Oliy Majlisning Inson huquqlari boʻyicha vakili* — mansabdor shaxs boʻlib, unga Oʻzbekiston Respublikasida davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslar** tomonidan inson huquqlari toʻgʻrisidagi amaldagi qonun hujjatlariga rioya etilishining samaradorligi ustidan parlament nazoratini taʼminlash vakolatlari berilgan.

Oʻzbekiston Respublikasining Inson huquqlari boʻyicha vakil instituti inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning mavjud shakllari va vositalarini toʻldiradi. Vakil Oʻzbekiston Respublikasining inson huquqlari toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini takomillashtirish va ularni xalqaro huquq normalariga muvofiqlashtirishga, xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi, fuqarolarning inson huquqlari sohasidagi ijtimoiy ongini oshirishga koʻmaklashadi.

Vakil oʻz faoliyatida Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, qonunlari, boshqa qonun hujjatlariga, Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga, shuningdek xalqaro huquqning umum eʼtirof etgan prinsiplari va normalariga asoslanadi.

Vakil oʻz vakolatlarini mustaqil hamda davlat organlari va mansabdor shaxslarga tobe boʻlmagan tarzda amalga oshiradi va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga hisob beradi.

Vakil Oliy Majlis tomonidan deputatlar orasidan Oliy Majlisning vakolatlari muddatiga saylanadi. Oliy Majlisning vakolatlari muddati tugagach, Vakil yangi Vakil saylanguniga qadar oʻz vazifalarini bajarib turadi.

Vakilning Oliy Majlis tomonidan saylanadigan oʻrinbosari boʻladi. Vakil oʻrinbosariga Vakil uchun belgilangan huquqlar va kafolatlar tatbiq etiladi.

Vakil faoliyatining asosiy prinsiplari qonuniylik, adolatparvarlik, demokratizm, insonparvarlik, oshkoralik, har bir kishi uchun ochiqlikdir.

Vakil Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining deputati boʻlib, qonunchilik tashabbusi huquqiga egadir.

Vakil har yili Oliy Majlisga oʻz faoliyati toʻgʻrisida hisobot taqdim etadi va u “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi”da eʼlon qilinadi.

Vakil inson huquqlari va erkinliklari sohasidagi xalqaro shartnomalarning bajarilishi yuzasidan Oʻzbekiston Respublikasining yillik maʼruzalarini tayyorlashda ishtirok etadi.

Vakil oʻz vakolatlarini bajarish muddati davomida siyosiy partiyaga aʼzolikni yoki unda ishtirok etishni toʻxtatib turishi yoxud butunlay toʻxtatishi shart. Vakil haq toʻlanadigan biror-bir boshqa lavozimni egallashi, tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishi mumkin emas. Oʻqituvchilik, ilmiy va ijodiy faoliyat bundan mustasno.

Vakil Oliy Majlis tomonidan quyidagi hollarda lavozimidan muddatidan oldin ozod qilinishi mumkin:

oʻz vakolatlarini zimmasidan soqit qilish toʻgʻrisida ariza berganida;

salomatligi jiddiy ravishda buzilgan va bu tibbiyot guvohnomasi bilan tasdiqlanganda;

uning deputatlik vakolatlari toʻxtatilganda;

sudning unga nisbatan ayblov hukmi qonuniy kuchga kirganda.

Vakil Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari hamda Oʻzbekiston Respublikasi hududida yashab turgan ajnabiy fuqarolar va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini buzgan tashkilotlar yoki mansabdor shaxslarning harakatlari yoki harakatsizligi ustidan bergan shikoyatlarini koʻrib chiqadi va oʻz tekshiruvini oʻtkazish huquqiga ega.

Vakil uchinchi shaxslar, shu jumladan jamoat birlashmalarining aniq bir kishi yoki bir guruh shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi ustidan bergan shikoyatlarini koʻrib chiqish uchun qabul qiladi, buning uchun ularning roziligi boʻlishi shart.

Vakil sudning vakolatiga taalluqli boʻlgan masalalarni koʻrib chiqmaydi.

Vakil arizachining oʻz huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi maʼlum boʻlib qolgan paytdan boshlab yoki agar arizachi oʻz huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning boshqa vositalaridan foydalangan hamda qabul qilingan qarorlardan qoniqmagan boʻlsa, oʻz shikoyati boʻyicha qabul qilingan oxirgi qarordan xabar topgan paytdan boshlab, bir yil davomida bergan shikoyatlarini koʻrib chiqadi.

Vakilga berilgan shikoyatda arizachining familiyasi, ismi, otasining ismi va uning manzili, harakatlari yoki harakatsizligi ustidan shikoyat qilinayotgan tashkilotning nomi, mansabdor shaxsning familiyasi, ismi, otasining ismi koʻrsatilishi, arizachining fikricha uning huquqlari buzilishiga olib kelgan harakatlar yoki harakatsizlik mohiyati bayon etilishi zarur. Shikoyatga arizachining talablarini tasdiqlovchi hujjatlar va boshqa guvohnomalar ilova qilinadi.

Vakilga berilgan shikoyat uchun davlat boji olinmaydi.

Vakil quyidagi huquqlarga ega:

shikoyatni koʻrib chiqish;

arizachi oʻz huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun foydalanishi mumkin boʻlgan vositalar va shakllarni koʻrsatish;

shikoyatni uning mohiyatiga koʻra hal qilishga vakolatli boʻlgan tashkilot yoki mansabdor shaxsga yuborish;

arizachini uning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor hujjatlar, qarorlar va boshqa materiallar bilan tanishtirish;

shikoyatni koʻrib chiqishning sababini albatta koʻrsatgan holda rad etish;

qonun hujjatlariga zid boʻlmagan boshqa chora-tadbirlarni koʻrish.

