштириб, эмлаш масаласини ҳал этиш учун юбориш;

Эмлаш кабинети ҳамширасини ва иммунобиологик препаратларни ҳисобга олиш, сақлаш ва сарфлаш бўйича жавобгар ходимлар ишини назорат қилиш;

тиббий ходимларга хавфсиз эмлаш масалалари бўйича бирламчи ўқув машғулотлари ўтказиш;

ҳар ойда ўтказилган профилактик эмлаш, вакциналарни сарфланишига оид 6-шакл бўйича ҳисобот тузиш;

аҳоли ўртасида иммунопрофилактика аҳамияти тўғрисида санитария маориф ишларини ташкил этиш ва ўтказиш;

ВРАЧ (УАШ УЧАСТКА ПЕДИАТРИ) ВАЗИФАЛАРИ

Йиллик ва ойлик профилактик эмлаш режасини тузади;

эмлаш ўтказиш кунини, боланинг тиббий кўригига келиши муддатини белгилайди ҳамда тиббий чекловлар мавжудлигини аниқлайди;

эмлаткига тиббий чекловлар бўлган болаларни соғломлаштиради ва кейинчалик уларни тўлиқ эмлашлари учун жавобгар ҳисобланади.

эмлашдан кейинги асоратлар келиб чиқиши мумкин бўлган «хавфли гуруҳ»даги болаларни рўйхатини тузади;

эмланадиган болаларни тиббий кўрикдан (тана ҳароратини ўлчаб) ўтказади, соғлиғига қараб эмлашга рухсат беради, хулосасини 112-шакли ҳужжатига ёзиши лозим. Зарурат пайдо бўлганда ДПМ раҳбари билан келишган холда маслаҳат олиш учун поликлиникага юборади;

эмланган болаларни 1 ой давомида тиббий кузатувни олиб боради;

эмлашдан сўнги ноанъанавий реакциялар кузатилган болаларни шифохонага даволанишга юборади;

ҳар ойда ўтказилган профилактик эмлашлар ва сарфланган вакциналар тўғрисида 6-шакл бўйича ҳисобот тузади;

ҳар ойнинг охирида ўзига бириктирилган участкалар бўйича профилактик эмлаш режасини бажарилишини таҳлил қилади;

ўз хизмат ҳудудида санитария-тарғибот ишларини ўтказади.

ПАТРОНАЖ ҲАМШИРАСИНИНГ ВАЗИФАЛАРИ

эмлашга зарур бўлган аҳолини ҳисобини олиб боради (бир йилда 2 марта баҳорда ва кузда аҳолини рўйхатга олади, келган-кетганларни ва чақалоқларни ҳисобини олиб боради);

ҳар ярим йилда 1-марта 063, 064-шаклларини кўриб, текшириб чиқади;

ҳар ойда чақалоқларни ўз вақтида режалаштириш ва профилактик эмлаш календари бўйича эмлашини таъминлаш мақсадида уларни ҳисобга олади ва патранажини юритади;

картатека ҳамшираси билан жорий йилда ва ҳар ойда эмланиши лозим бўлган аҳоли рўйхатини тузади;

ойлик эмлаш режасига мувофиқ, болаларни ота-оналари билан эмлатки олиши учун чақиради;

эмлашдан сўнг реакциялар ва асоратларни аниқлаш мақсадида уйига патронажга боради;

диспансер ҳисобида турадиган ва тиббий чеклови бўлган болаларни врач кўригига чақиради;

ҳар ойда бошқа туманларда мактабларга, болалар муассасаларига қатнайдиган болаларни эмланиш ҳолатини аниқлайди ва расмий ҳужжатларни ёзиб боради;

ҳар ойда қилинган эмлашлар тўғрисида ҳисобот тузади ва тақдим этади.

ОИЛАВИЙ ПОЛИКЛИНИКА ВА ТИББИЙ БИРЛАШМАЛАРНИНГ БОШ ҲАМШИРАСИНИ ИММУНОПРАФИЛАКТИКА МАСАЛАЛАРИ БЎЙИЧА ВАЗИФАЛАРИ

Бош ҳамшираларнинг (бакпрепаратлар ва иммунобиологик препаратлар бўйича масъул) вазифалари:

иммунобиологик препаратлар, шприцлар, хавфсиз утилизация қилиш қутилари ва совутгич жиҳозларига бўлган жорий эҳтиёжни аниқлайди;

ҳудудий ДСЭНМдан препаратларни олади;

вакциналар ва эмлаш материалларини эмлаш хоналарига беради;

ДПМда вакциналарни ва эмлаш материалларини сарфланиши ва ҳисоботларни тўғри юритилиши бўйича жавоб беради;

эмлаш хоналарида фойдаланилган инъекция-материалларини белгиланган талаблар асосида тўпланиши ва утилизация қилишни устидан назорат олиб боради;

ЭМЛАШ ХОНАСИ ҲАМШИРАСИ (ВАКЦИНАТОР) ВАЗИФАЛАРИ

санитария қоида талабларига мувофиқ эмлаш хонаси санитария ҳолатига жавоб беради;

врач кўрсатмаси асосида болаларни эмлайди ва эмлаш календарига ҳамда хавфсиз эмлаш қоидаларига риоя этишга жавоб беради.

ўтказилган эмлаткилар ва сарфланган вакциналарни рўйхатга олиш учун ҳисоб — китобларни олиб боради;

ўтказилган эмлаткиларни 112/у шаклга, 063 шаклга ва эмлаткиларни рўйхатга олиш ишчи журналига (эмлатки тури, ўтказилган кун, доза, серия) ёзиб боради;

ойлик эмлашни мониторинг ўтказиш графигини юритиб боради;

эмлашдан сўнг реакцияларни ҳисобини олиш учун эмланган болаларни уйларга фаол қатновни уюштиради;

врач кўрсатмаси ва назорати остида эмлаш хонасига вакциналар, медикаментлар, боғлов воситалари ва жиҳозларни олади, вакциналарни сақлаш талабларини бажарилишини таъминлайди.

ЭМЛАШ ХОНАСИ КАРТАТЕКА ҲАМШИРАСИНИ ВАЗИФАЛАРИ
(вазифалар патранаж ҳамшира зиммасига юкланади)

барча 14 ёшгача бўлган болалар учун 063/у шакллари асосида эмлаш картатекасини тузади;

профилактик эмлаш карталарини ўз вақтида тўлдириб боради. (ўтказилган эмлаткилар ва эмланмаслик сабаблари тўғрисидаги маълумотлар билан);

патранаж ҳамширалар билан ҳамкорликда бир йилда икки марта, аҳолининг рўйхатини тузгандан сўнг 063/у-шакллар асосида болаларни ҳисобини тўлиқ юритилаётганлигини текширади;

профилактик эмлаш режасини кейинги ҳафта, ой, йил учун тузади;

патранаж ҳамширалардан, мактабгача тарбия муассасалари ва мактаб ҳамшираларидан ўтказилган эмлаш ҳисоботларини қабул қилади;

ҳар ой якунида поликлиника бўйича ойлик эмлаш ҳисоботини ва режани бажарилишининг статистик таҳлилини ўтказади.

ЭМЛАШНИ ТАШКИЛ ЭТИШ

Профилактик эмлашлар — ДПМсидаги белгиланган талабларга жавоб берадиган хонада ташкил этилади ва ўтказилади;

Туғруқ бўлимларини эмлаш хоналарида чақалоқлардан скрининг текширув учун қон намуналарини олишга рухсат этилмайди;

Эмлаш ўтказиш, бевосита мактабгача тарбия муассасаларида, мактабларда ва бошқа муассасаларда ўтказишга зарурат пайдо бўлганда, эмлаш ишларини фақат белгиланган талаблар асосида жиҳозланган тиббий хоналарда ўтказиш тавсия этилади. Айрим, узоқ ва етиб бориш қийин бўлган ҳудудларда эмлашни ташкил этиш ва ўтказиш учун таркибида врач ва вакцинаторлардан иборат кўчма бригадалар тузилиб эмлашлар ўтказилади.

ЭМЛАШ ХОНАЛАРИГА ҚЎЙИЛГАН ТАЛАБЛАР

Эмлаш хоналари иши устидан раҳбарлик — бош врачнинг буйруғи билан унинг ўринбосари ёки у бўлмаганда бўлим мудири зиммасига юклатилади. Қишлоқ врачлик пунктларида мудир зиммасига юклатилади. Эмлаш хонаси 2 та хонадан: майдони 20 м² бўлган картатека хонаси ва майдони 12 м² бўлган эмлаш ўтказиш хоналаридан иборат бўлиши лозим. Эмлаш ўтказиш хонасини девори бутун баландлиги бўйлаб тўлиқ кафель билан ёки бошқа нам ўтказмайдиган материал билан қопланган бўлиши лозим. Поли сув ўтказмайдиган материал билан қопланиши ва паталоги мойли бўёқ билан бўялиши лозим. Эмлаш хонаси иссиқ сув ва совуқ сувга уланган раквина билан жиҳозланган бўлиши керак. Эмлаш хонасида ҳар куни 2 марта «эмлаш хонаси учун» деб махсус белгиланган тозалов анжомлари билан ювувчи воситалар қўллаган холда, иш куни якунида эса дезинфекцияловчи воситалар қўллаган холда тозалов ишлари ўтказилиши лозим. Эмлаш хонасида мукаммал тозалов ҳафтада бир марта ўтказилади.

ДПМлари эмлаш хонасида бўлиши лозим бўлган жиҳозлар рўйхати:

вакциналарни сақлаш учун полкалари белгиланган совутгич;

шокка қарши даволашда қўлланиладиган воситалар ва жиҳозларни сақлаш шкафи;

бир марталик шприц ва игналар қўшимча захираси билан, термометрлар, танометр, электроотсос, оғиз кенгайтиргич, тил тутгич ва корцанглар;

дезинфекцияловчи эритма ва фойдаланилган асбобларни ташлаш учун идишлар;

эмлаш столи;

тиббий кушетка ва йўргаклаш столи;

ҳужжатларни сақлаш ва ёзиш учун стол;

қўлни ювуш учун раквина;

бактериоцид лампа;

термосумка;

ишлатилган шприцлар ва эмлаш материалларини тўплаш учун хавфсиз қутилар.

Эмлаш ўтказиладиган ДПМда электр таъминотида узилиш бўлмаслиги учун электрогенератор бўлиши лозим.

Эмлаш хонасида шокка қарши дори қутисида қуйидагилар бўлиши лозим:

2 та жгут, бир марталик стерил шприц 10 дона ;

адреналин гидрохлоридни 0,1% ли 1,0 мл эритмаси 10 та ампула;

преднизалон ва гидрокортизон эритмалари 5 ампуладан;

5% ли глюкоза эритмасидан 200 мл, инфузион система билан;

5 ампуладан антигистамин препаратлари;

калций ва эуфилинни 2,4 % ли эритмалари ампулаларда;

юрак препаратлари (кордиамин, корглюкин, строфантин).

Эмлашдан сўнгги кучли асоратларда (анафилактик шок ва бошқаларда) белгиланган босқичлар бўйича шошилинч ёрдам кўрсатиш учун йўриқнома бўлиши лозим.

Эмлаш хонасининг ҳужжатлари:

профилактик эмлашни ўтказишда фойдаланиладиган ҳамма препаратларни қўллаш йўриқномалари;

ўқув — услубий қўлланмалар;

вакцина ва бошқа препаратларни, шприц, игна ва карталарни рўйхатга олиш ва сарфланишини қайд қилиш журнали,

совутгич жиҳозларини ишлаш тартиби, ҳароратни рўйхатга олиш варақаси;

ойлик ўтказилган эмлаткиларни мониторинг графиги;

ҳар ойда олинган ва сарфланган вакциналар, ўтказилган эмлашлар бўйича 6-шакл, йиллик ҳисобот бўйича 5-шакл ҳамда муассасага тааллуқли бўлган статистик ҳисоботларни тузиш бўйича йўриқномалар;

Ўзбекистон Республикаси ССВнинг 2006 йил 26 июндаги 287-сонли буйруғи билан тасдиқланган «профилактик эмлаш картаси» 063-шакл;

аҳолини ёшма-ёш рўйхат;

тиббий чекловларни рўйхатга олиш журнали ва иммунологик комиссиянинг қарорлари;

эмлашдан сўнги реакциялар асоратларни рўйхатга олиш журнали;

ДПМ раҳбари томонидан тасдиқланган фавқулодда ҳолатларда шошилинч чоратадбирлар ўтказиш режаси (электр энергия учирилганда ва бошқалар)

ЭМЛАШЛАРНИ ЎТКАЗИШ

Давлат Санитария Эпидемиология Назорат Маркази (ДСЭНМ) ва ДПМ лари барча бўғинларда бактериал ва вирусли препаратларни ташилишни ва сақлашни амалдаги қонун ҳужжатларидаги йўриқномалар ва Ўз.Рес.ССВнинг 11 апрель 2006 йил 148-сонли буйруғи билан тасдиқланган «Барча бўғинларда сақланадиган вакциналарни эффектив бошқариш бўйича Стандарт Ишчи Муолажалари» услубий қўлланмасига мувофиқ тўғри амалга оширилиши лозим. ДСЭНМлари профилактик мақсадда ва эпид кўрсатмалар бўйича ўтказиладиган барча тадбирларни назорат қилади ва вакциналар билан таъминлайди.

Диагностик мақсадда фойдаланиладиган препаратлар, шунингдек, туберкулин, қоқшол, бўғма, гангрена, ботулизмга ва илон ҳамда қорақуртга қарши зардоблар ДПМларни маблағи ҳисобидан сотиб олинади.

Эмлашларни жойлардаги белгиланган поликлиникаларда, махсус тайёргарликдан ўтган ва ҳар йили эмлаш хонасида ишлаш учун рухсат берувчи сертификат олган тиббий ходим-вакцинаторлар амалга оширишлари лозим. Ҳар йили силга қарши эмлаш ўтказадиган тиббий ходимлар тайёргарлигини силга қарши курашиш диспансери мутахассислари ўтказадилар.

Сертификати бўлмаган ва эмлаш хонасида ишлашга бош врач буйруғи билан тайинланмаган ходимни эмлаш хонасида ишлашга рухсат этилмайди.

Эмлаш ишларини ташкиллаштириш ва ўтказишда қатнашадиган ҳар бир тиббий ходим билиши ва бажариши лозим:

юқумли касалликлар иммунопрафилактикаси бўйича санитария қоида ва меъёрларини билиши;

иммунопрофилактика бўйича махсус синовдан ўтиши;

вакциналар билан ишлаш қоидаларини (ташилиши, сақланиши, қўлланиши, сифатини назорат қилишни,) эмлашларни хавфсиз амалга ошириш қоидаларини, хавфсиз инъекциялар ва «очиқ флаконлар» сиёсатига риоя қилишни;

қизамиқ, қизилча, эпидпаратит, БЦЖ вакцинасининг эритгандан сўнг 6 соат давомида ишлатилишини ушбу вақт давомида ишлатилмай қолган вакцинани йўқ қилинишини эсда тутиш;

БЦЖ вакцинасининг 50,0% гача, қизамиқ, қизилча, эпидпаратитга қарши вакциналарни, вирусли гепатит «В», АКДС, АДС, АДСМ, АД-М, ротовирус инфекцияларга қарши вакциналарни ва полиовакциналарни 15 %гача ортиқча сарфланишига рухсат этилишини;

эмлашдан сўнги реакциялар ва асоратлар устидан назорат қилиб боришни;

ҳар ойда эмлаш карталари (063/у ва 112/у-шакллар)ни эмлаш билан қамраб олиш даражасини аниқлаш учун кўриб чиқиб, 6-шакл бўйича ҳисобот тузишни.

зарур бўлиб қолганда биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш усуллари бўйича билимга эга бўлиши;

аҳоли ўртасида эмлашнинг аҳамияти тўғрисида тушунтириш ишларини олиб боришни;

3. Эмлаш ўтказишдан олдин эмлаш ҳамшираси (вакцинатор) бажариши лозим:

эмлашга келган шахсни соғлиғи тўғрисида врач хулосасини мавжудлигини, шунингдек эмлаш учун қарши тиббий кўрсатма йўқлигини текшириши;

қўлини ювиши;

врач кўрсатмаси билан ампуладаги (флакондан) препаратнинг номини солиштириш;

препаратларни қўлланиши бўйича йўриқномаларига мувофиқ ишлатишга тайёрлаш (адсорбцияланган вакциналарни яхшилаб силтаб, аралаштириш, антисептика қоидаларига риоя қилган холда ампулани эритиш ва очиш, лофилланган вакциналарни эритувчиси билан эритиш).

4. Эмлаш ўтказиш давомида бажарилиши лозим:

Препарат юбориладиган жойни тўғри зарарсизлантириш;

фақат бир марталик шприц ва игналардан фойдаланиш;

вакцина дозасини тўғри олиш, эмлаш жойи ва эмлаш усулини тўғри танлаш;

хавфсиз эмлаш амалиётлари ( услубий қўлланмага мувофиқ ) талабларини тўла бажариш

5. Эмлаш ўтказиб бўлгандан сўнг бажарилиши лозим;

Эмлаш ўтказилиши ҳақида эмланган шахснинг тиббий ҳужжатлари (112\у, 026\у, 025\у, 063\у-шакллари) га ҳамда 064-шаклига, эмлашларни рўйхатга олиш журналига юборилган препарат номини, юборилган куни, дозаси ва сериясини кўрсатиб ёзиб қуйилиши;

эмланган шахсни (ёки унинг ота-онасини ) эмлашдан сўнг юз бериши мумкин бўлган реакциялар ва врач келгунга қадар ёрдам кўрсатиш тўғрисида хабардор қилинади ва кучли ёки ноанаънавий реакциялар содир бўлганда тиббий ёрдамга зудлик билан мурожаат этиши тушунтирилади;

эмланган шахс, эмлангандан сўнг биринчи 3 кунида, ҳар куни эмлашдан сўнгги реакцияларни ва асоратларни аниқлаш мақсадида ҳамда бир ой давомида эмлашни ўтиши юзасидан кузатув олиб борилади.

ЭМЛАШДАН КЕЙИНГИ РЕАКЦИЯЛАР ВА АСОРАТЛАР

Эмлашдан кейинги реакциялар — у ёки бу турдаги вакцинани юборгандан кейин юз берадиган клиник ва лабораторик ўзгаришларга айтилади.

Баъзи турдаги вакциналар юборилганда (БЦЖ, Сариқ иситмага қарши вакциналар) юз берадиган маҳаллий ўзгаришлар иммунитет ҳосил бўлиши учун зарур шартлар ҳисобланади.

Юз берадиган реакциялар кечиш даражаси енгил ҳолатдан ўта оғир ҳолатгача бўлиши мумкин.

Енгил даражасидаги маҳаллий реакциялар (вақтинча ҳароратни кўтарилиши, инъекция қилинган жойда қичишишни бўлиши) аксарият холларда АКДС вакцинаси билан эмланганларни 20-50%да учрайди. Тана ҳароратини бироз кўтарилиши, қисқа муддатли инжиқлик ва иштаҳани ёмонлашгани меъёр даражасидаги реакция деб баҳоланиб, даволаш ўтказиш талаб этилмайди.

Эмлашдан кейинги асоратлар (ПВО) — организмда кечадиган клиник бузилишларнинг кечиш тезлиги, характери ва оғир бўлиши билан эмлашдан кейинги реакциялардан фарқ қилади.

Эмлашдан кейинги асоратларда беморнинг ҳолати ўта оғир ҳолатда бўлиши, айниқса узоқ кечадиган давомий асоратлар юз бериши кам учрайди. Эмлашдан сўнги реакциялар ва асоратлар тўғрисидаги маълумотлар (классификацияси, клиникаси, диагностикаси) Ўзбекистон Республикаси ССВнинг 2015 йилдаги 36-сонли буйруғини 5-иловасида келтирилган.

Тиббий патранаж ҳамшираси томонидан эмлаш ўтказилгандан сўнг, эмлашдан кейинги реакциялар ва асоратларни аниқлаш учун мажбурий тартибда 3-кун давомида уйига бориб кўриб туриши ва ҳар бир эмлашдан сўнгги асорат ёки гумон қилинган ҳолатларни рўйхатга олиши ва ҳолат юзасидан текширув ўтказиш учун ҳудудий ДСЭНМ га шошилинч хабарнома бериши лозим.

Эмлашдан сўнги асоратлар қайд қилиниб, текширув олиб борилаётганда, Ўзбекистон Республикаси ССВнинг 28 декабр 1999 йил 759-сонли буйруғини 2-иловасида кўрсатилган, эмлашдан сўнгги асоратларда эпидемиологик ва клиник — лабораторик текширувлар ўтказиш алгоритмини қўллаб ўтказилади.

Рўйхатга олиниши ва ДСЭНМ га хабарнома берилиши лозим бўлган асоратларга киради:

БЦЖ вакцинаси билан эмлаш ўтказилишда пайдо бўладиган лимфоаденитлар;

вакциналар билан инъекция қилинган жойда абсецлар пайдо бўлганда;

тиббий ходимнинг ёки аҳолининг фикрига кўра вакцина ўтказилгандан сўнг 1 ой давомида юз берган эмлаш билан боғлиқ деб ҳисобланган ҳамма ўлим ҳолатлари (БЦЖдан кейин 1 йилгача);

аҳолининг ёки тиббий ходимнинг фикрига кўра 1 ой давомида эмлашдан кейин юз берган барча оғир ва ноанъанавий эмлашдан сўнгги реакциялар сабабли шифохонага ёткизилиш ҳолатлари;

Болаларда эмлаш билан боғлиқ бўлган эмлашдан сўнгги реакциялар ва асоратларни аниқлаш ва рўйхатга олишга барча ДПМ (давлат ва хусусий сектор) тиббий ходимлари жавобгар ҳисобланади.

Зудлик билан телефон орқали эмлаш ўтказилган жойни тиббий муассаса раҳбариятига ва ҳудудий ДСЭНМга хабар бериши, у жойдан маълумотлар юқори ташкилотларга — вилоят Давлат саниткрия эпидемиология назорати марказига, Республика санитария эпидемиология назорати марказига ва Ўзбекистон Республикаси ССВнинг санитария эпидемиология назорати Бош бошқармасига юборилиши лозим;

шошилинч хабарнома берилиши билан бир вақтнинг ўзида 063 ва 112-шаклларга ёзилади. Барча эмлашдан кейинги реакциялар, ҳолатлар тўғрисидаги маълумотлар Ўз.Рес ССВнинг 2015 йил 27 январдаги 36-сонли буйруғига мувофиқ ва «Профилактик эмлаш ҳисоботи» 6-шаклини «Д» бўлимидаги «Эмлашдан кейинги реакциялар ва асоратлар» тўғрисидаги 3-жадвал бўйича ойлик ҳисоботларга киритилиши лозим.

ЭМЛАШЛАРНИ РЎЙХАТГА ОЛИШ

Картатека ҳужжатларини тўғри юритилиши ва болаларни тўлиқ эмлов билан қамраб олинишига ДПМ бош врачи ўринбосари ва врач иммунолог жавобгар ҳисобланади, бу мақсадда мунтазам равишда назорат қилиб боришлари лозим:

болаларни тўлиқ рўйхатга олиниши, жумладан уйда тугилганларини ҳам;

эмлашларни ўз вақтида ўтказилишини;

эмлашга берилган тиббий чекловларни асосланганлиги ва тиббий чеклов берилган болаларнинг ҳисоботини юритилишини;

врачлар томонидан эмлашга буюрилганлиги тўғрисида ёки тиббий чеклов берилганлиги тўғрисидаги хулосаларни ёзилиб борилишини;

белгиланган тартибларга асосан, ҳисобот шакллари бўйича ўтказилган эмлашларни ёзиб борилишини;

ПРОФИЛАКТИК ЭМЛАШ ҲИСОБОТЛАРИНИ ТУЗИШ

Даволаш профилактик муассасаси бош врачи масъул ҳисобланади:

аҳолини бир йилда 2 марта рўйхатдан ўтказилиши, режа тузилиши, эмлашларни ўтказилишига, профилактик эмлашни ҳисоботларини ҳаққоний юритилишига;

ҳудудий ДСЭНМга ўз вақтида профилактик эмлаш тўғрисида ҳисоботни, тиббий чекловлар ва эмлашдан кейинги содир бўлган ножўя ҳолатлар тўғрисидаги маълумотларни берилишига;

даволаш профилактика муассасалари ўз ҳисоботларига болалар ўқув тарбия муассасаларида ўтказилган эмлашларни, болаларни яшайдиган жойларидан қатъий назар барчасини киритишлари лозим;

ВАКЦИНАЛАРНИ САҚЛАШ, УЛАРДАН ФОЙДАЛАНИШ ВА ҲИСОБОТИНИ ЮРИТИШ ТАРТИБЛАРИ

Профилактик эмлашни ўтказиш учун фақат мамлакатимизда ва чет элларда ишлаб чиқарилган дори воситалари, тиббий техникаларни сифатини назорат қилиш Бош Бошқармаси томонидан рўйхатга олинган ва сертификатланган, белгиланган тартибларга асосан Ўзбекистон республикаси ҳудудида фойдаланишга рухсат этилган вакциналар билан ўтказилади;

Даволаш профилактика муассасаси бош врачлари, вакциналарни ва бошқа иммунобиологик препаратларни ҳамда шприцларни, инъекция материалларини хавфсиз йўқотиш учун қутиларни ўз вақтида олиниши, тўғри сақланиши ва тақсимланиши бўйича жавобгар ҳисобланади;

Вакциналарни ҳисобга олиш, сақлаш ва сарфлаш ДПМ бош врачи буйруғи билан муассасанинг бош ҳамшираси зиммасига юклатилади, ундан ташқари алоҳида, совутгич жиҳозларидан тўғри фойдаланиш бўйича ва вакциналарни тўғри сақлаш ва ташиш бўйича махсус ўқитилган тиббий ходим тайинлашини лозим.

Вакциналарни тарқатиш жойлардан (ДСЭНМ), фойдаланиладиган жойларга — ҳудудий ДСЭНМларга, поликлиникаларга, туғруқ уйларига, МТМларга, мактабларга ва бошқа жойларга белгиланган тартиблар асосида «совуқлик занжирига» амал қилган ҳолда, олиб келишлари учун махсус термоэлементлари бўлган совутгич сумкалар бўлиши лозим.

Олинган бактериал препаратлар, шприцлар ва инъекцион материаллар хавфсиз утилизация қилиш каробкаларининг ҳисоботи Халқаро соғлиқни сақлаш ташкилоти, ЮНИССЕФ томонидан тавсия этилган махсус, «Вакциналар, шприц игналарни назорат қилиш журнали» бўйича олиб борилади.

Эмлаш хоналарида тиббий иммунобиологик препаратларни Ўз Рес.ССВнинг 11 апрель 2006 йил 148-сонли буйруғи билан тасдиқланган «Барча бўғинларда, сақланадиган вакциналарни эффективлигини бошқариш бўйича Стандарт Ишчи Муолажалар»и услубий қўлланмани ҳисобга олган холда сақланиши лозим.

Эмлаш хоналарида вакциналарни сақлайдиган совутгич жиҳозлари меъёрда ишлаганда ва электр таъминоти узлуксиз бўлганда сақланиш муддати 1 ой. Шу белгиланган муддатни эътиборга олган холда ДПМларда аввалдан 1 ойда сарфланадиган вакциналарнинг ҳисоби қилиниб, вакцина олиниши лозим.

Совутгич жиҳозлари носоз бўлганда электр таъминотида узилишлар кўп бўлганда вакцинани 1 кунда, яъни эмлаш ўтказадиган кунга бериш масаласи ҳал этилиши керак.

Вакциналарни сақлаш тартиблари:

Вакциналар эритувчиларини музлатиш мумкин эмас, уларни +2 °С дан +8 °С градус гача бўлган ҳароратда сақлаш лозим. Эритувчиларини хона ҳароратида ёки совутгичда бўш жой бўлса, унинг ичида сақлаш мумкин. Эмлаш кунида эритувчилар совутгичда +2 °С градусдан +8 °С градусгача бўлган ҳароратда сақланиши лозим.

ВГ В, АКДС, АДС, АДС-М, АД-М ва ротовирусга қарши вакциналарни музлатиш қатъиян ман этилади, уларни совутгични ўртасидаги полкада сақлаш керак. Шолга қарши вакцинани музлаган ҳолда сақланишига фақат ДСЭНМларда рухсат этилади.

Фойдаланишга яроқсиз вакциналар:

физикавий хусусиятларга мос келмаса;

ампула бутунлиги бузилган бўлса;

флакон ёки ампуладаги ёзув белгилари йўқ бўлса ёки ноаниқ бўлса;

яроқлилик муддати ўтган бўлса;

совуқлик тизимига риоя этилмасдан сақланган ёки ташилган бўлса, айниқса, музлаган бўлса (интикатор кўрсатгичлари бўлса)

+8 °С ва юқори ҳарорат таъсирида бўлган, флакондаги индикатор ранги (III-IV даражада) ўзгарган бўлса барча вакциналар йўқотилади.

Фойдаланишга яроқсиз холга келиб қолган вакциналарни йўқ қилиш учун уч киши (УАШ, бош ҳамшира, ўрта тиббиёт ходими)дан иборат комиссия тузилиб, далолатнома ёзилади. Далолатномада препаратни фойдаланишдан чиқариб ташлаш сабаблари кўрсатилади.

Муассаса бош врачи буйруғи билан эмлашда фойдаланилган шприцларни, игналарни ва бошқа инъекция материаллари йиғилган махсус каробкаларни йўқ қилиш учун махсус ўқитилган, сертификати бўлган ўрта тиббий ходим ёки кичик тиббий ходим тайинланади.

БОШҚАРИЛАДИГАН ЮҚУМЛИ КАСАЛЛИКЛАРНИ ЭПИДЕМИОЛОГИК НАЗОРАТИ

Республика санитария — эпидемиология хизмати таъминлаши лозим:

касалланиш ва ташувчанлик даражаси бўйича эпидемиологик кузатув ўрнатиш;

касалланиш хавфи юқори бўлган ҳудуд (бўғма, кўкйўтал, қизамиқ, шол, кокшолга 2 ёшгача болаларни эмлашга тўлиқ қамраб олинмаган, охирги 5 йилда касалланиш кўрсаткичи юқори бўлган)лар биринчи навбатда профилактик ва эпидемияга қарши тадбирларни амалга ошириш учун аниқлаб олиш;

иммунитет таранглиги назоратини ташкил этиш;

бошқариладиган юқумли касалликларни қўзғатувчиларини одамлар ўртасида ва ташқи муҳитдаги циркуляциясини кузатиш.

БЎҒМА КАСАЛЛИГИНИ ЭПИДЕМИОЛОГИК НАЗОРАТИ

бўғма касаллигига гумон қилинган шахслар (ринит, ларинготрохеит, ларингит, нафас бўғилиши) барча турдаги ангина билан беморларни лаборатория текширувидан ўтказиш;

аҳоли қатламларини бўғмага қарши иммунитетини назорат қилиш;

касаллик ўчоқларида мулоқотдагиларини, касалланиш авж олганда эса хавфли гуруҳдаги шахсларни ҳам текшириш;

профилактик мақсадда-болалар уйларига, мактаб интернатларига, сил билан касалланганлар санаторияларига, болалар ва катта ёшдагилар психоневрологик муассасаларига янги ишга қабул қилинганлар текширилади;

ЎТКИР БЎШАШГАН ШОЛ (ЎБШ) ЭПИДЕМИОЛОГИК НАЗОРАТИ ВА ШОЛ КАСАЛЛИГИНИ ЧЕТДАН КИРИБ КЕЛИШИНИ ЙЎЛ ҚЎЙМАСЛИК

шол касаллигига гумон қилинган шахслар шунингдек ўткир бўшашган шол белгилари мавжуд бўлган, номаълум сабабга кўра фалажлик кузатилган болаларни вирусологик ва серологик текширувлардан ўтказиш;

шол касаллиги билан касалланган ва касалликка гумон қилинган болалар билан мулоқотда бўлганларни, ЎБШ инфекцияси ўчоғида бўлган болаларни ва ташқи муҳитни лаборатория усули билан текшириш;

болаларни шолга қарши иммунитет таранглигини ўрганиш;

эпидемик ўчоқда бемор билан мулоқотда бўлган шахсларни эмлаш;

оқова сувларни, тупроқни, очиқ сув ҳавзаларини лаборатория усули билан назорат қилиб бориш (ҳамма вирусологик ва серологик текширувларни 50 % ни ташкил этиши лозим)

ЎБШ устидан фаол эпид назорат ўтказиш;

шол билан касалланиш ҳолати четдан кириб келганлигини аниқланганда «Миллий чора-тадбирлар режаси»га мувофиқ барча чора-тадбирлар ўтказилади.

ҚИЗАМИҚ ҚИЗИЛЧА ВА ТУҒМА ҚИЗИЛЧА СИНДРОМИ ЭПИДЕМИОЛГИК НАЗОРАТИ

(Ўз.Рес.ССВнинг 24 апрел 2003 йил кунидаги 192-сонли буйруғи ва ССВнинг 11 март 2013 йил кунидаги 202-сонли фармойиши)

Мақсад — 2013 йилдан бошлаб қизамиқ ва қизилчани батамом тугаллашга эришиш жараёнлари тизимини татбиқ этиб, 2018 — 2020 йилларда қизамиқ ва қизилчани Республикада батамом тугатиш бунинг учун эпид назорат бўйича чора-тадбирларни кучайтириш лозим.

қизилча ва қизамиққа гумон қилинган шахсларни вирусологик ва серологик текширувлардан ўтказиш;

қизамиқ ва қизилча касаллиги билан касалланган бемор ёки гумон қилинган шахслар билан касаллик ўчоғида мулоқотда бўлган шахсларни серологик лаборатория усули билан текшириш;

болаларни қизамиқ ва қизилчага иммунитет таранглигини ўрганиш мақсадида текширувлар ўтказиш;

эпидемиологик ўчоқда бемор билан мулоқотда бўлган 6 ойликдан 30 ёшгача бўлган шахсларни қизамиқ ва қизилчага қарши эмлаш;

қизамиқ, қизилча ва ТҚС бўйича фаол эпид назорат ўтказиш.

ЭМЛАШДАН СЎНГИ РЕАКЦИЯЛАР ВА АСОРАТЛАР ЭПИДЕМИОЛОГИК НАЗОРАТИ

(Ўзбекистон Республикаси ССВнинг 27 январ 2015 йилдаги 36-сонли буйруғи.)

эмлашдан сўнги реакцияларни (ЭСР) ва эмлашдан сўнги асоратлар (ЭСА) ни аниқлаш ва рўйхатга олиш бўйича текширув ўтказиш ҳамда келиб чиқиш сабабларини аниқлаш;

ЭСР ва ЭСАларни хусусиятларини ва сонини ҳар бир препарат учун алоҳида ўрганиб, аниқлаш;

олинган маълумотларни таҳлил қилиш;

ЭСР ва ЭСАларни келтириб чиқарувчи хавф — омилларини аниқлаш.

ЭПИДЕМИОЛОГИК КЎРСАТМА БЎЙИЧА ПРОФИЛАКТИК ЭМЛАШ КАЛЕНДАРИ

Олдинги таҳрирга қаранг.

Эмланиши лозим бўлган контингентлар	Эмлаш турлари	Вакцинация муддатлари	Ревакцинация муддатлари
Куйдирги касаллиги бўйича энзоотик ҳудудларда қуйидаги ишларни бажарувчи шахслар: қишлоқ хўжалиги, гидромелиоратив, тупроқни қазиш, ташиш билан шуғулланадиганлар, маҳсулотларни тайёрлови билан шуғулланадиганлар, геологик — қидирув экспедиция ходимлари; қишлоқ хўжалиги ҳайвонлари хом ашёлари ва маҳсулотларини тайёрлаш, сақлаш, хом ашёларни қайта ишлаш ва ўлган ҳайвонларни кўмиш билан шуғулланадиганлар; куйдирги касаллигини қўзғатувчиси тирик културалари билан ишлайдиган шахслар.	Куйдиргига қарши	14 ёшдан бошлаб	1 йилдан сўнг
Қаровсиз қолган ҳайвонларни тутиш ва сақлаш билан шуғулланадиган шахслар; ветеринарлар, овчилар, ўрмончилар, қушхона ва зоопарк ходимлари; қутириш вируси билан ишловчи ходимлар.	Қутиришга қарши	16 ёшдан	Биринчиси бир йилдан сўнг, кейинчалик ҳар уч йилда
ичтерлама касаллиги бўйича касалланиш даражаси юқори бўлган ва ичтерлама бўйича эпидемиологик нохуш микроучасткада яшайдиганлар; канализация қурилмалари, жиҳозлари ва тармоқларига хизмат кўрсатиш билан шуғулланадиган шахслар; ичтерлама касаллиги бўйича гиперэндемик мамлакатларига ва жойларга борадиган шахслар; касаллик ўчоғида мулоқотда бўлган шахслар эпидемиологик кўрсатмага мувофиқ; ичтерлама қўзғатувчиси тирик културалари билан ишлайдиганлар.	Ичтерламага қарши	3 ёшдан 15 ёшгача вакцина турига қараб	1 ва 3 йилдан кейин вакцина турига қараб
сариқ истима бўйича эпидемиологик нохуш бўлган чет мамлакатлар (Жанубий Африка мамлакатлари) га бораётган шахслар.	Сариқ иситмага қарши	9 йилликдан бошлаб	10 йилда бир марта
бўғма касаллиги ўчоғида мулоқотда бўлганлар, аввалда эмланмаган ва бўғма билан касалланмаган бўлса.	Бўғмага қарши	2 ойликдан бошлаб	Эмлаш календарига мувофиқ
қизамиқ ва қизилча ўчоғида мулоқотда бўлганлар, аввалда эмланмаган ва қизамиқ ва қизилча билан касалланмаган бўлса.	Қизамиқ ва қизилчага қарши	6 ойликдан бошлаб	Эмлаш календарига мувофиқ
эпид. паротит ўчоғида мулоқотда бўлганлар, аввалда эмланмаган ва эпид.паротит билан касалланмаган бўлса.	Эпид.паротитга қарши	1 ёшда	Эмлаш календарига мувофиқ
ёши 60 дан юқорилар, сурункали соматик касалликлар билан касалланадиганлар, ўткир респератор касалликлари билан тез-тез касалланадиганлар, мактаб ёшигача бўлган болалар ва аҳолига хизмат кўрсатувчи аҳоли гуруҳи.	Гриппга қарши	6 ойликдан бошлаб	Ҳар йили
«А» ёки «С» серо гуруҳидаги менигококклар келтириб чиқарадиган менигококк инфекцияси ўчоғида бўлган болалар, ўсмирлар ва катта ёшдагилар; Касалланиш кўрсаткичи ўтган йилга нисбатан 2 марта ортганда, касалланиш эҳтимоли юқори бўлган шахслар (МТМ га қатнайдиган болалар, мактабнинг 1-2 синф ўқувчилари); Уюшган жамоа ётоқхоналарида яшайдиган ўсмирлар, санитария эпидемиологик нохуш шароитдаги оилавий ётоқхоналарда яшайдиган болалар.	Менингокок инфекциясига қарши	1 ёшдан бошлаб вакцина турига қараб	3 йилдан кейин
оиласида НВ₅ Ag ташувчилари ёки сурункали вирусли гепатит «В» касаллиги билан касалланган беморлар бўлса, болалар ва катта ёшдагилар; болалар уйларида ва интернатларида тарбияланадиган болалар; мунтазам равишда қон ва унинг перепаратларини оладиганлар ҳамда гемодиализда бўладиганлар ва онкогемотолоик беморлар; вирусли гепатит «В» вируси билан инфекцияланган биоматериалар билан мулоқотда бўлган шахслар ва ВГ «В» билан касалланган бемор қони билан мулоқотда бўладиган тиббий ходимлар; донорлик ёки плацентар қондан иммунобиологик препаратлар тайёрлайдиган корхоналарда ишлайдиган шахслар; тиббиёт олий ўқув юртлари ва коллежи талабалари (биринчи навбатда битирувчилар); парэнтерал (инъекция йўли билан) наркотик моддалар қабул қилувчилар.	ВГ «В» қарши	Барча ёшдагилар, 0-2-4 ойлик схема бўйича
вирусли гепатит «А» касаллиги бўйича эпидемиологик нохуш касаллик ўчоқларида бўлган шахслар.	ВГ «А» га қарши	2 ёшдан бошлаб	Биринчи дозасидан кейин бир йил ичида
Шол касаллиги билан касалланган беморлар билан мулоқотда бўлган шахслар.	Шолга қарши	5 ёшгача 2 марта	Эмлаш календарига мувофиқ
Эмланиши лозим бўлган контингентлар	Эмлаш турлари	Вакцина олувчилар ёши	Ревакцинация муддатлари
Аҳоли билан мулоқотга киришувчи барча турдаги хизмат кўрсатиш объектлари (Давлат хизматлари марказлари, Ўзбекистон почтаси бўлинмалари, банклар, лизинг ташкилотлари, нотариуслар, суғурта компаниялари, туристик агентликлар, гўзаллик салонлари, автотранспорт воситаларини таъмирлаш ва мой алмаштириш, ювиш шахобчалари, сартарошхоналар, интернет заллари, тўловларни қабул қилиш пунктлари, риэлторлик хизматлари, реклама хизматлари ва бошқалар) ходимлари; барча турдаги савдо (озиқ-овқат, хўжалик моллари, кийим-кечак дўконлари, дорихоналар ва бошқалар) объектлари ходимлари; спорт мактаблари ҳамда спорт иншоотлари ходимлари; маданий ҳамда кўнгилочар объектлар ва дам олиш масканлари ходимлари; меҳмонхоналар, меҳмон уйлари, хостеллар, отеллар, ётоқхоналар ва кемпинглар ишчи-ходимлари; йўловчи ташиш билан шуғулланувчи давлат ва нодавлат ташкилотлар ходимлари; давлат ва нодавлат таълим муассасалари ходимлари; ҳарбий хизматчилар; умумий овқатланиш жойлари, жумладан жамоат жойларида жойлашган тезкор овқатланиш нуқталари, чойхона, тўйхона, кафе ва ресторанларнинг ходимлари, шунингдек, маҳсулотларни етказиб бериш билан шуғулланувчилар; барча турдаги давлат ва нодавлат тиббиёт ва тиббий-ижтимоий объектлар ходимлари; коммунал хизмат соҳаси ходимлари; алоқа ва телекомуникация объектлари ходимлари; давлат ҳокимияти ва бошқаруви органлари ходимлари; ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар ходимлари.	Коронавирус инфекцияга қарши	18 ёшдан юқори	Вакцинани қўллашга доир йўриқнома асосида

(жадвал Ўзбекистон Республикаси санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги хизмати бошлиғининг 2021 йил 19 июлдаги 02-сонли қарори (ҳисоб рақами 31-сон, 19.07.2021 й.) таҳририда)

Эслатма:

профилактик эмлаш календари доирасида эпидемиологик кўрсатмага асосан эмлаш ишлари мамлакатимизда ва чет мамлакатларда ишлаб чиқарилган, дори воситалари ва тиббий техникалар сифатини назорат қилиш Бош Бошқармаси томонидан рўйхатга олинган, сертификатлаштирилган ҳамда Ўзбекистон Республикасида фойдаланишга рухсат этилган, жорий этилган тартибга мувофиқ фойдаланиш йўриқномалари бўлган вакциналар билан ўтказилади.

профилактик эмлаш доирасида эпидемиологик кўрсатмага мувофиқ қўлланиладиган инактивацияланган вакциналар (антирабик вакцинасидан ташқари) ва бошқа ушбу СанҚваМ бўйича миллий эмлаш календарида келтирилган инактивациялашган вакциналар бир вақтнинг ўзида алоҳида шприцлар билан тананинг турли жойларига юбориш мумкин.