Shikoyatni koʻrib chiqish, shuningdek fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilgan hollarni oʻz tashabbusi bilan tekshirish chogʻida Vakil quyidagi huquqlarga ega:

aniqlanishi lozim boʻlgan holatlarni tekshirishda koʻmaklashishni soʻrab tashkilotlar va mansabdor shaxslarga murojaat qilish;

aniqlanishi lozim boʻlgan holatlarni tekshirish uchun tashkilotlarning vakillari va mansabdor shaxslarni taklif etish. Tekshiruv oʻtkazishni harakatlari yoki harakatsizligi ustidan shikoyat qilinayotgan tashkilot yoki mansabdor shaxsga topshirish mumkin emas;

tashkilotlarga va mansabdor shaxslar huzuriga bemalol kirish;

tashkilotlar va mansabdor shaxslardan hujjatlar, materiallar va boshqa maʼlumotlarni soʻrash va olish;

mansabdor shaxslardan tushuntirishlar olish;

tashkilotlar va mutaxassislarga aniqlanishi zarur boʻlgan masalalar yuzasidan xulosalar tayyorlashni topshirish;

tashkilotlar va mansabdor shaxslar tomonidan inson huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga daxldor masalalar yuzasidan oʻtkazilayotgan tekshiruvlarda ishtirok etish;

ushlangan yoxud qamoqda saqlanayotgan shaxs bilan uchrashish va suhbatlar oʻtkazish;

harakatlarida inson huquqlari va erkinliklarini buzish hollari aniqlangan shaxslarni javobgarlikka tortish toʻgʻrisida xat bilan tegishli organlarga murojaat etish.

Fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilgan holatlarni tekshirish chogʻida maʼlum boʻlib qolgan arizachining va boshqa shaxslarning xususiy hayotiga taalluqli maʼlumotlar ularning roziligisiz oshkor qilinishi mumkin emas.

Mansabdor shaxslar Vakil soʻragan, fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan hujjatlar, materiallar va boshqa maʼlumotlarni taqdim etishlari shart.

Vakil oʻz faoliyati masalalari boʻyicha davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning, jamoat birlashmalarining rahbarlari va boshqa mansabdor shaxslari tomonidan kechiktirmasdan qabul qilinish huquqidan foydalanadi.

Faoliyati davlat siri va qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirlar bilan bogʻliq boʻlgan tashkilotlar, muassasalar va korxonalarga Vakilning kirish tartibi, shuningdek Vakilga davlat siri yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa sirdan iborat boʻlgan axborotni taqdim etish Oʻzbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Vakilning vazifalarini bajarishiga toʻsqinlik qilish belgilangan tartibda javobgarlikka tortishga sabab boʻladi.

Vakil shikoyatni tekshirish natijalariga binoan:

arizachiga koʻrib chiqish natijalarini maʼlum qilishi;

harakatlari yoki harakatsizligida fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligi aniqlangan tashkilot yoki mansabdor shaxsga buzilgan huquqlarni tiklash yuzasidan tavsiyalar bayon etilgan oʻz xulosasini yuborishi shart. Bunda Vakilning xulosasini olgan tashkilot yoki mansabdor shaxs uni koʻrib chiqishi va bir oydan kechiktirmay asosli javob yuborishi shart.

Vakilning xulosasida quyidagi tavsiyalar nazarda tutilishi mumkin:

ish tashkilot yoki mansabdor shaxs tomonidan oxiriga yetkazilishi zarurligi;

tashkilot yoki mansabdor shaxsning qarori oʻzgartirilishi yoxud bekor qilinishi kerakligi;

tashkilot yoki mansabdor shaxsning qarori asoslanishi zarurligi;

tashkilot yoki mansabdor shaxs qoʻshimcha qaror qabul qilishi lozimligi.

Vakilning xulosasida boshqa tavsiyalar ham ifodalanishi mumkin.

Vakil Oliy Majlisning, sessiyalar oraligʻidagi davrda esa, Oliy Majlis Kengashining roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi yoki sud tomonidan beriladigan maʼmuriy jazoga tortilishi mumkin emas.

Oliy Majlis Vakiliga nisbatan jinoiy ish faqat Oʻzbekiston Respublikasining Bosh prokurori tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin.

Vakilni majburiy tarzda olib kelish, ushlab turish, shuningdek uning shaxsiy buyumlari, yuki, transporti, turar joyi yoki xizmat xonalarini koʻzdan kechirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Vakilga shikoyat bergan shaxs, shuningdek Vakil tomonidan axborot toʻplash va uni tahlil etish yoki ekspert bahosi berish topshirilgan shaxslar bu harakatlari uchun taʼqib ostiga olinishi yoki boshqa tarzda huquqlari cheklanishi mumkin emas.

Vakilning zimmasiga yuklangan vazifalarni bajarish yuzasidan uning faoliyatiga koʻmaklashish uchun Oliy Majlisning Vakili raisligida Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya tuziladi.

Komissiya oʻz faoliyatida Oliy Majlisning Kengashi tomonidan tasdiqlanadigan Reglamentga asoslanadi.

Vakil Komissiya aʼzosini oʻz vakili etib tayinlashi mumkin.

Vakilning faoliyatini taʼminlash uchun Kotibiyat tuzilishi mumkin, ushbu Kotibiyat haqidagi nizom Vakil tomonidan tasdiqlanadi.

Vakil davlat gerbi tasviri tushirilgan oʻz muhriga ega boʻladi.

Vakilning faoliyatini moddiy va boshqa jihatlardan taʼminlash davlat budjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi.